Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингтік қызметті жетілдіру

КІРІСПЕ

1. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ САЛАСЫНДА МАРКЕТИНГТІ
ҚОЛДАНУДЫҢ ІЛІМДІК.ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

1.1. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтің ілімдік маңызы
1.2. Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингті ұйымдастыру әдістемесінің негіздері
1.3. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтің ерекшеліктері

2. АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНДЕГІ МАРКЕТИНГТІК ҚЫЗМЕТТІҢ
ДАМУ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ

2.1. Агроөнеркәсіп кешені экономикасының қазіргі таңдағы жалпы
жағдайы
2.2. Ауыл шаруашылығы өнідірісінде маркетингтік қызметті ұйымдастыру мүмкіндігін бағалау
2.3. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтік қызметтің дамуына
кедергі келтіруші факторларды талдау

3. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА МАРКЕТИНГТІК ҚЫЗМЕТТІ
ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ

3.1. Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингтік қызметті дамыту жолдары
3.2. Агроөнеркәсіп кәсіпорындарында маркетингтік қызметті ендіру әдістемесін жетілдіру
3.3. Кәсіпорындарда маркетингтік қызметтің тиімділігін бағалау


ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМШАЛАР
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі заманғы маркетинг әдістері мен қағидаларын қолданбастан, бүгінгі экономикалық шарттарда агроөнеркәсіп кешеніндегі кәсіпорындардың алдында тұрған сапалы жаңа міндеттерді шешу мүмкін емес. Соңғы уақытта маркетинг АӨК кәсіпорындарында кеңінен жүргізіле бастады, әсіресе, ауқымды нарықтары бар үлкен қалалардағы ірі кәсіпорындардың барлығында дерлік маркетинг бөлімінің құрылғаны анық байқалады. Жалпы, тамақ өнеркәсібінің өнімдері адам үшін бірінші кезектегі қажеттілік деп есептелгендіктен, бұрынғы кездері кейбір басшылар агроөнеркәсіп кешені үшін маркетингтің рөлі мен маңызы аса қажетті емес деп бағалап, маркетингке жете көңіл бөлмеді. Ал, қазір АӨК кәсіпорындарының мақсаттары мен кәсіпкерлік философиясы әркелкі болғандықтан, олардың маркетингтік және өндірістік-өтімдік қызметтерге мұқтаждығы күшейді.
Нарықтарда сан қилы тауар түрлерінің көбеюі салдарынан кәсіпорын-дардың өндірістік-шаруашылық қызметін басқаруда маркетинг әдістері мен қағидаларын қолдануға қажеттілік артып отыр. Мұндай жағдайда кәсіпорынның нарықта сәттілікке қол жеткізуі, ең алдымен, оның нарықтағы барлық өзгерістер мен жаңа қажеттіліктерге жаңа өнімдер мен технологияларды игеру арқылы қаншалықты жылдам әрі икемді жауап бере алатындығына және тұтыну сұранысындағы белгісіздіктерге тез бейімделу деңгейіне тәуелді болады. Кәсіпорындарда мүлдем жаңа басқару жүйесін қалыптастыру барысында маркетинг – қазақстандық шаруашылық тәжірибесі үшін кәсіпорындардың өндірістік-өтімдік қызметін ұйымдастыру мен басқарудың жаңа әдісі болып табылады. Бұл әдіс бұрынғы әкімшіл-әміршіл жүйеде қалыптасқан пікірлерден мақсаты мен міндеттері тұрғысынан едәуір ерекшеленеді.
Қазақстанда маркетингті енгізу қажеттігі басқару теориясы мен практикасын дамытудағы жалпы әлемдік тенденциялардан туындап отыр. Сонымен қатар, маркетинг қоғамның даму бағдарын, уақыт пен сыртқы ортаның ерекшеліктерін көрсетеді. Сол себептен, маркетинг саласындағы батыс тәжірибесі бірқатар өлшемдері бойынша қазақстандық шарттарға сәйкес келмейді. Оның үстіне, отандық тәжірбие маркетингтің экономикасы дамыған елдерге тән емес, беймәлім тұстарын ашып берді.
Біздің шарттарда маркетингтің классикалық сызбасын пайдалану және енгізу процесі өте қиын әрі баяу жүзеге асады. Өйткені, отандық кәсіп-орындарда маркетингті қалыптастыру шарттарының өзіндік ерекшеліктері бірқатар проблемалардың туындауына алып келуі және маркетингтің дамыған үлгісінің қолданысына кедергі келтіруі мүмкін.
Сонымен, маркетинг туралы шетелдік және отандық әдебиеттерді зерттеуге және нақты кәсіпорындарда маркетинг қызметін ұйымдастыру процесінің ерекшеліктері бойынша мәліметтерді сараптауға негізделген осы тақырып бойынша жұмыс істеу оның нәтижелерін отандық кәсіпорындардың іс-жүзінде әрі қарай пайдалануы тұрғысынан өзекті мәселе болып табылады. Зерттеу мәселесінің өзектілігі әзірге қолданбалы материалдары мен
1. Назарбаев Н. Казахстан : на пути ускоренной экономической, социальной и политической модернизации; Послание Президента страны народу Казахстана Алматы, 2005
2. Қазақстан Республикасының Конституциясы Алматы, “Баспа” үйі, 2001. 44 бет
3. ҚР Азаматтық Кодексі Алматы, 1995
4. ҚР Банкроттық туралы заңы Алматы , “Юрист” баспасы 2005, 40 бет
5. Эванс Дж.Р., Берман Б. Маркетинг М.:Экономика, 1990. С.17
6. Алексунина В.А. Маркетинг в отраслях и сферах деятельности М.: Издательско –торговая корпорация “Дашков и К”, 2006. С. 96
7. Ансофф И.Стратегическое управление.-М.Экономика, 1998.-519 с
8. Сатыбальдыұлы С. Маркетинг- нарықтану Алматы, “Білім”, 1999.-288 бет
9. Есімжанова С.Р. Маркетинг Алматы : “Эко” баспа үйі, 2005. 448бет
10. Беляевский И.К. Маркетинговое исследование : информация, анализ,
прогноз М.:Финансы и статистика, 2001. С.320
11.Акулич И.Л., Герчикова И.З. Маркетинг: учебное пособие. Минск :
Интерпрессервис, 2003-С.145
12.Багиев Г.Л. и др. Маркетинг М.:Экономика, 1999. –С.56
13.Zelihaml C. Zelihaml V. Enviromental management : revising the marketing
perspective //Journal of marketing 1984. № 46, P,46-53
14.Day G., Wensley. Marketing theary wiht a strategic orientation // Journal of
Marketing-1983, № 47, P, 79-89
15.Абрамишвили Г. Проблемы международного маркетинга,
М.:Международное отношение, 1984
16.Котлер Ф., Армсторнг Г., Сондерс Д., Вонг В. Основы маркетинга.-
М.:СПБ.,2000.-944 с.
17.Маслова Т.Д., Божук С.Г. Маркетинг СПб.: Питер, 2002 С.400
18.Романова М.Н., и др. Маркетинг М.: Банки и биржи, 1995. С.560
19. Маркетинг во внешнеэкономической деятельности М.: Внешторгиздат 1989. С.152
20.Hulbert J.M. Marketing a strategic perspective.-Impact planning group 1985.
21. Стейнер Дж. Планирование маркетинга В сб.: Внутрифирменное планирование в США М.: Прогресс,1972. С.226-330
22. Доминская М.Н. Служба маркетинга на проышленном предприятий М.: 1992, С.48
23. Герчикова И.Н. Маркетинг М.:Изд.Школа Международного Бизнеса
МГИМО, 1990-158 с.
24. Ансофф И. Стратегия управления М.:Экономика, 1989. С.519
25. Jonson G.6 Schols K. Exploring corporate strategy- Phi.1984
26. Aaker D.A. Strategic Market management –J.Wiley & Sons, 1988
27. Davidson W.H. Global strategic management Prentice Hall International Elitions 1992/-P.5
28.Назарбаев Н.Н. Қазақстан халқына жолдауы “Қазақстанның әлемдегі
бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы” 2006
29.Петранова Г.А. Экономика и управление сельском хозяйстве М.: 2003
30.Закон РК “О сельскохозяйственных товариществах и их ассоциациях
(союзах)”, 2000
31.Морозова Ю.В. Основы маркетинга М.: Издательско-торговая
корпорация “Дашков и К”, 2006. С.148
32.Мурахтанова Н.М., Еремина Е.И. Маркетинг сборник практических
задач и ситуации М.: Издательский центр “Академия”, 2005. С.69
33.Цыпкин Ю.А., Люкшинов А.Н.,Эриашвили Н.Д. Агромаркетинг и
консалтинг М.: ЮНИТИ-Дана, 2000.С.63
34. Назарбаев Н.А. Стратегия становления и развития Каазахстана как
суверенного государства //Казахстанская правда –1992.-16 мая.-с.4-15
35. Клюкач В.А. Развития маркетинга в агропромышленном произв одстве
Учебное пособие М.: Экономика 1994 С.115
36. Сулейменов Ж.Ж. Маркетинг в управлении аграрным производством Бишкек: 2001. С.180
37. Ткаченко В.А. Совершенствование организационно-управленческой структуры новых форм хозяйствования\ В кн.: Системный анализ и экономические стратегии управления \ материалы конференции СПб. 1994
38.Сулейменов Ж.Ж., Баязитова А. Основы маркетинга Кызылорда: 1999. 200 бет.
39. Кретов И.И. Маркетинг на предприятий : практическое пособие. М.: АО Финстат информ, 1994.- 165 с.
40.Критсотокис Я.Г. Торговые выставки и ярмарки /Пер. с греч. М. “Ось-89”, 1997
41. Кулибанова В.В. Прикладной маркетинг М.: Олма –Пресс-Инвест, 2002
42. Ламбен Ж.Ж. Стратегический маркетинг /Пер с фран. СПб.: Наука, 1996.
43. Лобанова Т.Н. Банки : организация и персонал М.: Финансы и статистика, 2000.
44. Бернетт Дж. Морнарти С. Маркетинговые комуникации : Интегрированный подход / Пер. с англ. СПб.: Питер, 2001.
45.Макгали М. Основы эффективных продаж /Перс с англ. Киев : София, 1997.
46.Хруцкий В.Е. Южнокорейский парадокс М.:Финансы и статистика, 1993. С.240
47.Гебей Д. Маркетинг: новые возможности Пер.с англ. М.:ИТД “Грац” 1999. С.200
48.Котлер Ф. Маркетинг менеджмент Спб.: Питер Ком, 1998. С.896
49.Статистический сборник “Казахстан и его регионы”, агенство Республики Казахстанпо статистике, Алматы ,2005
50.Грузинов А.С. Маркетинговые стратегии предприятия в условиях экономического кризиса // Петербургский аналитик .-№ 1-1998.
        
        Қ.А.Ясауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университеті
ӘӨЖ 338.09 :658. 800 92
қолжазба құқығында
АЛЬМУХАМБЕТОВА ... ... ... ... қызметті жетілдіру
(Оңтүстік Қазақстан облысының мысалында)
08.00.05-Экономика және халықшаруашылығын ... және ... ... бойынша)
Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми жетекші
э.ғ.д., профессор
Исабеков Б.Н.
Қазақстан Республикасы
Түркістан, 2007
МАЗМҰНЫ
Қысқартулар, шартты белгілер, ... және ... АУЫЛ ... ... ... ІЛІМДІК-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтің ілімдік маңызы
2. Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингті ... ... Ауыл ... ... ... ... КЕШЕНІНДЕГІ МАРКЕТИНГТІК ҚЫЗМЕТТІҢ
ДАМУ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
1. Агроөнеркәсіп кешені экономикасының қазіргі таңдағы жалпы
жағдайы
2. Ауыл ... ... ... қызметті ұйымдастыру
мүмкіндігін бағалау
3. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтік қызметтің дамуына
кедергі ... ... ... АУЫЛ ... МАРКЕТИНГТІК ҚЫЗМЕТТІ
ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ
1. Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингтік қызметті дамыту жолдары
2. ... ... ... ... ендіру
әдістемесін жетілдіру
3. Кәсіпорындарда маркетингтік қызметтің тиімділігін бағалау
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ҚОСЫМШАЛАР
Қысқартулар, шартты белгілер, символдар және ... ... ( ... ...... Құрама Штаттары
КСРО – Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы
ЖШС – Жауапкершілігі шектеулі серіктестік
ЖАҚ – ... ... ...... ... – Ашық Акционерлік Қоғам
ОҚО ( Оңтүстік Қазақстан облысы
ТМД – Тәуелсіз Мемлекеттер Достығы
ЖОО – Жоғары оқу орындары
МЖ – Маркетинг ... ( ... ...... функционалдық және ұйымдық” сызбаларды
басқару жұйесі
ТА – Тауар қозғалысының Арналары
ККӘ - Кіші квадраттау әдісі
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі заманғы ... ... ... ... ... ... ... агроөнеркәсіп
кешеніндегі кәсіпорындардың алдында тұрған сапалы жаңа ... ... ... ... ... маркетинг АӨК кәсіпорындарында кеңінен жүргізіле
бастады, әсіресе, ауқымды нарықтары бар ... ... ... ... ... маркетинг бөлімінің құрылғаны ... ... ... ... ... адам үшін ... ... деп есептелгендіктен, бұрынғы кездері ... ... ... үшін ... рөлі мен маңызы аса қажетті емес деп
бағалап, маркетингке жете көңіл бөлмеді. Ал, қазір АӨК ... мен ... ... ... ... олардың
маркетингтік және өндірістік-өтімдік қызметтерге мұқтаждығы күшейді.
Нарықтарда сан қилы тауар түрлерінің ... ... ... ... ... ... ... әдістері мен
қағидаларын қолдануға қажеттілік артып отыр. ... ... ... ... қол ... ең алдымен, оның нарықтағы барлық
өзгерістер мен жаңа қажеттіліктерге жаңа өнімдер мен ... ... ... ... әрі икемді жауап бере алатындығына және тұтыну
сұранысындағы белгісіздіктерге тез ... ... ... ... ... жаңа басқару жүйесін қалыптастыру барысында маркетинг
– қазақстандық ... ... үшін ... ... қызметін ұйымдастыру мен басқарудың жаңа әдісі болып табылады. Бұл
әдіс бұрынғы әкімшіл-әміршіл жүйеде қалыптасқан ... ... ... тұрғысынан едәуір ерекшеленеді.
Қазақстанда маркетингті енгізу қажеттігі басқару теориясы мен
практикасын дамытудағы жалпы ... ... ... ... ... ... ... даму бағдарын, уақыт пен сыртқы ортаның
ерекшеліктерін көрсетеді. Сол себептен, ... ... ... ... ... бойынша қазақстандық шарттарға сәйкес
келмейді. Оның үстіне, отандық ... ... ... ... тән ... ... ... ашып берді.
Біздің шарттарда маркетингтің классикалық сызбасын пайдалану және
енгізу процесі өте қиын әрі баяу ... ... ... отандық кәсіп-
орындарда маркетингті қалыптастыру ... ... ... ... ... алып келуі және маркетингтің дамыған
үлгісінің қолданысына кедергі келтіруі мүмкін.
Сонымен, ... ... ... және ... ... және ... кәсіпорындарда маркетинг қызметін ... ... ... ... ... ... ... бойынша жұмыс істеу оның нәтижелерін отандық кәсіпорындардың іс-
жүзінде әрі қарай пайдалануы ... ... ... ... ... мәселесінің өзектілігі әзірге қолданбалы материалдары мен теориялық
негіздері жеткіліксіз ... үшін жаңа бір ... ... ... Жұмыс нәтижелерін маркетинг қызметінің даму бағыттарын анықтау
үшін қазақстандық кәсіпорындар мен ... ... ... ... де осы ... маңыздылығын күшейте түседі. Осылайша, аталмыш
мәселенің өзектілігі мен ... ... ... ... ... ... ... және нысанын таңдауда негіз ... ... ... ауыл ... маркетинг қызметін
қалыптастыру және дамыту жөніндегі ... мен ... ... ... ... ... ... әртүрлі мектептердің
өкілдері саналатын Ф.Котлер, П.Друкер, К.Ланкастер, Т.Левитт, И.Ансофф,
Б.Берман, ... ... ... ... С.Блэк, Г.Картер,
Ж.Ж.Ламбен секілді көптеген шетелдік ғалымдар өзіндік үлесін қосты. Осы
орайда, ресейлік ... ... ... ... ... Е.П.Голубковты, Р.Дамариді, Е.Дихтельді,
А.Дайанды, И.И.Кретованы, ... ... ... ... ... атап өтуге болады.
Агромаркетинг саласында Г.П.Абрамованың, ... ... ... ... В.П.Неганованың, Ю.А.Цыпкиннің, С.Б.Шапироның ... ... ... шаруашылығын дамыту, нарық инфрақұрылымын қалыптастыру және ауыл
шаруашылық өнімдерін ... ... мен ... мәселелері бойынша
В.Л.Берсенов, Ю.А.Нагаев, А.Ф.Новоселов, ... ... және т.б. ... зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Нарықтық экономика жағдайында отандық ... ... ... ... ... үлесін қосқан экономист-ғалымдарға
А.К.Қошанов, Р.Ю.Куватов, К.А.Сағадиев, А.Ш.Нурсеитов, ... және т.б ... ... ... ... АӨК кәсіпорындарының ... ... ... ... ғылыми негізделген тәсілдері және
әртүрлі формадағы шаруашылықтарда маркетинг ... ... ... ... ... және ауыл ... жұмыс
істейтін маркетингтік ұйымдарды біртұтас жүйеге біріктіру мүмкіндіктері
әзірге болмай отыр.
Зерттеу ... мен ... ... мақсаты – нарықтық экономика
жағдайында ауыл шаруашылық кәсіпорындарындағы ... ... ... ... негіздеу. Бұл қойылған мақсатқа жету үшін
келесі міндеттерді шешу қажет:
- аграрлық маркетинг қызметінің қазіргі ұйымдастырылу барысы мен ... ... ауыл ... ... ... ... ... қызмет
жүйесін екі деңгейде (кәсіпорын – аудан) дайындау;
- әртүрлі типтегі ауыл шаруашылық кәсіпорындарының маркетингтік
құрылымдарының ... ... ... көрсету және олардың жұмыс істеу
механизмін анықтау;
- агро өндірістік кәсіпорындарда ... ... ... ... мен ... әзірлеу.
Зерттеу пәні – АӨК кәсіпорындары мен ұйымдарының нарықтық және
маркетингтік ... ... ... орындайтын басқару органдары
және АӨК-дегі маркетингтің кешенді жүйесі ... ... ... – ОҚО ... ... ... мен кәсіпорындардың
маркетингтік қызметі.
Зерттеудің ілімдік және әдістемелік негіздері ретінде ... ... және ... ... ... ... ... тәжірбиелік нормативтік-құқықтық базасы ... ... ... ... ... ... ... қазақстандық және шетелдік ғылыми әдебиеттер,
ғылыми-практикалық конференциялар мен ... ... ... қызметпен айналысатын шаруашылықтардың басшылары мен мамандары
қатысқан сауалнама нәтижелері құрады.
Диссертацияда зерттеулердің жүйелік, салыстырмалы және құрылымдық
сараптау, ... ... ... ... және ... ... әдістері қолданылды.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жіргізілген зерттеулер
нәтижесінде ... ... ... ... келесі ғылыми-
әдістемелік және тәжірбиелік нәтижелер алынды :
- экономикалық өзара байланыстардың ... ... ... және ... бір-бірімен қарым-қатынастарын барынша тиімді
пайдалануға бағытталған шығармашылық қызметтің арнайы кешенді түрі ... ... ... көрсетілді;
- агромаркетингтің қазіргі жағдайын нарықтық зерттеу, оның ... ауыл ... ... ... ... тиімділігіне
әсер ететін факторлар кешенін анықтау мақсатында сауалнама жүргізілді;
- ауыл ... ... ... ... қалыптастыру
механизмі ұсынылды, әртүрлі ... ... ... ... ... ... ұйымдық механизм ... және ... ... ... оңтайластырылған
ұйымдық маркетингтік құрылымдар ұсынылды;
- бүкіл жүйенің қызметін үйлестіретін аудандық ... ... арқа ... ... ... ... ... үлгісі әзірленді;
- агроөнеркәсіп кәсіпорындарындағы маркетингтік қызметтің тиімділігін
бағалау әдісі ұсынылды;
Қорғауға шығарылатын диссертацияның ғылыми ... :
- ... және ... ... ... ... ... салалық және қолданбалы маңызы мен мәні айқындалды;
- АӨК маркетингттік қызметтің қазіргі жағдайы мен даму келешегіне
сараптама ... ... ... ... тежеп отырған факторлар анықталды;
- ауыл шаруашылық өндірісінде маркетингті кешенді қолдану ... ... ... АӨК ... ... ... авторлық үлгісі
ұсынылды;
- ауыл шаруашылық кәсіпорындарының маркетингтік қызметін қалыптастыру
механизмі ұсынылды;
- агро өндірістік ... ... ... бағалаудың әдістемелік тәсілдері әзірленді.
Зерттеудің ғылыми-тәжірибелік маңызы. Диссертациялық жұмыста
қамтылған ... және ... ... ... ... аймақтың агроөнеркәсіп кәсіпорындары, облыстық және аудандық
ауыл шаруашылық органдары пайдалануда. Осының ... олар ... ... ... аса ... шешімдерді қабылдауға және
кәсіпорындар ... ... ... ... ... ғылыми
деңгейі мен негізділігін арттыруға мүмкіндік алуда. Сондай-ақ, диссертация
материалдарын автордың өзі де ... ... ... ... ... және ... «Халықаралық маркетинг» пәндері
бойынша лекция ... және ... ... ... ... ... ... меншік түріндегі кәсіпорындарда маркетинг
қызметін ұйымдастыру мен жетілдіру барысында да пайдалануға болады.
Диссертациялық жұмыстың ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... Халықаралық қазақ-түрік
университетінің ғылыми-зерттеу бағдарламаларына сәйкес орындалды.
