Мақта тазалау кәсіпорындарының басқарушылық есебін және ішкі аудитін ұйымдастыруды жетілдіру

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ЭКОНОМИ.КАЛЫҚ МӘНІ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ
1.1 Басқарушылық есептiң экономикалық мазмұны, мақсаты мен мiндеттерi ...7
1.2 Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық есепті ұйымдастырудың жалпы қағидалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
1.3 Мақта шаруашылықтары мен мақта тазалау кәсіпорындарының салалық, өндірістік және технологиялық ерекшеліктері және олардың басқарушылық есебін ұйымдастыруға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 30
2 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ
2.1 Мақта тазалау кәсіпорыны қызметінің сферасында басқарушылық есепті ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
2.2 Басқарушылық есепте бастапқы құжат айналымының тәртібі ... ... ... ... .. 58
2.3 Мақта өнімінің өзіндік құнын есептеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 63
3 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық есебін жетілдіру ... ... ... 84
3.2 Мақта өнімінің өндірістік шығындарының ішкі аудит қызметін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 96
3.3 MS EXCEL негізінде басқару есебін автоматтандыру ... ... ... ... ... ... ... ... 121


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 133
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 136
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 141
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентi Н. Ә. Назарбаевтың жыл сайын дәстүрлi түрде өткiзiлетiн ауыл шаруашылығы мәселелерiне арналған кезектi республикалық кеңесте сөйлеген сөзiнде, Үкiмет пен барлық деңгейлердегi әкiмдер алдына үстiмiздегi және одан кейiнгi 2006-2007 жылдарға мiндеттер қоя отырып, мемлекет басшысы, ауыл шаруашылығы өнiмдерiн өндiруде және өңдеуде кластерлiк жүйенi белсендi пайдалану қажет, Қазақстанда дамыту үшiн перспективалы саналатын жетi салалық кластерлердiң ауыл шаруашылығына тiкелей байланыстылары тамақ және тоқыма өнеркәсiбi кластерлерi. Тоқыма өнеркәсiбiн дамытудың көкейкестiлiгiн оңтүстiктегi мақта шаруашылығын жоғары әлеуметiмен түсiндiруге болады. Бұл бағыттағы жұмыстар қазiр де жүргiзiлiп жатыр, - деп атап көрсеттi [1, 6 б].
Ел экономикасын дамытудың бизнес белсендi қатыса алатын келесi бiр келешегi мол бағыты ретiнде Президент кластерлер қалыптастыруды атады.
Республиканың оңтүстiгi мақта-текстиль кластерiн құрудың үлкен мүмкiндiктерiне ие. Жыл сайын мұнда төрт жүз тоннадан астам мақта шикiзаты өндiрiледi, оның жетi пайызы ғана сол жерде өңделедi. Бұл факт бiздiң экономиканың шикiзаттық бағыттылығын анық көрсетедi. Қалыптасқан жағдайды шикiзат негiзiнде өнiмдi, жоғары қосылған құнмен шығаруды жолға қою арқылы өзгертуге болады. Мiне, осы мақсатқа Оңтүстiк Қазақстан облысында «Оңтүстiк» еркiн экономикалық аймағын құру идеясы бағытталған. Республиканың Оңтүстiк аймағының алдында «шикiзат – талшық – мата – дайын өнiм», жалпы кластерлiк тiзбектегi мақта шаруашылығы мен тоқыма және тiгiн өнеркәсiбiнiң кәсiпорындары арасында байланыстырушы тiзбек болатын, мақта шикiзатын өңдеудiң қазiргi заманғы кәсiпорындарын ашу мен дамыту тапсырмалары тұр. Бұл тапсырманы жүзеге асыру, мақта тазалау кәсiпорындарын басқару жүйесiн жетiлдiрудi, есеп, бақылау және экономикалық талдау сияқты қызметтерiн жақсартуды талап етедi.
1997 жылдан бастап Қазақстан есепке алу мен есептiң ұлттық стандартын халықаралық стандарт талаптарына сәйкес жүргiзудi маңызды қадам жасай бастады. Бұған есеп пен қаржылық есептеулердi реттейтiн қазiргi заңдылықтарға өзгерiстер мен қосымшалар, сонымен қатар бухгалтерлiк есептiң шоттарының жаңа Типтiк жоспарын iске асыру ықпал еттi.
С. С. Сатубалдин, әлемдiк тәжiрибе кәсiпорынды тиiмдi басқарудың мәнi артқан сайын, өндiрiстiк шығындарды есепке алу және өзiндiк құнды калькуляциялау (өндiрiстiк есеп) басқарушылық есепке өзгердi, деп атап көрсетедi [2, 25 б]. Бұл Қазақстанның нарықтық қатынасқа өтуiмен және экономиканың барлық сферасында, өндiрiс құрал жабдықтарына меншiк институтының құралуына байланысты. Бiрақ қазiргi таңда, басқарушылық есеп Қазақстанда жұмыс iстейтiн мұнай газ және басқа да iрi шетелдiк Қаржы компанияларда ғана кеңiнен таралған. Бұған, Қазақстан Республикасының
Министрлiгiнiң бухгалтерлiк есеп және аудит әдiстемелiк Департаментiнiң, басқарушылық есептiң даму концепциясын әлi де анықтамағанын қосу керек.
Сонымен қатар кәсiпорында әр түрлi деңгейдегi менеджерлерге нарықта
1 ОҚО-да мақта – тоқыма кластерiн дамыту //Сана және нарық, №48, 2005. -5 б.
2 Сатубалдин С.С. Учетные системы транзитной экономики.- Алматы: GAUHAR, 2003.- 206 с.
3 Бухгалтерский учет в зарубежных странах. Учебник. /Я.В.Соколов, Ф.Ф.Бутынец, Л.Л.Горецкая, Д.А.Панков. отв.ред.Ф.Ф:Бутынец.-М.:ТК Велби, Изд-во Проспект, 2005.-664 с.
4 Ивашкевич В. Б. Бухгалтерский управленческий учет: Учеб.для вузов. -М.:Юристъ, 2003.- 618 с.
5 Хорнгрен Ч.Т., Фостер Дж. Бухгалтерский учет: управленческий аспект. Пер. С англ./ под ред Я.В. Соколова.-М.: Финансы и статистика, 2000.- 465 с.
6 Управленческий учет /Под ред. В.Палия Р.Вандер Вила. -М.: ИНФРА-М, 1997.- 658 с.
7 Нидлз Б. и др. Принципы бухгалтерского учета / Б. Нидлз, Х. Андерсон, Д.Колдуэлл: пер. С англ./ Под ред. Я.В. Соколова.- 2-е изд., стреотип.- М.: Финансы и статистика, 2000.-425 с.
8 Скоун Т. Управленческий учет. / Пер. См англ. Под ред. Н.Д. Эриашвили. -М.: Аудит, ЮНИТИ,1997.-623 с.
9 Ткач В.М., Ткач М.В. Управленческий учет: Международный опыт.-М.:Финансы и статистика,1994.-758 с.
10 Тасмағанбетов Т.А. Басқарушы есеп, стратегиялық жоспарлау және талдау. Оқу құралы. - Алматы: Дәуір, 2002.-568.
11 Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии. Изд.3 доп. и перераб. -Алматы: Центраудит-Казахстан, 2002.-727 с.
12 Сейдахметова Ф.С Бухгалтерский учет в современных условиях.- Алматы: Издательство «LEM», 2001.-356 с.
13 Тайгашинова К.Т. Управленческий учет логистических издержек.-Алматы:,Экономика,2006, С.6-7.-205 с.
14 Назарова В.Л., Фурсов Д.А., Фурсова С.Д. Управленческий учет. Учебник. -Алматы: Экономика, 2005,-297 с.
15 Тайгашинова К. Т. Методические и теоретические основы управленческого учета (теория и методология).-Алматы,-2002- 280 с.
16 Ластовецкий В. Е. Учет затрат по местам и центрам ответственности. // Учет и экономический анализ в условиях современных форм хозяйствования / Под ред. д.э.н., проф. А.Д. Шеремета.-Москва,1990.-140 с.
17 Николаева С. А. Об учете затрат на производство по системе директ-костинг.// Учет и экономический анализ в условиях современных форм хозяйствования / Под ред. д.э.н., проф. А.Д. Шеремета.-Москва,1990.-32 с.
18 Бобижанов М. С. Упраленческий учет в ковровом производстве: Автореф. дис. к..э.н.-Москва,-1994-С.21.
19 Сатмурзаев А. А. Особенности формирования себестоимости сельскохозяйственной продукции в системе управленческого учета. ВКН.: «Системный анализ социального развития современной эпохи» / Материалы межд. научной конф. Посвященной 10-летию университета «Туран».- Алматы: Университет «Туран», 2002 - С. 139-143.
20 Сатмурзаев А. А. Учет затрат как информационная база для принятия управленческих решений // Журнал «Вестник КазНУ».- Алматы: Қазақ университеті. № 1(47), 2005 – С. 84-88.
21 Тулешова Г. К. Формирование и направления развития системы учета в Республике Казахстан: автореф. дис. д.э.н: 08.00.12.-Алматы,- 2006- С.22-23
22 Друри К. Введение в управленческий и производственный учет. Пер. с англ. Под ред. Н.Д.Эриашвили.- М: Аудит, ЮНИТИ, 1998.-783 с.
23 Карпова Т.П. Управленческий учет.- М: Аудит, ЮНИТИ, 1998.-865с.
24 Бархатов А.П. Международный учет: Учеб. пособие. -М.: Издательско-книготорговый центр «Маркетинг», 2001 – 288 с.
25 Вахрушина М.А. Бухгалтерский управленческий учет: Учебное пособие.- М: Финстатинформ, 1999.-359 с.
26 Керимов В.Э. Управленческий учет: Учебник. -М: Издательский дом Дашков и К, 2001.-658 с.
27 Николаева О.Е., Шишкина Т.В. Управленческий учет: Учебное пособие. - М.: УРСС, 2000.- 368 с.
28 Рей В.В., Палий В. Управленческий учет. - М.: Инфра-М, 1997.- 356 с.
29 Новиченко П.П., Рендухов И.М. Учет затрат и калькулирование себестоимости продукции в промышленности. Учебник. - М.: Финансы и статистика 1992.- 506 с.
30 Дюсембаев К.Ш., Сатенов Б.И. «Директ-костинг»: теория, методология и практика.- Алматы: Экономика, 2002.-298 с.
31 Сатмурзаев А. А. Управленческий учет и система учета в Республике Казахстан. ВКН.: «Казахстан на пути к новой модели развития: тенденции потенциалы и иммеративы роста» / Материалы научно-практической конференции.: Сб. науч. Трудов / Под общей ред. д.э.н., проф. Н. К. Мамырова.-Алматы: Экономиак,-2001. - С. 204-210.
32 Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет».-Алматы: Экономика, 2005.- 256 с.
33 Тулешева Г.К. « Финансовый учет и отчетность в соответствии с международными стандартами» часть 1,2. Учебное пособие.- Алматы, Бизнес информация, 2005.- 148 с.
34 Вахрушина М.А. Внутрипроизводственный учет и отчетность. -М.: АКДИ, Экономика и жизнь, 2000.- 358 с.
35 Ш. Ж. Жұрқабаева. Мақта рыногының қалыптасуы мен дамуы: жағдайы, болашағы және жетілдіру механизмі: автореф. дис. к.э.н: 08.00.05-Алматы,-2006-25 с.
36 Статистический сборник ЮКО и ее регионы.- Шымкент,1995.-2005г
37 Зона рискованного хлопководства //Аргументы и факты Казахстана, № 24, 2005.- С 8.
38 Мақтаралдың мақта кластерi // Егемен Қазақстан, №5, 2005, 6-7 бб.
39 Сырец, текстиль, рынок // Казахстанская правда. №24, 2005- С.2-4.
        
        Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті
ӘОЖ 657. 22 : 677. 03
Қолжазба ... ... ... тазалау кәсіпорындарының басқарушылық есебін және
ішкі аудитін ұйымдастыруды жетілдіру
( Шардара - ... ЖШС - нің ... ... ... - ... ... аудит, статистика
Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін ... ... ... ғ. к., ... C.Т. ... ... 2007 ж.
МАЗМҰНЫ
КIРIСПЕ
............................................................................
........................................ 3
1 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫҢ ЭКОНОМИ-КАЛЫҚ МӘНІ МЕН ҚАҒИДАЛАРЫ
1. Басқарушылық есептiң ... ... ... мен мiндеттерi ...7
1.2 Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық есепті ұйымдастырудың
жалпы қағидалары
............................................................................
........................19
1.3 Мақта шаруашылықтары мен ... ... ... ... және ... ... және олардың басқарушылық
есебін ұйымдастыруға әсері
............................................................................
...... 30
2 ... ... ... ... тазалау кәсіпорыны қызметінің сферасында басқарушылық есепті
ұйымдастыру
............................................................................
................................ 39
2.2 ... ... ... ... ... ... ... Мақта өнімінің өзіндік құнын есептеу
........................................................... 63
3 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ
3.1 Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық ... ... ... ... өндірістік шығындарының ішкі аудит қызметін ұйымдастыру
............................................................................
................................ 96
3.3 MS EXCEL негізінде басқару есебін автоматтандыру
................................121
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
.................................. 133
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасы Президентi Н.
Ә. Назарбаевтың жыл сайын дәстүрлi түрде ... ауыл ... ... ... ... ... сөйлеген сөзiнде,
Үкiмет пен барлық деңгейлердегi ... ... ... және ... 2006-2007 жылдарға мiндеттер қоя отырып, мемлекет басшысы, ... ... ... және ... ... ... ... қажет, Қазақстанда дамыту үшiн ... ... ... ... ауыл шаруашылығына тiкелей байланыстылары тамақ және
тоқыма өнеркәсiбi ... ... ... ... ... ... ... жоғары әлеуметiмен түсiндiруге болады. Бұл
бағыттағы жұмыстар қазiр де ... ... - деп атап ... [1, 6 б].
Ел экономикасын дамытудың бизнес ... ... ... келесi бiр
келешегi мол бағыты ретiнде Президент ... ... ... ... ... ... құрудың үлкен
мүмкiндiктерiне ие. Жыл сайын мұнда төрт жүз тоннадан ... ... ... оның жетi ... ғана сол ... өңделедi. Бұл факт ... ... ... анық ... ... ... ... өнiмдi, жоғары қосылған құнмен шығаруды жолға қою арқылы
өзгертуге болады. Мiне, осы мақсатқа ... ... ... еркiн экономикалық аймағын құру ... ... ... ... ... ...... – мата – дайын
өнiм», жалпы кластерлiк тiзбектегi мақта шаруашылығы мен тоқыма және тiгiн
өнеркәсiбiнiң кәсiпорындары арасында ... ... ... мақта
шикiзатын өңдеудiң қазiргi заманғы кәсiпорындарын ашу мен ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... кәсiпорындарын
басқару жүйесiн жетiлдiрудi, есеп, бақылау және экономикалық талдау сияқты
қызметтерiн жақсартуды ... ... ... бастап Қазақстан есепке алу мен есептiң ұлттық стандартын
халықаралық стандарт ... ... ... ... ... ... ... есеп пен қаржылық есептеулердi реттейтiн ... ... мен ... ... қатар бухгалтерлiк есептiң
шоттарының жаңа Типтiк жоспарын iске асыру ықпал еттi.
С. С. Сатубалдин, әлемдiк тәжiрибе кәсiпорынды тиiмдi ... ... ... ... шығындарды есепке алу және өзiндiк ... ... ... ... ... ... деп атап
көрсетедi [2, 25 б]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... өндiрiс құрал жабдықтарына меншiк
институтының құралуына байланысты. Бiрақ қазiргi таңда, басқарушылық ... ... ... мұнай газ және басқа да iрi ... ... ғана ... ... ... Қазақстан
Республикасының
Министрлiгiнiң бухгалтерлiк есеп және ... ... ... ... даму ... әлi де ... қосу керек.
Сонымен қатар кәсiпорында әр түрлi деңгейдегi менеджерлерге нарықта
күшейген бәсекелестiк жағдайда, басқарушылық шешiмдi қабылдауға мүмкiндiк
беретiн, iшкi есеп және ... ... ... ... қажеттiлiгi
де бар. Есеп, ең алдымен, кәсiпорын оның құрылымдық ... ... үшiн ... ... ... ... Осы талаптарға басқарушылық
есеп жауап бередi. Сондықтан ақпаратты iшкi ... ... ... ... және ... негiзiн жасау
сұрақтары ерекше өзектi және ... ... ... ... жеке меншiк иелiгiндегi және өз ... ... ... және ... ерекшелiктерiне ие, мақта ... ... үшiн оның ... ... ... ... ... зерттеу тақырыбы ретiнде басқарушылық
есептi мақта тазалау кәсiпорындарында ұйымдастыру, оның өзектi ... ... ... мен мiндеттерi. Диссертациялық жұмыстың мақсаты
аймақты дамытудың мақта-кластер ... ... ... есеп және ... теориясы мен тәжірибесін зерттеу негізінде,
мақта тазалау кәсiпорынында ... есеп және ішкі ... одан ... ... ... ... болып табылады.
Аталған мақсатқа сәйкес диссертациялық жұмыста келесi мiндеттер алға
қойылды:
- мақта тазалау шаруашылығының салалық, өндiрiстiк және ... ... ... ... және оның
қағидаларының қалыптасуына тигізетін әсерін анықтау;
- мақта тазалау ... ... ... ... жүргізу әдістемесін ұсыну;
- басқарушылық есеп қызметi жағдайында мақта ... ... ... ... жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау;
- мақта тазалау ұйымдарында ішкі аудит қызметін ұйымдастыру бойынша
ұсыныстар беру;
- ... ... ... технологияларды енгізу мақса-тында,
құжат айналымын одан әрі жетілдіру бойынша ұсыныстар жасау.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесі. Диссертациялық жұмыстың орындалуы
барысында ... ... ... дамыту мәселесі бойынша және
басқарушылық есеп пен ішкі ... ... ... және әдістемелік
мәселелері бойынша жарық көрген ... және ... ... ... ... ... алыс және ... шетелдерден келесі
ғалымдарды атап өтуге болады: А. Д. Шереметтің, М. А. Вахрушинаның, Т. П.
Карпованың, О. Е. ... С. А. ... В. И. ... ... В. ... В. Б. Ивашкевичтің және Н. Ю. Джураев,
К.Жуманазиев, Б. ... А. М. ... және ... ... да ... есеп пен ішкі ... қызметін дамытуға өз
үлесін қосқан ғалымдар: В. К. Радостовец, В. В. ... С. ... К. Ш. ... С. Д. Тәжібаев, М. С. Ержанов, Т.
Тасмаганбетов, Ф. С. ... К. Т. ... В. Л. ... ... ... А. А. ... және тағы басқалар. Сондай-ақ, ... Ф. ... Э. ... ДЖ. ... У. ... Э. ... Ж. Б. Дюмаршенің, И. Иваттың Х. Блектің, А. Дайленің, К.
Друридің, В. ... И. ... Х. ... П. ... ... Ч. ... Б. Штайтмайердің , ДЖ. Фостер, В. П. Палий мен
Рэй Вандер Вилдың, Б. Нидлз, Х. ... мен Д. ... Т. ... ... ... өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау және
жалпы аудит жөнінде кеңінен зерттелінген.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... тиімділігін арттыру мәселелеріне
қосқан ... аз ... ... ... ... жете, тиянақты
тәжірибелерімен ерекшеленеді. Дегенмен, отандық және шетелдік ... ... ... ... ... мақта
шаруашылығы ғылыми тұрғыдан зерттеу нысаны ... ... ... ... ... ... тақырыбы ретiнде
басқарушылық есептi мақта тазалау кәсіпорындарында ұйымдастыру, оның өзектi
мәселелерiн ... ... ... пәні мен ... ретінде Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... есеп және есеп ... қазiргi жүйесi, оның ... ... ... ... (ЖШС) ... алынды. Зерттеу пәні болып, мақта тазалау кәсiпорындарында есепке
алу және есептiк мәлiметтер, мақта шикiзатын ... ... ... және ... талдаудың қолданылып отырған әдiсi мен
ұйымдастырылуы есептелiнедi.
Танымның ... ... ... ... ... ... ... әдiстер және т.б. диссертациялық жұмыстың
теориялық және әдiстемелiк негiзi ... ... жазу ... ... стандарттары, өнеркәсiп кәсiпорынында есепке алу мен
есеп берудi ... ... ... ... ... есеп және ... облысындағы шетелдiк және отандық ғалымдар
мен мамандардың ғылыми ... ... ... ... ... ... Нарық жағдайында мақта тазалау
кәсіпорындарының салалық, өндірістік және ... ... ала ... ұйым ... ... есеп және ішкі ... қызметін
ұйымдастыру мен жетілдіру мәселелері бойынша ұсыныстар ... ... ... ... ұсынылған келесi маңызды нәтижелер алынды:
- мақта тазалау кәсіпорындары үшін ... есеп ... ... тазалау қызметінің салалық, өндiрiстiк және технологиялық
ерекшеліктерінің басқарушылық ... ... ... әсері
анықталды;
- басқарушылық есебін ұйымдастыруды жетілдіру бағыттарының бірі
-жауапкершілік орталықтары бойынша есеп ... ... ... ... ... мен оның ... ... дайындаудың, тасымалдаудың
және өңдеудiң өндiрiстiк-технологиялық ерекшелiктерiн есепке алатын
калькуляциялаудың моделi ұсынылды;
- ... ... ... ішкі ... ... ... MS EXCEL ... көмегімен басқарушылық есепте инновациялық
технологияларды енгізу мүмкіншіліктері айқындалып, ұсыныстар жасалынды.
Зерттеу жұмысының ғылыми және тәжiрибелiк ... ... ... мен ... ... ... ... құруға
оның негiзiнде мақта тазалау кәсiпорынында басқару жүйесiн ұйымдастыру
мен ... ... ... ... ... шешiм қабылдауға, ұйым
iшiндегi басқару жүйесiнде жедел құжат нәтижелерiн әр түрлi ... мен ... ... процесстердi басқару мен
кәсiпорынның болашақ дамуын болжау, оның ... ... ... ақпараттық iс-қимылын көтеруге, мақта өнiмiнiң өзiндiк құнын
төмендету және ... ... ... ... ... есеп ... ... дайындайтын жоғары оқу орындарында пайдалануға болады.
Зерттеу нәтижелерiнің мақұлдануы. ... ... ... нәтижелері мен ұсыныстары Оңтүстік ... ... ... ... ... ... тазалау кәсiпорындарында басқару
және дамыту жоспарларын дайындауда пайдаланылды және Шымкент қаласындағы
«Мирас» университетінде ... ... және ... пәндерін оқыту
үрдісіне ендірілді.
Жұмыс нәтижелері мен қорытындылары халықаралық ғылыми-тәжірибелік
конференциялар мен ... ... ... ... ... ... Республикасындағы білім концепциясын жүзеге асырудың
қазіргі кезеңдегі жағдайы » (Оңтүстік Қазақстан Ашық университеті, Шымкент,
2005), « ...... ... », ... - 2005, № 6, « ... », Алматы, 2005 - № 4 (44), «Наука и техника в ХХІ веке, актуальные
проблемы повышения качества ... ... ... ... 2006), Қ. А. ... ... ХҚТУ- нің 15-жылдығына арналған
«Бәсекелі экономиканы қалыптастыру және дамыту мәселелері» (ХҚТУ, Шымкент,
2006), «Қаз ЭУ ... , ... 2007 - № ... ... ... еңбектер. Диссертациялық зерттеу жұмысы
бойынша ... ... 3,6 ... ... ... 9 ... ... ресми
басылымдарда жарияланды.
Диссертациялық жұмыстың көлемi мен құрылымы. Диссертация құрылымы
кiрiспеден, үш бөлiмнен, қорытынды мен ... ... ... ... ... ... ... 140 бетті, 18 ... ... ... ... ... ... ЭКОНОМИКАЛЫҚ МӘНІ МЕН ЖАЛПЫ
ҚАҒИДАЛАРЫ
1.1 Басқарушылық есептің ... ... ... ... ... ғылыми жұмыс зерттеу пәнінің қалыптасу және даму тарихын
зерттеуден, тапсырманы қою мен оны шешудің әр-түрлі пікірлері мен ... ... ... басталады. Тарихты, басқарушылық есептің
құрылуы мен дамуын, оның институциализмі туралы ... ... ... ... ... мен ... ашу ... емес,
оларды шартты түрде үш кезеңге бөлуге болады.
Көптеген уақыт бойы ... есеп ... ... екі
қайтара жазу тәсілімен тіркеу және бухгалтерлік ... құру ... ... ... ... есептің бөлігі ретінде шығындарды есепке алу
(өндірістік есеп), шығынды, өнімнің ... ... ... ... ғана ... етіп ... Сонда да, ХХ ғасырдың басында
дәстүрлі есеп, бәсекелестіктің күшеюі, ... ... ... ... ... ... қанағаттандыра алмайтыны
белгілі болды. Осынының салдарынан жұмысты (қызметтi) ... ... ... ... ... есептің бақылау қызметі, стандартты
шығындарды ... ... мен ... ... ... ... күшейтілді. Бұл жағдайлар басқарушылық есептiң дамуының бiрiншi
кезеңiне жатады.
Екінші кезең 30 жылдардың ортасынан ... және ол ең ... ... ( «директ-костинг» деген атау ... ... ... және ... ... ... есепке алумен
байланысты. Осы жүйелерді енгізу нәтижесінде, ресми есепті құруда тек ... ... ... қана ... ... ... емес, ағымды басқарушылық шешімдерді қабылдауға бағытталған,
бухгалтерлік есептің жеке ... ... есеп ... ... ретінде XX ғасырдың 50-ші жылдарында
құралды. Осы уақыттан бастап ол ... ... ... ... ... ... үшін ... оқу курсына айналды.
Басқарушылық есептің дамуының үшінші кезеңi 70-ші жылдардың ортасында
технологиялар мен ... ... ірі ... жағдайындағы
стратегиялық басқару ролінің күшеюінің әсерінен басталды.
Есепті-аналитикалық шетел әдебиеттерінде ... ... ... мен тәжірибесіне жеткілікті көңіл ... ... ... орыс және ... тілдерінде біршама монографиялар,
оқулықтар мен статьялар, сонымен қатар басқарушылық есеп ... ... ... ... ... ғалымдармен біріге отырып «Бухгалтерский учет от истоков до наших
дней» оқу құралын шығарған, бухгалтерлік ... ... ... ... «Ф. ... Э. ... ... Патонның, Э.С. Хендриксеннің, Ж.Б. Дюмаршенің, И. Иваттың және
басқа да ... ... ... ... ... заманғы есепші болу
мүмкін емес» деп дұрыс атаған [3, 4 б], сонымен қатар осы есепші «ұлы ... Ф.В. ... ... А.М. ... ... және тағы ... атын айта да ... пікір де бар [3, 3 б].
В.Б. Ивашкевичтің пікірі ... ... ... ... ... ... ... К. Друридің, В. Кильгердің, И. Клооктің,
Х. Плауттың, П.Рибельдің, П. Хорваттың, Ч. Хорнгреннің, Б. Штайтмайердің
еңбектері [4, 15 ... ... ... ... мамандарының ішінен А. Д. Шереметтің,
М.А.Вахрушинаның, Т.П.Карпованың, О.Е.Николаеваның, С. А. Николаеваның, В.
И. Ткачтің, Т. В. Шишкованың, В. ... В. Б. ... және ... мен ... атауға болады. К. Друри, В. Палий және Р.
Вандер ... Ч. ... Дж. ... Б. ... және тағы басқа шетел
ғалымдарының аударма басылым кітаптары кеңінен қолданылады.
«Басқару» немесе басқару ... ... ... ... ... мен мақсатына бірнеше анықтама берейік.
Ч.Т.Хорнгрен мен ДЖ. ... ... ... ... мазмұнын өндірістік есеппен салыстыра ... ... есеп - бұл ... объектілерді басқаруға қажеттi
ақпараттарды анықтау, өлшеу, жинау, ... ... ... ... Оның синонимі ішкі есеп (internal). Өндірістік есептің басты мақсаты
(cost acconting) - өнім мен ... ... ... ... ... ... бағалау, пайданы есептеу үшін ... ... және ... ... ... Осы ... қарастыратын
болсақ, онда өндірістік есеп - бұл басқарушылық есеп қосу ... ... ... » [5, 8 б]. Осыдан түйiндегенiміз, ... ... ... ... ... ескере отырып, «Қазіргі
заманғы өндірістік есепті ... ... деп ... ... деп ... [5, 7 б].
В.П.Палий мен Рэй Вандер Вилдың пікірі бойынша, «Басқарушылық есептің
мәні кәсіпкерлік қызметті басқару процесінде ... ... ... ... ... ... ұсынуда» [6, 89 б]. Мұнда, байқағанымыздай
терминнің ... ... яғни Ч. Т. ... мен ДЖ. ... ... объектіні басқару сөзі» «кәсіпкерлік қызметті басқару» сөзімен
алмастырылған.
В.Б. Ивашкевич басқарушылық есептің экономикалық мазмұнын ... ... ... ... ... ... қоса ... ұмтылады:
«Қазіргі түсінік бойынша басқарушылық есеп, ... ... ... ... ... алу мен жеткізуді қамтамасыз ететін жүйе болып
табылады» [4, 25 б]. Бірақ осымен ... ол ... және ... ... ... ... есеп екі компоненттен тұрады:
өнімді өндіру мен өткізуді кәсiпорын iшiнде басқару үшін қажет өндірістік
есеп және ... ... ... ... арналған қаржы есебінің бөлігі»
[4, 25 б].
«Принципы бухгалтерского учета» аударма басылымының авторлары Б. ... ... мен Д. ... ... де ... ... ... есептің экономикалық мазмұнын ашу мақсатында, бухгалтерлік
есеп мамандарының барлығы дерлік сілтеме жасайды: «Басқарушылық есеп ... ... ... ... ... кәсіпорын ішіндегі
коммуникацияның негізгі жүйесін көрсетеді. Басқарушылық есеп қаржы есебін
кеңейтеді және ең алдымен ... ішкі ... ... ... - ... өндірістік көрсеткіштерге жетуге жауапты менеджерлерді
ақпаратпен ... ету» [7, 424 ... ... ... алғы ... ... ... мақсаттарын
анықтауға ең қысқа анықтама беріледі: «басшыға дұрыс шешім қабылдауға
көмектесу» [8, 5 б], ал ... ... мәні ... ... ашылған: «Басқарушылық есепті менеджерлерге басты сфераларда
көмек беру ... ... ... ұсыну арқылы анықтауға
болады:
• Жоспарлау
• Бақылау
• Шешім қабылдау» [8, 9 ... И. ... М. В. Ткач ... ... ... ... оның ... тағайындалуын кәсіпорынның қатаң нарықтық бәсекелестік
жағдайында өмір сүруі бойынша ... ... ... мен қабылдауға
мәліметтер ұсынудан көреді [9, 124 б].
Басқарушылық есептің экономикалық мазмұны оған тән мінездемелер арқылы
ашылады, олар: ... ... ... ... ... ... ... түрлі категориясымен қызмет; шарттылық, автономдық [9, 120 б]. ... бұл ... ... ... ... ... анықтауда ғылыми мәнге ие болады.
Белгілі қазақстандық ғалымдардың бірі, ... С. С. ... ... ... ... оны өндіріс шығындарын басқарумен
тікелей байланыстыра отырып, ерекше анықтама береді; ... есеп ... ... және ... ... ресурстарды тиімді
пайдалану және компания мен оның бөлімшелерінің қызметін бағалау мақсатында
шешімдер ... ... ... ... ... ... шығындарын басқару тармағы» [2, 26 б].
Сонымен қатар С. С. Сатубалдин В. Николаевамен ... ... ... есеп - ... ... ... тиімді
басқаруды қамтамасыз ету мақсатында, шешім қабылдауға қажетті мәліметтермен
қамтамасыз ететін ... [2, 26 б]. Бұл ... жеке ... ... ... тармағы деген түзету енгізе отырып келіседі.
Қазақ тіліндегі әдебиеттерге келетін болсақ, ең бірінші болып 2002 ... ... ... ... жоспарлау және талдау» деп
аталатын кітабы жарық көрді. Ол «басқарушы», «басқарушылық ... ... ... ... ... терминін енгізді. Ал
Қазақстанның жоғарғы оқу орындарының оқу ... ... пәні ... ... ... ... ... біз егер оларды синоним
терминдер деп ... ... ... ... ... ... аламыз.
Т.Тасмағанбетов өзінің монографиясының мақсатын төмендегiдей анықтайды:
«... бұл еңбекте басқарушы есепті жас экономикалық ... (оқу ... ... ... ... талпыныстар жасалып отыр» [10, 4 б].
Осы жерде басқарушылық есептің ... ... мен ... анықтайды:
«бір жағынан, басқарушы есеп - бұл ... ... ... бір ... ... ... (жұмыстарды) жоспарлау мен
шешім қабылдау үшін басшыны қажет ақпараттармен қамтамасыз ету, жедел түрде
басқару мен ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъектінің қызметкерлерін ынталандыру, ұйым ішіндегі
басқару аппаратының, жеке ... ... ... ... ... ... іс ... Осыдан келіп,
басқарушы есептің мақсаты болып, ... ... ... ... ... ... ... табылады. Міне, сондықтан басқарушы есепті
кей кезде ... ... ... деп те ... [10, 4 б]. Соңғы сөйлемде
осы орайда В.Палий мен ... Вил ... ... ой ... ... «Басқарушылық есептен міндетті түрде болашаққа және істің барысына
әсер ету үшін не ... ... ... ... ... талап етіледі. Өткенді
өзгертуге болмайды, бірақ оны болашақта басшылыққа алу ... ... [6, 89 ... ... ... жиі ... ... есептің:
экономикалық мазмұнына байланысты: «Сондықтан, авторлардың көпшілігінiң
жорамалы бойынша, ең қарапайым түрде ... ... ... ... мәні әр ... ... ... басқарушыларының басқару
шешімдерді қабылдауы үшін, қажет көлемде сезімталдық тұрғысынан жинақталған
ақпараттардан тұрады делінген. Егер бұл тап ... ... ... онда ... зерттеушілердің пікір таласын туғызбайды» [10, 12 б] ... ... ... есептің мәніне қатысты әр-түрлі көзқарастарға талдау
жасай отырып, Т.Тасмағанбетов «... осы ... ... ... ... жарық
көрген әдебиеттерде «басқарушы есептің» тұжырымдалған ұғымы жоқ» ... ... және ... экономикалық мазмұнын былайша ашуды
ұсынады: «Біздің ... ... ... - бұл ... ... және жиынтық ақпараттық ... ... ... қызметтерін белгілі бір бағытқа
бағыттау үшін қабылданатын басқарушылық шешімдердің жүйесін жасау» [10, ... ... ... ... ... В.В.Радостовецті атамауға болмайды, ол бухгалтерлік есептің отандық
мектептерінің негізін қалаушылардың бірі, оның оқулықтары ... ... ... ... ... теориясы мен тәжірибесінiң
классикасы болып отыр. Оның ... ... ... «өндірістік есеп»
пен «басқарушылық есеп» ... ... ... және ... бухгалтерия құрамында өндірістегі шығындарды есепке алу және
өзіндік құнды калькуляциялау үшін екі ... ... ... ... ... Өндірістік (басқарушылық) бухгалтерия.....
өндіріс шығындары туралы мәліметтерді ... ... ... ... ... ... мен ... жасайды және олардың
жүзеге асуын бақылайды, ішкі өндірістік есептеулерді ... ... ... да ... ... ... және ... (қызметтердiң) басқа көлемін анықтайды» ... ... ... ... « ... ... терминінің экономикалық мазмұнын
кәсіпорынның бухгалтерлік ақпараттарын пайдаланушыларды жіктеумен
байланыстырған Ф.С.Сейдахметованың ... де ... ... ... ... ... ... болуы әлемдік тәжірибеде
бухгалтерлік есептің біріңғай жүйе ... екі ... ... ... Ішкі және ... ... пайдаланатын ақпараттарды қамтитын
қаржылық есеп;
• Ішкі пайдалушылардың (менеджерлердің, маркетологтардың және т.б)
қажеттіліктерін ... ... ... [12, 41 ... әрі Ф.Сейдахметованың пікірі бойынша «басқарушылық есеп жүйесі
басшыға компанияның қызметін ... ... ... және ... ... ... ... және ұсынады» [12, 41 б].
Қазақстандық ғалымдардың пікірлерін талдауды ... К. ... мына бір ... ... ... «... ... ... талаптарына сәйкес, ішкі жедел басқаруға мәліметтердің
қабылдау жүйесінің жоқтығы негізгі кемшіліктердің ... Оның ... ... ... ... ... [13, 7 ... басқарушылық есептің қажеттілігін қуаттап ғалымдар
Назарова В.Л., Фурсов Д. А., ... С.Д. « ... ... ... шаруашылық және қаржылық дербестік берілген кәсіпорынды басқару
процесі әдеуір қиындады. ... ... ... жүйесі бүгінде
қазіргі заманғы «ақпараттық» кәсіпорынның ... ... ... ... ... сала ... есебінің болуы сөзсіз» деген пікір
айтады [14, 12б].
Бухгалтерлік есептің ... ... ... ... учет в ... ... ... авторлары береді.
Олардың пікірлері бойынша, алғашқы ақпараттың тағайындалуының өзі есептің
түрлерге бөлiнуiне ... ... ... ... ... ... « есеп
жүйесінің ішкі құрылымында табылатын, ақпараттардың мазмұнынына байланысты
дәстүрлі түрде қаржылық, басқарушылық және салықтық есеп ... ... ... ... тармағы ретінде немесе жеке жүйе ретінде
қарастырылуы мүмкін» [3, 24 ... ... ... ... есеп ... құру ... сызба 1-суретте берілді.
Ақпаратқа тапсырыс
1 сурет – Ақпаратты пайдаланушылар үшін есеп ... ... [3, 25 ... көргеніміздей, мәлiмет шығуында құрылған ақпарат басшылар
тарапынан ... ... ... әр бірі тек бір ғана
пайдаланушының, жеке ... ... ... ... және бір ... бірінен оқшауланатын, ақпараттардың жеке кесіндісінің пайда болуын
шарттайды.
Осы ... ... ... ... ... ... экономикалық
мазмұнын жүйелі тәсіл көзқарасында ашады: «Шешім қабылдау ... ... ... ... ... бөлігі, басқарушылық есеп деп
аталатын, бухгалтерлік есептің ... ... ... ... [3, ... қаржылық есеп, ішкі шаруашылық басқару үшiн есеп ... ... ... ... ... қаржылық есептілік
стандарттарының (ХҚЕС) талаптары шеңберінде құралатын ақпараттардан өзге
мәлiметтердi деп айтуға ... ... ... ішкі ... ... құрайтын басқарушылық есептің болуынан, кәсіпорынның ... ... ... ... атқармайды деген тұжырым қате. ... оның ... ... мен ... ... үшін ақпараттарды
ұсынады, басқару жүйесінде талдаумен қатар кері байланыс контурын ... ... ... есеп ... қатысты процесстерді басқарумен
шектеледі. Егер басқарушылық есептің ... ... ... ... ... шығындарды есепке алу және жұмыстар мен
қызметтердің өзіндік құнын калькуляциялау болса, онда ... ... ... ... ... мен ... ... мәлімет беруге
арналған.
Бухгалтерлік есептің біріңғай жүйесінің құрамдас бөлігі ... ... ... және ... есеп бірдей белгілерге ие, өйткені
кәсіпорын қызметінің ... ... ... және ... ... ... және ақшалай ... ... ... ... ... пайдаланады және
шешім қабылдауға арналған. Бірақ, келесі жағынан есептің осы екі түрі әр-
түрлі. Біріншіден, олар мәліметтерді ... ... үшін ... ... есебінде шығындар жалпы ... ... ... есеп ... ... ... ... көлеміне
байланысты өзгеруін) мен ... ... ... ... ... ... шығындарды арнайы бағдарлама ... ... ... ... ... синтетикалық (жиынтық)
көрсеткіштер құрылады, басқарушылық ... ... ... әр-түрлі дәрежесінде анықталады. Қаржы есебі өткен ... ... ... ал ... есеп ... ... өткен мәліметтерге негізделсе де) болуы мүмкін жағдайларды негізге
алады. Басқарушылық есептің мiндеттерi қызметі және ... ... ... түрі мен ... мақсатына тәуелді болады.
Басқарушылық есебінің экономикалық мазмұны мен ... ... және ... әдебиеттерді талдау нәтижелерін 1 және 2 ... ... ... ... ... Ч. ... ДЖ. Фостер, В.
Б. Ивашкевич, С. С. Сатубалдин пікірлерімен бөлшекті ... ... ... ... ... мазмұнына байланысты айтылған
пікірлердің қайсы бірі біздің пікірімізбен сәйкес ... Ал ... ... келіспеуге болады. Өйткені, біздің пiкiрiмiз
бойынша ... ... ... ... ... есеп – бұл ... қызметін тиімді атқаруға, атап айтқанда,
шешім қабылдау, жоспарлау, талдау, бағалау, ... мен ... ... қамтамасыз ететін, басқарудың жалпы жүйесіне жекеленген ... ... ... ... Бұл ... ... ішінде
өздерінің қызметін атқару үшін басқарушылық аппаратқа қажетті мәліметтерді
теңдестіруді, өлшеуді, жинауды, ... ... ... беру мен ... ... Бұл ... 1 кестедегі біз толығымен және бөлшектеп келіскен немесе
келіспеген ... ... ... ... - ... ... экономикалық мазмұнын анықтаудағы әр түрлі
тәсілдердің салыстырмалы мінездемесі
2 кесте – ... ... ... ... әр ... ... мінездемесі
|Басқарушылық есептің экономикалық мазмұнын анықтау нұсқалары ... ... ... есептің мақсаты фирманың ... ... және ... сонымен қатар кәсіпорынның болашақ
дамуы сипатында оптималды шешімдерді қабылдау үшін, ақпаратты дайындау және
уақытылы беру ... ... ... ... анықтаудың әр – түрлі тәсілдерін
салыстырмалы талдауға келсек, онда барлық авторлар үшін ... ... ... есеп мiндеттерi шеңберінің кеңейгені дау туғызбайды.
Бірқатар елдерде «шығындар есебі» түсінігі, мысалы ТМД ... ... ... мен ... ... кең ... және ... орай олар шешетін тапсырмалар шеңбері де кең. Бұл
түсінік тек құжаттауды, шоттарда нақты жұмсалған шығындарды сипаттау ... ... ... ... ғана ... ... ... ішкі
басқару бойынша стратегия мен тактиканы мәліметпен қамтамасыз етуді де
қамтиды. Кей ... ... есеп ... есеп ... ... ... ... есептің алдында тұрған мiндеттердi
шартты түрде екі ... ... ... бұл ... есептің осы
тармағының қалыптасу және даму ерекшеліктеріне байланысты.
Мiндеттердiң бірінші тобы әлемнің ... ... ... ... ... калькуляциялық (өндірістік) есеп базасында
жүргізілді, сондықтан оның негізгі мазмұнын өндірістегі шығындардың есебі
мен өзіндік құнды ... ... С. ... ... ... ... тәжірибеге сүйенсек,
кәсіпорынды тиімді басқарудың мәні артқан сайын, өндіріс шығындарының есебі
мен өнімнің өзіндік құнын ... ... ... ... ... [2, 25 б]. Және ... Хорнгреннің көзқарасы бойынша
«басқарушылық есеп өндірістік есептің көптеген кемшіліктерін жойды, осы
есеп әсер ете ... ... ... потенциалды мүмкіндіктері
анықталады» [5, 24 б].
Сондықтан да ... ... ... ... мiндеттердiң
бірінші тобына, өндірістік есептің құрамына енетін, келесі мiндеттердi
енгізуді ұсынамыз:
• Шығындарды, олардың пайда болған орны ... ... ... ... нормативтерді, стандарттарды жасау және олардың
орындалуын бақылау;
... ... ... ... ... ... ... белгіленген
нормалардың нормативтерден, стандарттардан ауытқуын анықтау және
талдау;
... ... ... ... ... ... өзіндік құнын және оларды өткізу
нәтижелерін калькуляциялау;
• ішкі өндірістік есеп беру ... ... ... ... есептің, басқару процесі мен
есеп процесін байланыстыратынымен шартталған, кәсіпорынды басқару қызметін
тиімді атқаруды қамтамасыз етеді. Осы ... ... ала ... ... ... ... ... мiндеттердi қамтуы керек:
• жауапкершілік орталықтары, құрылымдық бөлімшелер, қызмет сегменттері
және т.б. бойынша шығындарды теңдестіру, ... ... ... ... және ... кәсіпорынның құрылымдық бөлімшелерінің, сегменттердің, жауапкершілік
орталықтарының және т.б. ... ... ... ... ... ... мен тиімді жұмыстары туралы смета мен
ішкі есеп берудi ... ... ... ... ... ... мәліметтерді
жинақтау, жіктеу негізінде және есеп түрлері (қаржы, басқарушылық,
салық) бойынша есеп ... ... ... сату көлемі мен кәсіпорынның пайдасы арасындағы қатынасты
талдау;
• бағыттар, бөлімшелер, сегменттер, жауапкершілік орталықтары және т.б.
бойынша қызмет (жұмыс) нәтижелерiмен ... ... ... ... ... есеп ... екі қайтара жазу қағидасы мен бухгалтерлік
шоттарды пайдалану ... ... ... ... жоспарлаудың нәтижесі кәсіпорын болашақ дамуының
параметрлерін есептеу болып табылады, олар ... ... ... есебінде, ақшалай қаражаттардың қозғалысының
есебінде болжау көрсеткіштері түріне жинақталады және т.б.
Осылайша, қоғам қызметі ... ... есеп те ... әрбір даму кезеңіне тән есептің өз жүйесі қалыптасады, оның жаңа
тармақтары пайда болады. ... ... ... ішкі ... ... ... қаржы және басқарушылық есеп қалыптасуына
әкелдi, ол ең ... осы ... түрі ... ... ... шартталған. Салық есебіне келсе, ол заң органдарының ... ... ... ... ... жасанды бөлінді, оның болашағы –
ғылыми негіздемеде.
Бұрынғы Кеңес Одағында ... есеп жеке есеп түрi ... ол ... ... ... ... ... ретінде
болды – шығындар есебі және жедел-техникалық есеп. Қазіргі кезде, нарықтық
жағдайда басқарушылық есепті енгізуге кедергі жоқ. ... пән ... ... оның ... Қазақстанның да, оқу жоспарларына енгізілген.
Барлық елдерде қаржы есебін жүргізу арнайы жалпыға бірдей қабылданған
принциптермен, жағдайлар ... мен ... ... ... есепті мәліметтерді қалыптасыру кезінде міндетті болады.
Қаржылық есеппен салыстырғанда, басқарушылық ... ... ... ... ... реттелiнбейдi. Сондықтан да ол ресми емес
бухгалтерия сияқты көрінеді: ... ... оны ... ... ... деп те ... [2, 27 ... есеп ұйымын, әдістері мен принциптерін енгізу қиын,
күрделі және ... іс. Бұл ... ... ... және ... ... даму концепциясының болмауынан
байланысты. ҚР «Бухгалтерлік есеп пен қаржылық ... ... ... есепті қаржылық және басқарушылық деп бөлу қарастырылмаған.
Қазіргі кезде басқарушылық ... ... қиын ... ... да, Қазақстанда
жұмыс істеп жатқан мұнай газ компаниялары мен ... да ... ол ... ... ... ... экономистері компанияның өндірісіне
басқарушылық есепті енгiзудiң әр ... ... ... Бірақ
Қазақстанда қазіргі таңда мақта тазалау өнеркәсібінің ... ... ... ... да бір жобалары жоқ. Осы орайда
Өзбекстанның ... К., ... Б., ... А. және т.б. ... ... ... ... отыр.
Кәсіпорында басқарушылық есепті ұйымдастыру оның қағидаларын анықтап
алудан бастады.
Сондықтан, келесі бөлімдерде басқарушылық есептің қағидаларын ... ... ... ... ... есепке әсері
қарастырылады.
1.2 Мақта тазалау кәсіпорындарында ... ... ... ... ... мәні – ... мен кірістерді, мөлшерлеуді,
жоспарлауды, бақылауды және кәсіпорынның болашақ даму мәселелерін үйлестіру
мен шұғыл басқару шешімдері үшін ... ... ... ... ... ... (интеграциялау) болып табылады.
Басқарушылық есебінің объектілері ұйым мен оның ... ... ... мен шығындары, баға белгілеу, бюджеттеу
және ішкі есеп беру болып табылады. Құнды ... ... ... сату мен ... алу, жол және лизинг операциялары, еншілес және
тәуелді ... ... және ... ... ... ... ... өрісі – есеп беру орталықтарының өндірістік іс-
әрекеті, сондықтан басқару есебін кейде ... ... ... немесе сегментік есеп деп те атайды.
Сегменттік есеп – ұйымның жеке құрылымдық бөлімшелерінің қызметі туралы
ақпаратты жинау, көрсету және жинақты қорыту жүйесі.
Сегменттік ... ... ұйым ... ... ... ... ... әр түрлі деңгейіндегі шығындар мен нәтижелері
басқарушылық бақылау жүйесін құру, ... ... ... ... үшін ... ... жеке құрылымдық бөлімшелер бойынша кірістер мен
шығыстарды реттеу мен бақылау үшін менеджерлер қолданатын ... ... ... ... ... Сегменттік есептің нақты мэліметтері мен
жоспарды экономикалық талдау негізінде олар ... ... ... ... және ... керсеткіштерге мәліметтері
сәйкес келетіндігі анықтайды.
Ұйымды жауапкершілік орталықтарына бөлу мен оларды маңызына қарай
іріктеуді кәсіпорынның ... ... деп ... ... жауапкершілік дәрежесіне байланысты кәсіпорының ұйымдастырушылық
құрылымы орталықтандырылған ... ... ... ... ... функционалді принциптер бойынша ... ... ... ... және ... ... және олардың
басқарушылық есебі жүйесі шығындар орталығына негізделген. ... ... шын ... ... ... ... ең көп ... көздейді және өз қызметкерлеріне іс-қимыл бостандығын бермейді.
Орталықтандырылмаған құрылым пайда мен инвестиция орталықтары бар
болуымен сипатталады. Шығын ... ... ... басшыларының мол қүқықтары мен міндеттері бар, кәсіпорын
әкімшілігінің алдын-ала ... ... ... ... ... ... жүйенің табысты жұмыс істеуі тым
болмағанда, екі шартты сақтағанда ... ... ... ... басқару құрамының бар болуы;
- тұтастай ұйымның және оның жеке құрылымдық бөлімшелерінің мақсаттары
мен ... ... ... ... ... қарамастан, тұтастай
компанияны қаржыландыру үшін жауапкершілік, әдетте, жоғары басшылықта
болады.
Біздің пікіріміз бойынша, басқарушылық ... ... деп ... ... ... ... атқарулары үшін, ішкі
пайдаланушыларды ақпаратпен қамтамасыз ету ... ... есеп ... ... реттеу мен жетілдіруге арналған мақсатты
бағытты қызметі түсініледі.
Басқарушылық есепті ұйымдастыру, ұлттық қажеттілікке сәйкес және мақта
тазалау өнеркәсібінің ... ... ... ... ... қағидаларға негізделуі керек.
Есепті-аналитикалық әдебиеттерде жүйелі ... ... ... қағидаларына, оның мәні, мақсаттары мен мiндеттерi ... ... ... ... К. Т. ... басқарушылық есебінің қағидалары
туралы «ол ... ... жеке ... ... ... ... ... табиғаты мен мақсатына ... ... [15, 34 ... ... ... В. Л. Назарова басқарушылық есебінің қағидаларын
былайша топтайды « басқарушылық ... ... ... ұйым ... үздіксіздігі; жоспарлау мен есептеуде бірдей өлшем ... ... ... мен тұтастай ұйым қызметінің шығындары мен
нәтижелерін бағалау мен жалдау; жинау, өндеу мен беру ... ... ... ... ... сабақтастығы мен көп ... ұйым ... ... ... ұйымдастыру; ұйымның
өндірістік және ... ... ... ... ... ... сметалық басқару» [14, 31 б].
Сондай-ақ, басқарушылық есебінің қағидаларына отандық және жақын шет ел
ғалымдары: В. Е ... [16], С. А ... [17], М. С ... ... ... ... ... еңбектерінде кеңінен талдау
жасалынған.
Біздің пiкiрiмiзше, ... ... ... ... ... ... және ... есептің өзара
байланысын қамтамасыз етуі, екіншіден, осы есепке тән ерекше ... ... ...... ... ... талдауы мақта тазалау
кәсіпорындарында ... ... ... ... қағидаларын
қалыптасыруға мүмкіндік берді.
3 кесте – Басқарушылық есепті ұйымдастырудың ұсынылатын қағидалары
|Ұйымдастыру ... ... ... | |
|1 |2 |
| ... | ... есеп қатынасында басқарушылық |
| ... есеп ... ... |
| ... ... |
| ... | ... мен басқарушылық есеп шығындар мен ... ... ... мен ... ... тәсілін|
| ... ... ол ... екі жүйесінде де |
| ... ... ... және есепті |
| ... ... ... |
| ... ... ... кәсіпорындары белгілі жағдайда |
| ... және ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... жүйесі ретінде |
| ... ... ... ... |
| |бұл ...... жұмсаудың |
| ... ... Бұл ... мақта |
| ... ... ... |
| ... ... ішкі және ... |
| ... оның жекелеген элементтерінің |
| ... ... мен ... ... ... ала |
| ... зерттеуді қарастырады. |
| | ... ... 2 |3 |
| ... ... | Мәліметтерді ... және ... ... ... мәлметтерінің |немесе өндірістік есептерде бір рет тіркеуге |
|сеп-тестігі және көп ... ... ... ... ... ... ... қайта тіркеусіз немесе есептеусіз көп |
| |рет ... ... |
| |Бұл ... ... ... мәліметтердің |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... санын алуды |
| ... Осы ... ... оның |
| ... ... мен ... ... |
| ... ... ... ... ұтымды ұйымдастыру|
| ... ... ... береді |
| ... ... ... ... ... |
|бағыттылық ... ... және оның ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... және |
| ... ... ... құру қабілетін |
| ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... басқарушылық |
| ... ... ... негізін қалайтын |
| ... ... Бұл ... ... |
| ... бөлімшелерді, олардың жұмыстарының |
| ... ... ... ... |
| ... ... қажеттіліктеріне икемді болуы |
| ... ... ... ... бұл |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді |
| Іскерлік ... ... және оның ... кері |
| ... ... ... дер кезінде және |
| ... әсер ету ... ... Бұл |
| ... өндіріс көлеміне, жоспар мен сметаны |
| ... ... ... ... |
| ... шығындар мен пайдасына бақылауды |
| ... ... ... ішкі |
| ... төрт негізгі қызметі - өлшеу, |
| ... ... мен ... - ... өз|
| ... үшiн, ... ... мен |
| ... ... ... алуы керек |
3-кестенің жалғасы
|1 |2 |
| ... |Бұл ... ... ... кәсіпорындарының барлық |
| ... |
| ... ... ... ... мен |
| ... ... ... өнім ... және |
| ... ... ... ... жүргізілетін есепті |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| Коммуникативтілік |Басқарушылық есеп ... есеп ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерін, барлық басқарушылық |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... байланыстардың негізі |
| ... етіп ... ... ... ... ... |
| ... да бір ... ... - ... есепті |
| ... ... ... ... ... |
| ... Демократиялық жұмысшылар мен |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| ... ... есеп ... басқарудың кез келген |
|жеткілік-тілігі |тармағын кез ... ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ақпаратты талдауға ыңғайлы, қосымша |
| ... ... ... ... етіп және ... |
| ... ... ... ... ... ... |
| ... реттеу жүзеге асыруға жеткілікті көлемде дайындау|
| ... ... |
| ... ... ... ... мен менеджерлерінің|
| ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ай ... және т.б.) ... |
| ... ... ... |
| ... ... есепті құру стандарт-костинг және ... ... ... ... ... ... |ету керек. Бұл қағида ... ... |
| ... ... ... ... және |
| ... реттелетін ... ... |2 |
| ... ... ... және ... деп |
| ... ... ... ... ала ұйымдастыруды, |
| ... ... ... ... мөлшерлерін дайындауды|
| ... ... |
3 ... ... біз ... ... қағидалар,
басқарушылық есебінің (жоспарлау, есеп, бақылау, талдау және ... ... ... ... ... ... ... процесін қамтып
отыр.
Ұйымның өндірістік қызметі және оның ... ... ... ... ... бөлімшелері (сегменттері) бухгалтерлік
басқарушылық есебінің ісі болып шығады. Басқарушылық есеп - ... ... ... орталықтары бойынша қаражаттарды
жұмсаудың қаржылық нәтижелерін анықтай алады.
Жауапкершілік орталығы - ... ... мен ... ... сегментіне инвестицияланатын каражаты, шығынды бақылайтын менеджер
басқаратын құрылымдық бөлімше. Бұл ... ... ... ... ... К. Т. ... «жауапкершілік орталықтары бойынша
есеп басқарушылық есептің негізі»,-дейді [13,63 ... ... ... ... ... Г. К. ... мен ... мақсатында, жауапкершілік орталықтарына баптар бойынша
шығындар есебін жатқызу»,- деп ... [21, 22 ... ... ... ... төрт түрі ... ... орталығы;
• кіріс орталығы;
• пайда орталығы;
... ... ... - ... ... шығындарын байқау, бақылау,
басқару, сондай-ақ оларды пайдалануды бағалау мақсатымен мөлшерлеу,
жоспарлау және ... ... ... ... ... бөлімі.
Өнеркәсіптік өндіріс жағдайында шығын орталығы ретінде құрылымдық
бөлімшелерді бөлгенде мыналарды ескеру ... ... ... ... ... жеке өрісі, орталық оның басшысына кәсіпорының барлық
шығындарын ... мен ... ... ... бір ... машиналар
мен жұмыс орындарынан тұрады. Бұл осы орталықка шығыс орталығын ... ... ... үшін ... ... ... ... Сонымен қатар ірі шығын орталықтары ұсақтан құралуы мүмкін. Әдетте,
шығындар орталығының мөлшері үлкен болған сайын, жауапкершілік ... ... ... ... ... екі ... ... істей алады:
- берілген қаржы деңгейінен ең көп шамада нәтиже алу;
- берілген нәтижеге жету үшін ... ... ең аз ... ... ... ... басшыларына өндіріс бағасы мен көлемін өз
бетінше белгілеуге рұксат етілмейді.