Зерттеу нәтижелерін ... ... ... Диссертацияда
қамтылған зерттеу нәтижелері халықаралық және республикалық ... ... ... Диссертация материалдары бойынша
жалпы көлемі 2,4 баспа табақ 8 ғылыми еңбек жарияланды.
Әзірленген ... ... ... және оның ... бағалау
әдістемесі Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ Түрік ... ... ... ... ... ... мен ... Диссертациялық жұмыс
кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, 92 әдебиетті қамтитын пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен және 5 қосымшадан тұрады. Жұмыстың ... 14 ... 26 ... ... 133 ... негізгі мәтінде баяндалады.
1. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҚ САЛАСЫНДА МАРКЕТИНГТІ
ҚОЛДАНУДЫҢ ІЛІМДІК-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1. Ауыл ... ... ... ... ... жағдайында Ќазаќстан Республикасыныњ єлеуметтік-
экономикалыќ дамуын ныѓайту ‰дерісі µндірістіњ, ... ауыл ... ... єрі ... ... үшін ... ... т‰бегейлі
ќайта ќ±рылуын талап етеді.
Қазіргі таңда отандық экономиканы қайта құру кезінде ... ... ... ... ... өмір сүру деңгейін
анықтайтын аса маңызды стратегиялық қызмет саласы ... ... ... ... ... ... ... Бүгінгі
таңда агроөнеркәсіп кәсіпорындары шаруашылық механизмнің жетілмеуінен,
коммерциялық ақпараттың жеткіліксіздігінен, сыртқы орта ... ... ... ... ... ... ... болуы, т.б.) әлсіз талдануынан және нарықта жұмыс істеу
тәжірибесінің жоқтығынан тұрақсыз шарттарда әрекет етіп ... ... ... ... ... дейін тиімді жеткізуге бағытталған
зерттеулерді қайта қарастыру және күшейту ... ... ... -– нарыќтыќ ќатынастарды дамыту мен ауыл
шаруашылыќ саласындаѓы оњтайлы мамандануды орнықтырудың қажетті шарты ... ... ... ауыл шаруашылыќ µнімдері мен µзге ... ... ... пен ±сынысты жєне олардыњ даму тенденцияларын
зерттеу, А¤К-ніњ ±тымды ... ... жєне ... ... мен ... ... µнім айырбасын ынталандыру арќылы А¤К
кєсіпорындарыныњ мамандануын терењдету мен дамыту ... ... ... (3,4(.
Ағымдағы стратегиялық мәселелерді шешу барысында маркетинг әдісі
кәсіпорындарға қолында бар материалдарды, еңбек және ... ... ... ... ... ... жағдайында маркетинг
кәсіпорынның бүкіл өндірістік және өтімдік ... ... ... ұйымдастыру
мен жоспарлаудың негізіне, ал маркетингті басқару ... ... ... ... айналады. Сол себептен, кәсіпорын-дарда маркетинг – дербес
маманданған ішкі шаруашылық бөлімше ретінде қызмет атқаруға тиіс.
Нарықтық экономикаға жағдайында, сөзсіз, басқа ... ... ... ... ... ... әлемдік тәжірибеден кез-келген елдің өркендеуі
мен дамуының тек қана нарықтық ... ... емес ... ... де ... ... ... ететінін аңғаруға болады. Өйткені жер
бетінде нарықтық экономикасы бар артта ... ... де, ... ... ... ... ... дамыған мемлекеттердің барлығында дерлік
экономиканың өркендеуі маркетингтің жоғары даму ... ... ... ... ... ... ірі ... да маркетингті өз
шаруашылық қызметінің басты алғышарттарының бірі ретінде жете бағалайды.
Әлемге ... ... ... ... маркетингтік іс-шараларды
белсенді жүргізу нәтижесінде өз ... ... мен сату ... ... білді (5,6(.
Қазіргі таңда маркетингтің 2000-ға жуық анықтамасы бар. Сондықтан-да
күрделі де, ... ұғым ... ... экономикалық
әдебиеттердегі әртүрлі анықтамаларына жан-жақты талдау жасау қажет. ... ... өнім сату ... деп ... ... өнім ... өндірістің ең соңғы аяқтаушы кезеңі болып табылатындықтан, бұл
анықтама маркетингтің мәнін ... ашып ... ... Ал, ... ... өндіріс ретінде қараса, базбіреулері оны басқару
жүйесі деп есептейді, енді біреулері оны ... ... алу ... деп
сипаттайды. Өкінішке орай, әзірге маркетинг туралы қысқа да ... ... бір ... жоқ. ... ... ... ... өмірлік кезеңін,
яғни тауардың кескінін дайындаудан оны сатуға дейінгі барлық процесті,
тіпті сатылғаннан кейінгі ... ... ... де ... - ... ... ие, кең ... ұғым. Жалпы алғанда,
маркетинг:
- тауарларды өндірушіден тұтынушыға ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-этикалық және моральдық нормаларына,
сондай-ақ, тұтынушылар мен жалпы ... ... ... ... ... қатысты көзқарастардың жаңа жүйесі;
- маркетинг негізінен, микроэкономикалық деңгейде жетілдірілген
ілімдік және тәжірбиелік білім ... ... ... ... өнім ... ... және тұтынушыға бағытталған,
кәсіпорын қызметі мен тауар сату ісін ... ... ... бір тауарларды таңдап алынған ... ... ... ... және ... ... ... кәсіпорын деңгейінде дайындау шаралары.
Маркетинг өндірістік-өтімдік және ғылыми-техникалық қызметтерді
басқару тұжырымдамасы ретінде басқарудың ... ... ... ... ... ... жалпы функциялары мен нарықты кешенді
зерттеу; кәсіпорынның даму стратегиясын таңдау; ... ... ... ... және сервистік саясаттарды жүзеге асыру
секілді жеке арнайы функцияларына ие ... ... ... ... ... ... ... және оны
іске асыру философиясы деп сипаттауға ... ... ... ... ... қағидаларының негізінде құрылады, ал басқару процесі
маркетингтік ... ... ... асырылады (11,12,13,14(.
Экономикалық әдебиеттерде маркетинг туралы ... ... Осы ... кейбіреулеріне тоқтала кетейік.
Г.Абрамишвилидің пікірінше, маркетинг – фирманың өндірістік-өтімдік
қызметінің нарыққа бағытталуын ... ... ... ... ... (15(.
Ф.Котлер маркетингті айырбас арқылы ... ... ... ... ... ... ... түрі деп
есептейді (16(.
Т.Левитт маркетинг туралы ... ... ... ... сату ... ... ... сауда жүйесінің функциясы сатып алушыны
өндіріліп қойған өнімді сатып алуға көндіру болса, ... ... шын ... ... тауарды нарыққа шығаруға бағытталады» (17(.
А.Н.Романовтың айтуынша: «Маркетинг – басқару қызметінің бір түрі. Ол
тұтынушылардың талаптарын анықтау және оларды қанағаттандыру ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, маркетинг
тұтынушылардың тауарды сатып алуын ... ету ... ... ... ... және өткізу мүмкіндіктерін ұштастырады» (18(.
Ал, Дж. Эванс пен ... ... ... ... ... - ... тұтынушыға немесе пайдаланушыға тауарлар ... ... ісін ... ... қызмет немесе тауарлар мен
қызметтерді дайындау, сату және өткізу арқылы сұранысты болжауға, ... ... ... ... әлеуметтік процесс» (5(.
Кесте1- Маркетингтің даму кезеңдері
|№ |Уақыт аралығы ... ... және ... ... | ... ... тән ... |ХІХ ... соңы – |Жаппай өндіріс кезеңі: ... ... |
| |ХХ ... басы |машина өндірісі ... ... мен |
| | ... ... |өнім бағасының төмендеуі|
| | ... ... ... ... жетістікті |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... жану | |
| | ... және ... | |
| | ... табылған кезең | |
|2 ... жж. ... ... ... ... ... |
| | ... өнім түрі мен ... ... |
| | ... жоғары қарқынмен |тұтынушыға дейін сатылу |
| | ... ... баса мән |
| | | ... |
|3 ... жж. ... заманғы |Әлеуметтік-этикалық |
| | ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... |
| | ... ... |өзгерді. |
|4 |1980 ... ... ... ... ... |
| ... дейін |кезеңі. ... ... |
| | | ... ... ... ... мен тәжірбиесі ретінде ... ... ... саналатын АҚШ-пен тікелей байланысты. Кейіннен маркетинг
Батыс Еуропада, Жапонияда және өзге елдерде тарай ... ... ... даму ... (19, 20, 21) ... берілген.
Бірінші кезеңде маркетингтің жекелеген ... ... ғана ... және ХХ ... бас кезінде маркетинг
кәсіпорын өндіре ... ... сату ... ... ... қызметтің айрықша түрі ретінде қалыптасты. Бұл
кезеңге басқарудың өндірістік бағыты тән ... яғни ... ... ... ішкі ... мен ... көрсеткіштері бойынша «ең ... ... ... Осының нәтижесінде тұтынушылар мен сатып
алушылардың ... мен ... ... ... тауар
өндіріліп, оның сапасы мен басқа да қасиеттері жақсартылды. ... ... ... табуға негізделіп, өндіріліп қойған өнімді сату
арқылы сол мақсатқа жету көзделді. ... ... ... негізінен,
тұтыну заттарының тапшылығынан, өнеркәсіп ... өсу ... және ... ... сұраныстың салдарынан пайда болды.
1929 жылы Американы жайлаған артық ... ... ... ... ... ... ... байланысты маркетинг
екінші даму кезеңіне аяқ басты. Енді өндірістік тәсілдің орнына өнім өткізу
тәсілі ... ... Бұл ... ... мен өнім ... ... да ... көмегімен өнім сату көлемін ... ... ... кезеңде өндірушілер тауарға деген тұтынушы ... және ... ... өнім өткізу жүйесімен белсенді жұмыс
жүргізді. Себебі, қоғам ... ... ... ... ... ғана ... мен қызметтердің өндірілу керектігін
түсінді 25, 26.
Маркетингті кешірек игерген елдердің тәжірибесі ... және ... ... ... мен тәсілдерінің бір-біріне ... ... ... ... ... ... ... тәсіл» деп жалпылама атауға болады.
Үшінші кезең ғылыми-техникалық төңкерістің дамуымен ... Бұл ... ... ... ... ұйымдастыруға
қомақты қаржы жұмсай отырып, жаңа тауарларды шығаруға бағдарланды. Дегенмен
бертін келе ғылыми-техникалық жаңалықтардың жеке өзін ... ... ... пайдалылығын қамтамасыз ету қиынға соғатыны анықталды.
Басқару ісіндегі мамандар бұл кезеңде ... ... ... ... өз ... ... мен
мұқтаждарын ескермей кеткенін атап өтті (23(.
1960-1970 жылдарды қамтыған келесі кезеңде маркетинг ерекше қарқынмен
дамыды. Бұған ... ... ... шамадан тыс артуы,
ғылыми-техникалық төңкерістің әсерінен өнім түрлерінің жедел ... және өнім ... ... ... ... елеулі септігін
тигізді. Нәтижеде өндірушілер тұтынушыларға ... ... ... ... баса мән беруге тырысты. Басқару философиясындағы мұндай бетбұрыс
фирмалардың ... ... ... өзгерістермен қатар жүріп,
маркетинг тұжырымдамасының пайда болатынын аңғартты. Р.Фостер осы ... ... ... мен ... ... түрде ескеруге алғашқы
қадам жасалғанын алға тартты (10(. Фирмалар нарықты зерттеуге барынша ... ... ... ... өздері күткендей мөлшерде пайда таба
алмады. Бұл келеңсіздік фирмалардың ... ... ... бірдей
тәсілдерді қолдануынан туындады. Сондықтан, уақыт өте келе өндірушілер өз
бәсеке-лестерінің алдында басымдыққа қол жеткізер ... ... мен ... ... керектігін ұғынды. Осылайша,
тұтынушылардың талаптарын ескеруге әрі фирмалардың ... ... ... философиясы қалыптасты. Бәсекенің дамуына және ... ... ... ... ... ... ... да
өзгеріске ұшырады. Енді өндірістік-өтімдік тәсіл кезіндегі «өндірілген
өнімді ... ... сату ... деген ұранды нарықтық ... ... ... ... сұранысқа ие өнімді өндіру керек» деген
ұран алмастырды. Мұндай жағдайда маркетинг ... ... ... ... қана ... олардың сол тауарды үнемі алып
отыруын қамтамасыз ететін кешенді іс-шараларды жүргізуді қарастырады.
1970 жж. ... ... ... ... маркетинг жүйесіндегі көзқарастардың елеулі өзгерістерге
ұшырап, экономикалық ... мен ... ... ескеруге қарай
бағытталуына және ... ... ... ... ... ... ... алып келді (13, 24(. ... ... гөрі ... ... ... баса мән беретіндігімен
ерекшеленді. Бұған фирманың жұмыс істеу тиімділігіне ... ... ... ... мен ... ... қызметіне қатысы бар басқа да қоғамдық топтардың әсерінің күшеюі
барынша ықпалын тигізді. Негізінен, маркетолог нарық пен маркетингтің ... ... ... ... үкіметтің саясатын және макро
ортаның экономикалық, саяси, әлеуметтік ... ... ... жете білгені жөн. Сол ... ... ... ... өз ... маркетингтің аясын елеулі дәрежеде
кеңейтуге мүмкіндік беретін ... ... ... дамытуға көңіл
бөліп отыр (13,14(. Олардың айтуынша қазіргі заманғы батыс нарығында сәтті
жұмыс істеу үшін жоғары сапалы өнім ... ... ... және
персоналды басқару қажет. Яғни, ... ... ... ... қоса өз менеджерлерінің, акционерлері мен жұмысшыларының
мүдделерін де ұмытпау ... ... ғана ... ... мақсаттары мен
ресурстарын сыртқы қоршаған ... ... мен ... ... ... ... кең мағынада қарастырылатын болады.
Стратегиялық маркетинг қағидаларының ... да ... ... ... онжылдықта батыс фирмаларында кеңінен етек жая бастаған
стратегиялық менеджмент ... ... ... жоғарыда айтылғандарға сүйене келе, нарық жағдайында
кәсіпкерлік қызметті ұйымдастыру ... ... ... нарықтық экономикалық процестердің аясында жүрді деген пікірге
келуге болады. Оның үстіне, ... ... ... ... ... ... ... алғышарттармен тығыз байланысты болып
табылады.
Ең алдымен фирмалар өндірістік және сауда-саттық қызметтерінің көлемі
ұлғайған сайын өздері орналасқан аймақтан ... шыға ... әрі ... ... елге жаю ... ішкі ... ... Ал, халықаралық
маркетинг экспорттық қызметтен басталады және шет елдерде еншілес ... ... құру ... ... халық шаруашылығының барлық салалары секілді ауыл
шаруашылығы да ... ... ... ... оның ішінде
маркетинг саласын да қабылдай ... ... еніп ... (28, 29, ... ерекшеліктері агробизнес жүйесіндегі нарықтардың және
аграрлық азық-түлік ... ... ... бағаның
ерекшеліктерімен анықталады (31, 32, ... ... төрт ... ... ... ... ... агробизнес кешенінің негізі мен өзегін
халық үшін азық-түлік өнімдері мен ... ... ... ... ... ауыл ... ... Ал, қалған салалар болса, ауыл
шаруашылығына қызмет көрсете ... ... ... ие ... ... саласына ауыл шаруашылығын техникамен, жеммен, ұрық-
тұқыммен, тыңайтқыштармен, жануарлар мен ... ... ... ... және ... ... да ... факторларымен
қамтамасыз ететін салалар жатады. Сондай-ақ, бұған ауыл ... ... ... саналатын несие мекемелері де кіреді. Аталмыш мекемелер ауыл
шаруашылық ресурстарының ... ... оның ... ... деңгейін анықтайды және несиелеу шарттары мен бағалары ... ... ... ... ықпал етеді.
Агросервис (қызмет) саласы ауыл шаруашылық кәсіпорындарын жалгерлік
немесе лизинг шарттары бойынша техникамен қамтамасыз ету, ауыл ... ... және ... ... ... жер ... ... ғылыми-зерттеу шараларын атқару және ... ... ауыл ... ... жұмысын басқару
және үйлестіру, маман даярлау және қайта даярлау секілді сан алуан ... ... Бұл сала ... кешені мен оның жекелеген
салаларындағы ... ... ... ... ... ... тереңдеген сайын маңыздылығы арта ... жеке ... қоса ... ... да ... ... саласы ауыл шаруашылық өнімдерінің егістік
алқабынан (фермадан) тұтынушыға дейінгі қозғалысын, яғни жинау, ... ... және ... ... ... ететін барлық салаларды
қамтиды. Аталмыш салада мемлекет пен халықтың ауыл ... ... ... ... ... айтқанда ол нарықтық экономиканың
не өндіру керек? қанша өндіру керек? және қандай бағамен сату ... ... ... сұрағына жауап береді. Бұл салаға көтерме және бөлшек сауда
кәсіпорындары, өнім ... ... және ... ... биржалар, аукциондар, т.б. жатады.
Нарыққа енген сайын маркетинг саласының рөлі күшейе түседі. ... ... ... өзге ... ... ... да ... орынға ие
болады. Мәселен, АҚШ агроөнеркәсіп кешенінің соңғы ... ... ... ... ... үлесі 75 пайызды құрайды.
Сонымен, маркетингтің табиғаты, сипаты және негізгі ... ... ... бен сараптамыздың нәтижесіне сүйене келе,
маркетингті қазіргі заманғы ... ... мен ... ... ... ... ... ойлау түрі мен
тұжырымдамасы; шаруашылық субъектілерін басқару жүйесі; ... ... ... ... болады. Маркетингтің осы аталып ... ... ... ... ... әртүрлі салалары мен
сфераларында қалыптаса бастады.
Қазақстандық кәсіпорындарда маркетинг, негізінен, тұжырымдамадан ... түрі ... ... ... ... ... білім мен ғылым
саласы ретінде де маркетинг қарқынды және ... даму ... ... саласы бойынша мамандар мен ғылыми қызметкерлердің даярлануы және
ғылыми-зерттеу жұмыстары мен ұйымдық-әдістемелік құралдардың ... ... ... ... ... ... әдістемесінің негіздері
Нарықтық қатынастарға өту нәтижесінде еліміздің ауыл шаруашылық
өндірісінде және оның жекелеген ... ... де ... өзгерістер
орныға бастады. Мұндай жағдайда ауыл шаруашылық өнімдері мен өнеркәсіптік
қайта өңдеуден шыққан ... ... ... мен ... ... ... қажет. Өйткені, маркетинг басқарудың кешенді-мақсаттық
тәсілін қолдануға, тұтынушылардың талаптарына ... ... ... жүргізуге, технологиялық жүйедегі азық-түлік тауарларын
өндіру, дайындау, ... ... ... ... және өткізу секілді
өндірістік-экономикалық байланыстардың сан алуан түрлерінің ... ... ...... мен ... ... өндірілген
өнімнің нарықта сатылуын және ықтимал экономикалық пайдаға барынша қол
жеткізілуін қамтамасыз етуге бағытталған ұйымдық-техникалық, ... ... ... жүйесі болып табылады (35(.
Маркетингтің мәні тұтынушы қажет ететін тауар түрін өндірумен
сипатталады. ... ... ... өзі ... ауыл ... ... ... қамтамасыз ететін және өндіріске салынған
капитал бірлігінен мейлінше көп пайда алуға мүмкіндік ... ... және ... ... ие ... ... саласында өндірісті мақсатты реттеуге арналған әдіс
ретінде маркетингтік басқаруға өту және оны ... ... мен ... ... даму перспективасына сәйкес қайта
бағыттау – өте ... ... Осы ... ... ... ... ... сұранысын жедел де толық ... ауыл ... ... дамыту және оның өнімдерін өткізу үшін
қажетті шарттар мен ... ... ... ... бөлу ... Бұған
мемлекеттік реттеудің құқықтық, экономикалық және әкімшілік-ұйымдық шаралар
жүйесі арқылы қол ... ... (36, 37, ... ... ... ... ұйымдастыру мен дамытудың
негізгі қағидалары жалпы сипатқа ие. Олар ... бен ... ... біртұтас жүйеге біріктіреді:
- ауыл шаруашылық нарығындағы жоспарлау, баға белгілеу, үлестіру және
басқару жөніндегі іс-шаралардың біртұтас жүйесі ... пен ... ... ... кеңейтілген ұдайы өндірісін нарықтық
шарттарға бейімделген ауылдық елді ... ... ... мөлшерде пайда табуға және тұтынушы сұранысын ... ... ... ... ... төтеп бере алатын азық-түлік тауарларының түрлерін көбейту
және сапасын жақсарту, сондай-ақ, өндірілген ... ... ... ... ... және ... ... тауар өндіру, дайындау, тасымалдау, қайта өңдеу, сақтау және өткізу
процесінің ... ... ... ... маркетинг жүйесіне
бірігетін барлық ұйымдық құрылымдардың өзара әрекеттестігіне сүйене ... ... ... ... құрылымдарды ұйымдастыру үшін
кешенді-мақсаттық тәсілді қолдану керек.
Маркетингтік қызметтің ерекшеліктері және оның мамандануы-шығындар ... ... ... ... ... ... тиімді қол
жеткізуге мүмкіндік беретін формада құрылған басқару ... ... ... ... ... өзара қарым-қатынастарды
сипаттайтын ұйым құрылымын құруда айқын көрінетін еңбек бөлінісінің ... ... ... ... құрылымы мынадай екі қосалқы жүйені қамтиды:
біріншісі, – ресурстармен қамтамасыз ... ... ... өңдейтін және
дайын өнімге айналу процесін жүзеге асыратын жүйе; ... ... ... ... мен ... ... ... жүйе.
Кәсіпорынның формалды ұйымдық құрылымы бірқатар құрылымдық
бөлімшелерден, ... ... ... ... үшін функционалдық
салалардағы міндеттерді орындайтын бөлімдер мен қызметтерден тұрады.
Мұндағы міндет алдын-ала ... ... ... ... ... ... орындалуға тиісті жұмысты, жұмыс тізбегін немесе
бөлігін сипаттайды.