Кіріс орталығы - ... ... ... ... ... ... жауап береді, бірақ шығындар үшін (мысалы, сауда ұйымның көтерме сауда
бөлімі және т.с.с.) жауап бермейді, оның басшыларының ... ... ... ... Осы ... ... ... міндеті
- жауапкершілік орталығының қызмет қорытындылары шығарда ... ... ... - бұл да ... ... Оның басшысы бір
уақытта өзінің бөлімшесінің кірістері үшін де, шығындары үшін де ... ... ... саны және күтілетін бүкіл мөлшері жөнінде
шешім қабылдайды. Іс-әрекетті бағалаудың ... - ... ... ... ... ... жауапкершілік орталығына кірер шығындардың
кұны, осы орталық ... ... және ... ... шығарда түпкілікті нәтижелер туралы ақпарат ұсынуға тиісті.
Инвестиция орталықтары - кәсіпорын сегменттері, ... ... ... ... мен кірістерін бақылап қана ... ... ... ... ... қаржыны тиімді
пайдалануды да ... ... ең ... өкілеттіктері бар инвестиция
орталығының басшылары кабылданатын шешімдер үшін кәсіпорын ... ... ... бөлген қаражатты бөлу ең жоғары жауапкершілік
көтереді.
Көптеген авторлар (Друри К. [22], Карпова Т. П. [23], ... А. ... ... М. А. [25], ... В. Э. [26], ... О., Шишкова Т.
[27], Рей В.В., Палий В. [28] , ... П.П., ... И.М. ... К. Ш. [30], ... А. А. [31], ... Ф.С. [32]
Тулешева Г.К. [33] және т.б.) ... ... ... оның ... екі белгісін ерекшелейді:
1) жауапкершілік шекарасын (аймағын) бөлуге негізделген, шығындардың
ерекше тобы;
2) ... ... осы ... және олардың тиімділігімен
шектелетін, басшылардың немесе менеджерлердің болуы;
Жауапкершілік орталықтары бойынша ... ... ... ... ... ... шығындар мен кірістер туралы
мәліметтерді жинақтау және оның ... ... ... - ... ...... ... жауапкершілік орталықтарына (аймақтарына) бөлу
кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымына негізделеді, ... ... ... құрылымдық бөлімшелер мен жауапкершілік орталықтары үнемі
сәйкес келе бермейдi.
Басқарушылық бақылау жеке кұрылымдық бөлімшелер ... ... ... ... мен ... үшін менеджерлер қолданатын ережелер мен
олардың бірқатарын өзіне алады. Жауапкершілік орталықтары ... ... ... мен жоспарды экономикалық талдау негізінде ... ... ... ... өлшейді және жоспарланған
керсеткіштерге мәліметтері сәйкес келетіндігі ... ... ... ... ... жоспарлау -
құрылымдық бөлімшелер үшін смета (бюджеттердің) әзірлеу қалыптасу негізі
болып қызмет етеді. ... ... ... ... басқарушылық
бақылауды ақпаратпен қамтамасыз ету жүйесінің құрамдас бөлігінің бірі болып
табылады. Басқа екі ... ... ... ... есеп пен ... берушілік шығады.
Ақпаратпен қамтамасыз ету - жүйелі, уақтылы, сыйымды, ... ... ... және берілген бөлімшелердің ... ... мен ... үшін ... ... ... және қаржылық
емес ақпаратты жинау, өңдеу мен беру.
Ұйымдастыру - құқықтық формасы ... ... ... ... ... мақта тазалау кәсіпорынын басқарудың ұйымдастыру құрылымының
үлгісі, ... ... және ... емес қатынасынан тұратын үш
деңгейін қамтиды, оны 2-суреттен көруге болады.
Басқарушылық есептің объектілеріне кәсіпорын мен оның ... ...... орталықтардың шығындары; тұтас субъектінің
және оның құрылымдық бөлімшелерінің (жауапты орталықтарының) шаруашылық
қызметтерінің нәтижелері; ... ... ... ... ... ... бюджеттеу, болжау және іштегі есеп беру жатады. Басқарушылық
есептің ең маңызды функцияларының бірі – бұл ... ... ... қызмет) жекелеген түрлеріндегі ... ... ... есеп ... жүйесі.
Г. К. Тулешованың пікірінше, басқарушылық есептің объектілері «жеке
өндіріс процесінде, жеке ... ... ... өнім ... ... [21, 22-23 ... А. Вахрушина «бухгалтерлік басқарушылық есептің ... және оның ... ... – жауапкершілік
орталықтарының шығындары, сондай-ақ, кәсіпорын мен жеке ... ... ... ... ... пікірде [34,12б].
3-сурет біздің зерттеуіміздің мақсаты болып табылатын, ... ... ... ... ... анықтайды.
2 сурет - Мақта тазалау кәсіпорынын басқаруды ұйымдастыру құрылымы
(«Шардара-мақта» ЖШС-нің зауыттарының мысалында)
1. Жеңілдік үшін ұйымда бір зауыт ... ... ... мен ... тыс ... ... бар деп ... Белгілеулер: АКК - автокөлік кәсіпорыны; Қ – ... ... ... Л-лаборатория; С- мақта шикізатын сақтау аймағы (сақтау
орны); КТБ- кептіру және қоспа мен қоқыстардан ... ... З- ... ... зауыт; ДӨ- дайын өнім аймағы (қойма); ЭЦ -энергетикалық
цех; ЖМЦ - жөндеу-механикалық цехы;
Мақта тазалау ... ... ... ... ... деп ... ұсынамыз. 2-сурет көмегімен, мақта тазалау
кәсіпорынында басқарушылық есепті ұйымдастыруда ... ... бөлу ... көреміз:
4 кесте - Мақта тазалау кәсіпорындарындағы жауапкершілік орталықтарының
ұсынылатын тізімі
|Негізгі ... ... ... ... ... ... ... - қабылдау ... - ... ... мен ... ... ... ... |талшығының сапасын анықтау орталығы |
|және сорттау | ... орны - ... ... ... цех - ... ... ... ету ... |
4 ... ... |2 ... ... - мақта |Жөндеу-механикалық цехы - құрылғылар, |
|шикізатын кептіру және қоспалар мен|негізгі құралдарды ... ... ... ... ... ... техникалық қызмет көрсету |
| ... ... ... - ... шикізатын |Асхана - тамақтану орталығы ... ... және ... | ... ... орталығы | ... өнім ... - ... ... ... ...... |
|басқа да жауапкершілік ... ... ... беру үшін ... мен ... т.б. ... ... |
|мақта талшықтарының партиясын, | ... мен ... ... ... | ... | ... ... - мақта ... ... - ыдыс пен ыдыс ... ... бекетіне немесе |материалдарын, қорап пен қорап |
|мақта зауытына жеткізу орталығы ... ... ... |
4 ... ... ... ... жауапкершілік орталықтарының
қызметі мақта шикізатын қабылдау, өлшеу, сорттау, сақтау, кептіру ... мен ... ... ... ... және ... талшығын
шығару, тасымалдау, ал көмекші ... ... ... ... ... ... Мақта тазалау кәсіпорнындағы шығындарды жинақтау
тәртібі басқарудың ұйымдастырушылық құрылымындағы бағынушылықты ... ... ... ... ... ... 3 - ... тазалау кәсіпорындарындағы шығындарды жинақтау тәртібі
Ескерту* - Кәсіпорында бір ... тыс ... ... және ... ... бар деп ... тазалау кәсіпорындары үшін басқарушылық есептің объектілерін
келесі топтарға бөлуге болады:
1) Мақта шикізатын дайындау қызметi, ол ... ... ... ... ... қабылдау, сапасын анықтау, өлшеу;
• мақта шикізатын сорттау, түсіру, бунттарға салу;
• мақта шикізатын одан әрі ... ... ... үшін ... ... ... мақта зауытына беру үшін зиянды қоспалар мен
қоқыстардан тазалау және ... ... ... ... ... ... үшін ... шикізатын жүк көліктеріне тиеу, түсіру және
толтыру;
• мақта шикізатын зауыттан тыс ... ... ... ... ... шикізатын зауыттан тыс дайындау бекеттерінен мақта ... ... ... ... өндірістік қызмет:
• мақта шикізатын тұқымнан тазалау және мақта талшығын алу;
• мақта талшығын киптерге ... ... ... ... ... құру және ... тұқым мен талшықты өнімді (линт, ... ... одан ... ... ... ... ... және басқа да түйіндес өнімдерді қаптау және
сақтау;
• дайын ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Жауапкершілік орталығы мақта тазалау кәсіпорнын басқару жүйесінің ... ... және кез ... жүйе сияқты оған ену мен одан ... Ену: ... ... ... ... ... ... мен
үстеме шығындар. Жауапкершілік орталығы оған берілген тапсырмаларды осы
ресурстармен ... ... ... ... - белгілі сападағы
мақта шикізатын немесе мақта талшығы және жауапкершіліктің басқа орталығына
баратын басқа да түйіндес ... ... ... ... ... тиімділік көзқарасында бағалануы мүмкін. Мақта тазалау
кәсіпорынындағы ... ... ... ... есебінің ұйымдастыру процесіне өндірістік және технологиялық
ерекшеліктерінің әсер етуін талқылау барысында қарастырамыз.
Басқарушылық есеп-қисап ... ... ... ... ... деңгейiне, басқарушылық есептің өзінің субъектісі сәйкес келеді, оны
2-суреттен көруге болады. Ұйымдастыру-құқықтық ... ... ... (ЖШС) ... ... ... ... мүмкін тізімі 5- кестеде көрсетілген.
5 кесте-Мақта тазалау кәсіпорынындағы басқарушылық ... ... ... ... ... ... |
|I ... (жоғарғы буын) |ЖШС ... ... ... |
| ... ... ... |
|II деңгей (орта буын) ... ... ... |
| ... автокөлік |
| ... ... |
| ... қойма меңгерушілері және |
| |т.б. ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... ... т.б. ... ... ... мен ... ... кәсіпорындарының салалық,
өндірістік және технологиялық ерекшеліктері және олардың басқарушылық
есебін ұйымдастыруға ... ... ... ... есебін ұйымдастыруға әсер
ететін ерекшеліктерін үш топқа бөлуге болады: салалық, өндірістік және
технологиялық.
Салалық ... Бұл ... ең ... ... ... ... болатындығымен байланысты. Мақта – ауыл шаруашылығының техникалық
дақылы ... ... ... ... (ОҚО) - ... ... өсіретін негізгі
аймағы. Қазіргі кезде осы дақылмен облыстың Төлеби, Бәйдібек, Түлкібас және
Созақ аудандарынан басқа ... ... ... ... Ж. ... ... ... облысы өз шикізатынан тоқыма
өнеркәсібін дамытудың үлкен мүмкіншілігіне ие, ... ... ... деп ... [35, 3 б ].
Соңғы он бес жылда ОҚО-нда мақта алқабының ауданы екі ... ... ... ... екі есе ... Оның ... бірнеше топқа
бөле отырып қөрсетуге тырысып отырмыз. Бұл көрсеткіштер серпінін ... ... ... шаруашылықтың жекелеген категориясы - ауыл шаруашылық
кәсіпорындары, ... ... мен үй ... - ... ... ... ... көрінеді.
6 кесте - ОҚО-ң шаруашылық категориялары бойынша мақта шикізатын өндірудің
негізгі ... ... ... егу ... ... ... ц/га |
| |мың га ... жалпы жиыны| |
| | ... ... | |
| | ... мың ... | |
| ... ... ... шикізатының өзіндік құны күрт өсті: соңғы бес жылда
ол тоннасына 25 мың ... 45 мың ... ... ... мақта өсіру шаруашылығы мен мақта тазалау
салаларының талдауы, өнімділік пен ... ... ... ... тән негативті жағдайлары ... ... ... Элиталық тұқым шаруашылығының болмауы және элиталық тұқымдарды
қолайлы бағада жаппай шығару мәселесі.
Облыста ... бес ... ... ... ... Бірақ олар
негізінен ОҚО-да бірнеше ондаған жылдар бұрын бейімделген және ... ... ... ... ... ... өсірумен келеді. Тәжірибе
станцияларынан алынған элиталық ... ... ... бір ... осылайша тұқымдармен араласып кетеді, ал ол ғалымдардың еңбегін
«жоққа» шығарады. Мақта себетін аудандарда жақсы ... ... ... ... ... ... болмауынан сорттар қоспасы пайда болуда.
Шаруа қожалықтары тұқымды таңдауда оның ... ... ... алады, сондықтан да олардың көпшілігі тұқымды ешқандай
сертификатсыз, күдікті ... ... ... 2005 жылы облыстың ... ... жеті мың ... ... екі жарым мың тоннадайы
Өзбекстаннан әкелінген контрабандалық тұқым. Олар ... ... ... осы ... өсіп шыққан мақтаның, тек техникалық май
өндірісіне жарамды деп есептейді [37, 8 б].
Элиталық ... ... ... ... шешу үшін ... жақын
болашақта Мақтаарал тәжірибе станциясында құрылатын, ... ... ... алуға отыз бес миллин теңге бөліп отыр.
2. Ауыспалы егістің болмауы тек қана ... ғана ... ... топырақтың құнарлылығына да әсер етіп отыр. Бірақ кіші тәлімде (5-10
гектар) егіс ауысымын сақтау мүмкін ... ... тек ... ... ... ... Нәтижесінде Мақтаарал ауданында егіс алқабының 3
%- ына жоңышқа егілген, ал ... ... ... жыл ... ... ... ауыл шаруашылық техникасы және ... ... ... ... колхоз бен совхоздың мүліктік ... ... ... ... және ... ... ... жарамсыз
жағдайда. Соңғы он жылдағы мақта жинау ... саны ... 7- ... ... ... кесте – ОҚО-да 1993-2005 жылдар аралығындағы мақта жинау машиналарының
санының серпіні
.
|Жылдар ... ... ... ... мен жүк ... көп
бөлігі жоғарғы дәрежеде тозуына байланысты, қолда бар ... тек ... ... мен ... қызметке ғана емес, сонымен ... ... де ... қаржылай шығындарды талап етеді.
Көптеген мақта өсіруші шаруашылықтарда мақта жинау ... ... ... ... ... ... ... 5-7 %-ы механизацияланған
тәсілмен жиналады. Сондықтан да ОҚО-да мақтаны жинау негізінен қолмен
жүргізіледі. ... ... және ... ... ... ... маңызды мәнге ие.
4. Мелиорация жүйесінің және тыңайтқыштарды қолданудың ... ... ... ... ... ... ... кеміп
келеді. Оның себептері кішігірім жер үлесі бар қарапайым халықтың ... ... ... - ... ... ... алқаптарына тыңайтқыштарды салу серпіні
|Жылдар |Минералды тыңайтқыштар, |Органикалық тыңайтқыштар, |
| |мың ... |мың ... ... |7,1 |89,1 ... |11,9 |110,2 ... |2,7 |34,8 ... |3,7 |12,8 ... |3,6 |7,2 ... |2,6 |7,9 ... |2,5 |6,6 ... жалғасы
|1 |2 |3 ... |8,8 |5,8 ... |14,2 |0,2 ... |17,8 |8,2 ... |14,3 |13,3 ... ... ... ... [36] ... минералды тыңайтқыштармен бірге кешенді түрде пайдаланылуы
керек органикалық тыңайтқыштарға дұрыс мән берілмей отырғандығын көреміз.
9 ... - ... ... ... шаруашылықтардың категориялары
бойынша мақта алқаптарына минералды тыңайтқыштарды ... ... ... ... ... |барлығы, тонна | |
| | ... ... ... |
| |2004 |2005 |2004 |2005 |2004 |2005 |2004 |2005 ... |10100 |14330 |10100 |14330 |- |- |- |- ... | | | | | | | | ... |1255 |1384,2 |1255 |1321,6 |- |62,5 |- |- ... | | | | | | | | ... | | | | | | | | ... |2871 |2035,8 |2871 |2035,8 |- |- |- |- ... | | | | | | | ...... ОҚО ... басқармасының мәліметтері негізінде |
|жасалды [36] ... ... ... ең ... ... ауыл ... салыстырғанда шаруа қожалықтарында байқалып отыр, оның
нәтижесінде мақтаның өнімділігі артуда. Бірақ ... ... ... ... тыңайтқыштар пайдаланылуда, оның ішінде аммиакты селитра,
ол топырақ өнімділігін көтерудегі кешенділікті бұзады.
Мақтаарал ауданының 125 мың ... ... рет ... ... 2003 жылы осы ... 39259 гектар жерін жалпы сомасы 40 млн. ... ... ... жобасын жүзеге асыру басталды, оның 70%-ын Азия
Даму ... ... Ауыл ... ... ... ... ... фирма жеңіп алды: итальяндық «Тодини Конструкциони Дженерал» (24
мың га) және ... ... (15 мың га) ... [38, 6 ... тік ... ... қондырғысын, ирригациялық жүйе құрылысын,
жерді мелиорациялау, суару жүйесін және шаруашылықаралық коллекторларды
қалпына ... ... беру ... ... ... ... ... каналдар реконструкциясын қарастырады.
5. Зиянкестермен күрес. Мақта ... ... ... қарапайым
(мақта) өрмекші кенесі, темекі трипсы, шіркей мен мақта совкасы . ... ... ... ( ... ... ... ... суару және
мақтаға бедер салу), химиялық және биологиялық тәсілдер жатады.
Зиянкестермен тиімсіз күресу кей ... ... ... 30-40%- ын ... жібереді. 2002 жылы мақта алқаптарының
зиянкестерімен күресіне республикалық бюджеттен 133,9 млн. ... 2003 ... 394,3 млн. ... 2004 жылы -441 млн. ... ... [39, 2-4 ... Шаруа қожалықтарын ірілендіру мәселесі. Кішігірім жер үлесі ... ... ... ... ауыспалы егіс, ауыл
шаруашылығы ... ... ... алу. ... ... бір ... тіптен туысқандар арасында да сенімнің жетіспеушілігі кері әсерiн
тигізеді. Сонымен қатар, кіші шаруашылықтар біріккісі ... ... ... ... ... ... ... айырады және қағаз
бастылыққа әкеледі.
Осылайша, ОҚО - дағы ... ... ... ... ... ... жыл ... саланың тиімділігі есебінен емес, тек қана
мақта алқабының көлемін көбейту есебінен ғана ... ... ... ... өнеркәсібінде де жағдай мәз емес. Бүгінде республика жылына
130 мың тонна мақта талшығын өндіреді, бірақ ... 97%-ы ең ... ... ... ... ретінде ең төменгі жіктеуіш (классификатор)
арқылы экспортқа кетеді. Бір ... ... ... ... жоқ. ... ұсақ ... өздерінің мақсаттарына жетуге
ұмтылады, бірақ әлемдік нарыққа, қазақстандық тоқыма (текстиль) ... ... ... шығу мүмкін емес. Осының нәтижесінде ЖҰӨ-ң
жалпы көлемінде текстиль және ... ... үлес ... ... ғана
құрайды. Салыстыру үшін: Германия мен АҚШ-та осы саланың үлесі ЖҰӨ-нің 9 %,
Турция мен Китайда- 12%, ... - ... ... ... ... - ... ... құруға керекті ерекше
мүмкіндіктерге ие, оның тізбегінде мақта тазалау кәсіпорыны ең басты орынды
алады Ол ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... өңдеудің соңғы аяқталған циклі ретінде тоқыма өнеркәсібі
арасындағы байланыстырушы буын болып ерекше орынды алады.
Өндiрiстiк ерекшелiктерi ... ... ... құру оның
ұйымдастырушылық және өндірістік құрылымына сүйенеді.
Ұйымдастырушылық құрылымы кәсіпорын қызметінің ... ... ... және ... ... ... ... орындаудағы жігерлерін қамтамасыз етеді.
Мақта тазалау кәсіпорынының ұйымдастырушылық құрылымы өндірісті
басқарудың әр-түрлі ... ... мен ... және ... ... ... оны 2- ... көруге болады.
Кәсіпорынның өндірістік ... ... ... ... мен ... олардың қуатын, құру ... ... ... ... ... өзара байланысты көрсетеді.
Мақта тазалау кәсіпорынындағы ... ... ... зауыттың қозаны өңдеудегі жылдық қуатына, түйіндес өнімді
одан әрі ... ... ... ... ... бөлімшелердің, цехтардың, қызметтердің мамандандырылу
дәрежесі мен түрлеріне шартталады. ... есеп ... ... ... осы ... есепке алумен ... ... ... орталығы ретінде, әрбір бөлімшелердің
нақты шаруашылық-экономикалық жағдайы оның тәуелсіздік ... ... ... ... ... ... анықталады. Ішкі
бөлімшелер, жауапкершілік орталықтары, ... ... ... ... ... ішкі ... механизмі арқылы реттеледі.
Ішкі экономикалық (шаруашылық ішіндегі) механизм ... ... да, оның ... де ... мен ... ... жағдай
жасауға мақсатты әсер ететін құралдардың жиынтығын ... Оның ... ... ... ... ... баға құрылымы,
ынталандыру, есеп, бағалау, бақылау және реттеу. Ішкі ... ... ... ... ... ... бағалау және бақылау жүйесі, өнім және атқарылған қызмет көлемін
өлшеу және бағалау көрсеткіштері, ... жеке ... ... ... құрамы және шаруашылықы жүргізудің нәтижесін анықтау арқылы
реттеледі.
Мақта тазалау кәсіпорыны - бұл ... ... ... ... мен ... ... күрделі өндірістік механизм.
Сондықтан да мақта тазалау кәсіпорынының, оның бірқалыпты қызметін
қамтамасыз ... ... ... ... ... болады (А-
қосымшасы).
Технологиялық ерекшелiктерi мақта тазалау кәсіпорындарының негізгі
өндірістік ... ... ... ... ... ... тыс пункттері жатады. Мақта зауыттарының бiрнеше ... ... ... ол ... ... қуатына, мақтаны тасымалдау
сипатына, дайындау мөлшеріне байланысты болады [40,36 б].
Дайындау пункттерінің мiндеттерiне ... ... ... үй шаруашылықтары, тұрғындар мен ... ... ... ... ... сақтау, кептіру және тазалау мен өңдеу
жатады. Дайындау пункітіне енуге ... және ... ... және өнеркәсіптік сорттағы әр түрлі мақта шикізаты ... ... және ... ... ... ... ... шикізатын аламыз.
Мақта дайындау пунктінде мақта шикізатын дайындаудың технологиялық
процессін 4- ... ... ... пункітінің өндірістік құрылымында басқарушылық есепті
ұйымдастыруда ... ... ... ... ... болады: мақта шикізатын қабылдау ... ... ... ... аймағы.
4 сурет - Дайындау бекетінің қызметін ұйымдастыру сызбасы (Шардара-
мақта ЖШС-нің ... ... ... ... ... арқылы тапсырушылардан мақта
шикізатын қабылдау, оны өлшеу мен оның ... ... ... аймағының мiндетi болып табылады. Қабылдау аймағына ... жүк ... ... әр түрлі селекциялық және өнеркәсіптік
сорттағы мақта шикізаты түседі. ... ... ... ... ... ... сорты, ластану пайызы, ылғалдылық пайызы, масса-
неттосы анықталады, яғни тапсырудағы ... ... ... ... ... ... аламыз. Технологияға сәйкес,
қабылданған мақта шикізатын кептіру және тазалау ... одан әрі ... ... ... ... топтанады және бунттарға салынады.
Мақта шикізатын қабылдаудың алдында, күнделiктi дайындау пунктінің
меңгерушісі мен тапсырушылар алдында таразы ... ... ... оның ... анықтау үшін үлгі алу және өлшеу ... ... ... ... үлгі алу, өңдеуге қабылданатын мақта
шикізаты сапасын анықтау, қабылдауды бақылау, ... ... ... ... және ... ... ... бақылау жатады.
Лабараторияға енуде ... ... ал ... ... ... ... ... анықтау жүзеге асырылады.
Лабараториядағы технологиялық процесс бақылау үлгілерін таңдаудан мақта
шикізатын өлшеуге дейін басталады. Қолмен және ... ... ... ... бойынша түсіне, пісуіне, қаттылығына, массаның тығыздығы мен талшықтың
жүктемесіне байланысты қабылданады. ... ... ... ... бойынша орташа үлгіні мақта эталонының ... ... оның ... ... ... сай ... ... анықталады. Сорттан
басқа, үлгі негізінде мақтаның ылғалдылық және ластану пайызын анықтайды.
Қатты ... және ... ... мақта шикізатын тапсырушыға,
кептіру мен ... ... үшін ... немесе сапаның төменгі
көрсеткіштері бойынша қабылданады. ... мен ... ... мақта
шикізатын жинау түрі (қолмен, машинамен) анықталып мақтаның тағайындалуына
(тұқымдық, техникалық) ... ... ... ... ... дайындау пункттерінде әр-түрлі өнеркісіптік сорттағы мақта
шикізатын араластыруға, оларды жинау түрлерін ауыстыруға жол бермеуі керек,
өйткені ... ... ... қасиеттері бірдей емес. Сонымен
қатар қолмен және машинамен жиналған мақтаның ластану дәрежесі мен ... ... ... мен ... ... әр ... ерекше технология
қолданылады. Мақтаның ылғалдылығы мен ластануының талдауы негізінде оның
кондинциондық массасы ... одан соң ол ... ... ... ... ... мерзімге, ал оны өңдеу бiр жылға дейін
созылуы мүмкін. Осылайша дайындалған мақта ... ... ... ... ... ... пункттерінде, мақта пункттерінде және өндіріске
бергенге дейінгі зауыттарда сақталады. ... ... ... ... мен мақта шикізатының сақталуын қамтамасыз ету. Сақтау орнына
ену болып ... және ... ... ... ... ... мақта шикізаты есептелінеді. Шығуында ... ... ... ... ... процесі мен сақтау
жағдайын ұйымдастыру ерекшеліктеріне ... ... ... бойынша, егер
де мақта шикізатын сақтау сатысынан өтсе, онда мақта зауытына ... оның ... ... ... сапалық көрсеткіштерін қайта
анықтайды.
Мақта шикізатын сақтау үшін қоймалар, жабындылар ... ... ... қолданылады. Ашық алаңдарда сақталынатын мақта шикізатын
қарапайым ... ... ... тұқымдық қозаны бірінші
категориялы ... ... ... ... шикізаттың әр-түрлі
партияларын араластыруға болмайды. Өте жоғарғы ылғалдылық пен дер кезінде
кептірілмеу ... ... ... ... ... өнімнің шығуын
төмендетуге, талшық пен тұқым сапасының төмендеуіне әкеледі.
Жоғарғы ылғалдылықтағы мақта шикізатының табиғи қасиеттерін сақтау үшін
мақта шикізаты ... ... ... ... ... сору ... бунттарға салудың дұрыстығын, мақта шикізаты зауыттан тыс
және ... ... ... ... ... ... тексереді.
Сақтау жағдайын тексеру комиссия арқылы ... және ... ... ... ... ... тесік жасалады,
ылғанданған мақта алынады және кептіріледі.
Табиғи сапалары сақталатын ... ... ... ... терілген шикізат үшін 5-7 күн, қолмен терілген шикізат үшін - 30
күн. Одан әрі сақтау ... ... ... оның ... ... ... тұқымның майлылығы төмендейді және қалдықтар ... 27-28 ... ... ... ... ... дайындау мен сақтаудың
технологиялық процесін (Ә қосымшасы) сызба ... ... ... ... ... бекетінен айырмашылығы, соңғысының құрамында
кептіру- тазалау өндірісінің болуында.
Мақта зауыты тікелей басқарудың цехсыз ... ие. ... ... ... ... ... әр-түрлі жұмыс орындарында
атқарылады. Зауытта мақта шикізатын ... ... ... ... ... зауытынының міндеті: мақта ... ... ... талшықты тұқымнан бөлу, үлпілдегін тұқымнан ажырату
мақсатында өңдеу. Мақта зауытына енуге мақта дайындау пункітінің ... ... ... ... ... шикізаты түседі. Шығуында мақта-
талшығын және оған түйіндес өнімді: тұқым, линт, улюк және ... ... ... ... зауыттарында кептіру-тазалау бөлімі (КТБ) құрылады, ... ... ... ... көп ластанады және жоғарғы ылғалдылықта
болады [42, 16-17 бб]. ... ... ...... кептіру және тазалау. Осы өндірістік операциялар мақтаның табиғи
қасиетін сақтауын қамтамасыз етуге, ... ... және ... ... ... мен шитті алуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... лабаратория бақылайды. КТБ-нің енуі қабылдау
аймағынан берілген мақта ... ... ... Шығуында сапа
көсеткіштеріне ... ... ... ... ... шикізаты алынады.
Кептіру және тазалау аймағында жүргізілетін технологиялық операциялар,
мақта шикізатын өнеркәсіптік өңдеуге жіберуден бұрын ... деп ... ... тәртіп бойынша жүргізіледі.