Функционалдық салаларға маркетинг, өндіріс, персоналды басқару, ... ... ... және тәжірибелік-құрастырушылық
жұмыстар жатады. Кейде ... ... ... ... ... Кәсіпорынның құрылымын ұйымдастыру сызбасы 2-суретте көрсетіледі.
Маркетинг, көбіне басқа салалардың қызметін айқындайтын функционалдық
сала болып табылады. Өйткені, кәсіпорын қызметін ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Маркетинг қызметі өндіріс, кадр және қаржы секілді өзге салалардың
жұмысын ... ... ... ... ... маңызы зор
деп есептеледі. Маркетингті басқару ... оның ... ... ... және ... жоспарлау және орындау міндеттерінен
тұратын бірқатар функцияларын жүзеге асыруға негізделеді.
Сурет 2 - ... ... ... құрылым сызбасы
Маркетинг мәселесін зерттеуге арналған шетелдік және отандық
әдебиеттерде маркетинг функцияларының анықтамасына және ... ... ... ... кездеспейді. Мұны, жоқ дегенде мынадай үш себеппен
түсіндіруге болады.
Бірінші себеп: ... ... ... ... ... бір
түрі емес, бірнеше әркелкі түрлері қолданылады (ең көп ...... ... ... ... және ... Басқару жүйесінің түрі кәсіпорынның ұйымдық
құрылымын, ал ол өз кезегінде ... ... ... ... саласына сәйкес ресурстардың үлестірілу мөлшерін анықтайды.
Екінші себеп: кәсіпорындар маркетингті ұйымдастырудың ... ... ... (ең көп ...... ... ұйымдастыру; нарықтық және аймақтық ұйымдастыру; аралас ұйымдық
құрылымдар). Маркетингті ұйымдастырудың ... ... ... өз кезегінде,
маркетинг тарапынан орындалатын функционалдық міндеттердің ... ... ... ... ... түрінде
сараптау, өткізу, жарнамалау, байланыс орнату ... ... ... ... себеп – күрделі ұйымдардың бір мезетте формалды және ... ... ... ... ... ... мамандары қазіргі
әлемде ірі фирмалар мен кәсіпорындардың нарықта ... ... ... және ... емес құрылымның екеуін де иемденуге міндетті екенін
алға тартады. Өйткені, бүгінгі шарттарда кез-келген ... ... ... ... бөлу ... ... атқаратын
міндеттерін нақты әрі шынайы көрсету қиынға соғады.
Формалды ұйымдық құрылым – басқарушы жүйе ... ... ... арақатынасы.
Формалды емес ұйымдық құрылым – ортақтаса ... ... ... ... ... ... ... емес қарым-қатынастар
кешені.
Кәсіпорында маркетингті тиімді басқару үшін кәсіпорынның ... ... қол ... ... беретін міндеттерді нақтылап
алған жөн. Нақты орындаушыларға ... ... ... тобына)
жүктелетін міндеттердің жіктемесі кәсіпорында қабылданған басқару ... және ... ... ... сай ... ... Ал, ... өз кезегінде маркетингті ұйымдастыру түрімен айқындалады.
3-суретте ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі іс-әрекеттерді үйлестіру
жұмыстарын сол ... ... ... Басқа адамдардың
жұмыстарын үйлестіру қызметі басқарудың мәнін құрайды. Маркетинг басқару
саласы ретінде жалпы ... тән ... ... ... менеджмент – пайда табу, өнімнің белгілі бір көлемін
өткізу, ... ... ... ... кәсіпорын мақсаттарына жоғарыда
аталған маркетинг қағидаларына сәйкес қол ... үшін ... ... айырбастарды орнатуға, нығайтуға және тұрақты ... ... ... ... ... ... және ... табылады.
Басқару процесінде әдетте ... мен ... ... және ... ... ... ... стратегиясы
кәсіпорынның мақсаттарын, өндірістік мүмкіндіктерін және нарықтағы бар
шанстарын біріктіруге ... ... ... ... ... мен сыртқы орта фактор-ларының сәйкестігін сақтап қалуға
негізделеді. Ал, ... ... алға ... ... ... ... ... арқылы іс-жүзінде жету жолдарын ... ... және ... ... ... ... ... менеджменттің үйлесімі кәсіпорынның маркетинг қызметінің
құрылымын қалыптастырады (3-сурет).
Сурет 3 – Маркетингтің функционалдық міндеттерін жіктеу ... ...... ... ... әсер етуге бағытталған
маркетинг процесін басқаратын бөлімшелердің жұмыс ... ... ... ... ... ... ... негізгі талап - ол
берілген кәсіпорынның өзіндік ерекшеліктеріне, ... ... ... өнім мен қызмет ... ... ... ... болу ... ... бүкіл кәсіпорын үшін ортақ әрі
қолайлы бір ұйымдық құрылымның болуы мүмкін ... ... ... қарамастан, маркетинг бөлімінің ұйымдық құрылымы тауарлар немесе
функциялар, я болмаса осы екеуі бойынша ... ... ... ... ... ... құрылымдардың әрқайсысы көптеген факторларға тәуелді болады.
Осыған қарай отырып, мынадай екі ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның өндірістік-өтімдік
қызметі бірыңғай әрі қайталанып келгенде (мәселен, бір өнім жыл ... жыл ... ... нарықтарда өткізілсе) тиімді деп есептеледі.
- Тауарлар бойынша ... ... ... ... ... ... ... қолайлы саналады.
Кәсіпорындардың басым көпшілігі бір мезетте ... ... де, жаңа ... ... де айналысады (мәселен, бір жағынан
– дәстүрлі өнімдерін сатса, екінші жағынан – жаңа өнім түрлерін ... ... ... ... ... мынадай төрт бағытта
құрылатынын көруге болады:
- функционалдық;
- тауарлық;
- аймақтық;
- сегменттік.
Функционалдық бағыт. Маркетинг бөлімінің функционалдық қағида
бойынша құрылған құрылымы 1-қосымшада берілген.
Функционалдық ... ... ... ... түрі көп ... ... саны ... аз болғанда қолайлы саналады. Мұндай құрылымда
маркетинг бөлімінің ... ... ... ... ... және ... ... маркетинг жөніндегі директор
үйлестіреді. Аталмыш құрылымның артықшылығы - өте ... ... ... ... көрсетуге ыңғайлы. Кейде бұл ... ... ... ... функциялардың мұндай бөлінісі
“өзімшілдікке, жікшілдікке” алып келеді. Әрбір функцио-налдық топ “өзінің
жеке ... ... ... және өз ... ... ... ... екенін дәлелдеуге тырысады. Жекелеген функциялар бойынша әртүрлі
жұмыстарды атқаратын мамандардың әркелкі ... ... ... ... тарапынан көп уақыт пен күш жұмсалуы мүмкін. Әсіресе,
өндірістің ауқымы ұлғайған сайын бұл мәселенің аясы ... ... ... ... ... ... ... бағыттың, мысалы, тауарлық бағыттың
көмегі қажет болады.
Тауарлық бағыт. Тауарлардың көп ... ... және ... ... аздаған нарықтарда (немесе көптеген бірыңғай нарықтарда)
өткізетін кәсіпорындар үшін маркетинг бөлімінің жұмысын жекелеген тауарлар
немесе ... тобы ... ... аса тиімді деп есептеледі.
Дегенмен, бір тұтынушыға ұнайтын тауарлар санының шамадан тыс көбейіп ... ... ... деңгейде көңіл аударылмай қалу қаупін тудыруы
мүмкін.
Тауарлық бағыттағы ұйымдық құрылымда (2-қосымша) әрбір тауар немесе
тауар тобы бойынша ... ... ... ... тағайындалады, оған
жарнамалау, өнімнің өтімін қамтамасыз ету (ынталандыру), нарықты зерттеу,
сервистік ... ... және т.б. ... ... мамандар
бағынады.
Әрбір маман өз тауар тобы бойынша ... ... ... тұрғыдан; ал, өнімді жарнамалау және нарықты зерттеу ... ... ... ... ... ... жалпы
маркетинг саясаты шеңберінде). Мұндай жағдайда жұмысшылар өз функцияларын
атқаруға мамандана отырып, бар күш-жігерін ... ... ... міндеттерін орындауға бағыттау мүмкіндігіне қол жеткізеді.
Тауарлық бағыт өнім жарнамалауға, өнім ... ... ... ... және т.б. жұмыстарды орындауға қойылатын ... ... ... ... бір-бірінен едәуір ерекшеленген жағдайда аса
тиімді саналады. Осы қағидаға сай құрылған ... ... ... тауардың
(немесе тауар тобының) сатылу көлемі тым ... ... және ... ... үшін ... ... еңбегінің шығындарын
толық өтеуге мүмкіндік ... ... ... ... тауарлық
құрылым белгілі бір тауарды өндіруге ... ... бар ... ... ... бағыт. Аймақтық бағыт (3-қосымша) құрылымы бойынша ... ... ... бөлінісі тауар емес, аймақ бойынша жүзеге
асырылады. Маркетинг бөлімінің бұл құрылымы өнім түрі ... әрі көп ... және өнім ... ... ... ... әркелкі және көп
болғанда өте тиімді деп есептеледі.
Маркетинг бөлімінің аймақтық бағыты тұтынушылардың қажеттіліктерін әр
аймақтың ерекшеліктеріне сай ... ... ... береді. Айырмашылық
ұлттық, саяси, демографиялық және өзге де ерекшеліктерден ... ... ... ... отырып, тауардың түрін, бағасын, жарнамасын
және өткізу шараларын нақтылауда қолданылады.
Маркетинг бөлімінің аймақтық құрылымы, ... ... ... ... ... ... кең ... нарықтары бар
ірі, орталықсыздандырылған компанияларда кездеседі. Аталмыш жүйе, әсіресе,
халықаралық трансұлттық фирмалар үшін өте қолайлы. Осы және ... ... ... өзге де ... ... жұмыстарды дубликациялау
секілді кемшіліктер және функциялараралық байланыстар мен ... ету ... тән ... ... ... жою, тауарлық және аймақтық бағыттардың
артықшылықтарын пайдалану үшін маркетинг бөлімінің ... ... ... да ... ... ... ... Маркетинг бөлімінің сегменттік бағытына (тұтынушыға
бағдарланған) сәйкес бөлім ішінен қай ... ... ... ... ... ... бір ... жұмыс істеуге
жауапты топтар (секторлар) құрылады.
Мұндай ұйымдастыру тәсілі кәсіпорын ... мен ... ... деңгейде қамтамасыз етеді. Десе де, қызметкерлердің
жекелеген тауарлар бойынша мамандануын қиындатады және ... пен ... ... ... Әзірге мұндай қасиеттерге ие
мамандар тым сирек кездесетіндіктен, оларды іріктеп алу ... ... ... ... ... бөлу ... нарық үлестері
(барлық нарықтардағы сегмент саны) мен кәсіпорынның ... ... және ... ... ... ... ... едәуір
сенімді мәліметтерге қол жеткізуге мүмкіндік туады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... білім саласындағы
саясаты мен статистикалық деректеріне сүйене ... осы ... мен ... өте жоғары дәлдікпен анықтауға болады.
Аралас ұйымдық құрылымдар. ... ... ... ... ... ... ... Олардың келесідей
түрлері кездеседі:
- функционалды-тауарлық;
- функционалды-нарықтық;
- функционалды-аймақтық;
- ... ... ... ... ... матрицалық басқару
қағидаларына сәйкес келеді.
Дамыған маркетинг ... ... ... ... ... есептеледі. Өтпелі экономика үшін жауапкершілікті нақты бір қызметкерге
жүктеуге негізделген ... ... аса ... ... ... ... ... бөлімшелері мен қызметтеріндегі
белгілі бір тауарға қатысты барлық функциялардың орындалуын бақылайтын және
үйлестіретін тауар жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... тауарды өндіру мен өткізуге қатысатын
барлық санаттағы жұмысшыларды ынталандыру үшін ... ... ... ие ... ... ... үшін бөлінген бюджеттің жұмсалу
барысын қадағалайды, тауарды жетілдіру стратегиясын жоспарлайды, бақылайды
және үйлестіреді. Ол ... ... ... мен ... ие ... Десе ... ... құрылымның өзіндік кемшіліктері де кездеседі. Әсіресе, тауар
жөніндегі меңгерушінің маркетингтің функционалдық ... ... ... ... ... ... күшейту мәселесі
біршама қиындықтарға алып келеді. Дегенмен, тауар жөніндегі ... етіп ... ... ... және оның ... сәйкестігін үнемі қадағалау арқылы аталмыш кемшіліктер мен
қиындықтарды жоюға болады.
1991-жылдан бастап ел ... ... ... ... ... ... үшін ... шарттар қалыптасқанымен,
соңғы он бес жыл ішінде жекелеген ... ғана қиын ... аман ... өзіндік маркетинг қызметін ұйымдастыруға мүмкіндік
алды. Оның ішінде санаулы кәсіпорын ғана өз ... ... ... ... ... білді. Ал, отандық тауарлар мен қызметтердің
маркетингін дамытуға бағдарланған кәсіпорындар мүлдем болмады.
Сонымен қорыта келе ... ... үшін өнім ... ... ... ... құрылымы тән болғандықтан, маркетинг
топтары (қызметтері) көбіне өткізу бөлімдерінің ... ... ... ғана ... ... Келекшекте маркетинг құрылымдарының
даму келешегін былай болжамдауға болады:
1-кезең. Тарату (үлестіру) ... ... ... ... ... тек ... міндетін атқарады. Бұл кезеңде
тауар өткізу аса қиынға соқпайды және өткізу бөлімі айтарлықтай маңызды ... ... ... ... жоспарлауға және жарнамаға жете мән
берілмейді, тауар өңдеумен басқа бөлімдер мен қызметтер ... ... ... ... ... өнім ... процесі өткізу бөлімі бастығының ... ... Ол ... ... оқыту мен ... ... ... және өткізуді жоспарлауға жауапты болады.
3-кезең. Басқа қызметтермен бірдей құқыққа ие арнайы маркетинг қызметі
құрылады. Маркетинг қызметі тауарларды ... мен ... және ... жауапты болады. Өнім қорабының (орамы), сыртқы көрінісінің ... ... ... ... ... ... бастығы
шешеді. Бұл кезеңде кәсіпорын бөлімдері мен қызметтерінің мүдделері бір-
бірінен қатты ... ... ... ... ... ... қағидасы (тұжырымдамасы) ретінде қабылдай бермейді.
4-кезең. Маркетинг – кәсіпорынның басты функциясы ... ... ... өмір сүру ... мен өндіріс
философиясы деп ерекше бағалайтын тұлға басқарады. Маркетинг кәсіпорынның
барлық бөлімдері мен қызметтерінде ... ... ... ... экономикаға етене кіруімізге ... ... ... ... ... ... фермерлік шаруашылықтар, көтерме және ... ... ... ... ... ... ... артып
келеді. Меншік түрінің өзгеруі және басқару жүйесінің қайта құрылуы АӨК
кәсіпорындарының ... ... одан әрі ... ... ... мен ... арасындағы өндірістік-экономикалық
байланыстарды орнатуда маркетингтік қызметті ұйымдастыру нарықпен өзара
қарым-қатынастарды дамытуға мүмкіндік береді.
1.3. Ауыл ... ... ... ... ... ерекшеліктері осы кешенді құрайтын
барлық салаларда көрініс ... ... ... нарық жағдайына, фермерлердің іс-
әрекетіне, аграрлық нарықтың және ... ... ... әсер ... ... мынадай өзіндік ерекшеліктері бар:
1. ... ... ... ... өсімдіктер мен жануарлардың дамуына қатысты және міндетті
түрде ескерілуге тиіс ... ... ... Бұл ... ... өндірістік-экономикалық ресурстардың тиімділігі сөзсіз төмендейді.
Сондықтан табиғи-биологиялық ... ... ... ... ... таңдауда аса маңызды рөл атқарады. Осы ... ... ауыл ... ... ... ... ... жиынтығы,
өсімдіктерді қорғауға арналған химиялық заттар, тыңайтқыштар және еңбек
ұйымдастыру шаралары анықталады.
Өте оңай ... осы бір ... ... ... жете көңіл бөлінбеді. Жоғарғы жақтан бұйрық беру арқылы ауа-райы
шарттары ескерілместен егін егу ... мен ... ... ... не себу ... ... (мәселен, барлық жерде жүгері
егілді), жем-шөп ... ... мал ... ірі ... ... ... ... жер өңдеу жұмыстары атқарылды. ... ... ... ... ... ауыл ... үнемі
дағдарысты күйге ұшырап отырды. Ақырында, ауқымды егістік ... ... ... шет ... бидай сатып алуға мәжбүр болды.
Ауыл шаруашылығының сыртқы ортамен тығыз байланыстылығы және топырақ
пен табиғи-климаттық ... сан ... ауыл ... ... ... ... ... ерекше еңбек екендігін
байқатады. Мұнда еңбекті басқарушының және орындаушының еңбегі деп ... ... ... ... ауыл ... тиімді еңбек ету
және игі нәтижелерге қол жеткізу үшін кәсіпкердің (жер иесі), ... және ... ... ... еңбектерін ортақ
пайдалану, бағыттау қажет. Міне, сондықтан дамыған елдерде ... ... ... ... ... ... ... жұмысшыларының бар ерекшеліктері бір-бірімен ... ... Ауыл ... ... ... ерекшілігі – ондағы жұмыс-тардың
маусымдылығы.
Маусымдылық жұмыс күшінің, техниканың және көптеген материалдық
ресурстардың біркелкі ... және ... ... ... септігін тигізеді. Ауыл шаруашылығында өзгермелі ... ... ... және ... шығындарға қарағанда тұрақты
шығындардың үлесі өте жоғары ... ... цикл тым ... және ... ... ... көрінетіндіктен, ауыл
шаруашылығында несие ресурстарына үлкен қажеттілік туындайды.
3. Өндірістік циклдің ұзақтығы.
Жалпы, өсімдіктер мен ... ... ... баяу ... бірқалыпты көбейетіндігі белгілі. Бұл ... ... ... ... ... төл санын көбейту іс-жүзінде
мүмкін емес. Сондықтан, нарық жағдайына тәуелсіз ... ауыл ... ... ... ұсынысының көлемін қысқа мерзім ... не ... ... ... Табиғи шарттарға тәуелділігі.
Ауыл шаруашылық өндірісі адамзат баласының ырқына көнбейтін ... ... ... ... табылады. Міне, сол табиғи шарттардың
кұбылмалылығы мен ауыспалылығының салдарынан түсімділік пен ... ... де, ... ауыл ... ... ... өнімнің көлемі де,
кіріс пен пайдалылық мөлшері де ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен ауытқуларға қарсы төтеп
беру жолдарын қарастырады. ... ... ... ... ... ауыл ... кірістердің тұрақсыздығынан ... өз ... ... мемлекеттік сатып алу ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуде.
Сонда да табиғи факторларға деген тәуелділікті толық жою үшін мұндай іс-
шаралар жеткіліксіз. Оның ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан ауыл шаруашылығына көрсетілетін қолдау
әлсізденіп ... Жер ... ... ... тіпті жекелеген шаруашылықтар бойынша жерлердің
құнарлылығында ... ... ... мүмкін. Сол себептен, әртүрлі
учаскелерге (жер телімдеріне) теңдей мөлшерде ... ... да, ... ... ... нәтиже алынуы мүмкін. Бұл жер рентасы мен
кірістерді реттеу, ... ... ... бір аймақтарға дотация беру
мәселелерінің туындауына алып ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру барысында маркетинг ... ... ... ... қажет.
Ауыл шаруашылық өнімдерінің нарығы еркін бәсеке ... ... Бұл ... көп мөлшерде тәуелсіз сатушылар жұмыс істейді.
Сондықтан, баға өздігінен орташа деңгейде ... және оған ... ... ете алмайды. Ауыл шаруашылық өнімдері ... ... ... ... ... өз ... ... білдіре бермейді. Өйткені кез-келген өндіруші өзінің тауарына ғана тән
сипаттарды нақты ажыратып көрсете ... ... ... ... бір
стандартта болады, оның айрықша көрініп тұратын өзге қасиеттері болмайды.
Ауыл ... ... ... ұсақ ... саны
салыстырмалы түрде көп болады. Бұл басқа өндірушілердің осы ... оңай ... ... ... ... ауыл шаруашылық
өндірісінде технологияға патенттердің болмауы да осы нарыққа ену ... ... ауыл ... ... ... ... ... (дотациялар, қаржы-несие саясаты, жеңілдетілген салықтар, электр
жарығы мен жанар-жағар майларға ... ... ... айқын
көрінеді. Осының барлығы дерлік нарық бағасына елеулі әсерін ... ... ... пен ұсыныстың арақатынасына деген тәуелділігін азайтады.
Бұл тұжырымды ауыл шаруашылық өнімдерінің өндірушілері мен ... ... ... ... ұзақ ... ... да ... түседі. Мұндай жағдайда фермерлік шаруашылықтар нарық
талаптарын ... ... ... ... қанағаттандыруға
бағытталады. Мемлекеттік реттеу нысаны әрі ауыл шаруашылығының ең басты
ресурсы ... жер ... тым ... ... ... онда ... айрықшалығы одан сайын анық байқалады.