Ауысым соңында лабараторияның талдау мәліметтері бойынша ылғалдылық,
ластану шамасын және КТБ-ге жіберілген ... ... ... ... ... ... қатар ауысымдағы кептіру және тазалаудан
кейінгі мақтаның осы партиясын анықтайды. Егер де ауысымда ... ... ... ... онда үлгі әр партия бойынша алынады. Егер де
партия екі ... одан да көп ... ... және кептірілсе, онда
талдау әрбір ауысымда жүргізіледі. Лабаратория партияны ... ... ... ... ... ... белгілейді. Бұл көрсеткіш КТБ
жұмысының ... ... мен ... кептіру тазалау аймағында жоғалтудың
анализіне қызмет етеді. Қалдықтардан ... ... ... және ... ... мен ... ... КТБ мастері мақтаны өлшеуге жібереді. Егер
де мақта ... ... ... ... үшін ... цехқа түссе, онда КТБ
шығарған мақта ... ... ... ... кептіру мен тазалау
тапсырмасында көрсетілген бықсық иiстерiн алып ... ... ... ... Қазақстанда мақта өнімінің шығуының, сонымен қатар мақта
зауыттарының тазалау бөлімінің ... ... ... ... ... нормативтік-техникалық құжаттары жоқ. Мақта тазалау
кәсіпорындары жеке ... ... шығу мен ... ... ... басшыларының қолында. Бұл жағдайларда Оңтүстік ... ... ... ... Республикасының «Хлопкопром» ғылыми-
өндірістік ұйымына сұраныс жасап алғынған нормативті-техникалық ... ... ... ... мақта зауыттарының талдауы көрсеткендей орта талшықты С-4727
сортын өңдеуде Өзбекстанның «Хлопкопром» ҒӨҰ-ң нормативтері қолданылады ... В ... Бұл ... сорт ... үлкен көлемін береді,
сондықтан да аумақтың көп бөлігіне осы сорт егіледі.
2 БАСҚАРУШЫЛЫҚ ЕСЕПТІ ҰЙЫМДАСТЫРУ
2.1 Мақта тазалау кәсіпорыны ... ... ... ... ... ... Қазақстан республикасында шаруашылық
жүргізуші субъектілер заңды және экономикалық дербестік алады. Бұл олардың
өзіндік және ... даму ... мен ... құру
әрекеттеріне, баға белгілеудегі ... ... ... ... ... ... асқан жауапкершілікпен
қарауынан байқалады. Өндірістік қызметті тиімді ... үшін ... мен ... белгілі бір ақпараттармен қамтамасыз ету аса
қажет.
Тәжірибе көрсеткендей, күрделі өндірістік құрылымға ие субъект ... ... ... мен ... ... және ... ... қабылдауға септігін тигізетін экономикалық және қаржылық
ақпараттарды жедел ... ... ... өндірістік-шаруашылық қызметті
дамыту мен ұйымдастыру бойынша басшылық қабылдаған ... ... ... ... және ... ... ... қабылдаудың салдары субъект
қызметін жағымсыз нәтижелерге жиі ұрындырады.
Оперативті басқаруға қажетті ақпарат бухгалтерлік ... ... ... зор ... ... ... есеп жүйесінен табылады. Әйтсе
де бұл отандық есеп ... ... де жаңа ... ... ХХ ... басында
бухгалтерлік қызметтің функциясы одан кейінгі жылдарға қарағанда әлдеқайда
ауқымды болды – ... тек ... ... қана ... жоқ, ... ... жоспарлы-талдамалы жұмыстармен де шұғылданды. ... ... ... ... және ... ... бөлініп,
нәтижесінде бухгалтердің қызметі шаруашылық процесіндегі фактілерді есептік
тіркеуге алып ... ... ... ... есеп ... көшкеннен кейін жағдай жақсы жағына
өзгеріп, бухгалтерлік–басқарушылық есептің біртұтас жүйесіндегі әдістерді
интеграциялауға мүмкіндік алды. Әр түрлі оперативті ... ... үшін ... мен ... ... ... әрі
қаржылық жағдайы туралы шындыққа жанасымды мәліметтер керек.
Бұл бухгалтерлік есеп жүйесінен басқарушылық есепті ... ... ... ... тудырады.
Америкалық бухгалтер ассоциациясының берген анықтамасы бойынша,
бухгалтерлік есеп – бұл ... ... және ... ... ... ... бұл ... көрсеткіштеін
өндеу, негіздеу және шешім қабылдауда пайдалану. Ал, бақарушылық есеп – ... ... ... жоспарлауға, бақылауға және қызметті реттеуге
көмектесетін ... ... ету ... Оған ... өз ... орындауына аса қажетті анықтау, өлшеу, жинау,
талдау, әзірлеу, түсіндіру, ... ... және ... ... ... жүйесі мен және саласы табылады.
Есеп беруді жасау және оның сыртқы ... ... ... айрықша құқы болып табылады.
Бухгалтерлік есеп қаржылық ақпараттың сипаты және көлеміне байланысты.
Субъект оны әр түрлі ... ... ... ... ... ... асырушыға немесе қызметті бірігіп жүргізуге пайдалануға
береді.
Қаржылық есеп ... ... және ... ... ... ... есеп – бұл есептік процесс пен ... ... ... есептің объектілеріне кәсіпорын мен оның жекелеген
құрылымдық бөлімшелері – жауапты орталықтардың ... ... ... оның ... ... ... орталықтарының) шаруашылық
қызметтерінің нәтижелері; трансферттік бағаны пайдалануды ұйғаратын ішкі
баға белгілеу; бюджеттеу, болжау және ... есеп беру ... ... ең ... функцияларының бірі – бұл ... ... ... ... ... түрлеріндегі бірліктердің өзіндік
құнымен экономикалық есеп айырысу жүйесі.
Орындалған есеп ... ... бір ... ... әр түрлі
баламалы нұсқаларын кездестіруге болады және олардың ішінен ... ... ... ... ... ... ... керек. Шешім
қабылдау тәжірибесі баламалы нұсқаларды салыстырып бағалауды және олардың
ішінен оңтайлысын ... ... ... Бұл үшін ... пайдаларды да
қоса ескеретін, барлық баламалы нұсқалар ... ... ... ... ... туралы ақпарат аса қажет.
Басқарушылық есепті ұйымдастыру үнемі ... ... ... ... сәйкес келеді. Қазіргі таңда әлемнің экономикалық
дамыған елдерінде ... есеп ... ... етудің ішкі
ұйымдық жүйесінің орталығын құрайды: ол кәсіпорынның барлық ... ... ... үшін ... ... және ... ... ұйым басшылары, ұлттық шоттар жоспарының құрылымының құралу
қағидаларына байланысты, басқарушылық есептің ... ... ... ... ... алады:
- басқарушылық есеп жалпы бухгалтерлік қаржылық ... ... ... және басқарушылық есеп шоттарының қаржы есебінің шоттарымен
біріңғай шоттар жүйесі шеңберінде корреспонденциялау арқылы қарастырылатын
интеграцияланған (бір ... ... ... есеп жеке жүргiзiлетiн автаномдық (екі айналымды) нұсқа
және ... ... ... және ... ... ... сәйкес
шоттардың екі жеке жүйесін ерекшелеуге болады.
Басқарушылық есепті кәсіпорынды ... ... ... орны ... ұйымдастырудың екі типінің мүмкіндіктері
сызба ... ... ... ... - ... ... ... ету жүйесіндегі басқарушылық
есептің орны және оның ұйым ішінде ұйымдастырылуының ұлттық шоттар
жоспарының құрылымына әсері
Бір айналымды жүйеге бағытталған, шығындар мен ... ... ... және басқарушылық есептерде біріңғай интеграцияланған ... ... ... ... ... ... нәтижесі, сатудан
түскен түсімнен (қосылған құн салығы мен акциздерсіз) өндіріс және өткізу
шығындарын алып ... одан ... ... ... тыс ... ... мен шығындар сомаларындағы айырмашылықты қосу арқылы
анықталады. Өндіріс және өткізу шығындарын ... ... ... ... өнім қалдықтарының өзгерістері есепке алынады. Жыл бойғы қаржы
нәтижесін анықтау үшін бухгалтерлік есептің барлық ... ... ... бойынша айналымды және соңғы қалдықты анықтау керек.
Бір айналымды жүйе көбінесе ... ... ... ... ... асырылады. Басқару мақсаты үшін, ол қаржылық есептің
ақпараттарын арнайы жинақтау регисторларында, оны ... ... ... ... ... ... учет в ... странах» кітабының авторларының пiкiрi
бойынша шоттар жоспарын құрудың бір айналымды принципі ... ... ... ... ... есептің ағылшын - американдық
жүйесін қолданатын үлкен өнеркәсіптік кәсіпорындарына тән. Осыған ... ... В. Б. ... айта ... ол ... ... ... айналымды жүйесі ... ... ... ... ... қарамастан кішігірім фирмалар мен ... ... ... ... ... келді [4, 279 б]. Ол осындай жағдайдың
негізгі ... ... ... мүмкiндiгiнiң шектелуiнiң, басқарушылық
және қаржылық есепте әр түрлі бағалауларға жол бермеуден көреді» [4, ... ... ... ... ... түрі жеке ... жоспарына ие
немесе кәсіпорынның жалпы жоспарында ... есеп үшін жеке ... ал ... қаржылық бухгалтерияда пайдаланылады. Қаржылық
және басқарушылық есеп бір біріне тәуелсіз жүргізілуі мүмкін. Сонымен қатар
өндірістік есептің ... ... ... ... ... ... құнын калькуляциялау жүзеге асырылады және кәсіпорынның негізгі
қызметінің қаржылық нәтижесі ... ... есеп ... және ... есеп айырысулар сипатталады, кәсіпорын
қызметінің жалпы қаржылық нәтижесі анықталады. Қаржылық ... ... ... ... пайдаланылады, өндiрiстiк есепте «басқарушылық
есептiң ... ... ... олар ... ... бет ... жасайды.
Осындай тәсілде автаномды жүйеде есептелген пайда сомасы сәйкес ... Бұл ең ... ... есеп жүйесінде пайда негізгі қызметтен
түскен кiрiстен құралатынына, ал ... есеп ... ... тыс ... ... мен ... да ... Қайсібір мәліметтердің сәйкес келмеуі қайшылық ... ... және ... ... ... мен ... әр ... есеп - оны жүргізудің нормативті актілеріне, яғни ... ... ... сәйкес, басқарушылық есеп - кәсіпті басқарудың
қажеттіліктеріне ... ... Егер де, ... ... қондырғыны үш жыл аралығында амортизациялау керек деп есептесе,
ал салық салу нормалары үшін ... ... жеті ... ... онда
басқарушылық және қаржылық есепте шығындар мен пайда нәтижелері бірдей бола
алмайды. Сонымен бірге, ... ... ... ... де ... ... ... есепте ЛИФО тәсілін және
қаржылық есепте ФИФО тәсілін бір мезетте ... ... ... ... ... ол ... келісімді талап етедi.
Екі айналымды тәсіл 80-ге жуық елдердің ұлттық шоттар жүйесінде жүзеге
асырылған, оның ішінде ... мүше ... ... ... ... Франция, Швейцария) бар, сонымен қатар африкалық бірлік
ұйымдарының (БАЕ) ... ... ... ... ... елдерінде басқарушылық есепті енгізудің ... мен ... ... онда ... ... ... негізінде Ресейлік
кәсіпорындарда басқарушылық есепті ұйымдастырудың мүмкін нысандарын ұсынған
орыс авторлары В. И. Ткачтың, М. В. ... С. А. ... В. ... В. Ф. Палийдің және тағы ... ... ... ... олар ... ... талдауы негізінде ресейлік
кәсіпорындарда басқарушылық есепті ұйымдастырудың мүмкін нұсқаларын ұсынды.
Ресей мекемелерінің қаржылық шаруашылық қызметінің ... ... ... ... ... есепке алу, бухгалтерлік
есептің біріңғай жүйесінің ішінде де, және басқарушылық ... ... ... шартталған. Сонымен бірге Ресейде де, шетелдерде де
шоттар жоспарын құруға, ... ... екі ... өндірістік (басқарушылық) есептің бір айналымды және екі
айналымды жүйесін ұйымдастыру мүмкіндігіне жол беріледі.
Ресейдің қазіргі ... ... ... ... шығындарды
элементтері бойынша есепке алуды ұйымдастыруға бағытталған ... Бұл үшін ... ... 30 бен 39 ... бос қалдырылған, олардың бесеуі «Материалдық шығындар», «Еңбек
ақы шығындары», «Әлеуметтік қажеттіліктерге аударымдар»,
«Амортизация», «Басқалай шығындар» элементтеріне арналған, ал ... және ... ... ... ... нәтижесін, өндіріс
көлемін және сату көлемін есепке алуға арналған.
Қаржылық және өндірістік бухгалтерия арасындағы ... және ... ... ... ... ... яғни сипаттайтын
шоттарды (бетпе бет) пайдалану ... ... ... ... В. ... бұл ... пайдалана отырып, бір айналымды жүйенің өзінде ... ... ... III бөлімінде, бухгалтерлік және басқарушылық
есептің мәліметтерінің өзара байланысын қамтамасыз ету, үшін ... ... ... деп ... 30 ... ... 31 «Еңбек
ақы шығындары», 32 ... ... ... ... 34 ... ... ... көрсетілген элементтер
бойынша есепке алынған шығындар ай сайын 37 «Жалпы шығындарды ... ... ... Осы шотта жинақталған сома калькуляциялық
шоттар ... ... және 20 ... ... 23 ... өндіріс»,
25 «Жалпы шаруашылық шығындары», 24 «Өндіріс пен шаруашылыққа ... 44 ... ... ... шоттардың дебетіне жатқызылады [4,
279 б].
Басқарушылық есеп ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ақы ... ... элементтерi
Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сурет - Басқарушылық және қаржылық есептің көрсеткіштерінің өзара
байланысы [4, 279 б]
Екі ... ... ... өзара байланысы қаржылық есептің шығу
көрсеткіштерімен басқарушылық есепте шығындар мен ... ... ... бет сипаттау арқылы жүзеге асырылады.
Л. З. Шнейдман бойынша, сипаттайтын шоттар - ... ... (30-34 ... және ... шот 90 ... ... ... бухгалтерлік (қаржылық) есеп шоттары жоспарында жалпылама шот 35
«Қарапайым қызмет бойынша шығындар», ал басқарушылық ... ... 27 ... ... ... және 43 ... өнім»
қарастырылған.
Сомаларды қаржылық және басқарушылық есептің шоттарына тарқатқаннан
кейін, ... ... ... ... 30-34 шоттарының кредиті
бойынша айналымдарды есептеп, олардың орта шамасын құрайтын элементтер
бойынша шығындардың кредит айналымы ... ... ... бухгалтерияда
олар тек жалпы сома түрінде көрсетіледі. ... ... ... мен басқа бөлімшелері бойынша жүргізу ұсынылатын 27 «Өндірістік
қызмет ... ... ... түскен түсім мен нақты сатылған
өнімнің, ... ... пен ... ... өзіндік құны
салыстырылады. Басқарушылық ... ... ... ... ... ... ... аяқталмаған өндіріс пен дайын
өнімге түзетсек, онда қаржы бухгалтериясының мәліметтерімен бірдей нәтижені
аламыз.
Басқарушылық және қаржылық есептің ... ... бет ... ... ... есептің ресейлік тәжірибесінде профессор В. Ф.
Палий ұсынған [6, 279 б]. Ол бұл үшін ... ... ... ... мен ... элементтері бойынша көрсететін басқарушылық
есептің қосымша енгізілетін шоттарына 37 «Жалпы шығындарды көрсету» шотына
бетпе-бет ... ... 27 ... ... ... арнайы көрсету шотын
қосуды ұсынады.
Егер басқару есебінің ішкі жүйесі автономды болса, онда айналық түрінде
танымал шоттары, не олардың ... ... ... яғни бұл байланыстың
екінші варианты болып саналады. Басқару есебінің бірінші варианты, оны
практикада қолдану ... ... одан әрі ... негізгі
бастамасы болып қызмет атқарады, өйткені жоғарыдағы айтылған екінші вариант
біріншісімен салыстырғанда үлкен қиыншылықтарды тудыруы ... ... ... бухгалтериясы шығындарды экономикалық элементтері ... ... ... ... калькуляция баптары бойынша
топтастырады. Бүгінде Қазақстанда интегралданған (яғни, бір айналымды) есеп
жүйесі әрекет ... ... ... есеп ... ... ... арнайы
шоттары белгіленбеген.
Бухгалтерлік есептің методологиялық негіздері, ұйымдастыру мен жүргізу
тәртіп нормативті (ереже белгілейтін) ... ... ... ... жүйе ... ... заңнамалық; халықаралық қаржылық есептің
стандарттары (ХҚЕС); құқықтық-нормативтік нұсқаулар; есеп саясаты ... ... ... ... ... бірінші заңнамалық деңгейіне мына заңдар
жатады:
1. Қазақстан Республикасының азаматтық кодексі, 1 және 2 бөлімдер
[43].
2. ... 1995 ж. 26 ... 2732 ... есеп пен ... беру ... Заңы (өзгерістер мен толықтырумен) [44].
3. КР-ның 2001 ж. 21 ... ... ... ... және ... төлемдер туралы" Салық кодексі (өзгерістер мен ... ... ... екінші деңгейі - Халықаралык қаржылық
есептіліктің стандарттары [46, 26 б]. Олар - ... ... ... ... есеп ... ... ... мен тәсілдері. Қазіргі уақытта
БҰҰ-дағы Халықаралық стандарттар жөніндегі комитет 41 ... ... ... 2003 ж. 1 ... ... қаржылып есеп жасау ХҚЕС сай
жүзеге асырылады. ("Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру туралы" ... ... ... - ... ұсыныстар, құқықтық-нормативтік акт
нұсқаулар, нұсқауларды ҚР Қаржы министрлігі мен ... ... ... ... Олар ... ерекшеліктерге сәйкес есептік
стандарттарды нақтылайды. Мысалы, 2002 ж. 18 ... 438 ... ... және оны ... ... ... құжаттарының төртінші деңгейі - кәсіпорынның есеп саясаты
мен қызмет құжаттары. Олар ұйымның есеп жүргізу ерекшеліктерін ... ... бірі ... кәсіпорынның есептік саясатын бекіту туралы
бұйрық саналады.
Есеп саясаты - ... ... ... ... ... ... сәйкес ұйымның бухгалтер есепті ... ... есеп ... ... үшін ... ... негіздер, шарттар,
ережелер мен практика [47].
Есеп ... ... ... ... ... ... ... құрал-жабдықтарға және шаруашылық керек-
жарақтарына жатқызу белгілері (критерийлері).
- ... ... ... ... ... Негізгі құрал-жабдықтарды есептеу мен қаржыландыру тәртібі.
- Материалдық емес активтер бойынша амортизацияны есептеу тәртібі.
- Материалдық-өндірістік қорлардың есептік топтарын ... ... ... ... алу, бағалау операцияларын
шотгарда көрсету әдістері.
- Өндіріс шығындарын топтастыру мен есептен шығару. Жанама ... ... ... ... шығындарды өтеу мерзімі. Бітпеген өндірісті
бағалау. Өнімнің, жұмыстың, көрсетілген ... ... ... ... Өнім ... ... ... қызметті есептеу әдістері.
- Өнімді (тауарды, жұмысты, көрсетілген қызмет) өткізуден ... ... ... резервтерін құру тәртібі.
- Қарыз бойынша процентті есепте көрсету.
- Бағамдық айырманы есептеу тәсілі.
- Резерв жасау.
- Дивиденд ... ... ... ... ... ... ... жоспарын жасау.
- Бухгалтерлік есеп түрін таңдау.
- Есеп ақпаратын ... ... ... ... ... ... мен ... ұйымдастыру.
- Мүлік пен міндетгемелерді түгендеу жүргізудің саны мен
мерзімін белгілеу.
3. Бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру.
- Бас бухгалтердің құқықтары мен ... ... ... басқа бөлімшелер мен өзара іс-қимылының
тәртібі.
- Бухгалтерлік ... ... ... Жеке ... ... бөлімшелер мен қызметкерлердің құрама мен бірге
бағыныштылығы.
- Есеп ақпараты қызметкерлерінің қызметтік нұсқауларын ... есеп ... ұйым ... ... ... ... ... ресімделуге тиіс. Жыл ішінде есеп саясатында өзгерістер
болмайды. ... ... мен ... ... ... реттеуінде өзгерістер болған жағдайда, меншік иелері ауысып
немесе қайта ... есеп ... ... енгізілуі мүмкін. Оларды
есепті жыл басталғанға дейін басшының ... ... және ... 1 ... ... қолданылады.
Қазіргі жағдайларда бухгалтерлік есепті реттеу тек негізгі нормативті
ұйғарыммен ғана атқарылады. Есеп жүргізудің ... ... ... ... нақтылау мен орындау тетігі әрбір кәсіпорында жасалады
және есеп саясатында көрсетіледі.
«Есеп саясаты – кәсіпорынның қаржылық ... және ... ... тәсілдерінің жиынтығы»,- дейді э.ғ.д., профессор М.С.
Ержанов [48, 54б ].
Мақта тазалау ... есеп ... ... ... ... толық көрсетілуін қамтамасыз етуі қажет. Халықаралық
қаржылық есептілік стандарттары нормативті - ... ... ... ... жалпы принциптері мен оны жүргізу тәртібін
сақтай отырып, кәсіпорынның есепті саясатын құруда, белгілі бір ... ... Бұл ... ... ... есепке алу тәсілі мен
өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау тәсілін таңдауға да ... ... « Есеп ... және оны ашу» ... ... ... кәсіпорындарының салалық ерекшіліктерін есепке алмайды.
Осыдан ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі туындайды, оның негізінде есепті ұйымдастырудың
салалық ерекшілігін есепке алатын есеп саясатын құруға болады деп ... ... ... ел ... ... ... ... қамтуы мүмкін емес, сондықтан салалық есеп ... ... ... ... Н. Ю. ... [49, 68 б ... Республикасында бухгалтерлік есеп жүйесін реформалау әлі
толық аяқталмағанын айта кету керек. Ол ... ... ... ... ... болмауы, бухгалтерлік есептің ішкі
салалық стандартының негізінде, ... ... ... ... және технологиялық ерекшеліктерін есепке алатын есеп саясатын
құру ... ... ... ... кәсіпорындарының есеп саясаты, салалық, өндірістік және
технологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, қаржылық есептілік ... ... ... ... қағидаларын, құқықтары мен
процедураларын түгел ... ... Міне ... есеп ... – мақта
өнеркәсібінің бухгалтерлік есеп жүйесінің қазығы болар еді және ... мен ... ... ... ... жедел шынайы жеткізу
мүмкіншілігі туындайды.
Өзбек ғалымы Б. Ю. Махсудов басқарушылық ... ... ... оны ... және ... деп екіге бөлу арқылы
енгізуді ұсынады, және «... бұл ... ... ... ... енгізудің бағытын нақтылайды» деген ой айтады [50, 10 б].
Алайда, оның екінші жағы бар, ... ... ... ... және басқарушылық бухгалтериясының шоттар жоспарын түзу және әр
бөлімге ... ... ... ... бухгалтерия қызметкерлерінің
міндеттерін бөлу сияқты жұмыстар ... ... ол ... ... талап
етеді. Жеке меншік иелігіндегі мақта зауыттары үшін бұл тиімсіз.
Қазақстанның қазіргі қолданыстағы шоттар ... ... ... өндірістік есепке арналған шоттары кездеседі, бірақ сол шоттар
толығымен басқарушылық есеп ... ... ... ... ... ... мақта тазалау ... ... ... есепті енгізуді арнайы шоттарды пайдаланусыз,
оның қарапайым формалары мен элементтерін енгізуден бастау керек, ... ... ... шеңберiнде басқарушылық ... бiр ... ... ... ... Шығындарды және
нәтижелерді есепке алудың бір айналымды жүйесі кәсіпорында шоттар жүйесінің
біріңғайлығын ... және ... ... ... ... ... етеді.
Мақта тазалау кәсіпорындарында бір айналымды жүйені одан әрі жетілдіру,
басқарушылық бухгалтериясының арнайы шоттарының үш ... ... ... ... ... есепке алуға арналған;
- Шығындарды құралу орындары мен ... ... ... ... ... ... түрлері, олардың құралу орындары және орталықтары
бойынша ауытқуларын ... мен ... ... ... ... негізінен шығындардың синтетикалық есебін
ұйымдастырумен айналысады, ... олар сол ... ... ... ... және ... өнімге кеткен шығындардың жалпы сомасын
ғана көрсетеді. Сондықтан, мақта ... ... ... ... ... ... жоспарын одан әрі талдап тексеру ... ... ... ... ... аналитикалық есебiн
тиянақты ұйымдастыру, әрбiр ... шот үшiн ... ... ... ... ашу мәселесiн көтередi. Мысалы: 1310 «Материалдар
мен шикiзаттар» шотының көрнекілік ... ... ... ... ... ... шикізатын дайындау мен өңдеуді,
есепке алу мен калькуляциялау 7 ...... ... ... ... есеп стандарттары (2003 ж. 28 қаңтардағы №27 өзгерістерімен )
және оған «Өнімнің (жұмыстың, көрсетілген қызметтің) өзіндік ... ... ... мен ... ... ұсыныстармен белгіленеді,
сонымен қатар 2 ... ... ... ... ... басшылыққа алады.
Мақта зауытының дайындау қызметінің шығындарын жоспарлау мен ... ... ... ... ... ... ... мақта шикізатын
дайындау, сақтау және мақта зауытына жеткізу көлемін анықтауға негізделеді.
Бұл жоспардың ақырғы сипаты ... ... ... ... ... ... мен ... құнын анықтау болып табылады.
7 сурет - Мақта тазалау кәсiпорындары үшiн 1310 «Материалдар мен
шикiзаттар» шотының ... ... ... ... ... ... мен ... құрайды:
- Мақта шикізатын дайындау бойынша ... ... ... ... ... ... жеткізу, қоймалау және сақтау
бойынша шығындар сметасы;
- Дайындау бекеттеріндегі мақта ... ... ... ... ... зауытындағы мақта шикізатының жоспарлы өзіндік құны;
- Мақта шикізатының сатып алу құны мен ... ... ... бөлу.
Мақта шикізатын дайындау бойынша шығындар сметасына, зауыттан тыс
дайындау пункттарының, мақтаны қабылдаудан бастап, оны ... пен ... ... тиеуге кеткен шығындары және ... ... ... ... ... ... өңдеуге мақта зауытының
пневмотранспорт құбырына берген шығындары енеді.
Мақта шикізатын дайындау бойынша шығындар сметасы үш ... ... ... шығындары. Бұл бөлімге дайындау, дайындау пункітіне жеткізу
және көлік ... ... ... ... ... байланысты
шығындары енеді.
Б. Мақта шикізатын зауытқа жөнелтуге дайындаумен байланысты шығындары -
мақта ... ... салу ... және ... ... ... ... тасымалдауда мақта шикізатын мақта тасымалдау
автомобильдерінің ... тиеу ... ... шығындар - әкімшілік-басқарушылық; машиналарды және еңбек
сиымдылығы көп жұмыстарды механизациялау құралдарын ұстау; ... ... ... ... және мақта шикізатын сақтаумен
байланысты басқалай шығындары; әр ... ... ... сметасы бойынша шығындардың жалпы сомасы сортына байланыссыз
сатып ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
Зауытқа мақта шикізатын жеткізу бойынша шығындар құрамына зауыттан тыс
дайындау пункттерінен мақта ... ... ... оны ... түсіру шығындары, зауытта өңдеу үшін негізгі өндіріске беруге
дейін қоймалау және сақтау шығындары енеді.
Мақта-шикізатының қабылдануы, шығуы, қалдығы, оның ... алу ... алу ... ... ... ...... және материалдар»
3310 «Жабдықтаушылар мен мердігерлерге ... ... ...... мерзімді берілген аванстар»
Мақта зауытының дайындау қызметі көмекші өндіріске ... ... ... ... ... тікелей дайындау-көлік шығындары
8030 «Көмекші өндіріс» баланстық шоттарында жүргізіледі және ... ... ... ... «Еңбек ақы»
8033- «Еңбек ақыдан аударымдар»
8034- «Үстеме шығындар»
Бұл шоттарда мақта-шикізатын дайындау бекетіне ... оны ... ... мақта зауытында жинау мен сақтауға байланысты барлық
шығындар есепке алынады.
Баланстық шот 1310- ... мен ... екі ... ... Оның бiр шотында ... ... ... ... ... ... 1312 ... материалдар – мақта шикiзаты»).
1312 «Негiзгi материалдар – мақта шикiзаты» баланстық шот бойынша
аналитикалық ... ... ... ... Дебеттік - қабылданған мақта-шикізатының саны мен құны есепке
алынады. Регистрлар әрбір мақта қабылдау ... мен ... ... ... қабылдау бөлімшелерімен ... ... ... ... сорт ... жеке ашылады;
2) Кредитті регистрлар әрбір өнеркәсіптік сорт ... ... ... ... ... (Дт 1312 Кт 3310) ... Бұл регистрларға мақта-шикізатының саны мен ... алу ... ... ... есепке алу үшін кредитті регистр (Дт 1312 Кт
8030) ашылады.
Мақта-шикізаты физикалық (нақты), есепті және ... ... ... ... қабылдау және тапсырушылармен есеп айырысудың типтік
операцияларының шоттар корреспонденциясы төменде келтірілген:
Дт 1312 Кт 3310 ... 3310 ... Кт ... тапсырған мақта шикізаты үшiн аванс берілгенде келесі
бухгалтерлік ... ... 3310 ... Кт 1610 ... 1610 (дайындау) Кт ... 1312 ... ...... ... шотта ай
сайын мақта шикізаты сатып алу бағасында өнеркәсіптік сорттар кесіндісінде
кірістелінеді. ... ... 8030 ... өндiрiс» шотының кредитiнен
1310 «Материалдар мен шикiзаттар» шоттының дебетіне өткізіледі.
Тікелей дайындау-көлік шығындарын ... ... екі ... ... ... шикізатын қабылдау, сақтау және зауытқа жөнелту шығындары;
- мақта ... ... ... оны ... ... жинау және
сақтау шығындары.
Бірінші топ мақта шикізатын қабылдау және сақтау ... ... ... топ, ... шикізатын дайындау бекеттерінен мақта зауытына
жеткізумен байланысты көлiк шығындары мен ыдыс шығындарын және ... ... үшін ... ... дейінгі шығындарды қамтиды.
8031, 8032, 8033, 8034 транзиттік шоттар ... ... ... ... ... ... дайындау бекеттері үшiн жекелеген
регистрлар ашылады. Айдың соңында осы ... ... ... ... ... шотында жабылады.
8030 «Көмекшi өндiрiс» баланстық шотында жинақталған ... 1312 ... ... –мақта шикiзаты» баланстық шотына
келесі тәртіп бойынша есептен шығарылады:
• қаңтар – шілде аралығында бұл шығындар ай ... 2920 ... ... » баланстық шотының дебетіне жазылады, ол үшін 8030
«Көмекшi өндiрiс» шоты ... жеке ... ... ашылады;
• ағымды жылдың өнімінің мақта шикізатын дайындаудан бастап, тамыз-
желтоқсанда, дайындау шығындары 2920 шоттан және ағымды ... ... ... ... ... ... және классына байланыссыз
кондинциондық массада есептелінеді және 1310 ... ... ... ... қызметі бойынша барлық шығындар сомасы жылдың ... ... ... ... ... ... жатқызылуы керек.
Төменде мақта зауытының ... ... ... жекелеген
операциялары бойынша бухгалтерлік жазулар мен шоттар ... ... ... ... ... ... бойынша бухгалтерлік
жазбалар.
|Операциялар реті ... ... |
| ... ... ... ... ... сақтау үшін босатылған |2920 |1311 ... ... ... ... ... | ... аралық) ... | ... ... ... ... дайындау - |8030 |2920 ... ... ... есеп ... | | ... | | ... Ай ... дайындау-көлiк шығындары мақта|1312 |8030 |
|шикізатының өзіндік ... ... | | ... ... құны – бұл өндіріске және өткізуге кететін ақшалай
түрдегі шығындар.
Калькуляциялау – бұл барлық тауарлық өнімдердің де әрі бір ... ... ... ... Ол кәсіпорын жұмысын оперативті басқаруда маңызды
орын ... ... ішкі ... дер уақытында ашуға мүмкіндік беріп, оны
өнімнің өзіндік ... ... және ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын жоспарлауға және өнімнің
(жұмыс, қызмет) нарықтағы сұранысын ... ... ... ... мына ... болуы мүмкін:
• жоcпарлы – еңбек шығынының, озық ... мен ... ... ... ұйымдастырылуын білдіретін өндіріс қаражатының
озық (прогрессивті) нормасы негізінде ... ... есеп ... ... ... - өнімнің өзіндік құны
кәсіпорынға тәуелді (өндіру, үнемдеу немесе ресурстарды артық
шығындау бойынша ... ... ... ... кем орындалуы) және тәуелді болмайтын (материалдар
құнын, амортизациялық ... ... ... ... ... суға және т.б тарифін өзгерту) себептер бойынша
жоспардан ауытқуы мүмкін нақты шығындармен сипатталады;
• нормативті калькуляциялар – ағымдағы жоспарлы ... ... ... ... Ол шығын есебінің нормативті
әдісін қолданатын жән өнімнің өзіндік құнын калькуляциялайтын
кәсіпорында жасалады. Оның ... ... қол ... ... ... ... әрекет ететін нормалар
жатады. Нормативті калькуляция жоспарлымен салыттырғанда
есептік кезеңдегі өнім ... ... ... ... нақты көрсетеді;
• жобалық калькуляциялар – келешекке ... ... әр ... болып табылады. Ол күрделі салымның
(капитальных вложений) жаңа ... және ... ... үшін ... ... ала ... калькуляция – нақты шығын негізінде
және он айда немесе төртінші тоқсандағы немесе басқа кезеңдегі
болжалдық (ожидаемому) өнім ... мен ... ... есеп
айырысудың басқа кезеңінде алынатын нақты өнім ... ... Бұл ... ... ... ... ... нәтижесін алдын ала анықтауда
қолданылады. Мұндай калькуляциялар негізінде, ауыл шаруашылық
кәсіпорындарында ... ... ... ... ... және ... өзіндік құнын калькуляциялау
объектісін дұрыс анықтау қажет.
Шығын есебінің объектісі – ... ... ... ... ... объект. Өнеркәсіптерде шығын есебінің
объектісі мен калькуляциялау объектісі бір-біріне дәл ... ...... ... өнім ... түрлері.
Мақта тазалау кәсіпорнының өндірістік қызметінің шығындарын есепке алу.
Шығарылатын өнім - ... ... ... өзіндік құнына енетін
шығындар өндірістiк есептің шоттар жүйесінде сипатталады. ... ... ... кесіндісіндегі негізгі ... ... ... ... ... ... ... массасы мен құнының ... ... мен ... ... аналитикалық регистрларда
жүргізіледі. Өңделген мақта ... ... алу құны мен ... жылына бір рет 1310 «Материалдар мен шикiзаттар» шотынан ... ... ... ... дебетіне жатқызылады.
Өңдеудің өндірістік шығындары дайындалған талшықты сортқа бөлместен
жеке ... ... ... Оларды талшықтың сортына бөлу айына бір
рет калькуляция жасау кезінде жүргізіледі.
8010 «Негізгі өндіріс» шотының 8011, 8012, 8013, 8014 ... ... ... ... киптарға тығыздау үшін қаптау материалдарының (мата, сым немесе
лента, жіп, шпагат, ... және ... ... ... ... ... және нығыздау негізгі өндірістік ... ... ... ... ... жұмысшыларының еңбек ақысынан
әлеуметтік сақтандыру аударымдары;
г) «Үстеме шығындар» ... ... ... ... ... ... өңдеу нәтижесінде өндірістен мақта өнімінің бірнеше
түрі түседі. Оның ішінде бір түрі ... ... - ... түрде негізгі
өнім деп қабылданады, ал қалғандары (тұқым, линт, қалдықтар) жанама өнім
ретінде қабылданады.
Мақта тазалау өнеркәсібінде ... ... ... ... ... алу ... бойынша калькуляциялау объектісі ... ... ... - ... талшығы, оған өнімді шығару мен жанама өнімнің барлық
шығындары жатқызылады.
Мақта талшығының өндірістік ... құны ... ... ... жеке ... ... ... сәйкес селекция мен өнеркәсіптік сорттағы
тығыздалып киптерге салынған талшықтың 1 т есептелінеді.
Мақта талышығының калькуляциясын жасау ... ... ... ... жылдың басына қалған қалдықтарды, сонымен қатар өндірістік
шығындардың сметасын есепке ала отырып, жоспарлы ... алғы ... ... калькуляция жасау кезінде шикізаттың құны мақта
талшығының сәйкес санына келетін, ... ... ... алу құны ... ... шектеледі.
Мақта шикізатына жалпы шығындардан көтерме бағада ҚҚС -сыз ... құны ... ... ... дайындау мен өңдеудің салалық, ... ... ... ... ... ... кәсіпорнының шоттарының
жұмыс жоспарына да әсерін тигізеді, оны «Шардара мақта» ЖШС-де ... ... ... көре ... отырған кәсіпорын құрамында 2 зауыттық дайындау бекеті мен 24
зауыттан тыс мақта қабылдау бекеті мен 2 ... ... ... ... жөндеу механикалық цехы мен энергетикалық цехтары бар. «Шардара
мақта» ЖШС-ң жұмыс шоттар ... ... ... ... туралы
мәліметтерді жалпылау және талшықтың өзіндік құнын калькуляциялау ... ... ... 9 ... есеп ... ... ... мен субшоттары ашылған. Қазіргі таңда мақта тазалау кәсіпорындары
жаңа ... ... ... ... ... сол ... ... 900 «Негізгі өндіріс» бір элементті шотында есепке алынған,
тікелей мақта ... ... ... ... ... ... 920 «Көмекші өндіріс» «Зауыт маңындағы дайындау бекеті» субшоты
(920/1) зауыт маңындағы дайындау бекеттерінің шығындарын қамтуға ... 920 ... ... ... тыс ... ... ... субшоты 24 зауыттан тыс мақта ... ... ... 930 ... шығындар» жөндеу-механикалық цехының және энергоцехтың
шығындары туралы ... ... ... ... ... шығындарды
қамтуға арналған.
8-суретте қазіргі таңдағы «Шардара мақта» ЖШС ... ... ... есепті ұйымдастыру сызбасы көрсетілген. Талдау
«Шардара мақта» ЖШС -дегі бухгалтерлік ... ... ... мақта тазалау кәсіпорынында басқарушылық есепті ұйымдастыруда
есепке алуға керекті, келесі негізгі кемшіліктер тән ... ... ... ... ... ... есебі әрбір мақта пункті және зауыт
маңындағы дайындау пункті, яғни мақта шикізатын ... ... ... ... ... ... сұрыпқа жеке жасалмайды. Мақта
шикізатын сұрыптау мен ... ... ... ... көлемін есепке алу
әрбір бөлімше бойынша дайындау мен сатып алу шығындарын ... ... ... ... ... ... емес ... әкеледі.
2) әрбір мақта пункті бойынша өндіріс шығындарының жеке есебі
жүргізілмейді.
3) тек қана ... ... құны ... ал ... ... құны ... баға ... калькуляциялаусыз шығындардың жалпы
сомасынан алынып тасталынады. ... ... ... және ... линт пен басқа талшықты өнімді түйіндес деп емес, талшықты өнімге
теңеп, олардың өзінің өзіндік құнын есептеу керек.
4) ... ... ... ... ... ... тасымалдау
және өңдеу процесінде жоғалту шығындарына ұшырайтын өндіріске жатса да,
негізгі өндірістің бықсық- жоғалтуларын ... алып ... өз ... ... ... ... есеп ... өзінің
жауапкершілік орталығының қызметінің соңғы нәтижесіне деген менеджерлердің
жауапкершіліктерін күшейту үшін нормадан тыс жоғалтулар мен ... ... ... ... ... ... ... де есепке алу керек. Бұл
өндірістік ысыраптардың көлемін минимумға жеткізу мақсатында, басқарушылық
шешімдерді қабылдау үшін себептер мен ... ... үшін ... ... ... ... ... бойынша калькуляциялау
жүргізілмейді. Талшықтың 1 тоннасының орташа өзіндік құны шығындардың ... ... ... шығымына пропорционалды бөлу арқылы және оларды
өнімнің тоннадағы сәйкес шығымына бөлу ... ... ... қатар
барлық қалған түйіндес өнімнің- тұқым мен талшықты өнімнің ... ... ала ... тасталынады. Экономикалық тұрғыдан ... ... ... құныны калькуляциялаудың бөлшекті нұсқасы дұрыс болар еді,
өйткені шығындардың барлық түрі ... ... ... мен ... ... болады. Мысалы, жабдықтарды ұстау мен пайдалану шығындарын
талшықтың шығуына пропорционалды бөлуде төменгі сортқа келетін ... ... ... ... ... төмен болған сайын одан
талшықтың шығуы ... ... ... ... ... ... ... негізбен жатқызу туралы болады. ... ... осы ... ... ... қызметі бойынша калькуляциялау
жүйесі немес activity -based costing - АВС ... ... ... ... ... нақты калькуляциясы ғана жасалады, сонымен
қатар ол тек IV ... және I ... ғана ... Жоспарлы
калькуляция жасалмайды. Бұл жағдай басқарушылық ... ... ... ... жөніндегі жоспарлау, есепке алу және
бағалау, бақылау сияқты әрекетті құралдарын ... ... ... ... есепті ұйымдастыруда талшықтың әрбір сұрыбының
өзіндік ... ... ... сонымен бірге үстеме
шығындарды бөлудің нормативті ставкаларын ... ала ... ... етеді.
7) өндірістік циклдың барлық бөлімшелерінде мерзімнен тыс уақытқа
қосымша ақы ... ... ... ақының мерзімді жүйесі қолданылады. ... ... ... ... ... ... Біздің
пікірімізше, зауыттың негізгі өндірістік-технологиялық бөлімшелерінің
жұмысшыларына жалақының мерзімді- сыйақылық жүйесін ... ... ... ... шикізатты үнемдеуге, өнімнің сапасын көтеруге, жоғалтуларды
төмендетуге және т.б. белгіленуі мүмкін.
Көргеніміздей, ... ... ... ішкі ... ... және ... ішіндегі менеджерлердің құзырында. Сондықтан бұл
кемшіліктер басқарушылық есепті ұйымдастыруда шешілуі керек ... ... атап ... ... есеп ... ... ... шеңберінде
басқарушылық есептің қаржылық есеппен өзара байланысын қамтамасыз ететін
басқарушылық ... ... ... жасау (2.1. бөлімде
ұсынылған);
- Мақта тазалау кәсіпорынының қызметінің ерекшелігін ... ... ... ... мен өндірістің шығындарын есепке алу
тәсілін таңдау және негіздеу;
- Кешенді шығындарды ... алу және ... ... қатар жанама
өнімінің өзіндік құнын калькуляциялаудың тәсілін жасау;
- Әрбір сұрыптағы талшықтың 1 тоннасының өзіндік ... ... құру және ... ... ... мен ... ... (2.3 бөлімде ұсынылған);
8 сурет - «Шардара мақта» ЖШС –нің мақта ... ... ... ... 1 ЖМЦ - ... -механикалық цехы; 2 ЭЦ- энергоцех;
- Басқарушылық есепті негіздеу мен ұйымдастыру жағдайында бастапқы
құжат ... ... ... (2.2. ... ... Сәйкес құжат айналымын жасай отырып өндірістік ақау мен ... ... ... ... Негізгі жауапкершілік орталығының бірі (КТБ) ... ... ... шикізатының есебін жүргізу.
- MS EXCEL мүмкіншілігін пайдалана отырып, мақта зауыттарында құжат
айналымын автоматтандыру.
Осы және басқа да ... ... ... ... бөлімдерінде
көрсетіледі.
2.2 Басқарушылық есепте бастапқы құжат айналымының тәртібі
Тәжірибеде, ... ... жиі ... ... ... түрі ... классикалық жүйе түрінде ұйымдастырылған форма;
- орталықтырылған жүйе түрінде ұйымдастырылған форма;
Классикалық жүйеде ... ... ... ... мен ... ... ол ... деп аталады. 9-суретте, Бас
кітапқа жазылған жазбаның реті көрсетілген. «Кітап-журналда» ... онда ... ... ... ... ... және және
кредиттік шоттары, шоттарға түскен сомалар, сәйкес құжатқа ... ... ... қашан да бухгалтерлік құжат болып табылады.
9 сурет - Бас кітапқа жазбалардың түсірілу реті
Классикалық жүйе формасы, іс-әрекеттерді ... ... ... ... мінезделеді. Тіркеу шаралары, әр түрлі тіркеу
жұмыстарының ретін сйкестендіріп орналастыруымен ... ... ... тіркеу процесі, шаралардың кезеңдігі мен мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... Бас
кітап бірнеше көмекші кітаптардан тұрады, ... ... алу ... ... ... ... тағы басқалар. Бас кітапта іс-әрекеттер қатары мен
шығу тегі ... ... ... ... ... ... үшін ... (10-
сурет). Бас кітаптың кез-келген шоты міндетті түрде, ... ... ... ... ... тіркеуі тиіс. Осы талапқа
сәйкес, шот: ... ... ... ... ... сияқты
мәліметтерді қамтуы тиіс.
Хронологиялық ... ... ... - ... ... ... ... сурет - Мақта тазалау кәсіпорынында құжат айналымының тәртібі
Ескерту* - ... ... ... ... ... құжат; - ... ... - ... ... құрылымдық бөлімше
(жауапкершілік орталығы); ТТҮ-тауарлы-транспортты үстеме; ҚТ – қабылдау
түбіртегі;- 2-ші бет
Бастапқы және ... ... ... ... ... оны дайындаудан
бастап, тұқымнан тазалауға, ... және ... ... ... ... ... ... өткен бөлімінде мақта тазалау кәсіпорынының
өндірістік инфрақұрылымы берілген (А ... осы ... ... енуі мен ... бар және ... ... ... жүзеге
асыратын жеке жүйе ретінде қарастырылады.
Әрбір құрылымдық бөлімше, басқа бөлімшелерден ... да бір ... алып қана ... ... ... жүйе ретінде шығуында алғашқы
құжаттардың белгілі ... мен ... ... ... ... кәсіпорынында әр түрлі деңгейде өңделген мақта ... бір ... ... ... бір жүйеден келесі
жүйеге өту технологиялық процесін жоғары берілген 11-суретте қарастырдық.
Суреттен көргеніміздей, мақтаны қабылдау, ... ... ... ... ... ... жүргізіледі. Бір үстемеде бірдей
көрсеткіштегі мақта ғана жіберіледі. Мақтаны қайтару кезінде үстеменің
жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... журналға
тіркеледі, онда күні, шаруашылық, бригада атауы, мақтанының ... ... ... көрсетіледі.
Мақта партиясын өлшеуге дейін бірінші аймақта оның сортын, ылғалдылығын
және ластануын ... үшін үлгі ... Егер ... өзі әкелген
мақтаның зертхананың белгіленген ... ... ... ... ... үлгi ... ... оның сапасы қайта анықталады. Осы
талдаудың нәтижелері тапсырушы мен дайындау бекетіне міндетті болады. Сонан
соң мақта екінші аймаққа ... үшін ... ... ... ... оның ... журналға жазылып таразыда жүкті өлшеу үшін «брутто»
салмақ ... ... ... ... ... ... ал бірінші экземпляры
қоймалану орнын ... ... ... ... ... ... ... Бұнда қабылданған мақтаны қарайды және аралас немесе
нормадан тыс ылғанданған ... ... ... ... ... ... аймаққа қайтарады, үстеменің «қоймалау» бөліміне қайтарылған мақтаны
алғашқы белгіленген саннан алып ... үшін ... ... ... ... салынады. Сонан соң жүргізуші екінші
аймаққа көлік ... ... ... ... ... үшін ... ... үшін жөнеледі, соңынан қабылданған мақтаның нетто
салмағын анықтайды, оны транспорттық үстемеге және ... ... ... бірінші экземпляры қабылдау ... ... ... үшін ... ... ... тапсырушыға
беріледі.
Бір күн бойы қабылданған мақта бір қабылдау ... ... оны ... ... бередi. Тапсырушымен есеп
айырысқаннан кейін есеп қисап бөлімі оған түбіртектің ... ... ... ... ... ... басқармасына
бағыттайды, үшіншісін дайындау бекетіне алып қалады.
Дайындау бекетінде мақта қозғалысын есепке алу ... ... ... ... мақтаның сортын, оның ластануы мен ылғалдығын жазады.
Сонымен, суреттен көріп отырғанымыздай, мақта дайындау бекетінде «Мақта
шикізатының қозғалысын тіркеу» кітабы, ... ... ... элементі
болып табылады. Бұл кітапта, технологиялық процесспен қатар, бастапқы және
жинақ құжаттары негізінде барлық ... ... ... ... ... ... ... зауытына жөнелту
12 сурет - Мақта дайындау ... ... және ... құжат
айналымын ұйымдастырудың қазіргі схемасы («Шардара-мақта» ЖШС-нің
мысалында)
Мақта зауыттарының құжат айналымын талдау жүргізу нәтижесінде, оларға
тән келесі кемшіліктерді атап көрсету қажет:
... ... ... ... ... тұлға статусы жоқ,
кіші шаруа ... мен ... ... ... ... тапсырушыларға, мақта шикізатын сатып алу, келісім-
шарт , шот-фактура, тауарлы-транспорттық үстеме, сияқты, құжаттарды
толтыру ... емес ... Оның ... ... ... орыс ... жақсы түсінбегендіктен, кейде соңына дейін
қандай құжатқа қол қойғанын аңғармай жатады, ... ... ... ... толтыру қажет (Қ, К, М, Н, Л қосымшалары)
• Кейбір ... ... ... ... ... қайталану болып жатыр, мысалы, мақта тапсырушы мақта
шикізатын қабылдау ... ... ... соң, тағы да ... ... алу қабылдау-үстеме – түбіртегін толтырады.
• Сатып алынған мақта-шикізатының және уақытша ... ... ... ... ... ... осыған орай,
уақытша сақтауға берілген мақта шикізатының құжат ... ... ... ... ... ... осы бөлімде есеп процессін
автоматтандыруға жол бермей отыр, ол ... ... ... ... ... ... кері ... тигізеді.
• Әр түрлі қашықтықта орналасқан 20-30 шақты мақта қабылдау бекеті бар
мақта зауыты үшін, ... ... ... ... фьючерстік
бөлімшелер (орталықтар) құруды талап ... Бұл ... ... ... ... ... мәліметтерді
компьютерлік өңдеу сияқты іс-әрекеттер болады.
Осы кемшіліктерді жою мақсатында, мақта тазалау ... ... ... ... ... ... айналымын
жетілдіру ұсынылды (Ғ қосымшасы ).
Мақта тазалау кәсіпорындарында бастапқы құжат ... ... ... айналымын қысқартып, журнал мен кітаптар түрінде ... ... ... ... көзделеді. Және зауыт
бухгалтерлерінің жұмысын жеңілдету мақсатында, сондай-ақ ... ... ... құру үшін ... ... ... ұсынамыз.
13 cурет - Мақта зауытының фьючерстік бөлімінің ұйымдастырылу құрылымы
Ұсынылып отырған ... ... ... ... ... «фьючерстік бөлімшелер» құрылуында. Бұл орталыққа барлық
зауыттық және ... тыс ... ... ... ... ... шикізатын сатып алу, уақытша сақтау, сақтау және ... ... ... ... ұйымдастырылу құрылымын 13-
суреттен көруге болады.
2.3 Мақта өнімінің өзіндік құнын есептеу тәртібі
Өндірістің шығын есебі мен ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл арада өнімнің ... ... ... ... ... ... өндіру мен өткізу шығындары деп
түсінеді.
Өнімдік өзіндік құнына қандай ... ... ... ... оның мына ... атап ... цехтың өнімді дайындаудағы шығынын сипаттайтын цехтық;
• өнім өндірісін ұйымдастыру шығынын қамтитын өндірістік;
• толық яғни өнім ... және ... ... ... ... құн.
Өнім (жұмыс, қызмет) бірліктерінің өзіндік құнының есеп ... деп ... ... ... ... - өткізуге арналған
кәсіпорынның өнім (жұмыс, ... ... ... Оның іріктемесі
калькуляциялау процесінің алдында жүреді.
Кез келген ұйымда ұйымда ... ... бір ... ... ... ... шығындарын жіктеу (нормативті құжаттарға сәйкес);
• шығын есебінің объектісін, калькуляциялау ... ... ... ... ... ... бөлу әдісін іріктеумен;
• шығынды кезеңдер бойынша жіктеумен;
• өндірістің және күрделі қаржы жұмсалымының ... ... ... ... ... ... әдісі мен калькуляциялауды іріктеумен.
Шығын есебі объект бойынша калькуляциялаудың тапсырыстық әдісін, қайта
бөлу әдісін, процестік әдісін бөліп көрсетеді.
Шығын есебінің және ... ... ... ... ... ... өнімге тапсырысбойынша өндірісте қолданылады. Ол әдетте,
өндірісті бір тұрпатпен ұйымдастыратын кәсіпорындарда, сондай-ақ ... ... ... және ... ... саласында қолданылады.
Бұл әдістің мәні – барлық тікелей шығындар жеке тапсырыстар бойынша
белгіленген калькуляциялау баптарында ескеріледі. Ал, ... ... ... орны ... ... ... бөлу ... сәйкес
тапсырыстардың өзіндік құнына қосылады.
Шығын есебі мен калькуляциялау объектісіне жеке ... ... ... мен ... ... бөлу әдісі біркелкі өнім
белгілі бір тізбекпен (қайта ... ... ... ... ... және ... өндіріс саласында пайдаланылады. Калькуляциялау
объектісіне әрбір қайта бөлуі аяқталған өнім жатады, ал ... ...... ... яғни ... ... жөнелтілуі мүмкін немесе басқа
тарапқа өткізілуі ықтимал жартылай дайындалған әзір өнімді алумен бітетін
технологиялық процестің бір ... ... мәні – ... ... ... бір ... бөлуден әр түрлі
өнім алынатын болса да, өндіруді қайта бөлу бойынша ағымдағы есепте көрініс
табады.
Есептің қайта бөлу әдісінің ... жеке ... ... бөлу ... шығынды қорытындылау; күнтізбелік кезеңде шығынды
есептен шығару; әрбір қайта бөлу үшін “Негізгі өндіріс” синтетикалық ... ... ... ... ... ... жағдайында жай калькуляция пайдаланылуы
мүмкін. Сериялық ... ... ... ... ... ... түрде
дайын өнімге жартылай дайындалған өнімге қайта есептеумен жасалады.
Шығынды ... ФИФО және ... ... ... ... ... ... өнім бірліктерін өңдеу оңдеуге жаңа өнімдердің
түсу шамасы бойынша жүргізіледі: Екіншісінде - өнім ... ... ... басталып, есептік кезеңнің шегінде аяқталады деп топшыланады.
Бұл әдісте калькуляциялау техникасы аналитикалық кестені ... ... ... ... ... ... бір шартты
бірліктің өзіндік құнын бағалау; дайын өнімдер мен аяқталмаған өндіірістің
өзіндік құндарының есебі.
Калькуляциялау аса ... алғы ... ... ... жиынтық
есебін ұйымдастыру жатады. Өнеркәсіптерде өндірістің жиынтық шығын есебі
мен калькуляциялауға екі нұсқа қолданылады – ... ... ... ... ... ... ... шығын есебі жартылай дайындалған өнімді бір
құрылымдық бөлімшеден екіншісіне ... ... ... ... ... өнімдердің өзіндік құндарын бухгалтерлік ... ... – есеп ... есеп ... ... жартылай
дайындалған өнімді келесі қайта ... ... ... ... ... ... ... құдарын қайта есептеумен жүзеге
асырылады. Өндіріс шығынының жиынтық есебі өнім шығарылымының әрбір қайта
бөлуі бойынша анықталады және өнім бір ... ... ұйым ... ... ... ... ... құрылымдық бөлімшелер бойынша да
калькуляцияланады.
Шығын есебінің және ... ... ... жаппай өнімді
сериямен өндіретін немесе тоқтаусыз ... ... ... ... Бұл ... шығындар тапсырысты орындауға қажетті
уақыт үшін емес, есептік кезең үшін жеке ... ... ... ... үшін ... өндіріс» жеке шоты ашылады. Мұнда ... ... және ... аяқталмаған өндірісшартты түрде
аяқталған қайта есептеледі.
Процестік әдіс, ... кен ... ... пен ... қолданылады. Бұл жерде шығарылған өнім бір мезгілде шығын есебі
мен калькуляциялаудың объектісі болып табылады.
Бір, екі және көпсатылы жай калькуляциялауды ... ... ... ... құны ... бөлімшелерге белгілі бір уақыт аралығына, осы
уақыт аралығында өндірілген өнім бірліктерінің санына ... ... ... жалпы сапасына бөлумен мен есептеледі.
Шығынның толық қосылуына байланысты шығын ... ... ... және
өзгермелі (тікелей) шығынды деп бөлінеді.
Толық шығын есебінің ерекшелігі – тікелей шығындаар әзірленген және
пайдаланылған ... ... ... ... ... ... бірлікке
тікелей қатысты. Бұл арада жанама шығындар өнім бірлігіне үстеме ... ... ... да бір ... ... ... өндіру мен калькуляциялау шығын есебінің басқа бір нұсқасы -
өзіндік құндардың толық емес есебі. ... ... ... ... ... ... бірыңғай тәсілдеме жоқ. Өзіндік құнға тікелей шығындар ... ... да, ... ... да ... ... ... өзіндік
құнға әр түрлі шығындар түрліше толық боп кіруіне қарамастан, ... ... ... бір бөлігі ескерілмейді және
калькуляцияланбайды, ол заласыздық ... ... ... ... шығынды
білдіретін, ал жеткеннен кейін салық салынғанға дейінгі пайда (операциялық
пайда) деп саналатын маржиналдық табыс есебінен орны ... ... ... “директ-костинг” жүйесінің негізіне жатады. Бұл
жүйенің мәні - ... ... ... өнім ... бойынша қорытындыланады,
ал ұдайы шығын жеке шотқа жиналып, ол (ұдайы шығын) ... ... ... ... ... нәтижесінің есебінен есептен шығарылады.
Толық емес өзіндік құн есеп жүйесінің артыққшылығы – баға ... ... ... ... және ... ... ... сондай-ақ шығындар мен нәтижелері бақылау мен бағалауды
ықшамдауға (оңайлатуға) болады.