Агробизнес кешенінің ресурстар саласында жұмыс ... ... ... ерекшеліктері бар. Мұнда ауыл шаруашылық машина жасау саласының,
өсімдіктерді қорғауға арналған химиялық заттар мен тыңайтқыштар өндірісінің
және жем ... алар орны ... ... ... ... тән, яғни нарықта бірнеше ірі фирма үстемдік етеді. Олигополиялық
нарықтағы фирмалар әдетте өзара келісе отырып, ... ... ... ... ... ... күшті болмай, уақыт өте келе
монополизациялануға деген ... ... ... Осының нәтижесінде табиғи
технологиялық монополияны орнатуға, бағаны біріге бақылауға және ... ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық ... ... ... тұтынушысы әрі нарықтық серіктесі болып
табылады. Мұндай қарама-қайшылық фермерлердің теңдей емес нарықтық ... ... ... алып ... Мәселен, жабдықтаушылар өнім бағасын
көтергенде, ... оны ... ... ... олар ауыл ... бәсекелестік бағадан жоғары бағамен сата алмайды. Осының салдарынан
баға тепе-теңдігін ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан талқыланып келе жатқанымен, өкінішке орай, әлі
күнге дейін шешімін ... ... ... ... ... мен ... ... ғана
емес, нарықтық сипаттамалары тұрғысынан да бір-біріне ұқсамайды (біртекті
емес). Маркетинг саласының ... ... төрт ... ... атап ... түр – ... ... тауарларының нарығы ұн-жарма,
қант секілді салалар үшін ... ... деп ... Бұл ... ... ... – олардың өнімдері салыстырмалы түрде бір-біріне ұқсас
(біртекті) әрі жоғары ... ... ... және ірі ... ... келеді. Дегенмен, аталмыш нарықта маркетинг қызметін ... ... ... ... ... ... фирмалар үшін
өнімді жарнамалау, баға белгілеу және бәсекелестік күресті шектеу мүлдем
қиынға ... түр – ... ... ... жоғары азық-түлік тауарларының
нарығы. Бұл нарықта біртекті емес өнімдердің түрі ... ... ... ... қақталған өнімдер, т.б.) өте көп болады. Аталмыш
тауар топтарының көлемі ... ... ... ... ... ... ... алмастыру қабілеті бойынша әркелкілігі бағалардың ауытқуына ... ... алып ... ... ... ... өндіретін және
өткізетін әрбір фирма ерекше қасиеті бар өнімдерді шығаруға, белсенді ... ... ... ... мен ... ... тауар
қозғалысын жандандыруға және тауар өтімін қамтамасыз ... ... ... ... ... кіру өте ... Оған ... эффектісі», технологияға
патент алу, өнімді сертификаттау, жаппай жарнамалау секілді факторлар кері
әсерін тигізеді. Мәселен, бір ... ... ... ... ... 20 ... ... мүмкін. Сондықтан, аталмыш нарықтарда маркетинг
қызметі қарқынды түрде жүргізіледі.
Үшінші түр – қайта өңделу деңгейі ... және ... ... ... ... және мұздатылған ет, сүт, сүт ... ... ... ... ... ... неғұрлым төмен болған сайын ... ... ... ... ... ... ... және жарнамалауға да оншалықты қажеттілік туындамайды. Дегенмен, бұл
нарыққа кіру аса қиынға соқпайды, ... да ... ... жақын
деңгейде белгіленеді.
Төртінші түр – азық-түліктік сервис ... ... ... ... ... буфеттерден бастап ірі қымбат мейрамханаларға ... ... ... ... түрі ... Бұл ... ... және әркелкілігімен ерекшеленеді. Мұнда монополизация және
жарнама деңгейі әртүрлі, еркін, ... және ... ... ... бірнеше шағын топтар жұмыс істейді.
Азық-түлік нарығының тағы бір ерекшелігі – оның бірнеше деңгей-лерден
тұратындығы. Ол жергілікті (нан және нан ... таза сүт және ... ... (ет ... ... жеміс-жидек) және ұлттық
(консервілер, шетелден әкелінген азық-түлік) деңгейде болуы мүмкін. ... ... ... ... тез ... ... ... айқындалады. Бірақ, бүгінгі күні көптеген азық-түлік
өнімдері арнайы тасымалдайтын көлік ... жаңа ... ... тоңазытқыштарды қолдану есебінен өз нарықтарының аясын ... ... ... таңда жаңа піскен сүттің кейбір түрлері өз
қасиеттерін бұзылмастан, бірнеше ай бойы ... ... ... ... маркетологтар үшін маркетингті жоспарлауда және
фирма қызметін ... аса ... ... ... Мәселен, фирма нарық
деңгейлерін жан-жақты ескере отырып, өз ... ... ... ... онда өз ... нарыққа енгізуге және жарнамалауға ... ... ... азайтуына мүмкіндік туындайды.
Азық-түлік тауарларының нарығын жалпылама талдай келе, бұл ... ... ... көп ... ... ... істейтін және
көптеген өнім түрлері сатылатын монополистік ... ... деп ... Мұнда бағалық бәсекемен қатар бағалық емес бәсеке де ... ... ... ... мен ... ... ... мен өнімдерді қайта өңдеуге арналған құралдардың ... ... мен ... ... фирма делдалдарының фермерлерге ықпалын
күшейтіп отыр. Нәтижеде алдын ала ... ... және ... ... жүріс-тұрысын реттеп қана қоймай, олардың кірістерін де
шектейді. Аталмыш жүйелер фермерлерді сатып ... ... ... ... яғни еркін нарықты шектейді.
Маркетинг көптеген ғылымдардың, әсіресе социология мен психологияның
ілімдеріне ... ... ... оның ең ... ... бірі
тұтынушының мінез-құлқын әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бағыт-бағдарын
ескере отырып, оны экономикалық ғылымға да, әлеуметтік ғылымға да жатқызуға
болады. Дамыған ... ... мен ... ... ... маркетингтің құрамына 1960 жж. психология ғылымы ... ... ... ... туралы ғылымның енуіне түрткі
болған басты факторға айналды. Маркетинг ғылымының осы бағыты ... ... ... те, ... та ... жоқ десе ... саласындағы шетелдік тәжірибені зерттеу және оны отандық
экономикаға қолдану үшін қазіргі таңда әлемнің көшбасшылары ... ... ... ... және ... ... ерекшеліктерін ескеру
қажет.
Қысқа мерзім ішінде әлемдегі көшбасшы мемлекеттердің біріне айнала
білген және «экономикалық кереметтің» ... ... ... ... ... дағдарысты бастан кешіруде. Осыған орай, күллі жаһанда ең тиімді
деп танылған әрі ... ... ... ... ... еткен
жапондық менеджмент те көптеген күшті әрі жағымды жақтарына қарамастан
қатаң сынға ұшырап отыр (39, ... ... және ... ... істеу
(коллективизм) философиясына, өмір бойы жалдану жүйесіне және өз ... ... ... ... ... ... менеджмент маркетинг
жүйесін дамытудың негізі болып та ... Елді ... оң ... ... ... талпыну, қатаң тәртіпке бойсұну,
жоғарғы басшылыққа бағыну ... ... ... ... өзге ... бүгінде экономиканың дамуын тежеп отыр (40(. ... ... ... ... ... құнды төмендету, «конструктивтік
индивидуализмге» бет бұру секілді маңызды ... ... ... енді ғана ... келе жатқан жапондық «Үш әлем» фирмасының ... ... ... ... ... ... берері анық.
Маркетингтің отаны АҚШ екені баршамызға белгілі. Ал, қалған ... осы ... ... ... өз ... сай ... ... оны қолдануға тырысады. Экономиканы дамыту ... ... ... өз ... ... бүгінде ең алдымен
тұтынушыны зерттеуге, оның қажеттіліктерін ... және ... ... ... табуға бағытталып отыр. Жарнамаға деген шектеуді
жою, әсіресе телеарналардан берілетін жарнамаларға ... ... ... аса ... тік және көлденең ... ... ... саясатты жүргізу американдық маркетингтің жаңаруына алып
келді. ... ... ... ... ... көп ... ... қазіргі заманғы жарнама мен қызмет көрсету ... ... ... ... оңтайлы жүйесі мен өнімнің бәсекеге қабілеттілігін
қамтамасыз ... етіп ... ... және ... ... ... арналған зерттеулерді жүргізуге бағытталды.
Жапондық фирмаларда маркетингті басқару үшін шаруашылық іс-қызметті
бағалаудың арнайы ... ... ... ... ... ... ... саналатын пайданы қамтамасыз ету мен табысты
арттыру стратегиясын ұзақ мерзімде қарастырса, қысқа мерзімде ... өз ... ... ... және оны ... ... ... Сондықтан, жапондық фирмалар маркетингтің негізгі көрсеткіштері
ретінде өнім өткізу көлемі мен ... ... ал ... ... ... ... мен сапасына және өзіндік құнының төмендігіне
үлкен мән береді (41,46(.
Сондай-ақ, ... ... өнім ... ... өзгешелігімен де
ерекшеленеді. Күрделі, көп кезеңді және ... өнім ... ... жапон нарқына енуге елеулі кедергі келтіреді.
Маркетингті жоспарлау және басқару жөніндегі жапондық тәжірибе
маркетинг жүйесі енді ғана ... келе ... ... ... аса құнды дерек болып табылады. Бұрынғы әкімшіл-әміршіл жүйеден ... жеке ... ... ... ... ... баса ден қоюға
деген бейімділік ... ... ... экономикаға нарықтық
қатынастарды қалыптастырудың жапондық үлгісі ... ... алға ... ... отыр (42, 47, 48(. ... өз ... ... және
жапон халықтарының ділінде де ұқсастық бар ... ... ... мен сипаттарына сүйене тұжырымдаған (43(. Жоғарыда айтылғандарға
негізделе отырып, қазақстандық экономика үшін жапондық ... ... ... болар деп пайымдау әбден мүмкін. Өйткені, бұл үлгі Батыс пен
Шығыстың торабында орналасқан және ... ... ... ... ... ... ... береді. Келешекте Қазақстандағы
Батыс-Шығыс өркениеттерінің синтезі елдегі ... ... оның ... ... ... ... елеулі әсерін тигізеді.
Сол себептен, жапондық және американдық тәжірибелермен қатар ... ... ... да елдерінің маркетинг саласындағы тәжірибелерінен біздің
шарттар мен ... ... ... аса ... әрі ... ... ... қажет. Мұндай әрекет отандық кәсіпорындарда қазіргі
заманғы маркетинг жүйесінің құрылуын қамтамасыз етіп қана ... ... ... және ... маркетингтік мәдениетті дарыту ... ... ... ... және Қазақстанның маркетинг жүйелерін ... ... ... өндірушілерді қолдауға бағытталған мемлекеттік
саясаттың тиянақсыздығынан, ішкі ... ... ... заң шығару қызметінің тұрақсыздығынан, маркетингтің
рөлін басшылардың жете ... және ... ... ... ... ... елеулі дәрежеде артта қалып отырғанын аңғартты.
Маркетингтің мәні, сипаты және табиғаты ... ... ... ... ... ... ... жаһандық
сипаты, маркетингтік ортадағы өзгерістер, ақпараттық және коммуни-кациялық
технологиялар саласындағы жаңалықтар, ... даму мен ... ... ... өсуі, жаңа өнім түрлерінің пайда болуы,
халықаралық және ішкі нарықтардағы ... ... ... Осының
нәтижесінде тауардың өмірлік циклы қысқарып, сұраныстың ... ... ... де әркелкі әлеуметтік құрылым орнығады, әлеуметтік
топтардың саны артады, тұтынушылардың психологиясы ... ... ... қарама-қайшылықтар күшейіп, оларды зерттеу қиынға ... ... ... ... ... ... де, ... де құрайтын қарым-қатынасы өзгеріске
ұшырайды. Осы факторлардың ... ... ... теориясының аясы
кеңейіп, бірқатар еуропалық елдердің ғалымдары ұсынған өзара ... ... ... ... пайда болады (44, 45,(. Еуропаның
көптеген елдерінен ... ... ... маркетинг және
жабдықтау» атты жоба шеңберінде өндірістік маңызы бар ... мен ... ... ... ... ... түрі ... мәлімет жинақталып, сарапталады (44(. Бұл мәліметтерді
сараптау нәтижелері өнеркәсіптік маркетинг субъектілерінің желі арқылы ... ... ... ... ... ... және ... маркетинг саласында желілік теорияны жан-жақты ... ... ... көрсетті.
Жоғарыда айтылғандардың барлығы дерлік нарықтық экономиканың дамуымен
бірге маркетинг тұжырымдамасы да өзгеріп, өздігінен жетіле ... ... ... ... ... мен тұжырымдамалардың
сараптамасы маркетинг әдістері мен құралдарының іс-жүзінде ... ... ... ... ... қалыптасуы мен дамуын айқындап беретін ортақ пікір мен нақты
теорияның жоқ екендігін байқатты. Маркетингтің көп аспектілі ... ... ... тұрғысынан түсіндіру өте қиын. Бұл үшін одан да ... ... ... Оның ... ... концептуалдық
ережелерінің даму эволюциясына, мәніне және қағидаларына арналған теориялық
зерттеулердің де жеткіліксіздігі көзге батады. Біздің ... ... ... оқулық-тарында көрсетілген маркетинг мақсаттарын
ғылыми негізде түзету қажет. Өйткені, мұндай ... ... мен ... ... ... ... ... күні тұтынушы маркетингінде пайдаланылатын маркетинг құралдарын
қолдануға баса ден қоятын ... ... ... де ... ... ... және отандық тәжірибеден маркетингтің қағидалары, ... және ... даму ... да нарықтық экономиканың
кезеңдерінің даму ... ... ... ... ... ... ... заманғы маркетинг – күрделі әрі көп аспектілі
әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, үнемі құбылып отыратын қазіргі нарықтық
шарттарда бизнесті жүргізу әдестемесі мен технологиясы, ... ... және ... болып табылады. Қазақстан экономикасы өркендеген
нарықтық қатынастарға етене кірген сайын ... ... ... ... ... ... бағалар субъектілер де көбейіп, оның
элементтері нақты нарықтық қатынастарға және жекелеген ... ... ... ... ... ... осы ... қызметінің ерекшеліктерін ескере
отырып былайша бағалауға болады :
- ауыл шаруашылығы саласының өзіндік ... ... ... ... әсері;
- нақты агроқұрлымдар деңгейінде агромаркетингті қолдану ерекшелігі;
- ауыл шаруашылығының барлық кезеңінде маркетингтің көрініс табуы;
Зерттеу ... ... ... ... :
1. Ауыл ... ... қысқа мерзімде де, ұзақ мерзімде ... ... ... ... ауыл ... емес кәсіпорындар сияқты
бақылай алмайды.
2. Ауыл шаруашылығы өндірісінде тәуекелдің ... ... ... ... ... Ауыл ... ... өзінің жекелік және топтық іс
әрекеттері арқылы бағаға әсер ету ... ... - ауыл ... ... ... ... күшті
болуы;
5. Ауыл шаруашылығы өнімін сатып ... ... ... ... ... өндірушілердің нарықтық күшімен
салыстырғанда жоғары болуы;
6. Азық-түлік ... ... баға ... тиімділігінің жылдам
өзгеріп отыруы.
Қорыта келе, агромаркетингті - экономикалық өзара байланыстардың
жиынтығын біртұтас қарастыруға ... және ... ... ... ... тиімді пайдалануға бағытталған шығармашылық қызметтің
арнайы кешенді түрі ретінде қарастыру қажет.
2. ... ... ... ... ДАМУ ... ... ... экономикасының қазіргі таңдағы жалпы жағдайы
Маркетингтік қызметтің қалыптасуы мен дамуының экономикалық ... ... ... ... ... ... ... таңдағы басты жолдарының бірі
ауылшаруашылығы өнімдерін өндіруші кәсіпорындарда маркетинг ... ... ... ... ... кәсіпорындардың қазіргі таңдағы
жағдайын маркетингтіктік талдауда мынадай жағдайларды қарастыру көзделген
:
-нарықтық қатынастар жағдайындағы ауылшаруашылығының ... ... ... ... ... ... жағдайы ;
Қазіргі таңда ауылшаруашылығы саласының алдында тұрған мақсат
агорөнеркәсіп кешенінің ... ... ... және ... өнім ... негізінде облыс тұрғындарын тұтыну нормасына ... ... ету ... ... бюджеттен облыстың ауыл шаруашылығы өндірісін қолдау
үшін үш ... 19440 млн, оның ... 2005 жылы 7867 млн. ... ...... 663 млн. теңге және 224 млн. теңге бөлініп, игерілді.
Облыста бүгінгі ... 2006 ... 69093 ... оның ... 66861
шаруа қожалығы, 1075 өндірістік кооператив, 9 акционерлік ... 1140 ... ТС, 8 ... ... ... ) ауыл ... өндірісімен
айналысып 97,5 млрд. теңгенің өнімін өндірді. Бұл көрсеткіш 2002 жылмен
салыстырғанда 29, 6 ... ... ... 143 ... ал 2005 жылмен
салыстырғанда 7,2 млрд тенгеге немесе 107,9 ... өсті ... 2- ... Қазақстан облысының ауыл шаруашылық құрылымдарының саны
| |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 ... |
| | | | | | ... ... жинағы|47039 |50904 |68743 |72286 |69093 |22054 |
|Оның ... | ... ... |43323 |47102 |67115 |70584 |66861 |23538 ... кооператив |2351 |2229 |966 |868 |1075 |-1276 ... ... |31 |29 |6 |5 |9 |-22 ... ТС |1308 |1515 |645 |818 |1140 |-168 ... ... |26 |29 |11 |11 |8 |-18 ... : ОҚО ... ... ... ... жасалынды |
Облыс бойынша 2006 жылға жаңа агроқұрлымдарды ашу мен ... 1922 ... жаңа ... орындары ашылды.
2006 жылы тұтыну стандарттарына сәйкес, облыс тұрғындарының қамтылуы:
сүт - 214%, жұмыртқа – 103%, көкөніс 300%, ... 153%, ... ... ... өндірісі халықтың қажеттілігін қамтымайды, ет – 28,3%,
картоп – 84%, жеміс-жидек – 29%
Облыста ауыл шаруашылығы ... егіс ... ... жұмыстары
жүргізіліп, негізінен азықтық және экономикалық ... ... ... ... ... 2002 жылы ауыл ... дақылдары
731,5 мың га егілсе, 2005 жылы 757, 3 мың ... ... ... 25,8 мың ... ... ... 2005 жылы 2002 жылмен салыстырғанда егіс көлемі 5,9
мың гектарға артып, үш жылда 1427 мың ... өнім ... ... 393 ... ... ... гектар түсімділігі 2002 жылмен салыстырғанда 8,6
центнерге артып, 2005 жылы ... 36,5 ... ... ... ... ауылшаруашылығы дақылдарының ішінде
алатын орны ерекше. 2005 жылы егіс ... 33,5 мың ... ... ... 104,1 мың ... өнім ... алынды. 2005 жылы шитті мақтаның әр
гектарынан 23,1 ... ... 464, 4 мың ... өнім ... дақылдардың - экономикалық тиімділігіне байланысты 2005 жылы
жалпы өнім 2002 ... (2002 ж-42,7 мың, ... мың ... 7,1 ... ... 2005 жылы майлы дақылдардың әр гектарынан 7,6 центнерден
барлығы 56,0 мың, оның ... ... әр ... 6,2 ... 37,8 мың ... өнім жиналды.
Картоп, көкөніс, бақша жалпы өнім 2002 жылмен салыстырғанда картоптан
33,9 мың, ... 80,7 мың, ... 3,4 мың ... ... жылы ... әр ... 155,1 ... барлығы 148, 9
мың, көкөністің әр гектарынан 197,5 ... ... 480,0 мың, ... ... 164,9 ... барлығы 294,5 мың тонна өнім жиналды.
Облыстың 2003-2005 ... ... ... ... ... шаруашылықтың барлық санаттары бойынша жыл сайын
мал ... мен мал саны өсіп ... ... 2005 жылы ет, сүт, ... және жүн өндіру 2002 жылмен
салыстырғанда 6-12 пайызға өсіп: ет 130,7 мың ... сүт 485,4 мың ... 204 млн. дана және жүн 5,0 мың ... ... мал мен құс саны 4-
8 ... ... жыл ... ірі қара мал 607 мың оның ішінде сиыр 265,7 мың, қой
2971,0 мың, жылқы 120,0 мың, түйе 14,4 мың, ... 31,0 мың және құс ... ... ... барлық санаттарында мал мен ... ... ... Орташа бір сиырдан сауылған сүт 1890 кг-ға жетсе,
Мақтаарал, Сайрам, Төлеби, Түлкібас аудандарында бұл көрсеткіш ... ... қала ... сүт ... ... ... ... таңда мал шаруашылығы саласын одан әрі дамытудың бірден бір
жолы-орта және ірі құрылымдар өндірісін құру болып ... Бұл ... ... ... 2005 жылы 137 орта және ірі ... ... ... тұқымды мал шаруашылығын дамыту және оның гендік қорын сақтау
бағытындағы жұмыстар жүргізілуде. Мал тұқымын асылдандыруға ... ... ... ... ... 2006 ... 1 ... 83 агроқұрылым. Оның 3-і асыл
тұқымды мал өсіретін зауыт, 78-і асыл тұқымды малөсіретін ... ... ... және де 229 мал ... ... ... ... 2003-2005 жылдарға арналған мемлекеттік
аграрлық азық – ... ... ... бар ауыл ... ... негізінде жаңалауға баса назар аударылған.
Ауыл шаруашылығы техникаларын лизинг негізінде жаңалауға облысымызда
Республикалық «ҚазАгроҚаржы» АҚ-ның филиалы тарапынан 2003-2005 жылдары ... ауыл ... ... ... бойынша қолдағы бар 47 машина-технологиялық стансалар 2003-2005
жылдары шаруалардың 238,1 мың ... ... ... 447,0 млн ... ... көрсетті. Оның ішінде Үкімет қаржысының қатысуымен құрылған
«Агросервис ... 65,9 млн ... ... ... ... ... облысының 2003-2005 ... ... ... ауыл ... ... бойынша ақпараттық ... ... ... ... ... нақты жұмыс істейді.
Бүкіл әлемдік Интернет жүйесінде «Оңтүстік Қазақстан облысының ауыл
шаруашылығы» арнайы WEB-сайты жасалып, жұмыс істейді. 2005 жылы оны ... ... ... ашып ... ... ... ... өндірушілеріне, шаруа, фермер қожалықтарына
ақпараттық-маркетингтік қызмет көрсету мақсатында басылым саны 8 ... ... ... ... ... «Ауыл ақпараты»
газеті шығып келеді. ... ... ... және ... ... келісім-шарт жасалынып, нәтижесінде 2003 жылдан
бері ... 1 рет (15 ... ... ... ... ... ... мен шаруаларға арналған «Ауыл ... ... ... ... ... ұсынуы бойынша ҚР Ауыл шаруашылығы
министрлігінің құқықтық ұйымдастыру жұмыстары департаменті 2003 ... ... ... мен ... жолдары мен әдістері
бойынша ... ... ... ... ... республикадағы
барлық аумақтық басқармаларға үлгі етіп таратты.