Шығындарды басқарудың ... ... ... ... босату,
нормалау, жоспарлау, ішкі есеп беруді жасау, калькуляциялау, шығын ... ... ... мен ... ... ... ... (процедураларының) жиынтығын білдіреді.
Нормативті шығын – бұл дайын өнім бірлігінің есебінде көрінетін алдын
ала анықталған нақты шығындар. Оған ... ... және ... ... ... ... өндірістік шығындар кіреді.
«Стандарт-кост» жүйесі – шетелде ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... жаңа әдісі. Бұл жүйенің мәні мынада: норма
негізінде шығынды ... ... мен ... ... ... норма және одан ауытқу бойынша бухгалтерлик есеп
шоттарында ... ... ... әр ... ... ... мен есеп объектісіне заттай негізін құрайтын өнім
жатады.
Нормативті есептің маңызды ...... одан ... және ... ... шығынының есебі. Негізгі ... ... ... мен ... ... нормативті калькуляцияны алдын
ала жасау; есептік кезеңнің ішінде қолданыстағы норманы өзгертуді жүргізу;
норма және одан ... ... ... бөлу арқылы есептік кезең
ішіндегі нақты шығын есебі; себептерді ... және ... ... болу орны ... ... ... пайда болу жағдайы; нақты
өзіндік құнды нормадан ауытқу, норманың өзгеруі және нормативті ... ... ... ... жүйесін пайдалану артықшылығы – есептік жазбаларды
жүргізуді үнемдеу, ... ... ұзақ ... ... ... Бұл ... әрбір аптадағы немесе бір ай ішіндегі нақты
шығындар ... ... ... өнім ... ... есептеудің
қажеттілігі жойылады. Нәтижесінде ұтымды да маңызды басқарушылық ... ... ... ... ... құнын «өз бетінше ағымға» салу арқылы тұрақты
төмендетудің маңызды деңгейіне жетудің мүмкін ... ... ... ... ... ірі ... ол тіптен кездейсоқ болса да үміт
арту керек емес. Жүйелі, бірақ жекелеген ... ... ... да ... олар ... ... ресурстарды артық жұмсау
есебінен жабылып отырады. Бұл үшін тек жалғыз мүмкіншілік бар - өндірістің
әрбір сатысына ... ... ... ... ... ... техникалық, экономикалық және ұйымдастырушылық шараларда, жұмыс
орнында, үнемдеу резервінің ... ... мен ... ... ... ... ... анықталған резервтерді пайдаланбау мүмкіндігі
болмайтындай жағдай жасау керек. Біздің ... ... ... басқару есебінің мәні мен негізгі мақсаты осы ... ... ... ... қазіргі кезде көп көңіл бөлініп жатса да, осы
көрсеткіштерді басқарушылық есепте, өндірісте ... ... ... мен ... ... ... ... таппай
отырғанын атап өту керек.
Өзіндік құнды шаруашылық ұйымдарда пайдалану өндірістік процесстердің
толық және оның ... ... ... ... ... және ынталандырушы әсеріне негізделген, және
кәсіпорындарда өндірістік өзара қарым қатынас жүйесін құруды ... ... ... әр ... жоғалтуларды жою, өндірістік циклды
жылдамдату, жекелеген өндірістік стадияларды қысқарту, жаңа ... ... ... ... өнім ... жаңалау және олардың
конструкцияларын жетілдіру, материалды - ... ... ... т.б.
Өнімнің өзіндік құны өндіріске жылдам, ағымды әсер етудің құралы
болуы керек және болашақта ... ... ... бағдарлы бағыт
көрсетуі қажет. Бұл өндіріс жоспарларының ... ... ... күрделі салымдарды бөлу мен өткізумен ... ... ... шығындарды төмендету (ағымды, толық, келтірілген
және т.б.) керек екендігін ... алу ... ... ... ... ... ... шаруашылық (экономикалық) тапсырманы талап
етілген деңгейде шешуге мүмкіндік беретін, басқалай тең ... ... ... ... ең төменгі көлеміндегі нұсқа болуы ... ... бір ... ... ... ... қолданған кезде де, ұсынылған ең
«арзан» нұсқа ең тиімді болмауы да мүмкін. Шығындарды ... ... ... бар ... ... ... ... кезінде
қойылады. Бұл әрине дұрыс, бірақ қолда бар (нақты) ресурстар деп белгілі
уақыт ... ... ... ... түсініледі (құны бойынша,
натуралды заттай құрамы ... ... ... үлес салмағы
бойынша), осыған орай оны ұлғайту, арзандату және шаруашылық байланыстарын
ұтымдыландыру ... ... ... ... ... ... және ... тұратын ресурстардың орнына көп кездесетін және
арзан алмастырушыларды табу мүмкіндігін есепке алу ... ... ... ... ... ... ... шараларды жетілдіруді талап етілетін сұрақтың
екінші жағы. Осылайша, бұл жерде жалпы келесі блок-схема 14-сурет ... ... ... байланыс пен интеграциялау тәсілін
қолданумен есептеу схемасы құрылуы керек.
Ағымды және ... ... ... ... құнды кеңінен пайдалану
мүмкіндігі көп жағдайда осы көрсеткіштің жедел, кезеңдік және ... ... мен ... ... ал ... - өзіндік құнды
жоспарлау мен оны есептеудің жаңа тәсілдерін енгізумен байланысты болады.
Олардың ішінде ... ... ... ... мен ... ... ... модельдер мен мәліметтерге негізделген тәсілді
ерекшелеуге болады.
Басқарушылық есеп ұйымдастыруда ... ... ролі мен ... ... ... категория ретінде қарауды талап етеді. ... ... ... ... оның ... ... ... мәні, орны мен ролі, өнімнің өзіндік құнын төмендету жолдары -
осы және басқа да сұрақтар келесі зерттеушілердің еңбектерінде өз ... И. Г. ... [51], В. Л. ... [52], Б. ... [53], С. ... [54], В. К. ... [55],В. К. ... [56], Э. Т.
Тулегенов [57], В. И. Шуванова [58], А. Ягурова [59], Г. В. ... В. К. ... [61], Е. А. ... [62], С. А. Бороненкова [63], В.
Т.Лебедев [64], Г. Н. Пашигорева [65], Д. К. Шим [66], ... [67], ... [68], В. ... [69], А.М. Добрусин, [70], В.Котов,
[71], А. Макарова, [72], И. Неминущий [73], В.В. ... [74], В. ... [75], В. ... [76], Г. ... [77], К.Т. ... ... [79] және т.басқалар. Көрсетілген еңбектерге жасаған
біздің теориялық шолуымыз, өзіндік ... ... - ... шешімде өзіндік құн көрсеткіштерін пайдаланудың
қажеттілігін сипаттайтын блок-сызбасы
жасалған зерттеулердің әлі толық ... ... ... ... мақсаты болып қызметтің, ... ... ... ... ... мен
сегменттері бойынша өзіндік құнды (шығынды) шығару мен ... ... ... ... ... ... анық ... есептелінеді. Сонымен
қатар өзіндік құнның әр-түрлі категориялары пайдаланылады:
- Өнім (жұмыс, қызмет) ... ... ... үшін ... ... Бағаны белгілеу және өнімді өткізу үшін толық өзіндік құн;
-Жауапты атқарушылардың (жауапкершілік орталықтарының менеджерлері)
қызметін жоспарлау және ... үшін ... ... ... ... Басқарушылық шешімдердің көп бөлігін қабылдау үшін ауыспалы шығындар
бойынша өзіндік құн (маржиналды өзіндік құн);
11 кесте - ... ... ... ... ... құнына жататын
шығындар құрылымы
|Көрсеткіштер атауы ... ... ... ... |
| |ЖШС |ЖШС ... ... оның ішінде | | ... |251339 |5062123 |
|- ... пен ... |190820 |4935929 |
|- ... ... ... ... ... | ... ... өнімдер, | | ... және ... |12787 |53086 |
|- отын |10051 |25130 |
|- ... |- |21259 |
|- ... шикізатты пайдалануға төлем| | |
|- ... ... ... |7826 |26719 ... ... жұмыстар мен | | ... ... ... жүкті | |21836 ... | | |
|- ... ... | | ... қорлардың тозуы |16850 |24633 ... емес ... | | ... |- |- ... ... ақы,оның ішінде: |15051 |128240 |
|- ... ... ... |15051 |128240 |
|- ... ... ... | |20518 |
|- ... ... ... | |- ... | | |
|- жеке ... салығы |1505 |13719 |
|- ... ... |679 |5581 ... ... әлеуметтік | |670 ... | | ... ... ... |3585 |23726 |
|- ... және бюджетке басқа да | | ... ... ... | | ... ... ... мен ҚҚС | | ... оларға теңестірілген басқа | | ... мен ... ... | | ... ... ... ... | | |
|- іс ... ... ... ақы | | ... ... ... іс |3579 |23071 ... төлемдер | |23052 |
|- ... ... | |655 |
|- ... ... ... резервте | | ... ... ... ... |286825 |5238722 ... шығындар - жалпы | | ... ... | | |
|- ... нақты өзіндік құны бойынша| | ... ... ... өнімнің |286825 |5651604 ... | |412882 ... ... ... құны | | ... - Кестедегі мәліметтер «Кәсіпорынның өндірістік-қаржылық |
|қызметі туралы есеп беру» (№1-ПФ ... ... ... |
11 ... ... өзіндік құнның негізгі үлесін материалдық
шығындар алады және ... ... ... ... мақта
шикізатының құны. Бұл мақта тазалау кәсіпорнының материал ... ... ... ... ... ... ... Б. Ю. Махсудов: «Бұл саланың кәсіпорындарының
өнімінің технологиялық шығындарының құрылымының ... ... ... құрайды, сондықтан қазіргі таңдағы шикізат пен
материалдардың есебін дұрыс жүргізу ... ... үшін ... ... ... [50, 13 ... ... кәсіпорнында олардың ерекшеліктерін есепке ала отырып
«Материалдар»бабында келесі элементтер сипатталады:
- Тапсырушыдан қабылданған мақта ... ... алу құны ;
- ... ... ... ... құны.
Мұнда мақта өнімдерін өндіру процесінде бір қалыпты ... ... ету ... оның ішінде қаптау материалдарын сатып алу
құны немесе басқа да ... ... ... ... ғимараттарды, қондырғылар мен басқа негізгі қорларды ағымды
жөндеу мен пайдалану), құралдарды ағымды және ... ... үшін ... ... ... ... арнайы киім мен басқалай
арзан заттардың тозуы, мақтаны мақта зауыттары мен ... ... ... ... сипатталады ;
- Технологиялық мақсатқа отын құны ;
- Одан әрі өңдеуге немесе монтаждауға жататын, сатып алынатын ... құны ;
- ... ... дайындау пункттерінің технологиялық, энергетикалық,
двигательді және ... ... ... сатып алынатын
энергияның (электірлі, жылу, қысылған ауы және т.б.) барлық түрінің құны ;
- Басқа мекемелер арқылы жасалған, ... ... ... мен
қызметтердің құны, оның ішінде мақта шикізатын тасымалдаудағы ... ... ... ... қосалқы бөлшектер, отын және мақта зауытының
қоймасына дейінгі басқа жұмыстар мен қызметтер құны.
Өнімнің ... ... ... материалдар шығынынан қайтарылатын
қалдықтардың құны алынып тасталынады. Өндірістің ... ... ... ... тұтынушылық қасиетін бөлшекті ... ... ... тікелей тағайындалуы бойынша пайдаланылмайтын,
материалдың дайын өнімге ... ... ... ... және жартылай фабрикаттардың қалдықтары түсініледі.
Қалдықтарға, белгіленген технология бойынша ... ... ... ... ... ... ... материалдардың қалдықтары
жатпайды. ... ... ... ... мақта зауытының есепті
саясатымен белгіленген мақта өндірісіндегі ... өнім де ... ... және қайтарылмайтын болып бөлінеді. Өндірісте
пайдаланылатын, қайтарылатын қалдықтар деп субъектінің өзімен ... ... ... ... ... есептелінеді. Өндірісте
пайдаланылмайтын, қайтарылатын қалдықтар деп субъектінің материалдар, отын
ретінде, ... ... ... ... ... ... өткізілген қалдықтар есептелінеді. Қайтарымсыз қалдықтар деп
технологиялық жоғалтулар есептелінеді: угарлар, ұшып кету және ... ... ... тәртіп бойынша бағаланады:
- бастапқы шикізат пен материалдардың төмендетілген бағасында. Егер
де қалдықтар жоғары шығынмен негізгі өндірісте пайдалынылатын ... ... ... ... үшін яки, ... ... тұтыну
заттарын жасау үшін пайдаланылса.
- қалдықтарға белгіленген ... ... ... мен ... қалдықтар,
кесінділер, және басқа шығындарын алып тастағанда, субъектінің ... ... ... жаққа берілсе.
- бастапқы шикізат пен материалдың толық бағасымен, егер де қалдықтар
басқа жаққа кондициондық шикізат немесе толық материал ретінде ... ақы» ... ... сый ... ... ... үшін сый ақыларды ... ... ... негізгі
өндірістік персоналының жалақысы, ынталандырушы және толтырушы төлемдер,
оның ішінде ... ... мен ... ... ... ... бала күтімі бойынша демалыстағы әйелдерге бөлшекті
төленетін заңда ... ... ... ... ... ... тұрмайтын жұмысшыларға жалақыны сипаттайды.
Еңбек ақы шығындарының құрамына ... ... ... ... ... ... ақы ... мен формаларына сәйкес
келісімді бағамдар, тарифтік ставка мен лауазымды окладқа ... ... ... ... үшін жалақы төлеу;
- натуралды еңбек ақы ретінде берілетін өнімнің құны;
- ... ... ... ... сипатындағы төлемдер:
өндірістік нәтиже үшін сыйақы, оның ішінде ... ... ... ... ... ... жұмыстағы жоғарғы жетістіктер және т.б. үшін
тарифтік ставка мен жалақыға үстемелер;
- қазіргі заңдылыққа сәйкес, тегін ... ... ... ... ... ... ... субъектілерге ұсынылатын ақысыз тұрғын
үйлердің, формалық киімдердің, құнын төлеу шығындары.
- заңда ... ... ... ... төлемдер;
- кезекті және қосымша демалыстарды төлеу, пайдаланылмаған ... ... ... ... жету және ... ... төлеу, оның
ішінде жүкті жеткізу төлемін қоса, жасөспірімдердің ... ... ... балаларын тамақтандыру үшін ... ... ... ... ... ... орындау;
- ұйымның қайта құрылуына, жұмысшылар мен штат ... ... ... босаған жұмысшыларға төлемдер;
- заңға сәйкес еңбегі үшін бір мезеттегі сыйақы;
- еңбек ... ... ... ... ... төлемдер.
- ұйымның балансындағы училище бітірушілеріне жұмысты бастау алдында
берілетін сома төлемі;
- ... ... ... ... ... басқа ұйымдардан қабылданған жұмысшыларға төленетін, белгілі кезеңде
бұрынғы жұмыс орнындағы еңбек ақысын сақтау арқылы ... ... ұйым ... ... мен ... ... ... көтеру
және кадрларды дайындау мақсатында, жұмыстан қол үзіп оқу ... ... орны ... ... ... донорларға тексерілу, қан беру және қан ... ... ... дем алу ... ... ақы төлеу;
- мақта зауытының штатында тұрмайтын, азаматтық-құқықтық сипаттағы
келісім шарт ... ... ... ... егер де ... жұмыс үшін еңбек ақы төлеу, егер есеп ... ... ... ... аударымдары» бабында «Еңбек ақы» бабына ... ... ... ... ... зейнет ақымен қамтамасыз ету,
еңбекпен қамтуға ықпал ету мен медициналық сақтандыру нормалары ... ... ... - ... жалпы сипаттамаларға ие, өндірісті басқару
мен оған қызмет ... ... ... ... ... болады - шығындар құрамында шығындардың барлық
экономикалық элементтерін сипатталады;
- екі немесе одан да көп ... ... ... бұл ... ... жатқызылуы мүмкін және бір жағынан дайын өнім мен, ... ... ... ... ... соңынан өнімдер арасында жанама
түрде бөлінеді.
«Үстеме шығындар» бабына төмендегілер ... ... ... ... ... ... ... басқалай құралдармен және еңбек ... ету ... ... ... ... ... ... ұстап тұру
шығындары;
- ... ... ... еңбек ақы, жұмысшыларға ... үшін ... ... және компенсациялау төлемдері;
- санитарлы-гигиеналық нормаларды орындауды қамтамасыз ету шығындары,
оның ішінде медицина ... ... ... ... субъектінің аймағында, ашуы үшін ұсынған мекен жайды және құралдар
шығыны, өндірісте тазалық пен тәртіпті ұстау шығындары, ... ... ... ... пен ... бақылау мен қадағалау субъектісін техникалық
пайдалану тәртібінде қарастырылған басқалай ... ... ... ... ерекшелігімен байланысты және заңға сәйкес қарастырылған бір
қалыпты еңбек жағдайы мен ... ... ... ету
шығындары;
- өндірістік қорларды жалға алу төлемдері;
- өндірістік қызметпен байланысты іс ... ... ... ... ... ... қатар өндірістік шығындар мен
жоғалтулар.
Басқарушылық есебі ұйымның менеджерлері мен басшыларына шешім қабылдау,
жоспарлау, іс-әрекетті бақылау мен ... үшін ... бере ... ... есеп ... ... ... жасау үшін тікелей
өндірістік шығыстарды (өнімнің өзіндік құны) анықтау кіреді. Бухгалтерлік
есептің ... ... ... шешу үшін ... етіледі және бұл
ақпаратты тіркеу мен жетіктеудің ықпалды жүйесін құру ... ... ... көптеген сызбалары бар, олардың
біреуін эталон деп бөлу мүмкін ... ... ... ... ақпарат
тағайындауына байланысты.
Шығындарды жіктеу әр түрлі ... ... ... ... ... рөл ... және қосымша); өнімнің өзіндік
құнына ... ... ... және ... ... ... қатысты
(өзгермелі және тұрақты).
Шешілетін міндеттеріне қарай шығыстарды ... бар: ... ... мен ... пайданы есептеу - келген және шыққан, өндірістік және
кезендік; бағалауда ... ... және ... ... ... жоспарлау мен шешім қабылдау, қайтарымсыз өткен кезең
шығыстары), ... ... ... және шектік; бақылау мен ... және ... ... ... жүргізетін бағыт - өндіріске ... ... ... түрде дербес есептеуді талап ететін қызмет аумағы.
Тауардың өзіндік құнын калькуляциялау, яғни шын ... ... ... пайдаланылған ресурстарды бағалау қажет деп ойлайтынның бәрі де
өндіріске жұмсалған шығысты есептеу бағыттарының ... ... ... ... жүйесі екі негізгі іс-қимыл үшін өндірістік шығындар туралы
ақпаратты жинайды: жұмыс күшіне шыққан шығындар, материалдар ... ... ... ... қарқыны бойынша, мысалы, өзгермелік және тұрақты
шығындар) ... ... бір ... бойынша жіктейді және оларды есеп
бағыттары бойынша бөледі.
Оңтайлы басқару шешімдерін кабылдау үшін ұйымның өндірістік қызметінің
барлық кезендеріндегі ... білу ... ... ... олардың
тиімділігін анықтауға, олардың шектен тыс болу-болмауын ... ... ... ... ... дұрыс есептеуге,
шығындарды реттеу мен бакылауға, өндірістің пайда мен ... ... ... ... есебінің негізгі объектілерінің бірі болып
табылады.
Ұзақ уакыт бойы шығындарды "қазандық'' деп аталатын тәсілмен ... ол ... ... шығын бағыты, пайда болу ... өнім ... ... ... ... үшін ... алуға мүмкіндік бермейтін.
1887 ж. ағылшын экономистері шығын туралы хабардар болуды ... ... ... ... ... ... шығын есебінің икемдірек
жүйесін жасауды ұсынды. Оның негізіне шығынды шартты-тұрақты және ... деп бөлу ... ... мынаны анықтады, шартты - тұрақты
шығынды өзгерту ... өнім ... ... ... ... ол ... шығын өндірістің көлемін пропорциональды өсуіне немесе кемуіне
тікелей ұлғаяды немесе азаяды. Осы ... ... және ... ... және ... ... жоспарлауға байланысты шартты-тұрақты және
шартты-өзгермелі шығын жолдауға жол алатын "директ-костинг" тұжырымдамасын
ұсынды. Осыған байланысты кәсіпорынның өзіндік қүнды ... және дәл ... ... ... ... шығынды болдыртпау күннен-күнге
көкейкесті болып келуде. ... ... ... ... ... ... ... бұл міндеттің шешуі болып шықты.
Шыққан шығындар есебі әкімшілік шығыстарды ғана есептеп қана ... ... ... ... үшін ... ... ... бақылап, дами бастады. Кейіннен бүл ... ... ... ... ... ... шығындар
кәсіпорын шегінде ғана қарастырылып қоймай, жауапты адамдарды тағайындап,
жауапкершілік орталықтары бойынша әртараптандырылды. ... ... ... ... өніміне назар аударып қана коймай, ... ... де ... ... ... ... түсіну үшін мынадай ұғымдардың
экономикалық мәнін білу және шектеу маңызды.
Шығындар - шаруашылық іс-әрекет ... ... өнім ... мен ... ... ... ... қызмет көрсетуге
алынған) тұтынылған материалдық, еңбек, ... және ... ... баланста көрсетілетін болашақта кіріс әкелу мүмкіндігі бар кәсіпорын
активі ретінде көрсетілетін күн. ... ... ... ... шыққан шығындар» дегеннен кең екені білінеді өндіріске шыққан
шығындар - ... ... ... ... ... ... ... бөлігі.
Көбіне әкономикалық әдебиетте «шығыстар» мен «шығындар» ... ... жүр, ... бұлардың үлкен айырмашылыктары бар.
Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттарына сәйкес шығысқа шеккен ... ... ... да ... ... ... 2002 ... 29
қазанындағы №542 «Қаржылық ... ... мен ... ... ... сәйкес шығыстарға ұйымның және т.б. негізгі
қызмет барысында туындайтын шығыстар кіреді. ... ... ... ... ... ... ... болашақ экономикалық
пайданың кемуі ұйымның шығыстары деп танылады.
Басқаша айтсақ, шығыстарды ұйымның кіріс алуына ... ... ... деп ... болады.
Есепті кезең қатысына орай шығыстар екі категорияға бөлінеді:
• Ағымдағы ... ... ... ... есепті кезең шығыстары ағымдағы есепті кезеннің шаруашылық іс-
әрекетінің фактілеріне байланысты және осы кезеңнің кірістері мен шығыстары
туралы ... ... ... ... ... ... белгілері бойынша олар
мыналарға бөлінеді:
• осы есепті кезеңде алынған кірістермен ... ... және ... емес ... ... ағымдағы кірісті алумен байланысты емес есепті кезеңнің ... ... Осы ... ... ... алу фактісіне
қарамастан, ... мен ... ... ... және ... ... ... мойындалады. Олар көбіне кірістің бары немесе ... ... ... кеңсе бөлмелерін жалға алу ... ... ... бар ... ... ... ... болашақта ықтимал кірістер алу мақсатымен
есепті кезеңде жүзеге асатын ұйымның ... ... ... ... ... Олар ұйым ... ... болашақгағы ресурстарында пайда болу мүмкіндігі белгілеріне
қарай ... ... ... ... ... ... ... қаржы);
• болашақ кезең шығыстары.
Кәсіпорынның өндірістік қызметінің мақсаты - өнім шығару, оны өткізу
мен ... алу. ... ... да, оның ... өндіріс
тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштердің жалпы жүйесінде басты орын ... ... ... ... ... ... ... шығындары - өнімді (жұмысты, көрсетілетін қызметті) өндіру мен
өткізуге жұмсалған ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның негізгі мақсатын
орындауға бейімделген басқарудың белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... талдаудан тұрады. Шығындар есебін дұрыс
ұйымдастыру үшін оларды ғылыми негізделген жіктеудің мәні зор.
Шығындар - ... ... ... ... ... ... және ... құбылыс. Оларды тиімді басқару үшін белгілі бір белгілер бойынша
шыгындарды ... ... ... ... жөн.
Халықаралық Қаржылық Есепке алудың Стандарттары нормативті - құқықтық
құжаттармен белгіленген, есепті ... ... ... мен оны
жүргізу тәртібін сақтай отырып, кәсіпорынның есепті саясатын ... бір ... ... ... Бұл ... өндірісте шығындарды
есепке алу тәсілі мен өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... өнеркәсібінде мақта шикізатын өңдеуді, ... алу ... 7 ...... ... есебі» атты Бухгалтерлік
есеп стандарттары (2003 ж. 28 ... №27 ... ) және ... ... көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына кіретін
шығындардың құрамы мен ... ... ... ... ... 2 «Қорлар» Халықаралық қаржылық есептілік ... ... ... және ... ... ... [80, 12 б]:
• пайда болу орны бойынша - ... ... ... ... бойынша. Мұндай жіктеу жауапкершілік орталықтары бойынша есепті
ұйымдастыру мен ... ... ... ... ... ... ... үшін қажет;
• шығынды көтерушілер, яғни өнім түрлері ... ... ... - ... ... ... анықтау үшін қажет;
• өнімнің өзіндік кұнына жатқызу тәсілі немесе шығын түрлері бойынша
әкономикалық әлементтер мен калькуляция баптары бойынша:
а) ... ... ... - өнім өндірісіне нақты не
жұмсалғанын көрсетеді 7 БЕС-ке сәйкес бұған ... ... ... ... ... ... ... жұмсалатын шығындар;
• ақша аударулар;
• құралдардың тозуы;
• басқадай ... ... ... ... - ... ... ... өзіндік
құнын есептеу үшін қолданылады. 7 БЕС бойынша бұларға:
• материалдар;
• еңбекті өтеу;
• ақша аударулар ... ... ... ... ... ... мақта талшығының өндірістік өзіндік
құнын ... ... ... ... ... ... Мақта шикізатының сатып алу құны
2. Дайындау- көлік шығындары
3. Жанама өнім құны (алып тасталады)
4. Қалдықтардың құны (алып ... ... ... өнім мен ... ... алып тастағандағы
құны
Өңдеу шығындары
6. Қаптау материалдары
7. Негізгі өндірістік цехтардың жұмысшыларының ... және ... ... ... ... Үстеме шығындар
10. Өңдеу бойынша шығындардың қорытындысы
11. Мақта талшығының жалпы өндірістік өзіндік құны
Мақта тазалау өнеркәсібінде өндіріс шығындары мен ... ... ... ... және ... алудың мақсаты келесі шығындарды анықтау
болып табылады:
а) мақта шикізаты сатып алу құны;
б) мақта шикізатын ... ... ... ... ... ... шығындары;
г) мақта шикізатының өзіндік құны;
д) мақта зауытының өндірістік қызметінің ... ... ... ... ... ... ... өнімнің (мақталық емес) басқа да түрлерінің ... ... ... ... қаржылық қызмет шығындары;
к) 1 теңге тауарлы өнімге шаққандағы барлық шығындардың деңгейі:
оның ішінде:
• өндіріс шығындары;
• кезең шығындары.
Мақта ... ... ... ... ... ... ... пресстеу.
Технологиялық процесстің сипатына байланысты ... ... ... ... ... ... ... шығару мен
пайдалану жоспарланбайды және есепке алынбайды.
Мақта зауытының тауарлы өнімінің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... түрінің: мақта талшығының, мақта ... және ... ... ... ... улюк пен үлпілдек ... ... ... мен ұйымдарға өндіріс қызметі.
Мақта зауытының өнімінің өзіндік құнын жоспарлау мен ... алу ... ... Мақта шикізатын дайындау қызметінің ... құру мен ... ... алу және ... ... ... Өнім өндірісіне жоспарлы смета мен нақты шығындар есебін құру;
- Негізгі өнім - ... ... ... ... көмекші өндіріс
өнімдерінің жоспарлы калькуляциясын жасау және нақты өзіндік ... ... ... мен ... ... ... ... алу;
- Төтенше жағдайлар шығындарын есепке алу.
Мақта зауытының жоспарында, есепті екі ... ... ... ... ... ... жыл ... екі егіншіліктің мақта
шикізаты өңделеді:
- бірінші пайдалану кезеңінде - жоспарлы жылдың 1 қаңтарына ... ... өнім ... ... пайдалану кезеңінде - жаңа жыл өнімінің мақта шикізаты
(жоспарлы жылы ... осы ... ... аралық пайдаланылмайтын кезең болып
есептелінеді.
Мақта тазалау ... ... ... ... ... пайдаланылады:
а) нақты – құрамында ластану мен ылғалдылықтың ... бар ... ... ... көрсетеді;
б) кондициондық - лас қоспалардың массалық ... мен ... ... сорттар бойынша бірдей есепті нормаларына келтірілген
массасы;
Өзіндік құнның жоспарлы және ... ... ... ... ... ... ... нақты массасының көрсеткіші тиеу-түсіру, қойма және
көлік операциялары бойынша жұмыстардың көлемін және еңбек шығынын есептеуге
қолданылады.
Мақта ... ... ... ... ... сол сияқты
жоспарланады және тек қана кондициондық ... ... ... шығындар сметасын және жоспарлы калькуляция жасау
шикізаттар, материалдар, отын мен ... ... ... ... ... ... ... нормасы мен жұмыс орнына қызмет
ету, еңбек сиымдылығы мен ... ... ... ... бекеттерінде мақта шикізатының нақты өзіндік құнын анықтау
тәртібі. Дайындау пункттерінде мақта шикізатының толық ... ... ... ... бір рет 1 қаңтарға жасалынады.
Калькуляция өнеркәсiптік сорт пен класс ... ... ... ұзын талшықты мақта шикізатына жеке жасалынады.
Сатып алу құны сол кездегі ... алу ... ... ... ... ... мен класына байланыссыз дайындалған
мақта шикізатының кондициондық массадағы көлеміне пропорционалды ... 1 ... ... ... Калькуляциялаудың жылдық есебін жасағаннан
кейін мақта шикізатының ... ... сорт пен ... үшін ... ... ... бағаланады.
Мақта зауытына түскен мақта шикізатының нақты ... ... ... Мақта зауытында мақта шикізатының толық ... ... ... ... шикізатының өнеркәсiптік сорты пен класы кесіндісінде
орташа талшықты және ұзын талшықты ... ... ... ... бір рет ... ... ... толық дайындау өзіндік құны, мақта шикізатының сатып
алу құнынан, қабылдау пункттерінде қалыптасқан дайындау ... ... тыс ... ... ... ... оны ... өңдеу
үшін негізгi өндіріске жібергенге дейін қоймалау мен сақтау шығындарынан
құралады.
Зауытқа ... ... және ... шығындары өнеркәсіптік сорттар
мен класстары бойынша ... ... ... шикiзаттың кондициондық массасы
арқылы анықталады, яғни 1 тоннаға бірдей шамада.
Зауыт маңындағы дайындау пунктінде дайындалған мақта ... да ... ... ... кейін, жылдық есепті калькуляцияны жасап ... ... ... ... қалдығы нақты қалыптасқан өзіндік құны бойынша
бағаланады.
Дайындау қызметінің шығындары жоспарлы жылы дайындалатын ... ... ... ... ... қатар жыл басына қалған мақта
шикізатының қалдықтары ... ... ... ... ... ... ... Мақта шикізатының сатып алу құны сатып
алу ... ... ... жеке ... ... өнеркәсіптік сорты және
классы бойынша).
Орта талшықты және ұзын талшықты ... ... ... құны ... ... құру ... шығындардың жалпы сомасы осы түрлердің
мақта ... ... ... ... төмендегіше құралады:
- бірінші пайдалану кезеңіне - ... ... ... ҚҚС - сыз ... алу ... ,оны ... жеткізу және
зауытта қоймалау шығындарын қосқандағы күтілетін құны ... ... ... кезеңіне - зауытта концентрацияланатын (ҚҚС мен
дайындау ... ... ... алу ... ... ... ... жеткізу және қоймалау шығындарын қосудан қалыптасқан жоспарлы есебі
бойынша.
Екі кезеңдегі мақтаның өзіндік құнын қоса отырып мақта шикізатының
жылдық ... ... ... ... ... ... ... талшығының өндірістік өзіндік құнының ... ... ... ... шығару және талшықтың әрбір
өнеркәсіптік сорты бойынша, мақта ... ... ... ... ... ... шығаруды есепке алу» журналынан алынады.
Мақта тазалау өнеркәсібінде шикізатты тікелей мақта талшығының сәйкес
өнеркәсіптік ... ... ... ... құны ... әрбір сортын шығаруға
шығындалған мақта ... саны мен ... ... « ... шығындары» бөлімінде жеке өнеркәсіп сорттары бойынша
тек қана қорытынды көрсеткіштерді көрсетеді, ал ... сорт ... ... ... ... бойынша ашылады. «Барлық сорт бойынша
қорытынды» графасы бойынша, шығындардың ... ... ... 1 ... сомасын талшықтың көлеміне бөлу арқылы анықталады.
Нақты шығындар калькуляцияға төмендегіше есептен ... ... ... ... ... ... - ... өнімді
шығаруды есепке алу» журналынан және мақта зауытындағы мақта шикізатының
толық өзіндік құнының калькуляциясынан;
-Жанама өнім құны мен ... құны - ... ... ... ... алу ... мәліметтерінен, мақта талшығының әрбір
өнеркәсіптік сорты бойынша ҚҚС - сыз ... ... ... ... өнім мен ... ... алып
тастағандағы құны» бабы бойынша сома арифметкалық жолмен есептелінеді;
Өңдеу бойынша барлық нақты шығындар калькуляциялау үшін 8010 ... ... ... ... ... алынады және
калькуляциялаудың қорытынды графасына жазылады;
Талшықты өңдеу бойынша нақты шығындар ... ... ... ... ... ... талшықтың санына пропорционалды
бөлінеді. Калькуляциялаудағы мақта талшығының өндірістік өзіндік құны ... ... ... қоса ... мақта зауытының барлық салыстырып
отырылған тауарлы өнімнің өндірістік өзіндік құнын анықтайды.
12 кесте-Мақта тазалау ... ... ... ... ... |1 тн ... ... ... ... ... ... тенге |
|Дайындау шығындары |97 110 ... ... ... алу құны |135 000 ... кг х45 тг) | ...... ... |750 ... өнім құны |38 640 ... тұқым (1680 кг х 18 тг) |30240 ... линт (210 кг х 30 тг) |6300 ... улюк (30 кг х 70 тг) |2100 ... ... ... өнім ... алып | ... құны |97 110 |
| | ... ... |20 910 ... ... |2391 ... ... және ... ... ... |7194 ... ... |1418 ... |2288 ... да ... |2184 |
| | ... ... ... |15475 |
| | ... 17.5% |2708 ... құн |18183 ... құн ... (15%) |2727 |
| | |
|1 ... ... ... ... шығындары |118020 ...... ... өзі ... ... ... ... отырғанымыздай, әрбір сұрыптағы талшықтың 1
тоннасының өзіндік құнының нормативті карточкасын ... ... ... мен ... ... көшу, кәсіпорынды басқарудың тиімді
жолдарын ашады.
13 кесте - Мақта шикізатын өңдеу
|Шығындар баптары ... кг ... ... |
| | | |Дт |Кт ... ... |3466 |266915 | | ... ... | | | | ... | |4377 | | ... ... |3466 |271292 |8011 |1311 ... | | | | ... ... | |7027 |8011 |8010 ... ... | |1525 |8011 |3310 ... ақысы | | | | ... ... ... | |490 |8012 |3350 ... ... | |105 |8013 |3150 ... | |167 |8014 |8045 ... да ... | |9314 | | ... ... үлесі | |6215 |8010 |8030 ... | | | | ...... ... ... | |1899 |8010 |2920 ...... саны | | | | |
|Z – ... саны | | | | ... да ... ... | | | ... ... | |746 |8010 |2920 |
| | ... | | ... ... ... өзі есептеп шығарған |
14 ... - ... ... ... ... өнім ... алынған өнім |Корреспонденция |
| ... ... |Дт |Кт |
| |кг |% |кг |% | | ... ... |3466 |100 |3466 |100 | | ... ... иісі |14 |0.40 |14 |0.40 | | ... ... ... |3452 |100 |3452 |100 | | ... ... |1129 |32.70 |1191 |34.50 |1321 |8010 ... |1899 |55.00 |1890 |54.75 |1322 |8010 ... |128 |3.70 |132 |3.82 |1323 |8010 ... |17 |0.50 |26 |0.75 |1324 |8010 ... |17 |0.50 |17 |0.50 |1325 |8010 ... иісі |262 |7.60 |196 |5.68 | | ... ... автордың өзі есептеп шығарған ... ... ... алу және ... Сорты мен класы бойынша өңделген
мақта шикізатының саны мен құнын және өндірістен алынған ... ... ... ... ... линт, талшықты қалдықтарды) ... алу ... ... есеп бөлімінде «Дайын өнімді шығаруды есепке алу» ... ... ... ... алу» ... ... өнеркәсіптік,
селекциялық сорттарға және алынған мақта талшығының ... жеке ... ... ... ай ... ... дайын өнім сортты ... 1320 ... ... ... шоты ... және оларды
сақтау орны бойынша дебетелініп ,8010 «Негізгі ... шоты ... ... ... ... ... дайын өнім қоймадан 1320
«Дайын өнім» шотының кредитінен есептен шығарылады және 7010 ... ... ... ... ... жатқызылады. Бір уақытта келесі
бухгалтерлік жазулар жасалынады:
Дт 1210 «Сатып алушылар мен ... ... ... ... ... 6010 ... ... қызмет) өткізуден түскен түсiм»
Дт 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ... ... ... 3130 «Қосылған құнға салық»
Барлық шығарылған тауарлы өнімнің, жеке ... мен ... ... ... ... құнын анықтау үшін мақта зауытында ай сайын мақта
талшығының ... ... ... ... ... ... ... (№1 28хл) негізінде мақта шикізатын өңдеу ... ... ... өнім, олардың бухгалтерлік жазбасы келесі ... ... №1 28хл ... тапсырма» құжаты екі бөлімнен тұрады,
бірінші бөлімі, мақта шикізатын ... ... ... ... ... ... нақты және кондициондық салмағы, сұрыпы, класы,
ылғалдану және ... ... ... ... бөлімінің бықсық иісі
нормасы туралы ... ... ... ... ... 3466 кг (266915 тенге) мақта шикізатын дайындау шығындары 4377
тенге, өндірістік шығындары 9314 тенгені, ал, ... ... ... құрайтынын көруге болады. Ал екінші бөлімі өндірістік ... деп ... ... ... ... ... ... тұқым,
линт, улюк, үлпілдек) жоспарлы және нақты көрсеткіштері, содан соң, талшық,
тұқым, линттің ... ... және ... ... көрсетіледі. 2.6-
кестеден өндірістен алынған ... ... ... ... ... үлік,
үлпілдек) жоспарлы көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерге ауытқуын көруге
болады. ... ... ... ... ... 1129 кг, шикізаттың 32,70 %-ын
құрауы тиіс еді, бірақ-та, нақты көрсеткіштер 1191 кг, 32,50 %-ды ... ... 62 ... ... байқалып тұр. Өйткені, өндіріске жоғарғы
бірінші сұрыпты мақта шикізаты босатылған. Мақта ... ... ... сайын мақта өнімінің ... да арта ... ... ... 3466 кг ... ... 14 кг кептіру тазалау бөлімінің бықсық
иісі нормативтеріне сәйкес ұсталынады, сонда нақты 3452 кг ... ... ... түрлері алынады, мақта талшығы – 1191 кг, тұқым – 1890
кг, линт – 132 кг, үлік – 26 кг, үлпілдек – 17 кг. ... ... ... ... кг ... 196 кг шикізат цехтың барабанында өңдеу процесінде жанып
кетеді.
3 ... ... ... Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық есебін жетілдіру
Мақта тазалау кәсіпорындарының басқарушылық ... ... ... ... ... шығындар есебі, өнім өндіруге
кеткен есепті мерзімдегі барлық шығындар жүйесін ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорында басқарушылық ... ... ... үшін бірқатар іс-әрекеттердің жүргізілуін
талап етеді. Соның бірі, біздің пікірімізше, мақта шикізатын ... ... ... ... ... ... этаптарында
шығындар есебінің ұйымдастырылу ... ... ... ... ... жұмыстың 1.3 бөлімде қарастырғанымыздай, мақта зауытының
технологиялық процесі – ... ... ... ... ... мен
тазалау және өнеркәсіптік өңдеуден тұрады. Егер мақта шикізаты ... ... ... ... ... онда бұл ... ... процесі де қосылады .
Мақта шикізатын дайындау ... ... ... ... - ... ... ... технологиялық процесті
ұйымдастыру
15-суреттен байқап отырғанымыздай, әрбір өндірістік құрылым (дайындау
пункті, автогараж, зауыт) жалпы өндіріс процесінің бір ... ... ... ... ... ... өңделеді және сақтау үшін
қоймаға ... өнім ... ... ... ... өндіріс процесі
барысында шығындар топталуы жүріп отырады, ол туралы 16-сурет баяндайды.
Мақта зауыттарының калькуляциясының ... ол ... және ... ... ... ... әр түрлі анықтауында. ... ... ... өндіріске бірнеше мақта өнімінің түрлері түседі. Оның
ішінде мақта талшығы – негізгі өнім болып есептеледі, ал қалғандары (тұқым,
линт, талшық ...... өнім ... ... ... мақта талшығының санына байланысты, жалпы өндіріс көлемі анықталады,
нормативті ... ... ... Ал ... ... ... ... бұл көрсеткіштер жоспарланбайды, пайда анықталмайды, ал шығындар
шартты бағада ... Бұл ... ... ... есеп
обьектілеріне топтастыру мүмкіншілігін жояды.
«Мақта шикізатын дайындау»
«Мақта шикізатын зауытқа жеткізу»
1. Мақта шикізатының ... ... алу құны ... ... ... шығындары дайындау, жеткізу
3.Жеткізу шығындары ... ... ... ... емес ... ... ... сатып алу және дайындау
шығындары
Барлық сатып
алу, дайындау
жеткізу шығындары
«Мақта шикізатын өңдеу»
«Дайын өнім»
• Мақта шикізатының ... ... ... Өткізу үшін
сатып алу құны. ... ... ... ... талшығының
2. Дайындау көлік шығындары шығындары ... ... ... үшін зауыттың
меншікті шығындары
а) қаптау материалдары
б) еңбек ақы
в) құрылғылар шығыны
г) цех шығындары 16 ... - ... ... ... ... құнының өзгеруі
мен шығындардың топталуы
Қазіргі таңда, мақта тазалау кәсіпорындарында негізгі өнім ретінде ... ал ... ... ... өнім ... қабылданған айтарлықтай үлес
салмағына қарамастан, жанама өнімнің құны калькуляция жасалмай-ақ, ... ... ... ... ... ... Ол өз ретінде,
кейбір өнімдердің өзіндік құнының ауытқуына әкеліп соғады.
Біздің пікірімізше, калькуляцияда ... ... алу ... ... ... линт, улюк және басқа да талшықты өнімдерді, ... ... ... ... ... ... (түйіндес өнімдер) деп
қабылдап, олардың ... ... ... жеке ... ... ... мақта өнімдерінің өзіндік құнының дұрыс ... ... ... ... ... әсер ... осылайша, мақта
өнімдеріне баға тағайындау обьективтік базасының болмауына әкеліп ... ... ... сақтау операцияларының дұрыс орындалмауына
байланысты, тұқым сорттарының араласып ... жол ... ... ... да жоспардан тыс шығындар ,жоғалтулар түйіндес ... ... да, ... ... ... ... құрамына жатқызылады.
Осы орайда, түйіндес өнімдердің өзіндік құнының есебін бөлек жүргізу, зауыт
басшыларының, бұл өнімдерге, сақтау шараларына, есебін ... ... ... ... ... дұрыс болу үшін, түйіндес өнімдердің түрлеріне
шығындарды бөлу шартты коэффициенттер көмегімен жүзеге асырылады. ... ... А. ... ... ... ... ... коэффициенттерін
ұсынады: мақта талшығы (1тн)=1, тұқым (1тн)=0.06, линт (1тн)=0.02, үлік
және үлпілдек (1тн)=0.01 [81, 29 б]. Осы ... ... ... және ... мақта өнімдерінің өзіндік құнын есептеу тәртібін 15-
кестеде қарастырамыз.
15 ... ... ... кәсіпорыны өнімінің (негізгі және түйіндес) өзіндік
құнын ... реті ... ... ... |
| |кг | |
|1 |2 |3 ... шикізаты |3466 |266915 ... өнім | | ... |1,190 |257754 ... |1,89 |24559 ... |0,132 |3321 ... |0,026 |789 ... |0,017 |17 ... |3,259 | ... шикізатын өңдеу шығындары | ... ... ... ... шығу ... |34,36 |80 ... | | ... ... |2 |3 ... |54,78 | ... |3,38 | ... |0,76 | ... |0,5 | ... өнімдерінің негізгі және түйіндес | | ... ... | | ... (1190 х 34,36 : 100) |408,9 | ... (189 х 54,78 : 100) |103,6 | ... (132 х 3,83 : 100) |5,05 | ... (26 х 0,76 : 100) |0,19 | ... (17 х 0,5 : 100) |0,085 | ... ... талшығы,тұқым және т.басқалары | | ... ... |2684,9 | ... ... |3380,6 | ... (3466-132+5,05) |3339 | ... ... |3440,2 | ... (3466-17+0,095) |3449 | ... ... және ... ... | | ... ... коэффициенттер) | | ... (2684,9 х 1) |2684,9 | ... (3380,6 х 0,06) |202,9 | ... (3339 х 0,02) |66,8 | ... (3440,2 х 0,01) |34,4 | ... (3449 х 0,01) |34,5 | ... ... мақта өнімі | | ... |3023,5 | ... ... және ... ... | | ... өту ... | | ... (2684,9 х 100 : 3023,5) |88,8 | ... (202,9 х 100 : 3023,5) |6,6 | ... (66,8 х 100 : 3023,5) |2,2 | ... (34,4 х 100 : 3023,5) |1,2 | ... (34,5 х 100 : 3023,5) |1,2 | ... ... ... ... | | ... (88,8 х 289466,0 : 100) | ... ... (6,6 х 289466,0 : 100) | |19104,8 ... (2,2 х 289466,0 : 100) | |6368,2 ... (1,2 х 289466,0 : 100) | |3473,6 ... (1,2 х 289466,0 : 100) | |3473,6 ... ... өнімдерінің өндістік шығындары | ... ... ... |2 |3 ... ... нақты өзіндік құны | | ... ... : 2684,9) | |95,7 ... (19104,8 : 3380,6) | |5,6 ... (6368,2 : 3339) | |1,9 ... (3473,6 : 3440,2) | |1,0 ... (3473,6 : 3449) | |1,0 ... Кесте мақта тазалау кәсіпорынындары мысалында автормен ... ... ... бұл әдіс ... ... ... ... көмектеседі, ол үшін мақта зауыттарында, мақта өнімдерінің шығу
нормативтері жасалынған. Сонымен қатар, мақта өнімдерінің өзіндік ... және ... ... ... ... ... ... сұрып бойынша калькуляциялау жүргізілуі қажет. Талшықтың 1 тоннасының
орташа өзіндік құны шығындардың жалпы сомасын ... ... ... бөлу ... және ... ... ... сәйкес шығымына
бөлу арқылы анықталады. Сонымен қатар барлық қалған түйіндес өнімнің тұқым
мен талшықты ... ... құны ... ала ... ... ... ... өнеркәсіптік сұрыптың өзіндік құнын калькуляциялаудың
бөлшекті нұсқасы дұрыс болар еді, өйткені ... ... түрі ... ... мен ... шығуына тәуелді болады. Мысалы,
жабдықтарды ұстау мен ... ... ... ... ... ... сортқа келетін шығындардың үлесі негізсіз төмендейді:
мақтаның сұрыбы төмен ... ... одан ... шығуы төмен болады.
Басқаша айтқанда, өнімге үстеме шығындарды экономикалық негізбен жатқызуға
болады.
Мақта ... ... ... ... ... кешенді өндіріске жатады. Кешенді өндірістерде ... ... ... бір түрінен әр түрлі өнім өндіреді ... ... ... өз ... ... ... Бір өнім
бірлігінің өзіндік құны мына әдістердің біреуімен анықталады. Мақта ... ... ... ... ... ... шығарып тастау әдісі – мұнда өнім өндірудің бір түрі ... ... ... ... ... жалпы өзіндік құннан жоспарлы
өзіндік құн бойынша ... ... ... құнын шығарып тастайды, ал
алынған шама негізгі өнімнің ... құны ... ... (комбинированный) әдіс – негізгі және жанама өнімнің
бірнеше түрін өндіретін ... ... ... Шығарып тастау
әдісі мен шығындарды бөлу ... ... ... ... ... сомасынан жанама өнімнің құнын шығарып тастайды, ал шығынның
қалған ... ... ... ... ... өнімдерге
бөлінеді. Мақта тазалау кәсіпорындарының ... ... ... процесін 17-сурет түрінде көруге болады .
Мақта тазалау ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктер салдарынан болған
шығындарды, олардың себептері мен кәсіпорынға келтірілген ... ... үшін және ... ... ... ... ... дер кезінде және толық анықтауды ұйымдастыру керек.
Ақау әдетте өнім өндірісі ... ... ... оған да ... ... ... еңбекпен бірдей күш шығындалады. Алайда, тиімді еңбек
өндірісінде жұмысшы біліктілігінен, ... ... ... өндірістің қордалы проблемасын құрайтын ақауы бар
өнімдер шығарылады.
Ақауға стандартпен белгіленген сапаға, ... ... ... шешіммен сәйкес келмейтін, нақты тағайындауы бойынша пайдалануға
жарамайтын, пайдаланса оны түзеткеннен кейін ғана жарамды бұйым ... ... ... процестің өнімділігін тудырған соң
ұйым басшылығы ... деп ... ақау ... ... ... яғни ... кондициялық (сапалық) өндірістегі шығынның бір бөлігі ретінде
қабылдауға басшылық келісті болуы ... Бұл ақау ... ... ... әрі оны ... ... емес, өйткені ол есептік кезеңде
бақылауға көнбейді.
Ақау- кондициялық емес, деп танылатын ... өнім ... және ... ... ... кетуі де ықтимал. Өңделуі аяқталған ... ақау ... ... толық танылуы мүмкін. Ақау деп танылған ... таза ... ... ... ... ... сәтіне дейінгі қосу істен ... ... ... құны бойынша шығын) тең. Ақау – бұл өндірісте пайда
болатын өндірілмейтін шығындар. Ол ... ... ... ... ... ... басқа өндірісте ысырап та болуы мүмкін. Мысалы, бастапқы
материалдар шығу ... ... бір ... ... жоғалады, буланады,
құрғаққа ұрынады немесе экономикалық құны жоқ тұнбаға айналады.
Сақтау кезінде ... ... ... ... ... ... керек және осыған орай өнімнің нақты өзіндік ... ... ... ... ... ... басқа да материалдық
құндылықтар құнына жатқызылады. Егер де ... ... өнім ... ... ... онда ... ... құнға қосу керек, ал басқа
жағдайда үстеме шығындар құрамында ... ... ... ... ... құрамында, тұрып қалу салдарынан болған шығындары да есепке
алынады. Тәртіп бойынша, олар ішкі және ... ... ... әр ... өндірістік ақаулар салдарынан, екіншісі материалдарды,
отынды, энергияны және жабдықтау мерзімін бұзу ... ... ... ... болған кейбір шығындар өнімнің өзіндік құнына
кірмейді. ... ... ... болған тұрып қалуларды пайда немесе шығын
есебіне жатқызады.
|Мақта | | | ... | | | | ... | | | ... | | | | ... алу | | | | | | | | ... | | | | | | | | |
| | | | | | ... өнім |май ... | |
| | | | | | | ... | |
| | | | ... өңдеу| |Техникалық тұқым | |Май |
|+ | | | | | ... ... | |
| | ... | ... | ... ... ... ... ... | ... | |шығындар | | | ... | | ... |= | | | | | | | ... | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
|+ | | | ... | | | ... ... | |
| | | | | | | ... өнім | ... | ... нүктесі| | | | | | ... | | | | | | | | ... | | | | | | | | |
| | | | ... | | | | |
| | | | ... | | | | |
17 ... - ... ... кәсіпорындарында
кешенді шығындарды бөлу мен құрылу, өзіндік құнды
калькуляциялау моделі
Тұрып қалулар салдарына болған шығындарға, тұрып қалу ... ... ... ... ... қалған кезінде,
жұмсалған шикізаттардың, материалдық құндылықтардың басқа түрлерінің құнын,
сонымен қатар қондырығыларды ... және ... ... ... Тұрып қалу шығындарының ... ... отын және ... ... ... орынын
толтыру сомасына азаяды. Жабдықтау келісімі жағдайын ... ... ... айып пұл, ... ... ... ... орнын
жабу ретінде қарастырыла алмайды және шығындарды ... ол ... ... есебінен болады.
Өндірістік ысыраптың барлық түрі, жұмыс уақытын ... ... есеп ... ... ... ... ... сақтау
ысырапты есепке алуды, оларды анықтау және өнімнің өзіндік құнына жатқызу
методикасын жетілдіруді талап етеді, ... ... ... ... негізінен өндіріс процессімен тығыз байланысты және ... ... ... ... техникалық қабылдау процесінде анықталған кемістік ... ақау ... ... ... Түпкілікті ақау өндірістен алынып,
изоляторға тапсырылады. Актіде ақау деп ... ... ... ... ... оның себептері мен оған кінәлілер, өзіндік құны және ... ... ... ақау деп ... ... ... алғаны туралы
қойманың белгілеуі көрсетілуі керек. Жабдықтаушыдан келіп түсетін сапасыз
материалдар, ... ... ... өткен операцияда өндеу
технологиясының бұзылуы, ... және ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Актіде, сондай-ақ, шығын баптары бойынша ақаудың ... ... ... ... ... Акт ... ... мастермен немесе цех бастығымен екі данадан жасалады.
Ақаудың себептері мен оған кінәлілер анықталып, кінәліден түсініктеме
алынған соң және ... ... ... ... ... акт
бухгалтерияға тапсырылады. Әрбір акт ... ақау деп ... ... мен көлеміне сәйкес нормативті белгілеу бойынша мөлшері анықталып,
ақаудан болатын ысыраптың және ... ... ... ... ... ... ... (қосымша шығынға жұмсалған материалдың
құны, кемістікті жою, тазалауға байланысты жүргізілетін басқа да ... мен ... ... үшін ... ... еңбек ақысы
және бұрын өткізілген өнім бойынша ... ... ... ... ... ... ... шығындар шоты арқылы тапсырыс
берушілер және сатып алушылармен ... ... ... үстеме
шығындардың бір бөлігі). Актіде сонымен қатар, сапасыз материалдармен
жабдықтағаны үшін ... ... ... ... олар ... мойындаса) шығын сомасы, ақауды жіберушілердің зиянды өтеу сомасы,
сондай-ақ пайдаланудың мүмкін ... ... ақау деп ... ... мен ... кірістелген материалдардың құны көрсетіледі. Ақауды
түзету мен зиянды өтеу шығын сомаларының арасындағы айырмашылық ... ... ... әрі ... ... мен ... элементтерге
сәйкес өнімнің өзіндік құнына қосылады. Актіні ... ... ... ... ... ... қызметтің нәтижесінің есебінен есептен
шығару туралы шешімді қабылдайтын зауыт басшысы бекітеді. Акт ақауды жою
туралы ... ... ... ... ... ... болады. Ақауды
түзетуге төленетін жұмыстың ақысы ақаудың дабылдамалық жүктеліміне
жазылады, ал ... ... үшін ... ... босатуға,
өзгертіп жасауға – дабылдамалық ... ... ... ... ... табысы есебінен жабылады. Өндірістік ысыраптың ... ... ... жалпылау керек, ол ақауларды анықтауға және оларды
жоюдың нақты шараларын жедел қабылдауға ... ... ... жеке ... шотта есепке алу ... ... ... ... Бұл үшін 8040 ... ... шотының
қызметін кеңейтіп, оны келтірілген жіктеу ... ... ... деп атау ... Бір мезетте өндірістік
ысыраптардың аналитикалық есебін ұйымдастыруды жақсарту керек.
Ысыраптар аналитикалық есебін біз ... ... ... мен ... шығу ... ... ... арқылы
сипаттауға болады. Өндірістік ысыраптар арасында ең үлкен үлес ... мен ... ... болатын ысыраптар алады. Тіптен ақаулардың
есебін ... ... ... ... керекті әсерді бермейді. Сонымен
бірге ақауды натуралды түрде сипаттайтын жедел есеп ... ... ... және ... ... үшін бастапқы құжаттарды толтыру мен
безендірудің ... ... ... ... ... ... кезең болып
табылады.
Тәртіп бойынша, оның өзіндік құны, өнімді оны ... ... ... ... ... ... ... ақауды жөндеу шығындарының
сомасы, ақауланған өнімге негізгі жалақыға пропорционалды ... ... ... ... қоса есептеу арқылы анықталады. Жалпы
цехтық шығындарды ... ... ... ... қажеті жоқ, өйткені ол
цехтың өнімінің өзіндік құнына әсер етеді. Бұл есептеулер қиынырақ, бірақ
оларды ... ... ... ... кейін, жедел басқарушыға қажет
болмайды. Сонымен қатар, ақаулар ... ... ... адамнан
алғашқы операцияларда жұмсалған материалдар құны мен жалақы көлемінде ғана
ұсталады.
Мақта зауыттарында тұрып қалудан болған ... ... ... ... ... нақты мөлшерін есепке алып және оны есепте
көрсетулері керек. Төлеуге жататын тұрып ... кей ... ... ... ... ... тыс ... арқылы, демалыс және мейрам
күнгі жұмыстармен жауып отырады. Бұл ... ақы ... ... көп өзгеруіне, өнім сапасының төмендеуіне және т.б жағдайларға
әкеліп соқтырады. Тұрып ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін жояды.
Сыртқы әсерлерден болған тұрып қалулардан болған ысыраптарды 3420
«Қысқа мерзімді заңды тұлға ... ... ... ... ... ... кезде тұрып қалулардан болатын ысыраптар
бағаланатын шығындардың баптары нақты анықталмаған.