Ауыл шаруашылығы өнімін қайта өңдеу жыл ... ... ... ... 2005
жылы 27,3 млрд теңгенің өнімі өндірілсе, ол 2004 жылмен ... ... ... ... ал 2003 ... ... 10,7 ... теңгеге артық
өндірген.
2005 жылы 2004 жылмен салыстырғанда көкөніс өнімдері 150 млн. теңгеге
артып, 348 млн. теңгені, өсімдік майы – ... – 1,0 млрд ... ... ... ... ет және ет ... 700 млн. ... артып, 1,2 млрд.
теңгені құрап отыр.
Бүгінгі күні ет және ет ... ... ... цехтардың
өндірген өнімі облыс халқының сұранысын толық ... ете ... ... ... облыс базарлары мен сауда орындарына жүздеген тонна шұжық
пен консервілер Бішкек, Алматы, Жамбыл қалаларынан әкелінеді.
2005 жылы 2004 жылмен ... сүт ... және сүт ... ... 37 млн. теңгеге артып, 408 млн. теңге.
Облыста ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... аса ... ... мен ... ... серіктестіктер және 836
кішігірім цехтар мен ... ... Олар 15 ... ... адамды
жұмыспен қамтамасыз етіп отыр.
Үш жылда ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу кәсіпорындары 61 млрд
475 млн. теңгенің өнімін ... ... ... ... ет-сүт өнімдерін
өндейтін 45-50 % , Өсімдік майы өндейтін -70 % -ға құрайды.
Дүниежүзілік сауда ... кіру ... ... ... ... ... ... халықаралық стандарттарға сай
қалыпқа келтіру маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Бүгінгі күнге
облысымыздағы «Оңтүстік құс» ЖАҚ, ... ... ААҚ және «JTI ... ИСО ... ... ... ... ААҚ, «Қайнар» ААҚ,
«Корона» Шымкент макорон фабрикасы» ЖШС және «Арай» ЖШС бұл жүйесі ... ... ... ... ... ... ... «Оңтүстік» арнайы
экономикалық аймағы құрылды. Оған ... ... ... ... ... дайын бұйымдар тігетін 15-тей әлемнің ең ... ... ... ... ... ... ашылады
деп күтілуде.
Облыс бойынша 98 дайындау, қабылдау орындары жұмыс істейді, оның 66-
сы облыстық тұтынушылар одағына қарасты. Тұтынушылар ... ... ... ... ... қалғандықтан ауыл шаруашылығын
дамытуға, жұмыссыздықты жоюға, жұмыспен қамтамасыз етуге ... ... ... өнім бір адамға шаққандағы сұранысты ... сол ... ... ... ... ... сүт өнімдеріне толы.
Азық-түлік өнеркәсібі дамуының оң ағымы еліміздің экономикасы жалпы
жақсаруына байланысты өнімнің ... ... ... ... сондай-ақ қуаттылықтарды жаңартуға және айналым қаражатын
толықтыруға екінші деңгейдегі банктердің арзандатылған кредиттерін ... ... ... шараларын іске асыру ... АҚ; ... ... корпорациясы» АҚ; «БРК-лизинг» арқылы
жүзеге асады.
Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерін ... ... ... ... несиелік серіктестік құрылып, 2003 жылы 565 млн. теңге; 2004 жылы
1449 млн. теңге; 2005 жылы 2024 млн. ... ... ... егіс және егін ... жұмыстарына Республикалық бюджеттен
Оңтүстік Қазақстан облысына 2002 жылы 80 млн. теңге, 2003 жылы -120 ... 592 ... ... 2004 ... млн. ... 933 ... пайыссыз несие таратылды.
2005 жылы көктемгі егіс және егін ... ... ... 637 млн. теңге жеңілдетілген несие бөлінді.
Ауыл шаруашылығын қаржылау ... ... ... ОҚО ... ... ... ... несиелеу жұмыстары жүргізілді. 2005 жылы 2100 ауыл
тұрғындарына 190 млн теңге таратылды.
Ауыл жылы ... ... ... ауыл ... ... жалғаса беретін болады. Үстіміздегі жылы облысқа Республикалық
бюджеттен салаға 8 млрд. астам, ауыл ... ... 6 млрд 18 ... бөлініп отыр Бұл бұрынғы жылдарға қарағанда қомақты қаржы. Дихандар,
шаруалар осы көрсетіліп отырған мүмкіндікті ұтымды пайдаланғандары жөн.
Соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... және оны ... өңдеу өнімдері өндірісінің ұлғаюында оң
қозғалыстар байқалуда. Азық-түлік ... ... ... ... техникасы және жабдықпен жарақтау өсуде.
Сонымен қатар аграрлық саланың ... әлі ... ... ауыл ... ... өндіру ұсақ және технологиялық
жетілмеген. Аграрлық саланың негізгі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, аграрлық өндірісті
индустриаландыруға және агроөнеркәсіптік кешені өнімінің негізгі түрлері
бойынша оның ... ... ... және ... ... ... -ОҚО ... бойынша 2002-2005 жылдардың ауыл шаруашылығы саласындағы
экономикалық
КӨРСЕТКІШТЕРІ
| | |2002 ж |2003 ж |2004 ж |2005 ж |2005 ж 2002 |
| | | | | | |ж |
| | | | | | ... | | | | | |а |
| ... ... ... |67,7 |85,9 |80,4 |90,3 |+22,6 |
| |О.і. | | | | | |
| |-мал ... |21,8 |24,6 |29,7 |34,8 |+13,0 |
| ... ... |45,9 |61,3 |50,7 |55,5 |+9,6 |
| ... саны |47039 |50904 |68743 |72286 |+25247 |
| |О.і. |43323 |47102 |67115 |70584 |+27261 |
| ... бюджеттен |505 |4779 |6794 |7867 |+7362 |
| ... ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ішінде | | | | | |
| ... егіс және егін |80 |120 |270 |637 |+557 |
| ... ... ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... серіктестері арқылы |346 |565 |1449 |2094 |+1748 |
| ... беру | | | | | |
| ... ... |0 |0 |0 |190 |+190 |
| ... ... ... АҚ | | | |123 |+67 |
| ... ... ... | | | |67 | |
| ... ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| |мал ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| | |2002 ж |2003 ж |2004 ж |2005 ж |2005 ж 2002 |
| | | | | | |ж |
| | | | | | ... | | | | | |а |
| ... ... | | | | | |
| ... көлемі, мың га |731,5 |740,0 |762,2 |757,3 |+25,8 |
| ... ... мың ... | | | | | |
| ... дақылдар |550,4 |497,4 |474,0 |456,5 |-93,9 |
| ... ... ... ... |445,1 |405 |397,6 |356,5 |-88,6 |
| ... | | | | | |
| ... ... |415,4 |369,2 |367,9 |331,1 |-84,3 |
| ... ... мың | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... мақта |360,3 |402 |466,4 |464,4 |+104,1 |
| ... |23,4 |56,8 |40,6 |37,8 |+14,4 |
| ... |115,1 |137,7 |138,1 |148,9 |33,8 |
| ... |399,3 |418,3 |434,5 |480,0 |+80,6 |
| |Мал ... мың тонна | | | | | |
| |Ет |108,5 |113,1 |123,0 |130,7 |+22,2 |
| |Сүт |389,2 |428,4 |455,2 |485,4 |+96,2 |
| ... ... |132,6 |187,6 |195,7 |204,3 |+71,7 |
| |Жүн |3,6 |4,0 |4,5 |5,0 |+1,4 |
| |Мал ... мың бас | | | | | |
| ... ірі ... |462,2 |515,0 |560,2 |607,0 |+144,8 |
| ... ... асыл тұқымды |0,7 |3,8 |4,0 |3,7 |+3,0 |
| ... |0,1 |0,7 |0,7 |0,6 | |
| ... |2244,4 |2464,0 |2737,4 |2971,0 |+726,6 |
| ... ... асыл тұқымды |80,0 |154,7 |157,5 |171,2 |+91,2 |
| ... |3,5 |6,0 |6 |5,5 | ... Ауыл ... ... ... бойынша жасалды |
Ауыл халқының кәсіпкерлік белсенділігі төмен болғандықтан, жалпы өнімді
адам басына шаққанда ауылды жерде 5 есе ... Бұл ... ... ... және ... ... жоқтығы.
Осы мәселелерді шешу үшін 2010 жылға дейін агроөнеркәсіптік кешенін
тұрақты дамытудың Аймақтық бағдарламасы бекітілген.
Шаралардың нақтылау ... ... үш ... ... ... ... тұрақты дамытудың 2006-2010
жылдарға арналған ... іске ... ... Оңтүстік Қазақстан
облысының 2006-2008 жылдарға арналған бірінші ... ... ... ... Ауыл ... ... маркетингтік қызметті ұйымдастыру
мүмкіндігін бағалау
Нарықтық қатынас жағдайында меншік түрінің ... ... ... ... агроөнеркәсіп кәсіпорындарының экономикалық дербестігіне
мүмкіндік туғызды.
Осы жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... жүргізудің маңызды элементі ретінде басты назарын
тұтынушы қажеттілігін қанағаттандыруға аударады.
Маркетингтік бағдарлануға көшу ... ... ... жеке ... және ... өнім көлеміне, қалыптасқан
байланыстарға, аймақтық орналасуына және басқада көптеген ... ... ... ... ... және тауар өндірушілердің ... ... ... ... жеке өздері немесе ... ... ... отырып құра алады. Кәсіпорынның қаржылық
мұмкіндігіне және қажеттілігіне қарай маркетинг қызметімен бір ... ... ... бөлім айналысуы мүмкін.
Қазіргі таңда ауыл шаруашылығы саласында жалпы өндіріс ... ... ... ... ... ... (4-сурет) көре аламыз.
Сурет 4 – Оңтүстік Қазақстан облысының 1999-2006 жылдардағы ауыл
шаруашылығы өнімінің жалпы өндірісі көлемінің динамикасы (млрд.тенге)
Ауыл шаруашылығы ... жыл ... ... ... ... келе
жатқанын көріп отырмыз. Бірақ нақты баға индексі мен ... ... ... оның ... өсу тенденциясының бірқалыпты емес
екендігін аңғаруға болады.
Сурет 5 - ОҚО облысы 2000-2005 жылдар аралығындағы ауыл шаруашлығы
өнімінің нақты ... және баға ... ... ... ... баға ... Қазақстан облысының ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы өндірісі
тенденциясын қарай отырып, жалпы ... ... ... ... орташа 70,6 млрд тенге болғанын және жыл сайын 4,2 млрд-қа
артып отырғанын ... ... ... ... 6 ... ... ... ауыл шаруашылығы жалпы өнімінің
трендтік дамуы
Оңтүстік Қазақстан ... ауыл ... ... ... ... басым бөлігін Мақтаарал (18.8 % немесе 18009,7 млн.тенге)
тауарөндірушілеріне, Сарыағаш ауданына (17,1 % ... 9780,4 ... ... ... 4 - ОҚО ... ... жылдарға ауылшаруашылығы өнімінің
жалпы көлеміндегі қалалық әкімшіліктер мен
аудандардың үлес салмағы
(%)
|№ |Аудандар мен |2002 |2003 |2004 |2005 |2006 |
| ... | | | | | |
| ... ... |100 |100 |100 |100 |100 |
| |: | | | | | |
| ... |0,9 |0,7 |1,3 |1,1 |1,06 |
| ... |2,5 |2,3 |2,6 |2,8 |2,9 |
| ... |0,9 |0,5 |0,7 |0,7 |0,7 |
| ... |8,3 |9,3 |8,3 |8,8 |8,5 |
| ... |2,9 |3,0 |4,1 |3,4 |3,1 |
| ... |6,5 |5,4 |7,2 |5,8 |5,9 |
| ... |24,9 |27,3 |18,6 |18,9 |18,8 |
| ... |6,7 |6,6 |7,2 |7,5 |7,1 |
| ... |2,5 |2,4 |3,1 |2,7 |2,3 |
| ... |10,1 |0,8 |10,2 |10,3 |10,2 |
| ... |12,8 |12,7 |14,2 |15,8 |17,1 |
| ... |2,2 |1,9 |2,5 |2,5 |2,5 |
| ... |6,1 |5,1 |6,7 |6,3 |5,6 |
| ... |6,2 |5,2 |6,6 |5,8 |5,7 |
| ... |6,5 |8,9 |6,7 |7,6 |8,1 ... : ОҚО ... ... ... ... жасалынды |
Қазіргі таңда облыста ауылшаруашылығы өнімін өндірумен 69093 ... ... ... Агроқұрлымдардың жалпы аудандар және
қалалар бойынша құрамын 5- ... көре ... 5 - ... Қазақстан облысы бойынша 2006 жылға ұйымдық- құқықтық
шаруашылықтар саны
| | | ... ... |
| ... ... |
| ... ... | |
| | | ... |ӨК |АҚ ... | | ... | | ... |
| | | |ры | | | ... | | | | | | |лер |
| ... |410 |47 |108 |4 |251 |0 |
| ... |1228 |970 |83 |0 |174 |1 |
| ... |213 |202 |4 |0 |7 |1 |
| ... |7093 |7036 |44 |0 |13 |0 |
| ... |1964 |1756 |103 |0 |105 |0 |
| ... |3739 |3495 |159 |1 |82 |2 |
| ... |20387 |20339 |34 |3 |10 |1 |
| ... |4967 |4799 |85 |1 |82 |0 |
| ... |2739 |2507 |81 |0 |151 |0 |
| ... |6038 |5934 |86 |0 |17 |1 |
| ... |7612 |7336 |132 |0 |142 |2 |
| ... |718 |700 |6 |0 |12 |0 |
| ... |3105 |3050 |26 |0 |29 |0 |
| ... |3520 |3350 |121 |0 |49 |0 |
| ... |5360 |5340 |3 |0 |16 |1 |
| ... ... |69093 |66861 |1075 |9 |1073 |8 ... : ОҚО ауыл ... ... 2006 жылғы мәліметтері |
|бойынша жасалынды ... ... ... ... ... ... деңгейінің
тенденциясын қарастыратын болсақ, бүгінгі таңда облыс тұрғындарының тұтыну
стандарттарына сәйкес ет өнімдерімен 68 %, ... 87 %, ... ... ... ... 45 % ғана қанағаттандырылып отырылғанын көруге болады.
Алайда, облыста жеміс-жидек 106 %, ... ... 1170 ... 546 %-ке ... жеткілікті дәрежеде толық қанағаттандырылып
отырылғанын көреміз.
Кесте 7-Облыс бойынша 2003-2006 жылдарға ... ... ... ... ... | | |Жан ... ... ... ... ... |
| | | ... |
| | ... | ... ... |
| ... |ары, | |
| | ... | |
| | | |2003 жыл, |2004 жыл, |2005 жыл, |2006 жыл, |
| | | ... ... саны|халық саны|халық саны|
| | | | | |2202,6 ... |
| | | |2150,3 |2193,5 ... |мың адам |
| | | |мың адам |мың адам | | |
|1 |Ет ... |41,6 |27,4 |27,5 |28,0 |28,3 |
|2 |Сүт ... |179,53 |199 |207 |209 |214 |
|3 ... |103 |87 |89 |95 |90 |
| ... | | | | | |
|4 ... майы |8,47 |16,0 |16,2 |16,5 |17,0 |
|5 ... |8,07 |3,3 |2,8 |3,4 |3,6 |
|6 ... |62,34 |64 |65 |80 |124,5 |
|7 ... |13,14 |114 |120 |136 |153 |
|8 ... |27,37 |21,2 |27 |28 |29 |
|9 ... |3,7 |8,9 |14 |13 |13,8 ... ... |55,14 |194,5 |198,0 |222 |300 |
| ... | | | | | ... ... ... | 14,73 | 49 | 48,8 | 49,5 |66,5 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... |11,15 |12,4 |14 |15 |18 ... ... |24,73 |56 |58 |59 |78,2 |
| ... | | | | | ... ... |14,66 |55 |56 |60 |76 ... ... |13,14 |20 |24 |25 |29 ... |Басқа |13,14 |14 |16 |18 |20 |
| ... | | | | | ... ... ұны |92,12 |82,3 |81,6 |81,7 |82,3 ... : ОҚО ауыл ... ... ... ... ... ... жалпы жағдайды талдай отырып облыстың жалпы ауылшаруашылығы
өнімдерінің басым бөлігін шаруа ... мен ... ... ... ... ... облыста жеміс, бақша өнімдері, көкөніс
өнімдері, өсімдік майы, бойынша өнім өндіру көлемінәң ... ... Бұл ... ... ... шаруашылықтардың өткізу
қызметін ұйымдастыру бірінші кезектегі мәселе екені көрініп отыр. Ауыл
шаруашылығы ... ... ... ... әртүрлі себептерден
туындауына қарамастан, бұл мәселені шешудің бірінші кезеңі әркез маркетинг
бөлімі түрінде немесе ... ... ... ... тобы ... жүйесін ендіруге әкеледі.
Бүгінгі таңда ауыл шаруашылық кәсіпорындары өз ... ... ... конъюнктурасына, өнім өткізудің ықтимал арналарына, ... ... ... ... ... ... нарықтарын даму
болжамдарына және т.б. ақпараттарға аса ... ... ... Ал, мұндай
ақпараттармен маркетинг қызметі қамтамасыз етеді.
Осы мәселе ... ... ... жж. арналған
Мемлекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасында қарастырылып, 2000 ... Ауыл ... ... ... ... жете мән ... Бағдарламада бүкіл ел аумағында ... ... беру ... желісін құру және ақпараттық кеңес
беру қызметтерінің нарығын дамытуға ... ... ... ... арнайы маманданған ұйымды қалыптастыру көзделді.
Осылайша, ... ... ... ... ... АҚ 2003 жылы ... 3 ... астам уақыттан бері
Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешенінде ақпараттық кеңес ... ... ... ... ... ... ... аграрлық нарық қатысушыларының ақпараттық
қамтамасыз етілу деңгейін көтеру.
Міндеттері:
- аймақтық желіні құру және дамыту;
- аграрлық ... ... және ... ... ... ... ... жалпы ақпарат тарату;
- ауыл шаруашылық өнімдерінің және ... ... ... ... қабілеттілігін арттыру;
- нарықты зерттеу және ауыл шаруашылық өнімдері мен азық-түлік
тауарларының өтімін ... ... ... ... ... қатысушыларын ақпараттық кеңес беру қызмет-терімен
қамтамасыз ету және ... ... үшін ... шарттарды
қалыптастыру.
Қызметтері:
- маркетингтік зерттеу;
- нарықты талдау;
- баға мониторингін жүргізу;
- бизнес ... ... ... беру;
- АӨК негізгі бағыттары бойынша ақпарат ұсыну;
- бизнес-жоспарлар мен жобаларды дайындау;
- үйретуші семинарлар мен ... ... ... ... көрмелер мен жәрмеңкелер ұйымдастыру;
- АӨК ақпараттық технологияларды дайындау, енгізу және ілеспе қызмет
көрсету.
Қазіргі таңда «Қазагромаркетинг» АҚ-ның Қазақстанның ... ... ... аудандық орталықтарға дейін таралған үш ... ... ... көрсетеді.
|Республикалыќ нарыќтыќ аќпарттыќ ќызмет /ІІІ-дењгей/ ... ... ... /ІІ дењгей/ ... ... ... ... ... ќызмет /І дењгей/ ... ... ... ауыл ... ... өндірушілерін ауыл
шаруашылық өнім нарығы туралы қажетті ақпараттармен ... ... ... ... ... бәсеке қабілеттілігін арттыру мен ... ... ... үшін ... ... ... ұсынуға бағытталған.
Сондай-ақ, ауыл тұрғындары ауылдық ақпараттық кеңес беру ... ауыл ... ... озық ... агротехнологияларды енгізу
жөнінде кеңес алуына, агроөнеркәсіп кешенінің қаржылық және ... ... ... ... семинарларға қатысуына және
көкейінде жүрген басқа да мәселелер бойынша ... ... ... атқаруға агроөнеркәсіп кешеніндегі ақпарат ... ... ... ... базасы мүмкіндік береді. Бұл ... мен ... ... ... мен қызметтердің каталогы,
баға көрсеткіштері, сараптама нәтижелері, нарық мәліметтері және ... ... ... ... ... ішкі ... сұраныс өте
көп. Ал, Қазақстанға серіктес-елдер базамыздағы ақпараттардан ... ... ... қабілетін бағалай алады.
Алайда, қазіргі таңда облыста агроөнеркәсіп субъектілері мен
ақпараттық-кеңестік ... ... ... ... тетіктерінің
жетілдірілмегендігін көре аламыз. Сонымен бірге агроөнеркәсіп кешені
субъектілері үшін ақпараттық қамтамасыз ету, ... және ... ... ... ... жеткіліксіздігі байқалады.
Аграрлық секторға ақпараттық-маркетингтік және консалтингтік қызмет
көрсететін компаниялардың қызметтері тар бағытта, ... ... ... және ... ... жоқ екенін көруге болды.
Жалпы обылыс төңірегінде бірыңғай ақпараттық жүйенің, ... ... ... аса кең ... ... ... бөлімшелерінің шалғайлығы және ауылды жерлерде ... ... ... ауыл ... ... ... АҚ дер кезінде ақпарат алуын қиындатады.
Осы мәселелерді шешу үшін бірінші кезекте ақпараттық-маркетингтік
қызметке қол ... ... және ... ... ... ... көтеру жолымен агробизнестің қызмет ету
тиімділігін қамтамасыз ету қажет.
Ол үшін ауылдық ақпараттық-кеңестік орталықтар базасында агробизнес
жүргізудің ... ... ... ... ... өткізуді
ұйымдастыру қажет. ... ... ... ету бойынша мемлекеттік қолдау аясында өтеусіз ... АҚ ... ... ... ... ... субъектілеріне берілетін ақпараттар мен ... ... ауыл ... ... өндірушілерді маркетингтік
ақпаратпен қамтамасыз ету үшін жыл ... ... ... ... ... іс-шараларын ұйымдастыру және өткізу қажет.