Оған өндiрiстiң тоқтап қалу ... ... ... ... ... ... еңбек ақы, әлеуметтiк сақтандыру жарналары, сонымен
қатар қондырғыларды пайдалану мақсатында ұстау және пайдалану ... енуi ... ... жұмыс уақытының ысырабының натуралды ... ... мен ... кесiндiсiнде, оларды жою және ... ... ... ... ... Компенсациялауға жататын, сыртқы
себептерден болған тұрып қалулардан ысыраптарды 8040 «Үстеме шығындар»
шотының ... ... ... 3420 ... мерзімді заңды тұлға
кінәрат-талап міндеттемелері» шотына көшірілуі керек. Iшкi себептерден
болған тұрып қалуларды ... ... ... ... ал ... бұзудан пайда болғанын – бұзылған материалдар құны мен қондырғыны
ұстау және пайдаланудың ... ... ... ... ... жеке ... иелiгiндегi және өз қызметiнiң ерекше салалық,
өндiрiстiк және технологиялық ерекшелiктерiне ие, ... ... ... үшiн ақаулар мен ысыраптар есебін ұйымдастыру
ерекше өзектi және маңызды. Сондықтан қазіргі кезде, олардың ... ... ... ... мәселелердің бірі болып табылады.
Өткен бөлімде, біз жауапкершілік орталықтарына байланысты біршама
өзекті мәселелерді ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда негізгі және ... ... ... ... ... енді, мақта тазалау кәсіпорынындағы
негізгі жауапкершілік орталықтарының бірі кептіру тазалау ... ... ... ... ... ... ... етіп алдық.
Жауапкершілік орталықтары бойынша есеп- бұл басқарушылық есептің ... онда ... ... ... ... мен ... туралы
мәліметтер беру, көрсету, жинақтау және ... ... және ... ... ... мен ... мүмкіндік береді.
Мақта зауыттарында кептіру-тазалау бөлімі (КТБ) құрылады, өйткені
терілген мақта шикізаты көп ... және ... ... ... ... ...... шикізатын кептіру және тазалау.
Кептіру тазалау бөлімінің кызметінің құны белгілі ... ... ... ... мақта шикізатын тапсыру кезінде алынады. Бұл цехтың
жұмысы мен қызметінің құны ... ... ... өнімінің құрамына
кірмейді.
Кептіру тазалау бөлімінің нақты шығындарын 8030 ... ... ... ... ашу ... ... алуға болады.
Пайдалану мерзімі кезінде 8030 «Көмекші өндіріс» шотында есептелген
барлық шығындар ай сайын 7010 ... ... өнiм және ... ... ... ... дебетіне көшіріледі.
Пайданылмайтын мерзім кезінде кептіру тазалау бөлімінің шығындары 8030
«Көмекші өндіріс» баланстық шотында есептелініп, ай ... 1620 ... ... шотының дебетіне көшіріледі, осыған орай, 8030 шот
бойынша жеке кредиторлық регистр ... ... ... ... ... ылғалдық пен ластану пайызы
жоғары шикізат үшін, алынған үстеме ақша 1290 «Күдікті талаптар резерві»
шотына ... ... ... ... ... барысында 1290
«Күдікті талаптар резерві» шотының дебетінен,сәйкес соманы, нақты ... ... ... ... 7010 ... ... өнiм және ... өзiндiк құны» шотының кредитіне көшіріледі. Ал 7010 шоттағы
нәтиже, ай ... 5410 ... беру ... ... ... шотына
көшіріледі. Және, кептіріліп тазаланған мақта, жыл соңындағы өңделмеген
қалдық, ... ... ... үшін ... ... ... санына прапорционалды бөлінуі керек.
Тәжірибеде, пайда немесе шығынды есептеу кезінде, ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруда
ауытқулар есебін дұрыс жүргізу маңызды. Ауытқуларды талдау ... ... ... бір ... құрайды. Жоспардан тыс ауытқулар
басшылар үшін маңызды бақылау ақпаратын береді. Бұл ауытқулар ... ... мен ... ... ... ... ... үлесін қосады.
Нақты қол жеткен нәтижені талдау нақты және жоспарлы немесе нормативті
деректерді салыстыру арқылы болады. Ұйым қызметін бағалаудағы ... ... ... ... бақылауға ауытқуды анықтаудан басталады.
Ауытқу тікелей еңбек шығыны; жалпы өндіріс шығыны деп ... ... ... бойынша жалпы ауытқу нақты және нормативті
шығындар арасындағы айырмашылық ретінде анықталады. Мұнда жалпы ауытқу баға
бойынша ... және сан ... ... ... ... еңбек шығыны бойынша жалпы ауытқу нақты еңбек шығыны мен өнім
өндірудің нормативті шығыны арасындағы айырмашылық ... ... ... ... бір ... еңбекақы мөлшерлемесі мен жұмыс ... ... ... ... ... шығындардың ауытқуын талдау күрделілік деңгейіне қарай
ерекшеленеді. Алдымен өзгермелі және ... ... ... ... ... өндірілген өнімге салынған нақты жалпы
өндірістік шығындар мен ... ... ... ... ... ... ... жалпы ауытқуы есептеледі. ... ... ... ... ... және ... бойынша ауытқуға бөлінеді.
16 кесте - Мақта шикізатының құнының нормадан ауытқуын есептеу
|Селекциял|Мақта ... ... ... |Мақта ... |1т ... ... ... ... сорт ... ... |талшық, |шығуы, |шикізаты|өңделге|шикізатының ... |
| | | ... |% |ның |н ... алу | |
| | | | | ... ... | |
| | | | | ...... | |
| | | | | ... | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | | | | | |
| | | | | |4 : 5 х | | | |
| | | | | |100 | | | |
| ... ... ... ... ... ... құнына әсер ету деңгейіне бойынша, ... ... ... және ... ... ауытқулар технологиялық тәртіпті
бұзудан, өндірісті дұрыс ұйымдастырмаудан және оны ... ... ... ... ... ... ... білдіреді,
бірақ олар көбінесе жоспар мен сметаның шамадан тыс ... ... ... ... ... экономикалық мазмұны бойынша есептеулерде артық шығын
- , үнемделген шығын + , деп көрсетілу қабылданған.
Мақта тазалау кәсіпорындарында ... ... ... ... ... ... құнының нормадан ауытқуы және артық немесе
үнемделген шығынды анықтау үшін ... ... ... үлгілерін қолдануды ұсынамыз.
Мақта шикізатының талшыққа қатынасында ... ... ... Бұл ... ... ... нақты өндірілген өнімнің
шығындары» мен кестедегі «Мақта шикізатының сатып алу ... ... ... арқылы анықтайды.
3.2 Мақта өнімінің өндірістік шығындарының ішкі аудит қызметін
ұйымдастыру
Басқару ... ... ... ... ... ... жағдайы, қажетті нұсқаулардың іс-жүзінде орындалуы туралы
хабардар етеді.
Өндіріс тиімділігін арттыру, ... ... ... ... ... ... мен тұтынуды жетілдіру тауар-ақша
қатынастарының олардың жаңа мазмұнына сәйкес пайдаланылуына толық ... ... ... ... саны мен ... ... бақылауды
күшейту, экономикалық тетіктер мен ынталандырудың ... ... ... ... ... ... ... жеке занды тұлға ретінде
пайда болу кезінен бастап өзгерістерге ... Бұл ... ... ... әкелді және соның нәтижесінде шешімдерді қабылдаудың
күнделікті процесіне қатыспаған меншік ... ... ... ... бір адам ... ... шаруашылықты жүргізудің шағын
субъектілерінен басқасының құқығын ... ... ... ... ... мен ... ... бағынатын бухгалтерлері
ұсынатын қаржылық ақпаратқа ғана ... ... Жиі ... ... тарапынан болатын алдау қаржылық салымдар тәуекелін елеулі
арттырды. Қаржылық ақпарат дұрыстығын ... және ... ... үшін ... ... ... шакырылды.
Аудиторларға қойылатын басты талап жөнінде э.ғ.д., ... К. ... ... мамандығы жоғары кәсіпқойлықты, терең білім мен ... және ... ... етеді»,- деп жазды [82, 3 б].
Аудиторлық қызмет тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар қызметі аудиторлық бақылауға
алынатын ұйымның мамандандырылған бөлімшесі жүргізетін ішкі ... ... ... екі ... де ... түпкі мақсаттары көбінесе сәйкес келеді —
ол бақылау.
Сыртқы аудиттің басты ...... ... ... ... ... ... есебінің шындыққа сәйкестігін айқындау, оның
белгілі бір кезеңдегі қызметінің нәтижесін және қаржылық жағдайын ... ... ... сайын сырттан шақырылатын аудиторлар немесе ... ... ... ... ... Аудиторлық қорытынды есеп
негізінен жоғарғы тұрған ұйымдарға, акционерлерге, кредиторларға және тағы
басқаларға арналған. Бұл қорытынды ... ішкі ... да өз ... ... ... ... ... табиғаты, мән-мағынасы,
тағайыңдалуы мен ... ... ... ... Ең ... ішкі аудит қызметі (немесе, оны кейде ішкі ревизия қызметі,
ішкі бақылау қызметі деп те ... ұйым ... ... ... ... оның қызметін бағалау және тексеру бойынша жүйелі әрі ... ... ... ... ... — басқару мақсаттарына қол жеткізуді
қамтамасыз ету. Бұл үшін ішкі аудит ... ... ... басқару
шешімдерін қабылдау үшін жасалған талдаудың нәтижелерімен, белгілі ... ... баға ... ... және ... дұрыс
ақпаратпен қамтамасыз етеді.
Сыртқы және ішкі аудит қызметін талдай отырып э.ғ.д., профессор М. ... ... ... ... ... ... ... кезекте қаржылық
есептіліктің шынайылығына кепілдік берумен шектеліп ... ал ішкі ... ... ... ... сұрақтарын шешуге үлесін қосар ... да, ішкі ... ... ... арта ... дейді [83, 185-
б].
Заңмен талап етілетін ... ... ... ... үшін
кәсіпорыңда ішкі аудиттің атқаратын ролін зерттеу маңызды, себебі бұл
жұмыстың қайталануын ... Бұл ішкі ... ... ... ... тауар-материалдық құндылықтар, не болмаса қаржылық менеджмент
қозғалысын баскару ... ... ... ... ... ... және ішкі аудиттің ортақтығы — белгіленген стандарттар
шеңберінде қызмет етеді, тексеру ... ... ... ... т.б. ... қатар ерекшеліктері де бар:
- түрлі міндеттерді орындау;
- сәйкес көрсеткіштер үшін ... ... ... қызмет көрсетулер көлеміндегі айырмашылық;
- күнделікті шаруашылық-қаржылық операцияларға мүдделік дәрежесі;
- есеп беруді құру ... ... ...... ... ... ... жүргізілетін ішкі
бақылау жүйесін талдау үшін менеджмент арқылы анықталатын қызмет. Ішкі
аудиттің көмегімен ... және ... іске ... ... ... ... ... ұсыныстар беріледі.
Оларға қызметтердің мынадай түрлері тән:
1. Қаржылық және операциялық ақпараттарды ... Бұл ... ... ... ... ... жалғасатын процесс.
2. Операциялардың үнемділігін, тиімділігін талдау, оның ... емес ... да бар. ... оны ... ... аудиті деп те
атайды.
3. ... мен ... ... ... ... ... мен
саясатына және басқа да ішкі талаптарға сәйкестікті талдау.
Бұл үшін:
а) активтердің ... мен ... ... заңды болғанына және
осы активтердің тиімді түрде пайдаланылуы мен ... ... көз ... ... Ішкі аудитор активтердің менеджментін
рұқсатына сәйкес алынуы мен сатып-өткізілуіне ғана емес, ... ... ... активтердің сақталуы қамтамасыз етіліп жатқандығына
сенімді ... ... ... ... ... және ... ... тұр. Бұдан әрі, ол активтердің тиімді ... ... ... керек. Мысалы, өндірістік қалдықтардың көлемі кішірейіп,
қажетсіз материалдар мүмкін болғанша қайта өнделіп, өткізіліп жатыр;
ә) ... ... тек ... ... ғана ... ... ... аудитор ұйымның жүзеге асырып жатқан ... ... ... мәліметті білуі қажет. Бұл оның ... ... ... ... ... ... тез танып
білуіне мүмкіндік береді. Ол ақпараттың ... ... қол ... ... ... ... келісім-шарттарды растап алатын хаттамалар да кіреді.
4) Ішкі аудит қызметі орташа және ірі кәсіпорындарда ... ... ... ... ... құру заңмен қарастырылады.
Ішкі аудит қызметінің жұмысы кәсіпорынның жоғарғы басшылығы бекіткен
«Ереже» деп аталатын фирмашілік актінің шеңберінде біліктілік, өз ... іске ... ... және ... ... ... ... аудит қызметінің жұмысын қарастыру» деп аталатын ХАС-да былай
делінген: Ішкі аудит оның қызметтерінің бірі ретінде субъект ішінде жұмысты
бағалау ... ... ... болып танылады. Басқа да мәселелермен қоса
оның атқаратын қызметтерінің құрамына ішкі бақылау мен ... ... ... ... және ... ... ... баға беру кіреді [84,36 б].
Сыртқы аудитор және ішкі аудитке деген ... 610 ... ... ... ... деп ... ... ерекше қызықты, өйткені ол
аудитті қабылдаудың әртүрлі жақтарын ұсынады.
Қазіргі кезде ішкі ... ... ... қызметін
бухгалтерлік есеп саласы ретінде емес, «өзіндік бет-бейнесі бар» ... ... тану ... ... ... ... ... оларға үлкен
болып көрінетіндіктен, олар өз кезегінде аудиторлық жұмыспен байланысты
қызметпен қатар басқа да ... ... ... және ... ... мақсаттарының әр түрлілігіне қарамастан,
оларға жету жолдары көп жағдайда ... ... Ішкі ... жұмысы
сыртқы аудиторлық процедуралардың мерзімі мен ... ... ... үшін ... ... Әрине, сыртқы аудитор ... ... үшін ... ... ішкі аудиторда сондай
дәрежедегі тәуелсіздік бола алмайтындықтан ғана мойындамайды.
Ішкі аудиторлардың тәуелсіздігі ... ... ... ... келеді. Ішкі аудиторлардың тәуелсіздігі олардың ұйым ішіндегі
беделімен, яғни атқаратын қызметімен және ... ... ... анықгалады. Сыртқы аудиторлар үшін тәуелсіздік ... оның ... мен ... ... ... ... ... оларға бағытталған қаржылық қызығушылықтың
жоқтығымен анықталады.
Ішкі аудит деп бухгалтерлік ... ... ... жүргізуді
қадағалау жүйесі мен кәсіпорында ішкі бақылаудың сенiмдi ... ... ... ... оның ... ... мен ... жөніндегі
тәуелсіз қызметі. Ішкі аудиттің объективті қажеттілігі мен экономикалық
мәнін түсіну ... ... ... ... байланысты.
Бірқатар авторлар ішкі аудитті менеджменттің құрамдас ... ... ... бөлектеп қарастыру қажеттiлiгiн айтады, бірақ кәсіпорын ішінде
менеджмент бақылауының ролi зор.
Ішкі ... ... ... ... ... буынының
кәсіпорынның күнделікті қызметіне бақылау жасалмауы ... ... ... ... ... туралы мәліметтерге деген немесе
төменгі ... ... ... дұрыстығын растау
қажеттiлiгiнен туындайды. В.И. Подольскийдің пікірі ... ... ... ... ... ... ... қызметінің тиімділігін
бақылаудың тәсілдерінің бірі» [85, 32 б].
Сондай-ақ, басқа да ғалымдардың Лабынцев Н. Т., ... О. В. ... В. В., ... Ф. В. [87], ... Р [88], ... Н. П.
[89], Белобжецкий И. А. [90], Данилевский Ю. А. [91], Я. В. ... ... А. А. [93] өз ... айта отырып ішкі аудиттің қажеттілігіне
басым тоқталады. Ал отандық ғалымдар К. Ш. ... [94], М. С. ... ... [96], З. Н. Ажибаеваның [97] еңбектері аса ... ... де ... ... ... атқарса, онда өз кезегінде дұрыс қаржы
есептерін құруға, бастапқы мәлімет болып табылатын, жеткілікті және ... ... ... жүйе ... Ішкі ... әлсіз болған
жағдайда немесе тіптен болмаған кезде, қаржылық мәліметтер ... ... деп ... болмайды.
Ішкі бақылаудың объектілері кәсіпорын қызметінің әрбір түрі үшін
анықталуы керек. Олар ... ... ... және ... ... ... болуы қажет.
Ішкі аудит өз міңдеттерін орындау үшін ол қызметтің жетекшісі жоғарғы
басшылардың ... есеп ... ... Ішкі ... ... анықтау,
жұмысты жүргізу және нәтижелер туралы қорытынды есеп ұсыну процессіне
үшінші тұлғалардың араласуына жол ... ... ... өз жұмысын адал атқарып, мүдделер қайшылығынан аулақ
болуы керек.
Егер тәуелсіздік немесе әділеттілік кері әсерге ... ... ... ... бұл ... ... ... тұлғаларға жеткізу керек.
Мақта тазалау кәсіпорындарындағы ішкі аудит қызметін төмендегілер
орындай алады:
• Ішкі аудит органдарының арнайы ... ... ... штатында тұратын қызметкерлер;
• Ревизиялық комиссиялар (ревизорлар);
• Ішкі аудитті жүргізу мақсатында шақырылған сыртқы аудиторлар.
Осылайша, мақта тазалау кәсіпорындарында ішкі ... ... ... үшін ... ... ... міндетті болмайды.
Ішкі аудит басшыға оның міндеттерін атқаруға ықпал ете отырып, оны
ақпаратпен қамтамасыз етіп және ... бере ... ... зауытының қызметін
оптимизациялау үшін құрылады.
Ішкі аудит қызметінің ... ... ... ... ішкі аудит
қызметінің мақсаттары, міндеттері мен өкілеттіктері, сонымен қатар жұмыс
жоспарының орындалуы туралы кезең сайын есеп ... ... ... ... құрамына сонымен бірге маңызды тәуекелдіктер, бақылау мәселелері
және корпоративтік ... ... ... ... басшыларға қажетті
басқа да мәліметтер кіреді.
Аудиторлар өздерінің аудиторлық қорытындылары мен ұсыныстары үшін жауап
береді. ... ... ... есеп ... ... әрбіреуі бойынша кезең сайын баяндама тапсырылады.
Ішкі аудит қызметінің жетекшісі ішкі аудиттің барлық ... және оның ... ... ... қадағаланып отыратын шеңберде
сапаны арттыру мен кепілдік беру ... ... оны ... асырып
отыруы керек.
Ішкі аудит жүйесінің тиімділігі көп жағдайда оның ұйымның ұйымдастыру
құрылымындағы орнына тәуелді болады. Ұйымда оның құрылтай ... ... ... ... ... ... ... ревизиялық коммисия
немесе ішкі аудит қызметі құрылуы мүмкін. Егер де шаруашылық ішіндегі
бақылау ... ... ... ететін ревизорға немесе ревизиялық
комиссияға жүктелсе, тәжірибе көрсеткендей басшылық бақылау жүйесіне көңіл
бөлмеуі, ... ... ... бұрмалауы мүмкін. Шаруашылық
ішіндегі бақылау, басқару аппаратының жеке бөлімшесі ... ... ... ... ... топ) ... ... асырылатын болса іс басқаша
болады. Мұндай қызмет бақылаушы тәсілдер мен кәсіпорындағы процедуралардың
тиімділігін тексеру, ... ... ... ... бақылау
және меншік иелерінің заңды ... ... ... мақсатында
құрылады. Ішкі аудит қызметінің жетiстiгi оның басқа ... ол осы ... ... кәсіпорын басшысына бағынуы болып
табылады.
Өзінің ... ... үшін ішкі ... ... ... оның ... құрылымын, бақылау көлемін, тексеруге
жататын сұрақтар шеңберін, заң және нормативті актілерді білетін, техника
мен ... ... ... білетін, есепті - экономикалық мәліметті
жинақтап және ... ... ... нәтижелері бойынша қорытынды мен
ұсыныстар ... ... ... және ... білдіруге болатын
мамандардан жинақталуы керек. ... ... үшін ... ... орын, транспорт бөлінуі, компьтерлі және ұйымдастыру техникасы,
бағдарламалық құралдар, мәліметтердің ... және ... ... ... ... қорғауды қамтамасыз етудің, ішкі ... ... ... жалақы деңгейін анықтаудың маңызы зор.
Ішкі аудит бөлімінің ... ... ... ... 3 ... ... қаржылық, операциялық және басқару.
Ішкі қаржылық аудит алаяқтықты болдырмау және қателерді дәлелдеулермен,
шоттарды ... ... ... орындауды көздейді. Оған
аудиторға мөлшерден елеулі ауытқулардың маңыздылығын анықтауға ... ... ... ... және ... ... есептерін қарап шығу,
саңдардағы тренділерді іздеу жатады.
Ішкі операциялық ... ... ... ... ... ... олардың орындалған орындалмағандығын анықтап білуді кіргізеді. Мұндай
зерттеу кезінде аудитор ішкі бақылау мен ішкі тексерудің ... ... ... ... болатын салаларды анықтауға тырысады.
Ішкі басқару аудитіне менеджерлердің қызметтері мен ұйымның басқару
құрылымына баға беру және оған шолу ... ... Оған ... ... ... ... ... бағалау, сонымен бірге
белгіленген критерилерге сәйкес сыртқы басқару қызметін бағалау кіреді.
Ішкі аудит ... ... ... ... және ... ... жүргізіліп жатқан ұйымның түрі мен оның қызметінің
сипатына ... ... ... ұйымдардың, коммерциялық
банктердің, сақтандыру компанияларының және зейнетақы ... ... ... ие. ... өзге, көптеген мәселелерді әртүрлі
тәсілдермен, әртүрлі терендікте, егжей-тегжейлі және ... ... ... ... ... Осыған байланысты аудиторлық қызметті
регламенттеу мәселесі туындайды. Мәселе тиісті ережелер мен ... ... ... ... ... ... ... кемегімен
шешіледі.
Дамыған елдерде аудит мәселелеріне, әсіресе ішкі аудит мәселелеріне көп
көңіл бөлінеді. ... он ... ... оның ішінде АҚШ, ... ... ... бақылаудың жоғарғы институттарының халықаралық ұйымы бар.
Ішкі аудиторлар институты да ... ... ... Бұл ... ... ... бөлімшелері де жұмыс істейді. Мысалы, АҚШ-та
Ішкі аудиторлар институты 1941 жылы құрылған. Ол «ант беруші ішкі ... ие ... ... ... жасайды және тәжірибелі
жұмыскердің білімінің жалпы көлемін анықтайды.
Жоғарыда аталған және басқа да ... ... ... ... тиісті стандарттарын шығаруға жауапты бөлімше бар.
Ресейде ... ... ... қызмет жөніндегі коммисия
мақұлдап бекіткен ішкі ... ... ... ... халықаралық тәжірибесінде тиісті институттар ... ... ... мақсаты:
• ішкі аудит тәжірибесінің негізгі принциптерін белгілеу;
• ішкі аудит саласында ... ... кең ... ... ... базаны анықтау;
• ішкі аудиттің қызметін бағалау үшін негіз құру;
• ұйым ішіндегі процесстер мен ... ... ... ... ішкі аудиттің стандарттары үш, ... төрт ... ... Осы ... үш ... жинақтап қарастырайық.
I. Жалпы стандарттар
1. Қызметкерлердің біліктілігі. Бұл стандарт ішкі ... ... мен оның ... ... ... ... түрде орындау
үшін жеткілікгі деңгейде жоғары жеке қасиеттерінің, ... ... ... және ішкі ... жүйесін білуін талап етеді. Өз
кезегінде кәсіпорынның басқармасы ішкі аудиттің ... үшін өте ... ... ... ... міндеттерді орындауға мүмкіндік беретін біліктілік
деңгейін ұстап тұру үшін аудит ... ... мен ... ... ... ... ... жоғарылату алдын-ала
қарастырылады. Бұдан басқа, ішкі аудиттің ... ... ... жасалған қорытындыларды талқылау қажет.
Алаяқтықтың белгілерін анықтау үшін ішкі аудитордың ... ... ... Солай бола тұрса да, ішкі аудиторды негізгі атқаратын қызметі
алаяқтық ... ... және ... ... ... ... ... қарастыру көзделмейді.
Ішкі аудиторлар ... ... ... үшін ... ... ... негізгі тәуекелдіктері мен әдістерін,
сонымен қатар ақпараттық ... ... ... ... ... ... ... барлық ішкі аудиторларды негізгі атқаратын қызметі
ақпараттық технологиялар аудиті болып ... ішкі ... ... ... ... ... келесі көрсеткіштерді бағалай отырып, ... ... ... ... ... ... тапсырманың мақсаттарына қол жеткізу үшін қажетті жұмыс
көлемін;
•кепілдік берілетін мәселелерге қатысты мәнділігін немесе маңыздылығын,
қатысты ... ... ... кепілдік берілетін мәселелердің мәнділігін немесе
маңыздылығын, салыстырмалы күрделілігін;
•корпоративті басқару мен ... ... ... ... және ... ... қателіктердің, кемшіліктердің немесе заңдар мен нормативтік
актілердің, ішкі ... ... ... ... пайдамен салыстыра отырып, аудиторлық кепілдіктерді беруге
кеткен шығындарды.
Жұмысқа деген кәсіби белсенділікті таныту ... ішкі ... ... ... және ... талдаудың басқа да
әдістерін пайдалану мүмкіндігін қарастыруға міңдетті.
Ішкі аудитор ұйымның ресурстары немесе қызметіне, ... әсер ... ... ... бар болуына дайын болуы керек. Сонда да,
аудиторлық кепілдіктерді беру кезінде жүзеге асырылатын процедуралар, ... ... ... ... жүргізілгендігіне қарамастан, барлық
маңызды тәуекелдіктердің анықгалуына кепілдік бермейді
Біздің пікіріміз бойынша, ... ... ... ... ... ... ... жатады:
- Қазіргі нормативті актілерге, есепті саясат, нұсқалар, ... мен ... ... сәйкес келуін тексеру;
- Басқарушылық есепті жүргізудің әдістемесі мен техникасын тексеру және
осы жүйені жетілдіру бойынша ұсыныстарды жасау;
- Зауыт ... ... ... және ... ... ... толықтығы мен дер кезінде жүргізілуін тексеру;
- Құрылтайшылар мен ... ... ... ... салу жөнінде
кеңестер беру және анықталған келеңсіздіктерді жоюға ұсыныстар жасау;
- Сыртқы аудитті жүргізуге, салық тексерулерін жүргізуге ... және ... ... ... ... ... ... мүмкін. Төменде
аталған кезендер кез-келген аудиторлық тексеруге, оның ... ішкі ... ... ... ... ала ... ... Алдын-ала жоспарлау;
• Тәуекелдікті бағалау;
• Аудиттің жалпы жоспары мен бағдарламасын жасау;
• Аудитті жүргізу;
... ... ... ... және ... ... ... жоспарлаудың құрамына тексеру жүргізіліп
жатқан объект жөнінде толық мәлімет алу, аудиттің объектісіне қолданылатын
нормативтерді және есеп ... ... ... ... ... тәуекелдіктері мен міндеттерін алдын-ала анықтау, басқа да
аудиторлық құрылымдар тарапынан қажетті көмекті ... ... ... ... ... ... алу үшін аудиторлар алдымен осы ... ... ... ... ... ... тексерулерді жоспарлау мен оларды
жүргізу үшін ... ... ... ... ... ... ... бір бөлімшесіне тән тәуекелдіктерді жүйелі ... ... ... ... ішкі ... қызметтің басшыларына
аудиттің қандайда бір объектісінің ... ... ала ... ... ... береді. Аудиттің объектісін ... ... ... ... мен ... есеп
процедуралары арқылы аудиторлар ең басты тәуекелдіктерді анықтайды және ... сай ... ... ... ... бағалаудың қажетті алғы шарты болып аудиттің объектісінің
сипаттамасын алу ... ... ... құжатталған ақпараттың массиві
операциялардың әртүрлі типтерін, ақпараттық алмасуларды ішкі ... ... ... қызметкерлерді, қолданылып жүрген
бухгалтерлік есеп шоттарын қамтиды.
Қателіктерді және дұрыс емес ... ... мен ... ... ішкі ... жүйесінің тиімділілігін анықтау ретінде нашар
бақылаудың тәуекелдігі бағалау осы кезеңнің басты элементі ... ... ... ... ... ... Осы объектіге тән тәуекелдіктер мен болашақ қателіктерді анықтау;
• Қателіктің ықтималдығын ... ... да бір ... бақылаудың істеп тұрған жүйелерін талдау;
• Бақылаудың таңдалған жүйелерінің сенімділігін бағалау;
• Бақылаудың нақты жүйелерінің жұмыс істеуін ... ... ... ... ... ... ... бойынша ұйымның қаржы-шаруашылық
қызметімен және оның ақпараттық жүйелерімен, ... ... ... бағалауға тиісті:
• Қаржы-шаруашылық қызметі жайлы ақпараттың толықтығы мен растығы;
• Шаруашылық ... ... мен ... ... ... ... мінддеттемелер мен нормативтік актілердің, заңдардың
сақталуы.
Аудиттің жалпы жоспары мен ... ... ... Ішкі ... жұмысының жоспары кем дегенде жылына бір рет ... ... ... ... ... ... ... кезде