Бұл аграрлық нарыққа қатысушылардың шынайы ақпарат алмасуын және тығыз
өзара іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... бірге
агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің ақпараттық деңгейін көтереді.
Ауылдық жерлерде ақпараттық ... ... ... ... және ... нарықтың ауылда дамуына қолайлы жағдай
туғызады және оның ... ... ... ... Бұл өз ... ... құрылымдар арасындағы өзара тиімді
қарым-қатынастың дамуына, ТМД және басқа ... ... ... орнауына ықпал ету жүйесін ұйымдастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ауыл ... ... аудандық маркетинг қызметтерімен және облыстық маркетинг орталықтарымен
тығыз қарым-қатынастың жоқтығын көре аламыз.
Тиімді аграрлық нарықты қалыптастыру ... ... ... деңгейден бастап, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне дейінгі
аралықты қамтитын АӨК-і ... және ... ... шеңберінде
марктингтік жүйенің болуы қажет. Бірақ өндірістік бөлімге ең ... ... ... сферасын өзара байланыстыратын және үйлестіруші
аудандық бөлім болып табылады.
Аудандық бөлім мен ауыл ... ... ... жақсарту арқылы тиімділікке қол жеткізе аламыз.
Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының маркетинг қызметін тиімді жүргізу
үшін, бірінші кезекте, өндірілген ... ... мен ... ұйымдастырумен айналысатын өнім өткізу жөніндегі арнайы
бөлімшелермен байланыстарды құру қажет.
Ұйымдастырудың осы ... ... ... ...... ... қызметтерімен өзара әрекеттесу және
нарықтық ақпараттарды алу ... өнім ... ... ... мен
үйлестіру; өндірілетін өнім түрін, ... және ... ... ... ... жабдықтауды жүзеге асыру жатады.
Бұл – ауыл шаруашылық тауар өндірушілерінің базасында қалып-тасатын
және ауыл ... өнім ... мен ауыл ... өнім ... ... т.б.) жайлы ақпараттарды, сондай-ақ, жөнелтілетін
жүк ... өнім ... ... ... және ... ... мәліметтерді қамтитын ақпараттық жүйенің бірінші деңгейі ... ... ... ... деңгейде ұйымдастыру
қамтамасыз етуші екі қосалқы жүйеден ... ... ... ... ... ... тұтынушы мен тұтыну сұранысын анықтау;
сыртқы ортаны талдау; тауар саясатын, баға саясатын және баға ... ... өнім ... процесін қалыптастыру мен ынталандырудың қаржылық-
есептік қызметін атқару, маркетингті басқару жатады. Ал, қамтамасыз етуші
қосалқы жүйе ұйымдық, ... ... және ... бөлімдерден
құралады. Аталмыш қосалқы жүйе ақпараттар жиынтығын қалыптастыру, өңдеу,
сараптау әдістері мен мәліметтерді іздеу, ... ... ... ... ... ... әртүрлі буындарындағы басқару шешімдеріне
қатысты ақпарттарды қалыптастыру әдістерін қамтиды.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында маркетинг қызметін құру мүмкіндігін
бағалау және маркетинг бөлімін ... ... ... 10-15 мың ... ала ... ... бірге шаруашылықтардың тауарайналымы көлемдерін
салыстыру арқылы ОҚО-ның барлық аудандарын 3 топқа ... ... 8 - ... ... ... агроқұрлымдарын маркетинг қызметін
ұйымдастыру әлеуеті бойынша топтастыру
| | | ... ... ... ... | ... мен |Ұйымд|Шаруашы-лы|шаруа-шлы|бойынша ... |ар ... саны ... |шаруашылықтарды |н өнім |
| ... | ... ... (%) ... |
| | | ... | ... | | |(%) | | |
| | | | |50 |50 |150 млн.| |
| | | | |млн. |млн- ... | |
| | | | ... | | |
| | | | |е |млн | | |
| | | | ... | | | ... ... |17 |5343 |- |100 |- |- |7890,1 ... |49 |3471 |6,7 |100 |- |- |5629,9 ... |7 |206 |22,2 |97 |3 | |729,6 ... |18 |62 |4,5 |98 |2 | |10013,9 ... |12 |706 |- |100 | | |2461,1 ... |29 |3076 |22,9 |98 | | |5498,0 ... |
| | | | | | | | ... |105 |1859 |- |89 |11 |- |3027,5 ... |83 |4884 |3,7 |96 |4 |- |6872,1 ... |85 |3654 |-93 |94 |6 |- |5829,8 ... |13 |7080 |4,4 |98 |2 |- |8344,5 ... |151 |2588 |6,9 |92 |8 |- |2276,3 ... |175 |1053 |9,4 |79 |21 | |2782,7 ... ... |255 |155 |- |11 |86 |3 |1041,1 ... |14 |20373 |3,8 |96 |3 |1 |18426,0 ... |144 |7468 |15,9 |96 |3 |1 |16684,1 ... ОҚО ... ... ... бойынша ... ... ... өз бетінше құру мүмкіндігінің жоғарғы үлесіне ... ... ... ... көмектің төмен пайызын қажет ететін
шаруашылықтарға үшінші топтағы аудандарды жатқызамыз. Бұл ... ... ... ... үшін ... ... Ал ... аудандарға жоғары дәрежеде мемлекет көмегі қажет,
яғни бұл орталықтандырылған маркетингтік орталықтар және ақпараттық-кеңес
беру қызметтерін құру ... ... асуы ... ... АӨК ... ... ... бірнеше
алғышарттар құрылғанын, бірақ маркетинг қызметін жетілдіру үшін аудан
деңгейінде ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру да мемлекет ... ... іс ... ... ... екені байқалады.
Кәсіпорынға қажетті бағытта тұтынушы сұранысын қалыптастыру мақсатында
жарнама, өтімді ынталандыру шаралары ... ... ... ... ... сұранысына ықпал ету керек (56, 57, 58(.
Агроөнеркәсіп өндірісінде маркетингті ... және ... ... ... даму ... ... ... осы нарықтағы ауыл
шаруашылығы кәспорындарының қызметін жоспарлау және ... ... ... ... ... қызметті тұтастай ұзақ мерзімді ... ... және ... ... ... ету ... олардың
талаптарына белсенді түрде бейімделу стратегиясы мен тактикасын бірге әрі
өзара байланыстыра ... ... ... функцияларын ескеру қажет.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының қызметі мен жұмыс істеу шарттарының
әркелкілігі нарық ... мен оның даму ... ... ... ... азық-түлік өнімдері мен қызметтеріне деген қазіргі
және ... ... ... ... ... тауарларының
өтімін ынталандыру мен жарнамалаудың арнайы әдістерін таңдау, ... ... ... ... (эстетикалық) ыдыстар мен қораптарды
әзірлеу; өнім сату тәсілдері мен түрлерін ұйымдастыру және жетілдіру; өнім
түрлерін ... ... құру және ... ... ... және
жоспарлау; баға жүйесін қалыптастыру, оның тиімділігін ... ... ... ... тұтынушы сұранысын қанағаттандыратын
жаңа өнім түрлерінің өндірісі мен өтімін игеруге бағытталған ғылыми-зерттеу
қызметін ... ... мен ... ... ... ... ... мен ауыл шаруашылығы
кәсіпорындары арасындағы өзара ... ... және ... ... ... жоспарын дайындау; маркетинг функцияларын
бақылау мен ... ... ету ... ... жүйесінің бірқатар
негізгі элементтерін қажет етеді (59, 60, 61(.
Маркетинг жүйесінің көмегімен азық-түлік ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы ұзақ мерзімді
байланыстар орнатылуға және барынша аз еңбек және капитал шығындары жұмсала
отырып, ... ... ... ... ... негізгі міндеттерінің біріне бәсеке нарығын құру жатады.
Азық-түлік тауарларының өндірушілер арасындағы бәсекені келесі шарттарды
жүзеге ... ... ... ... болады:
- тауар өндірушілерге өндірген өнімдерін еркін қолдануға және жұмсауға
құқық беру;
- жергілікті ауылдық және аудандық ... ауыл ... ... ... ... ... және ... мақсатында
сан алуан меншік түрлері мен көп қырлы экономиканы дамыту;
- өндірушілердің жыл бойы өз ... ... ... жасау үшін
өнімдерді меншікті немесе жалға алынған кәсіпорындарда сақтау және ... ... одан әрі ... ... ... ... ... және қорлардың монополизациялануына жол бермеу;
- тауар ағымдарының ел аумағындағы қозғалыс жолдарында кездесетін
кедергілер мен ... жою, ... ... ... және ... ... делдалдарымен көтерме
нарықтары мен биржаларда ... ... ... тањда єлемдік маркетингтік тєжірбиеде маркетинг ... ... ... ... Егер б±рын µнімніњ негізгі бµлігін
ќолда болѓан кезде ѓана ... ... ал ... ... батыс фермерлері
бидайды, баќша µнімдерін еккенге дейін, ал ... ... ... Б±л ‰шін фъючерстік келісімшартар пайдаланылады, онда µнім саны
жєне сапасы, оны жабдыќтау ... ... жєне ... ... ... биржа дайындайды жєне оны ќарапайым тауар ретінде сатуѓа жєне
сатып алуѓа ... ... ... ауылшаруашылыќ µнімін µндіруші мен сатып
алушы арасында форфардтыќ келісім шарттар жасалады. Онда µнім саны ... ... ... жєне ... баѓа ... ... тањда єлемдік тєжірбиеде фермерлер мен ... ... ... ... жєне ... ... ... кењ ќолданылуда. Б±л нарыќтыќ ... ... ... ... ... т±раќтандыруѓа, µњдеуші кєсіпорындар
ж±мысыныњ ... ... ... Келісім шарттарѓа ... ... ... ... ... ... ќажетті
кµлемдегі сапалы шикізатты алуына м‰мкіндік береді. ¤ндірістік ... тек ќана ... саны мен ... ѓана ... ... ... ... технологиясы, баѓасы келісіледі. Маркетингтік келісімшарттар
єдетте µсімдік шаруашылыѓы ... ... ... ... ... және ауыл ... өнімдерінің
өндірушілеріне кәсіпорын акцияларының бақылау ... ... ... ... ... қайта өңдеу өнеркәсібіндегі бәсекені қамтамасыз
етуге болады (78, 79, 80(.
Мемлекеттік маркетинг ... ... ... ... ... ... ... арналған конъюнктуралық болжамдарды жасауға және
нарықтағы басқарушы органдар мен ... дер ... (ең кеш ... айларында) жеткізуге тиіс. Бұл ауыл шаруашылық өндірісіндегі
құрылымдық өзгерістерді реттеуге бағытталған ... алу ... ... ... жылы ... жағдайды ескере отырып, өндірушілерге дұрыс
бағыт-бағдар беруге мүмкіндік туғызады.
Нақты бір кәсіпорындағы ... ... ... ... ... ... ... бастаған жөн. Негізінде, бұл
қызметті маркетинг жөніндегі директордың ... ... ... Оның ... ... қызметі туралы ереже» мен жылдық жұмыс
жоспары ... өнім ... ... ... анықталады және азық-
түлік нарығына шығу ... мен ... ... ... ... ... қалыптасқан өнім өткізу
жағдайын, сұранысты және ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын жүргізеді. Маркетингтің
құрылымдық бөлімшесі өнім түрлері мен өнім ... ... ... ... мәселелерін шешумен, тапсырыстарды өңдеумен, өнім сату
нәтижелерін талдаумен, өнім өткізу ... ... ... ... ... ... ... және сараптаумен
айналысады. Сондай-ақ, өндірілген өнімді өткізу және ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты кәсіпорынның бүкіл
шаруашылық және сауда-саттық ... ... ... мен ... ... ... ... тиімділігін арттыруға және
жұмсалған капиталдың ... ... ... ең көп пайда табуға
барынша жағдай жасау болып табылады.
Қазіргі ... ... ауыл ... ... ... жұмыс істеуі үшін өнім өндірісінің дұрыс қалыптасқан жүйесіне және
сапалы азық-түлік ... мен ... да ... өнеркәсіптік өңдеу мен
сатуға елеулі қажеттілік туындап отыр.
Мұндай жағдайда тауар ... мен ... ... ... ... алу және сату ... ... тауардың
сапасы мен санына өз талаптарын қоятын ... ... ... және ... ... ... орнатылады. Оның үстіне, соңғы жылдары
Қазақстанның агроөнеркәсіп кешенін дамытуға бағытталған мемлекеттік қолдау
шаралары күрт ... ... ... ... пен ... жүргізудің
ұйымдық-құқықтық түрлерінің кеңейтілген ұдайы өндірісін жүзеге асыру үшін,
кәсіпорындардың меншікті қаржысын жинақтау қаржыландырудың ең ... ... ... ... ... ... экономикасында үлкен өзгерістер белең алуда.
Бұл кезеңде қазақстандық фирмалар жақсы тауарлар мен ... ... ... ... ... ... жолдарын табуға, яғни
маркетингтік қызметті жетілдіруге тиіс. Экономикалық ... ... ... ... ... ... ортаның көптеген
факторларымен, атап ... ... ... ... ... стратегиясымен, нарық сегментациясымен, кәсіпорын
имиджімен және оның нарықтағы орнымен айқындалады ... ... ... ... ... ... тауар,
баға, өтім және коммуникациялық саясаты мен маркетингтік зерттеулер секілді
маркетингтің негізгі элементтері мен функциялары бойынша анықталады.
Нарықта ... ... ... ... үшін ... ... ... қажет. Бұл саясат тауар түрлерін қалыптастыру және басқару, өнім
сапасы мен ... ... ... жаңа және ескі тауарларды
анықтау, өнімдердің өмірлік тізбегін талдау, олар үшін ... ... және ... ... ... ... ... иемдену секілді
аса маңызды мәселелерді қамтиды. ... ... ... ... маркетингті кешенді сипатта қолдану және қазіргі жағдайда
кәсіпорынның ... ... ... ... ету ... емес. Жан-жақты
ойластырылған тауар саясаты тауар түрлерін жаңарту ... ... ... қана ... ... ... ... жағдайды
түзетіп жақсартуға қабілетті іс-шаралар кешенін атқаруға мүмкіндік береді.
Жалпы бағыт-бағдардың және ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... күш-жігер мен қаржының тиімсіз жұмсалуына және
қомақты шығын жасалғанына қарамастан ... ... іске ... бас
тартылуына алып келеді.
Өндірістік-өтімдік мәселелер мен басқа да ... шешу ... да көп ... шоғырландыруға қажеттілік туындаған ... ... ... ... ... ... мұқият өңделгені жөн.
Сондай-ақ, компания өнімнің өмірлік циклін ескере отырып, оның ... ... ... ... ... және өндірілген бұйым түрлерінің
қасиеттері мен өндіріс технологиясының ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ұзақ ... ... шешуге
тиіс. Негізінде, бұл мәселелер ... оның ... ... іс-әрекетімен тығыз байланыстырыла шешіледі (83,84,85(.
Тауар саясаты аса маңызды, әрі ... ... ... саясатының құрамдас бөлігі болып табылады. Сондықтан, «тауар
сатып алушыны таңдайды» ... ... ... ... таңдауда кең
мүмкіндік туғызатындай етіп өндірісте ... ... ... ... ... ... саясатын құру және орындау процесі келесі шарттардың
қатаң сақталуын талап етеді:
• өнім ... және ... ... жайлы мағлұматқа ие болу;
• кәсіпорынның өнім өндіру және өткізу қызметінің ... ... және оның ... жете ... қазіргі және келешектегі мүмкіншіліктері мен ресурстарын айқын
білу(86,87(. .
Қазіргі экономикалық жағдайда ... ... ... ... ... ... тірі қалу» деген міндетті
стратегиялық мақсат етіп ұстануда. ... ... олар өз ... кедергі келтіретін мәселелердің көптігінен осындай амалсыз жағдайға
барып отыр.
Өнім өткізу саласындағы қиыншылықтардың әртүрлі ... ... ... бұл мәселенің шешімі алғашқы кезеңде (әсіресе,
кеңестік дәуірден кейінгі аман ... ... ... ... ... кеңесіне, я болмаса баспасөздегі немесе басқа
дереккөздердегі ... ... ... ... ... ... ... құру және оларға өнім өткізу міндеттерін ... ... ... енгізуге келіп тіреледі. Өйткені, алғашқы кезеңде кез-
келген компания өз өнімін өткізуде ... ... ... жаңа ... бөлімнің міндеті де, бірінші кезекте, өнімді
өткізуге бағытталады. Кейде өнім өткізу ... қоса ... ... ... ... ... ешкім сараптамалық анықтамалардан алынған
маркетингтік мәліметтермен не ... ... және ... ... ... ... орындау керектігін толық біле қоймайды. Оның
үстіне, маркетинг бөліміне өнім өткізуді ... ... ... де, оған ... ... ... және жүзеге асыру құқығы
ұсыныла бермейді. Осының салдарынан компания қызметінде келеңсіз жағдайлар
пайда болып, басшылардың басы ... ... ... бұл жағдай компания
басшысын аталмыш бөлімді келешекте тарату немесе басқа бөлімнің қарамағына
өткізу жөніндегі шешімді қабылдауға ... ... өтім ... ... қазіргі және келешектегі жағдайдың бұлыңғырлығы күшейе
түседі (88,89(.
Автордың ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде шешілуге
тиіс көптеген сауалдарға, оның ішінде мынадай негізгі үш сұраққа жауап бере
алмайтындығынан туындайды:
- Компанияға енгізілетін маркетинг ... ... ... ... Оны ... қандай нәтиже шығу керек?
- Компанияға маркетинг жүйесін ... ... ... болу ... ... ... беру үшін компания менеджерлері көбіне
кеңесшілердің көмегіне ... ... ... Мұндай кеңесшілердің
тәжірибесі ауызша ... ... ... ... сол ... ... ... әзірленген әдістемелік нұсқаулардың жасалу
қажеттігін алға тартады. Аталмыш нұсқауларда жалпы клиенттерді ... ... ... мен ... ... ... ... «постиндустриалдық» немесе «ақпараттық» деп аталатын
жаңа дәуірге аяқ басуы ... ... ... ... оның ... ... да ... өзгерістерді әкелу қажет (90,91,92(.
Сол себептен, Қазақстандағы қазіргі ахуалды сараптау және ... ... ... мен ... ... ... тұжырымдау негізінде маркетингтің даму перспективасын (келешегін)
болжамдауға болады.
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық философиядан жеке дара бөлек
құрастыруға болмайды. Соңғы жылдары әлемдік ғылыми ... ... ... ... бағалауға бағытталған сан қилы әлемдік көзқарастар
күшейіп келеді (93,94(.
Әйгілі қаржыгер Дж. Соростың пікірінше, ... ... ... қате ... оған ... тыс көп ... ... ашық
қоғамға қауіп төндіріп отырған және тек қана нарықтық күштерге негізделген
нарықтық экономика ... ... ... және ... ... ... туындап отыр. Нарықтық фундаментализмнің заңдары бойынша бүкіл
қоғамдық қызмет ... ... ... ... бәсекенің көрінбес қолы
арқылы реттелуге тиіс. ... ... ... ... ... билік
берілетін болса, онда оның тіпті таза ... және ... де ... алып ... алға ... ... капитализмді
терең дағдарыстың табалдырығында тұр деп есептейді. ... ... ... нарықтар жүйесі бұзылып, әртүрлі бағамдар бойынша әлемдік
экономикаға 1 ... ... ... зиян ... ... ... ... жылдары әлемдік шаруашылық жүйесінде, атап айтқанда, 1994 ж.
Мексикада, 1997 ж. Азия ... оның ... ... ... ... ... ... өткен қаржы дағдарыстарына негізделе жасалып отыр.
Осыған байланысты, қазіргі ... ... даму ... және
экономикалық өсу парадигмасын қоғамдық ... ... ... ... ... ... мен кәсіпорындардың ұйымдық құрылымын нарық пен
тұтынушылардың талаптарына жауап беретіндей етіп қайта құру ... ... ... өту ... ... ... маркетинг мына негізгі себептердің салдарынан төмен
тиімділікпен жүзеге асып отыр:
• Нарықтың және нарықтық қатынастар ... ... ... Отандық кәсіпорындардың маркетингтік қызметін жоспарлау мен іске
асыру жөніндегі қолданбалы және ... ... ... ... ... өнім ... ... пайданы немесе өнім өткізу көлемін арттыруға, я ... ... ... бағытталған басымдықтардың күшейгендігі.
• Кешенді маркетингтік зерттеулерді ... және ... ... мен ... тәжірибесі мен
әдістемесінің жоқтығы.
• Ақпараттық базаның қажетті деңгейде дамымағандығы.
• Кәсіпорын жұмысшылары мен ... ... ... ... аталған барлық себептердің салдарынан кәсіпорынның маркетингтік
қызметінің тиімділігін ... үшін ... тиіс ... мәселелер
туындап отыр.
Маркетинг қызметі кәсіпорынның маркетингтік ... ... ... ... ... жүйесінің өзегі деп есептелетіндіктен, бірінші
кезекте, осы қызметті ағымдық шарттарда ұйымдастыру мен ... ... оның ... ... ... жұмыс істеуге қолайлы бірқатар
әдістерді ... ... ... ... қажет.
Әр шаруашылықта маркетинг қызметін ұйымдастыру нысаны әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... және тар ассортименті өнім ... ... ... ... маркетинг бөлімін ұйымдастыру немесе маркетолог қызметін ... ... ... ... ... және ... ... түрде құрылған маркетингтік қызметті ұйымдастыру қолайлы
да, ыңғайлы болады. Мұндай құрылымды қалыптастыруды екі ... ... ... яғни өнім түрі ... және ... ... ... тиімді болып табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ие шаруашылықтың бас
мамандары айналысады. Бұл өз кезегінде кәсіпорынның кадрларын және ... ... ... мүмкіндік береді.
Жобаланған матрицалық құрылым кәсіпорынның басқару қызметінің
тиімділігін арттыруға мүмкіндік ... ... ... ұсынылып отырған
құрылымды шаруашылықтың басқару құрлымына ендіру ... ... ... жобалайды. Оның құрамына кімпорын басшылары мен мамандар,
бөлімшелері , жұмысшылар күруі ... ... ... ... ... ... түрі бойынша шығармашылық топтар құрған тиімді болып табылады.
Мұндай түрдегі ұйымдастырылған құрылым басқару жүйесінің бейімділігін,
тұтастығын және даму ... ... ... агробизнес, басқару және агромаркетинг жүйелерін құру ұшін ... ... ... ... құрлымы арқылы қол жеткізіледі :
• біріншіден, басқару, агромаркетинг, тиімді бизнес пен ... ... ... береді;
• екіншіден, тұтынушылар сұранысына, жағалықтарға, нарық
• коньюктурасын, бәсекені , озық тәжірбиелерді қабылдауы мен бейімделуі
өте жоғары болып табылады;
... ... және ... агромаркетингтік қатынастарды
қамтамасыз етеді;
• төртіншіден, халықаралық саудада ең икемді, сезімтал және
өздігінен ұйымдастырылушы құрылым;
Құбылмалы нарық шарттарына ... ... ... икемді маркетинг
қызметі кәсіпорынның мақсатына, міндеттеріне және ... сай ... ... Ол ... ұзақ және ... ... қандай, осы мақсаттарға жету үшін қандай маркетинг стратегиясын
қалыптастыру керек және аталмыш ... ... ... үшін ... жұмысшы
қажет деген бірқатар сұрақтардың жауабын табуға мүмкіндік беру қажет.
Маркетинг қызметі құбылмалы ... ... ... ... және ... салыстырмалы түрде қарапайым болу; ауқымы ... сату ... ... ... және өнім ... ... сәйкес келу;
құрылымы өнім өткізу нарықтарының саны мен көлеміне және ... ... ... ... жоғарғы басшылық деңгейінде стратегиялық
басқару ... ... ... ... ... ... ... маркетинг қызметі оңтайлы, жедел, сенімді әрі үнемді жұмыс
істейтіндей болу керек (95,96(.
Агроқұрылымдардың маркетингтік ... ... ... және ... ... едәуір тиімді әрі ұтымды пайдалана отырып,
қажеттіліктерді жоғары деңгейде қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың
матрицалық құрылымы
Ауыл шаруашылық құрылымдарындағы маркетингтік қызметтің тиімділігі
маркетинг құралдарын тиімді қолдану арқылы пайда табу және мал ... ... ... ... ... ... кәсіпорын жұмысы тиімділігінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Кәсіпорынның нарықтағы жұмысының нәтижелі көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... тиісті
деңгейде жүргізілген зерттеу жұмыстары, отандық және шетелдік ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Тұтынушылардың сұранысына және маркетинг саласындағы жаңалықтар мен
нарықтағы өзгерістерге бейім келетін біртұтас ... ... ... ... ... ... көлемінде бірқатар бірыңғай кәсіпорындар мен
бірлескен құрылымдардың ... ... мен ... ... ... ... ... дамыту қажет.
Тауар өндірушілерге сұраныс туралы ақпаратты дер кезінде ... ... ... ... ... ... ... беретіндей
етіп мемлекеттік және аймақтық деңгейлерде ақпараттық қамсыздандыру жүйесін
құру арқылы ақпараттық ортаны жетілдіру керек.
Маркетингтік қызметті автоматтандыру және ... ... ... ақпараттық құрылымдардың және ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы
жүзеге асырылады. Ақпаратпен жұмыс істеу барысында деректерді алу, ... ... ... ... және сақтау құралдары қолданылуға тиіс.
Өйткені, қажетті ақпарат ... ... ... ... дер ... оңай ... ... ақпаратқа айналады да,
сапалы маркетингтік шешімдер қабылдауға елеулі мүмкіндік туындайды.
Басқарушы аппарат пен ... ... ... Менеджмент
жөніндегі әдебиеттерді зерттей келе, бізде қабылданан басқару қағидаларының
тиімсіз болуының бірден-бір себебі – ... ... ... ... сай ... болуға қабілеттілігі мен құзыреттілігі және
жеке ... ... ... ... ... жатқандығына
негізделеді деп тұжырымдап отырмыз. Е.Пуниннің пікірінше, ... ... ... келетін басқарушы болу үшін адам ... ... беру ... Ең алдымен, оның кәсіпкерлік қызметпен
айналысуға табиғи және генетикалық ерекшеліктері мен ... ... ... ...... білім деңгейі. Ол жұмысын жоғары дәрежеде жүргізуі
үшін табиғи қабілеттері мен алған ... ... ... ... қажет.
Үшіншіден – басқарушы ұжымда «ақ қарғаға» айналмауы үшін мамандарды ... ... ... мен ... орналастыра білуі керек.
Төртіншіден, басшы кәсіпкерлік ... ... және ... ... ... ... ... тиіс. Өйткені, қазіргі ... ... адам ... ... ... баса мән ... керек
(97,98,99(.
Өтім (өнім өткізу) жүйесін дамыту. Тауар ... мен ... ... ... ... өтім ... ... нарық инфрақұрылымының дамығандық деңгейі секілді ... ... ... Ауыл ... кәсіпорындарының өтім
нарықтарынан алшақтығы өнім сату процесін қиындатады.
Ұдайы өндірістің бірдей емес экономикалық ... ауыл ... ... ... күштердің теңдей қашықтықта орналасуына және тиімді
жайғасуына мүмкіндік ... ... ет ... ... өнім тұтынатын орталықтарға жақын орналасқан. Мал ... ... ... және ... өңдеуші өндіріс күштерін орналастырудағы
тепе-теңсіздік өнім тасымалының радиусын ұзартып, шикізат ... және ... ... ... алып ... шаруашылығының өнімдерін сату тиімділігін арттырудың және ... ... ... ... ... дамытудың перспективті
бағытына қой жүні мен терісін ... ... ... ... цехтарды
кооперативтік бастамамен ұйымдастыруды, мал сою ... мал ... ... аудандарда жүргізуді және мұздатылған етті тұтыну
орталықтарына тасымалдау мен сатуды жатқызуға ... ... ... ... ... ... ... нарықтағы жағдайға өз мақсаттарына сай, дер
кезінде бейімделуін ... ... ... ... болғаны жөн.
Маркетингтік құрылымдарды дамыту және оларды ішкі әрі сыртқы ортадағы
өзгерістерге бейімдеу ... ... ... ... біріккен
маркетингтік құрылымдар қалыптасып, өнім өткізудің қазіргі арналарына
балама ... ... ... Кәдімгі арналар бір тәуелсіз ... ... ... жалғыз) көтерме сатушыдан және көптеген
бөлшектеп сатушылардан тұрады. Өнім өткізуге арналған дәстүрлі ... ... ... ... ұйым мүмкіндігінше көп пайда табуға
талпынады, тіпті кейде арнаның ... ... ... ... орнатпастан, тауар қозғалыс жүйесіне зиян келтіруге дейін барады.
Сондықтан, біріккен құрылымдарды құру ... ... ... ... ... ... басқарудың ғылыми ... ... ... басшылар маркетинг тиімділігін арттырудың осы ... ... ... ... ... ... саласындағы ғылыми және
қолданбалы нәтижелер шаруашылық ... ... жете ... ... ... ... ... жетілдірудің жоғарыда айтылған барлық ... ... ... ... жүзеге асырылғаны жөн. Сонда ғана тиімділігі ... қол ... ... ... істейтін аграрлық нарықты қалыптастыру ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық тауар
өндірушілеріне дейінгі барлық саласы мен деңгейін ... ... ... ... ... ... Дегенмен, агроөнеркәсіп кешенінің әртүрлі
буындары арасындағы өзара байланыстарды назарға алатын ... буын ... ... атап ... ... ... ... қажеттілік келесі іс-шараларды атқаруда
айқын көрінеді:
• ауыл ... ... ... ... ... ауыл ... ... тауар қозғалысының тиімді нарықтық жүйесін
құруда;
• халықтың азық-түлік өнімдеріне, ал ... ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық тауар өндірушілеріне маркетинг саласы бойынша ... беру ... ... ... ... әртүрлі формада ұйымдастыруға болады.
Автор ауыл шаруашылығына бағдарлы ауданда өнім өндіру, өңдеу және өткізудің
үйлесімді жүйесін ... ... ... ... ... ... өндіріс және еңбек ресурстарын, аграрлық ... ... ... ... ... саласын айқындап алуына мүмкіндік ... ... ... ... ... ... отыр.
Коммерциялық маркетингтік орталықтар ақылы негізде ... ... ... ... ... де, ... кәсіпорындар тобына кіретін және ... ... ... ... ... ... де құрылуы мүмкін.
2.3. Ауыл шаруашылығындағы маркетингтік қызметтің ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңдағы даму жағдайын талдай
отырып ауыл шаруашылығында маркетинг қызметін қалыптастыру мен ... ... ... алғышарттар құрылғанын, аграрлық секторда
көпқырлы экономиканың қалыптасқанын, ... ... ... орта мен ... ... ... және оның
инфрақұрлымының дамығандығын көре аламыз.
Агромаркетинг жүйесі бүгінгі таңда даму кезеңінің бірінші ... ... ... ... нарыққа қайта бағдарлану
үрдісі жүріп жатыр. Қазіргі таңда ... ... ... ... және маркетингтің кейбір функцияларын
орындайтын (клиенттерді іздеу, бағаларды талдау, жарнама) арнайы бөлімшелер
құрылды.
АӨК кәсіпорындар ... ... ... ... ... қарым-қатынастарын жөнге келтіруде. ... ... ... ... ... бойынша тәжірбиесі бар ұйымдар пайда
болды.
Бірнеше жыл бұрын Қазақстан экономикасындағы нақты сектордың қарқынды
дамуы және ауыл ... ... ... ... ... ... ... агробизнес саласында оңтайлы шешімдерді
іздеу мен қабылдау қажеттілігін қанағаттандыру үшін ауыл ... ... беру ... ... қалыптастыру мен дамытуға
мұқтаждық туындады.
Қазіргі таңда ... ... ... меншік
формасындағы және әртүрлі ұйымдастырушылық құрлымдарда маркетинг жүйесі
әртүрлі құрылған. ... ірі ... ... ... өндірістік -өткізу қызметінің негізі болып табылады. ... ... ... ... ... ауылшаруашылығы кәсіпорындары
қолданып отыр.
Ауылшаруашылығы кәсіпорындарында маркетингті басқару жүйесінің
тиімділігін ... үшін ... ... ... ... ... ... ретінде Оңтүстік Қазақстан обылысының
өнеркәсіп саласы типіндегі ... ... ... ... бөлімі мен маркетинг функцияларын орындайтын 13 кәсіпорын
қатысты. Сауалнама сұрақтары ... ... ... ... ... ... басқару, фнукцияны басқару, сұранысты басқару бағыттары
бойынша берілді. Талдау нәтижесі бойынша 20 % ... ... ... ие ... 30 % ... жүйесі орташа деңгейде және 50 %
дейінгі ... ... ... ие ... анықталды. Әртүрлі
кәсіпорындарда қызметкерлер саны әртүрлі және бір ... ... ... ... ... ... тауарлық өнімнің
өсу темпіне әсерін тигізеді. Әрине басқарудың маркетингтік ... ... ... экономикалық көрсеткішіне әсер
ететін жалғыз фактор емес.
Сонда да, бірақ қазіргі таңда өз кәсіпорынының ... ... болу ... ... ... ... Ендігі мәселе, сол
басшылардың «маркетинг» ұғымын қалай түсінетіндігінде және ... ... ... ... болып отыр. Шындығына келсек,
бүгінде маркетинг бүкіл құрылымдық бөлімшелердің күнделікті жұмыс барысын
реттейтін басқару ... ... ... әлі ... жоқ. ... ... тиімді жұмыс істеуіне кедергі келтіретін кәсіпорынның
негізгі ішкі және сыртқы ... мен ... ... тигізері
сөзсіз. Кәсіпорынның ішкі проблемалары ... мен ... мен ... туындаса, сыртқы проблемалары кәсіпорынның
қызметінен тыс пайда болады (7-сурет).
Сыртқы проблемалар мен факторларға мыналарды жатқызуға болады:
1. Кәсіпорын қызметін ... ... ... ... күні елде ... ... ... етуі, көлеңкелі бизнестің
дамуы және қылмыстық ахуалдың күшеюі салдарынан ... ... ... экономикалық өмірін жалғастыра отырып, тиімді басқарудан, оның
ішінде маркетингті пайдаланудан гөрі заң бұзу, салық төлеуден қашу секілді
бұлтартпа ... ... ... ... ... ... айналдырған.
Мұндай жағдайда, елдегі билік өкілдері іскерлік белсенділікті түсінікті әрі
заңды ережелер ... ... ... ... ... ... Міне, сонда ғана маркетингтің ұйымдар мен кәсіпорындардың қызмет
ету ... ... ... ... ретіндегі рөлі артады.
2. Нарық туралы шынайы әрі тура мәліметтердің ... ... ... ... кәсіпорын өз нарығында және оның жекелеген
сегменттерінде не болып жатқандығы туралы ... ие ... ... ... ... Ал, ... ... жұмыс орны ішінде (кабинеттік)
не одан ... ... ... ... ... ... жинауға
болады.
Сурет 7 - Отандық кәсіпорындарындағы маркетингтің тиімді
жұмыс істеуіне кедергі ... ... ішкі және ... проблемалар
Ескерту: Автор құрастырған
Далалық зерттеу барысында контрагенттермен тікелей байланыс жасау,
сауалнама жүргізу ... ... ... ... Бұл ... үшін аса маңызды алғашқы мәліметтерді жинауға ... ... ... деп ... ... мұндай күрделі
зерттеулер қомақты қаржыны қажет ... ... ... бөлігі осы зерттеулерді қаржыландыруда дәрменсіздік
танытып отыр. Оның ... ... ... ... ... әдістемесі жоқтың қасы.
Кабинеттік зерттеулер, негізінен, мемлекеттік тіркеу органдарынан
(тіркеу ... ... ... ... т.б.) ... ... құралдары арқылы алуға болатын екінші ... ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік сенімді әрі тура ... ... ... кәсіпорындардағы маркетингтік зерттеулерді жүргізу
тәжірибесі осындай жұмыстар барысында жиі ұшырасатын типтік қателіктер ... ... ... және ... ... береді
[50].
Міндетті белгілеу (мәселені анықтау) кезінде:
- зерттеу мақсаты мен құрылымы туралы жалпы көріністің жоқтығы;
- жекелеген мәселелерді шешуге бағытталған ... ... ... ... ... ... ... жүргізілмеуі.
Маркетингтік ақпаратты жинау кезінде:
- ақпарат көздерінің дұрыс таңдалмауы;
- ақпарат көздерінің сенімділігінің қате бағаланауы;
- шағын мәселелерге қатысты ... ... тым ... ... көрсеткіштердің маңыздылығына жоғары баға берілуі.
Нарықты талдау кезінде:
- берілген ... ... ... ... ... ... туралы жалпы көріністің жоқтығы;
- берілген тауар нарығында ... ... ... ... ... рөлі және ... қарым-қатынасы туралы жалпы
көріністің жоқтығы;
- мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... бағалау кезінде:
- нақты төлем қабілетті сұраныстан гөрі ... ... ... ... қажеттіліктеріне сай келмейтін тұтыну норматив-
терінің қолданылуы.
Әлеуетті ... ... ... кезінде:
- ел экономикасының даму тенденциялары туралы қате пікірлердің пайда
болуы.
Келешегі бар аумақтық нарықтарды таңдау кезінде:
- елдегі сұраныстың ... даму ... ... ... ... өнім ... ресурспен қамтамасыз ету жөніндегі сұраныстың жете
сарапталмауы.
3. Контрагенттердің өндірістік-шаруашылық қызметінің тұрақсыз-дығы.
Кәсіпорынның ... ... ... ... контрагенттердің
келешектегі іс-әрекетін болжамдауға қажетті дәл мәліметтердің жоқтығынан
қиынырақ жүзеге асады. Бұған сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... контрагент-кәсіпорынның өндірістік-шаруа-шылық
қызметін әлсіретіп қана қоймай, оның тіпті ... ... да ... ... ... және саяси жағдайдың тұрақсыздығын жатқызуға
болады. Ал ішкі факторларға айналым капиталын қолдану саласындағы тиімсіз
саясат, ... мен ... ... ... т.б. ... ... ... өз контрагенттерінің тізімін жасаумен қатар,
мүмкіндігінше олардың қаржылық жағдайын жиі-жиі бағалап ... ... ... ... Соңғы кезеңдерде тауарлар мен
қызметтердің ... мен ... ... бизнеске жаһандық тұрғыдан
араласа бастады. Өнімнің қауіпсіздігіне, сапасына және т.б. қасиеттеріне
қойылатын талаптарды ... ... ... ... ... ... ... процесін жылдамдатып, күшейте түсті. Мұндай
жағдайда маркетингке едәуір ірі нарықтардағы халықаралық ... ... ... етіп ... маркетингтік қызметті қайта құру міндеті
жүктеледі. Сол себептен, осындай ... ... ... ... ... ерекшеліктерін білуге және оларды іс
жүзінде пайдалана ... ... ... ... ... зерттеуге,
халықаралық маркетингтік стратегияларды қолдануға, баға саясатын анықтауға
қатысты білімдерін жетілдіру қажет.
Маркетингтің сыртқы ортасы ұйым үшін ... ... ... ... ... табылмайды. Кәсіпорын басшылығы сыртқы ортаның саяси
тұрақсыздық, жан-жақты дайындалған құқықтық ... ... ... ... ... ұнатпаса да, оларды тікелей өздігінен өзгерте
алмайды, сондықтан ... ... ... арқылы осы шарттарға
бейімделуге тырысу қажет. Дегенмен кейде ұйымдар сыртқы ортаға ... ... ең ... ... ... қатысты қоғамдық ой-пікірді
өзгертуге, жабдықтаушылармен тығыз қарым-қатынас орнатуға, т.б. талпынады
[51].
Негізінен, кәсіпорындар бір-бірінен ұйымдық, салалық, ... ... да ... ... ... маркетинг қызметінің
тиімді жұмыс істеуіне ... ... ... ... анықтауға
жеке-жеке жанасу қажет. Сыртқы ортаны талдаудың ортақ жолы ретінде мына
төмендегі іс-әрекеттер тізбегін ұсынуға ... ... ... ... бекіту. Бұл кезеңде кәсіпорын өз
қызметінің ауқымын анықтау қажет. ... ... өз ... ... онда ... ... халықаралық ортаның
ерекшеліктерін ескермеген жөн.
2. Маркетинг ... ... ... кері ... ... орта факторларын анықтау және олардың маңыздылығын сараптау.
3. Факторларды тікелей және жанама ықпал ететін факторлар деп ... (52(. ... ... ... ... маркетинг қызметінің жұмыс істеу
тиімділігіне тікелей әсерін тигізеді. Оның кіріс факторларына контрагент-
термен және ... ... ... ... ... еңбек ресурстары нарығының жағдайын, т.б.; ал ... ... ... тұтынушылардың жүріс-тұрысын,
жарнама құралдарын, т.б. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени өзгерістер секілді
маркетинг қызметінің жұмыс нәтижелеріне тікелей бірден ықпал ... ... ... ... ... ... да ... Тікелей ықпал ететін факторлардың өзгеру ауқымы мен ... ... ... тікелей ықпал ететін факторлардың ... ... ... ... анықтау және осындай өту процесін
болжамдық үлгі түрінде көрсету.
Енді, агроөнеркәсіптік ... ... ... ... істеуіне кедергі келтіретін ішкі проблемаларды қарастырайық:
1. Кәсіпорындағы маркетингті дамытуға үнемі қаржының ... ... ... ... күні ... кәсіпорындардың маркетинг қызметін
ұйымдастыру мен дамытуға қосымша қаражат бөлмек ... ... ... ... ... ... зорға жететіні жасырын емес.
Дегенмен, менің ойымша бұл қате ... ... ... ... қойған
стратегиялық және тактикалық мақсаттарына қол ... ... ... ... кезекте, сұраныс деңгейі мен оның ... ... ... ... ... негізінде
дайындалады. Ал, бұл өз кезегінде ... ... ... бөлінуін талап етеді.
Қазіргі таңда көптеген кәсіпорындар білікті мамандар тарапынан
жүргізілетін ... ... ... ... талап ететін іс-
шара екендігін жете түсінбейтіндіктен, мұндай зерттеулерге ... ... даяр ... Сондықтан, олар кешенді зерттеуге немесе жарнамалық іс-
шараларды атқаруға ғана ... ... ... ... ... ... ... қажетті нәтижені бермей, сату көлемі сол ... ... ... бұдан кәсіпорын үшін маркетингтің қажеттілігі жоқ
деген жаңсақ ... ... Ал, шын ... ... ... ... үшін ең кемінде алдын ала белгіленген мөлшерде қаражат ... ... ... ... ... жүргізудің дербестілік
деңгейі ақпарат жинау әдістеріне тәуелді болатынын ... ... ... ... ... (өз ... ... жұмсалатын шығындар
ақпаратты пайдаланудан келіп түсетін кірістерден асып кетеді. Мұндай ... және ... емес ... ... туындауы мүмкін.
Материалды себептер, бірінші кезекте, зерттеулердің екі – арнайы және жалпы
бөлімдерден тұратындығына ... ... ... бөлім – жалпы жағдайға
қатысты мәліметтерді (мәселен, халықтың ... өмір сүру ... ... ... рейтингі, т.б.) қамтиды. Арнайы маманданған
компаниялар осы ... ... ... ... ... ... ... екінші деңгейдегі (өңделген) мәліметтер санатына өтеді. Ал, осы
мәліметтерді өз ... ... ... ... ... ... компаниялардан алуға кететін шығыннан да көп шығын жұмсауға
тура келеді. Екінші ...... ... ... мен ... біліктілігінің төмендігі секілді материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... мен рөлін
жете түсінбеуі. Отандық кәсіпорындарда маркетингтік шаралар көбіне бір ... ... Бұл ... ... ... ... тарапынан
маркетингтің маңыздылығына немқұрайды қарау салдарынан болады. Аталмыш
кәсіпорындардың ... ... ... ... ... өнім өтімін
арттыруға, ал нарықты ...... ... дайындап, жаңа
тұтынушыларды табуға мүмкіндік береді деп ойлайды. Олар маркетингті жарнама
құралы, ... ... және өз ... білу ... ретінде
сипаттайды.
Мұнымен қоса, маркетингті кеңінен – кәсіпорынның сыртқы ортамен өзара
байланысу жүйесі ... де ... ... Бұл жүйе кәсіпорынның тауар
және баға саясатын белгілеу, өнім өткізу, нарыққа ... ... ... және ... ... ... ... функциялары) секілді
бірқатар құрамдас бөліктерінің ортақтаса жұмыс істеуін талап ... ... ... ... нарықтағы делдалдарды, басқарушы
органдарды, акционерлерді және өзге де ... ... ... ... бағытталады. Кәсіпорынның тауарлары немесе қызметтері сыртқы ортаның
талаптарына сәйкес болған сайын оның келешегі жарқылдай ... ... ... ... аса ... тобы деп ... Бұдан имидждік
жарнаманы және бұқарамен байланыс орнату ... ... ... ... ішкі ... күшейтуге қажеттілік туындайды. Одан
әрі маркетинг жүйесі кәсіпорынның сыртқы ортамен екі ... ... ... ... яғни бір жағынан – кәсіпорынға нарық туралы мәліметтер
келіп түссе, екінші жағынан – кәсіпорын нарыққа белсенді түрде ... ... ... жағдайда нарыққа ықпал ету құралы ретінде ... ... баға ... өнім өткізу желісі, имиджі, т.б. қолданылады.
Сонымен қатар, біз мемлекеттен жалақы, тұрғын үй және өз ... шешу үшін ... ... ... ... ... ... көмек
алып отыруға дағдыланып қалғанбыз. Мемлекет не өндіру керектігін, өнімнің
кімге сатылатынын шешетін және ... ... ... ... ... ... да ... концепциясының қолданылу
қажеттілігін сезінуге екпінді тежегіш болып отыр.
Агроөнеркәсіптік кәсіпорындардағы маркетингтік зерттеу нәтижелерінің
негізгі тұтынушысы – басшылық. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... жан-жақты тоқталған жөн.
Маркетингтік зерттеу нәтижелерін пайдалану және түсіну кезінде
кәсіпорын басшыларының ... ... ... ... ... кәсіпорынның жұмысы туралы экономикалық мәліметтерді интуитивтік
бағалау;
- жеке және заңды емес оқиғалар мен ... ... ... ... ... ... және өз ... сәйкес келмей
қалған нәтижелерге сенімсіздікпен қарау;
- қаржылық көрсеткіштердің маңыздылығын асыра бағалау;
- сапалық талдау нәтижелерінен гөрі тек қана ... ... ... ... ... ... ... дайын болмау.
Маркетингтің жүйелілігі мен күрделілігін ұғыну кәсіпорындағы
маркетингті дамыту ... ... ... болып табылады. Сондай-ақ,
ұйымның барлық ... мен ... де ... ... өте ... ... қызметінің функциялары мен қызметтік міндеттердің айқын
еместігі әрі күрделілігі. Жұмысшылар арасындағы ... ... ... ... ... қызметтердің бірдей функцияларды атқаруына алып
келеді. Мәселен, маркетинг бөлімі нарықтық көрсеткіштерге және кәсіпорынның
стратегиясына сай өнімнің жоспарлық құнын анықтайды, одан ... өнім ... ... ... ... дайындайды. Жоспарлы-экономикалық бөлім
алдын ала анықталған пайда ... ... және ... бар ... өз ... әзірлейді. Өндірістік бөлім ... бар ... ... өз ... жасайды. Нәтижеде, экономист есебі мен
технологтың қалауы арасында орташа бір жоспар бекітіледі.
Сонымен, ... ... өзге ... ... қарым-
қатынасына қатысты жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... менеджментке (кәсіпорынды дамытудың әртүрлі кезеңдеріндегі
іс-әрекет стратегиясын даярлау және жекелеген жобалардың келешегін
бағалау);
- экономикалық қызметке ... ... ... жобалау);
- инженерлік қызметке (ұсынылатын жобаларды ... ... ... ... ... процестерді ендірудің
мақсатқа сәйкестігін бағалау);
- өнім өткізу қызметіне (бағаны ортақтаса бекіту, ақпаратпен ... ... ... ... ... ... ... алмасу);
- өндірісті басқаруға (өнімді өндіріске енгізудің және ... ... ... ... ... ... мен мерзімін
бекіту) қатысты проблемалар.
Маркетинг қызметінің бөлім ішіндегі және де өзге ... ... ... ...... ... ... ең
осал жері болып табылады. Тіпті ұйымдағы компьютерлендіру процесі жоғары
деңгейде жүзеге асырылса да, осы ... ... шешу ... ... ... ... байланыстарды маркетинг бөлімі туралы ережелер
мен қызметтік нұсқауларда жазып көрсеткен жөн.
4. Маркетинг ... ... ... ... ... ... ... заманға сай біліктілігі мен білімдерінің таяздығы.
Маркетинг қызметкерлері көбіне кәсіпорынның жұмысшылары арасынан ... Бұл ... ... ... ... ... білімге ие емес,
кейбіреулері маркетинг ... ... ... ... тыңдаушы ретінде
қатысқан. Сол себептен, практика мен ... ... ... ... ... мен білімдерін тереңдетудің жалғыз көзі болып
табылады. Осылайша, сыртқы ортаның талаптары жедел ... ... ... ... ... қызметкерлерінің біліктілігін үнемі арттыру және
жеке қасиеттерін дамыту объективті қажеттілікке ... ... ... мен ОҚО ... 13 ірі ... ... жағдайын бағалау кезінде маркетинг қызметтерінің
мамандарына қойылатын талаптар мен ... ... алу ... ... қызметкерлердің белсенділігі мен сараптамашылық қабілетінің
жоғары деңгейде болуына баса мән ... ал ... ... мен әріптестердің ішінен немесе өзге де ... ... ... ... ... проблеманың қиындығы мен күрделілігі маркетингтің
арнайы білімдерге (жүйелі ... ... және ... қабылдаудың
ғылыми әдістеріне, басқару теориясына, т.б.) сүйенетін қызмет ... да ... ... олар жеткілікті дәрежеде реттелмеген,
нормативтік немесе құқықтық ... ... ... ... түрінде
жинақталмаған.
Кәсіпорынға жұмыс істеу үшін келетін жоғары оқу орындарының түлектері
жайында айтар болсақ, ЖОО-ның басым көпшілігінде маркетологтар маркетингтік
білімдердің ... мен ... ... ... ... қызметкерлердің құзыреттілігі мен қызметтік міндеттерін бөлу
проблемасы корпорациялар, қаржы-өнеркәсіптік топтары секілді ... ... ... ірі компаниялар тұрғысынан өзектілігін тіптен
күшейте түседі.
5. Маркетинг бөлімінде ... ... ету және ... жүйесінің жоқтығы. Бүгінде агроөнеркәсіп кәсіпорындардың басым
бөлігінде ... ... жүйе жоқ десе де ... Ал, ... ... ішкі және ... ... өзгерістерді қадағалап
отыру қиынға соғады. Кәсіпорындағы маркетингтің тиімді жұмыс істеуі үшін
әртүрлі маркетингтік зерттеулердің ... ... және ... жоғарғы басшылығы мен қызметкерлерімен қоса кәсіпорынның барлық
мүдделі топтарына мәлімет беретін маркетингтік ақпарат жүйесі ... ... ... ... ... саласына арналған бюджеттік
жоспарлау жүйесін пайдалану басшыларды дәлме-дәл болжам жасау үшін ... ... ... (өз өнімін және өнім өткізу нарықтарын
зерттеуге) мәжбүрлейді. Бұл, өз ... ... ... ... қолдағы бар мүмкіншіліктер мен ресурстар негізінде мақсатқа сай,
тиімді коммерциялық шараларды анықтауға мүмкіндік береді.
Алайда, көптеген кәсіпорындарда ... ... ... ... аталған себептердің салдарынан бірқатар проблемалардың
туындауына алып келеді.
Көбіне, кәсіпорындағы ... ... ... ... ... талпынысы мен ниетінің жоқтығына байланысты іске аспай
қалады. Бірінші ... бұл ... ... іскерлік қарым-қатынасы бар
және қызмет диверсификациясы әлсіз жүргізілген ... және ... ... көрінеді. Сондай-ақ, компьютерлік технологияларды
білмейтін әрі түсінбейтін кейбір басшылар қарамағындағы жұмысшылар ... ... ... үшін жаңашылдыққа оншалықты ынталы бола бермейді,
оның үстіне басқа біреулердің қолына басқару тетіктерін ұстатқысы келмейді.
Осы ... ... мен ... ... ... қалуға
қауіптенетін кейбір орындаушы қызметкерлер де жаңа технологиялар мен
жүйелердің ендірілуіне мүлдем қарсы ... ... ... ... ... ... ынталандыруға арналған қолданбалы
механизмнің жоқтығы [55]. Отандық ... ... ... ... ... қызметкерлерін ынталандыруға арналған
арнайы тәсілдер қолданылмайды. ... өзге ... ... ... де ... ... бөлімшесі болып табылады және штаттық
кесте бойынша еңбек ақы төленеді. Бірақ, біздің ойымызша, ... ... ... ақы мөлшері мен қаржы нәтижелері арасында тікелей
және ... ... болу ... ... ... де ... ... нәтижелері
бойынша сыйақы тағайындау, қосымша кәсіби біліміне немесе біліктілігіне сай
қосымша төлем ... ... ... ... тыс ... секілді ортақ
ынталандыру шаралары қолданылу керек.
Сөзсіз, қызметкерлер мен жұмысшылардың ... ... ... ... ... кезектегі мәселе. Мұнымен қоса, материалдық
емес ынталандыру әдістеріне де баса көңіл аударған жөн. Мәселен, ... ... ... ... мен ... ... құрмет
тақтасына суретін ілу, ерен еңбегі үшін сыйлықтар тапсыру сияқты.
Сонымен, агроөнеркәсіптік кәсіпорындардағы маркетингтің жұмыс істеу
проблемаларын және ... ... мен ... ... келе, мынадай
қорытынды шығаруға болады:
1. Потенциалдар теориясы ... ... ... ... ... проблемалардың барлығын айқындап берді. Біріншіден,
маркетинг жүйесі нарықтық ... ... ... ... ... Екіншіден, нарықтық потенциал құрылымында көбіне маркетинг
жүйесіндегі интеллектуалдық капиталдың ... ... ... ... қаржылық және материалдық ресурстарына жете мән
беріледі.
2. Маркетингтік потенциал ... ... ... және
стратегиялық мақсататарын тиімді орындауға әсерін тигізетін ... ... ... және ... ... орта ... оның
дамуын басқаруға мүмкіндік беретін, кәсіпорынның бәсеке қабілеттілігін
арттырушы құрал болып табылады.
3. Маркетингтік потенциал – ... ... ... ... және ... адам капиталын және қазіргі заманғы жаңа
маркетинг ... ... ... ... бар ... ... ... оңтайлы қолдану негізінде шаруашылық субъектісінің
бәсеке қабілеттілігін тұрақты қамтамасыз етуге қабілетті ... ... ... ... ... ... ... функцияларын,
кәсіпорын мен өндірілетін өнімнің өмір сүру циклы критерийлерін, зерттеу
әдістерін және маркетингтік потенциалды ... ... ... ... ... ... потенциалды зерттеуге арналған,
әрі жан-жақты өңделген жіктеу әдістері бүкіл маркетинг жүйесі мен ... ... ... ... ... ... ... отандық экономиканы нарықтық қатынастарға өткізу
кезінде агроөнеркәсіптік кәсіпорындардың маркетинг саласында ... ... ... адам факторына байланысты екендігі байқалып
отыр. Сондықтан, ... ... ... ... ... арқылы кәсіпорынның маркетингтік әлеует деңгейін ... ... ... ... ... ... деп ... жасауға
болады.
3. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНДА МАРКЕТИНГТІК ҚЫЗМЕТТІ ЖЕТІЛДІРУ БАҒЫТТАРЫ
1. Агроөнеркәсіп кешенінде маркетингтік ... ... ... ... маркетингтік қызмет халық шаруашылығының
басқа салаларындағы ... ... ... ... ... сипаттарымен
және айырмашылықтарымен ерекшеленеді. Мұндай өзгешелік бірінші ... ... ... спецификасына және осы сала өнімдерінің ерекше
қасиеттеріне негізделеді.
Ауыл ... ... ... орны осы ... ... ... ... анықталады, яғни ауыл
шаруашылығының жалпы өнімінің ... ... ... ... ел ... ... ... инвестицияның
маңызын ескере отырып, экономиканың негізгі көрсеткіші жалпы ішкі ... ... ... ... ... ... ... құрастыру көзделді. ... ... ... ... ... ... ... модельде
динамикалық болып табылады. Бұл орайда ауыл шаруашылығына жұмсалған
инвестицияның ... өз ... ... ... ... ОҚО ... ... өнімінің және ауыл шаруашылығының негізгі капиталына
жұмсалған инвестициялардың динамикасын ... ... ... болады.
Кесте-9. ОҚО ауыл шаруашылығының жалпы өнімі және ауыл шаруашылығының
негізгі ... ... ... жж. ... ... ... ... ... екі ... бөліп
қарастырамыз. Бірінші типтегі модельдерге авторегрессия моделі және
таралымы кешігуші ... ... ... ... ... ... ... мәні (қатардағы айнымалы) модельге тікелей енгізіледі.
Екінші ... ... ... емес ... ... ... кезінде пайдаланылады. Бұл модельдерге күтілетін немесе нәтиженің
қажетті деңгейін сипаттаушы айнымалылар ... t ... ... бірі ... Бұл ... ... деп саналады және t-1
сәтіндегі қолда бар ... ... ... ... ... ауыл ... ... өнімінің динамикасына ауыл
шаруашылығына жұмсалған инвестициялардың әсерін қарастыратын болсақ, ... ... ... ... ... ... ... мәніне
әсерін ескеру қажет.
Жоғарыда сипатталған процестерді эконометрикалық моделдеу тек қана
ағымдық ... ... ... ... ... сонымен қатар
факторлық айнымалылардың қатарлық мәндерін қолдана отырып ... ... ... ... моделдер деп аталады. ... ... түрі :
Yt = a + b0 xt + b1 x t-1 + b2 x t-2 + qt ... отырылған процеске сәйкес
Xt , xt-1, xt-2 - ... ... ... ОҚО ауыл ... ... - t ... ... ОҚО ауыл шаруашылығының жалпы өнімі;
а, b0 , b1 , b2 – ... ... ... мәндермен қатар тәуелсіз немесе факторлық айнымалылар
шамасының ағымдық мерзімдегі айнымалыға тәуелділігі өткен ... ... әсер етуі ... ... жағдайымызда, t уақытындағы ауыл
шаруашылығының жалпы өнімі ағымдық және өткен ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің әсерінен
қалыптасады. Мұндай жағдайда ... ... ... ... моделі
көмегі арқылы сипатталады, онда фактор ретінде ... ... ... ... және оны авторегрессия моделі деп атайды. Авторегрессия
моделіне моделдің мына түрі жатады :
Yt = a + b0 xt + с1 уt-1 + ( t ... ... ... және ... ... құрастырудың
өзіндік жеке ерекшеліктері бар.
Кешігуі таралған моделді жалпы болжам түрінде қарастырып көрелік,
яғни қатардың ... ... ... деп ... ... онда ... ... мына түрде құрастырылады :
yt = a + b0 xt + b1 xt-1 +........ b0 xt-l + (t ... ... ... моделін қарастырып көрелік
Yt = a + b0 xt + с1 уt-1 + ( t
Кешігуі таралған модельдегі сияқты b0 ... xt бір ... ... ауыл ... жалпы өнімінің қысқа мерзімдегі
өзгеруін көрсетеді. Бірақ ... және ... ... моделінде біршама басқаша болады. t+1 уақыт сәтіндегі ауыл
шаруашылығының жалпы өнімі t уақыт сәтінде b0 ... ... ... ... ... Ал уt+1 - ... өзгеруі
әсерінен тікелей келесі уақыт сәтінде с1 ... ... ... ... t+1 ... сәтіндегі абсолюттік өзгеруі b0с1 бірлікті ... ... t+2 ... сәтіндегі нәтиженің абсолюттік өзгерісі b0 с1²
бірлікті құрайды және ... ... ... ... уt-1 ... ... регрессия
коэффициенті абсолюттік шамасы бойынша (с1( ( 1 бірден кіші ... ... ... құруға болады:
b = b0 (1 + с1 + с1² + ... ... ... коэффициенттердің мұндай интерпретациясы
және ұзақмерзімді мультипликаторды есептеу ... ... ... ... ... ... ... шексіз қатарларда болжауға
негізделген. Бұл ОҚО ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... арасындағы байланысқа толық сәйкес келеді.
Факторлық айнымалының ағымдық және ... мәні әсер ету ... ... нәтижілік айнымалысына әртүрлі әсер етеді. Әртүрлі
уақыт сәтіне жататын факторлық ... мәні мен ... ... ... күші ... ... кезіндегі регрессия коэффициенті
көмегімен өлшенеді. Егер бұл коэффициенттердің ... ... ... график құратын болсақ, онда кешігу құрлымының графикалық
бейнесін немесе факторлық айнымалының нәтижеге ... ... ... көруге болады. Кешігу құрлымы әртүрлі болуы мүмкін.
Сурет-1а ... ... ... ... ... қатардағы айнымалы мәні уақыт ішінде
төмендейтін болса, онда сызықтық(сурет -1а) немесе ... ... ... орын ... Егер ... факторлық әсері нәтижеге
уақыт ішінде төмендеу тенденциясы орын алмайтын болса, онда сурет –1 ... ... бірі орын ... ... –1 в және г ... ... V ... құрылым деп атайды. Оның ең басты ерекшелігі
–қатарлық әсерлердің симметриалылығы орташа қатарға біршама салыстырмалы
болып табылады, бұл ... ... ... ... әлсіз әсерлерін
сипаттайды. Сурет-1 г және е-де ... ... ... құрылымының
номинальдығы туралы сипаттайды.
Кешігу құрлымын графикалық талдауды (j ... ... ... ... ... ... Кешігу құрлымын айқындаудағы ең
басты қиындық ( j параметрінің мәнін алу ... ... ... ... ККӘ бұл ... үшін ... пайдалы болып табылады.
Сондықтан көптеген жағдайларда кешігу құрлымы туралы болжам ... ... ... яғни ... ... ... ... немесе бұрын жасалынған эмпирикалық зерттеулер
нәтижесіне негізделеді.
Жоғарыда қарастырылған моделдер l ... ... ... ... ... ... ... болатын. Ендігі кезекте қарастырылған
жағдайды шексіз таралым моделін қолдана ... ... ... ... таралымы шексіз эконометрикалық моделдер ауыл шаруашылығының жалпы
өнім динамикасына жұмсалған инвестициялардың әсерін ... ... ... эконометрикалық моделдер келесі түрге ие болдады :
Yt = a + b0 xt+ b1 xt-1 + b2 ... t ... ... ... ... ККӘ ... басқада стандартты
статистикалық әдістер көмегі арқылы анықтауға ... ... ... ... ... ... ... (әртүрлі мерзім ішіндегі
инвестициялар). Бірақ, таралым ... ... ... ... ... оның ... ... болады. Бұл
мүмкіндіктер таралымның геометрикалық құрлымында орын алады, яғни ... ... ... ... ... ... ... шамасының өсуімен азайады. Сурет-1 –де таралымның геометрикалық
құрлымына (б) варианты сәйкес келеді.
Жалпы өнімге инвестицияның таралымдық ... ... ... ... темпі ( (0 ( ( ( 1 ) бар деп болжам ... ... ... ... ... ... өнім ... осы уақытта b0 бірлікке өзгеруі
әсерінен өзгеретін болса, онда t –1 ... орын ... ... ... ... өнім b0( ... t –2 ... ( b0((= b0(²
бірлікке өзгереді және т.б. Кейбір t – l үшін ... ... бұл ... : b0( ... ... ... мына ... жазуға болады :
j
bj = b0( ; j= 0,1,2....., (0 ( ( ( 1 ) ... ... ... ... (5) ... ... ... bо және ( арқылы көрсетелік :
yt =а (1- () + b0 xt +( yt-1 +Ut ... Ut = (t ... ... ... ... ... құруы деген ат алды. Бұл
қайта құру шексіз таратылған таралым моделінен xt және yt-1 екі ... ... ... ... ... ... ... моделдегі таралымды айнымалының шексіз санына ... ... ... орташа және медианалық таралымды
анықтауға мүмкіндік береді. ... (5) ... ... ... ... геометриялық прогрессия соммасы, яғни
(
( bj = b0 (+ b0 ( + b0 (² + b0 ... b0 ... ... ... ... ( =0,5 ... кезде, орташа таратылым l =1,
ал (

Пән: Маркетинг
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылық саласында маркетингті қолдану81 бет
Маркетинг- өнімнің бәсеке қабілеттігіне жетудің кешенді жүйесі59 бет
Агро маркетинг27 бет
«Navigant Travel» ЖШС-нің маркетингтік қызметімен экономикалық құндылық анализі59 бет
«Арзан» оптомаркетіндегі маркетингтік іс-әрекеттерді жетілдіру жолдары37 бет
«Ақсай» ХБК ЖШС-нің маркетингтік іс-әрекетін бақылау61 бет
«Батыс-2» кешеніндегі бу қазандығының автоматтандырылуын жобалау24 бет
«ТеңізҚұрылыс» ЖШС-нің маркетингтік қызметін талдау52 бет
Ішкі маркетингтік ақпарат жүйесі26 бет
ААҚ «LG Elektronics Almaty Kazakstan» компаниясының өндірістік және маркетингтік іс-әрекеттері13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь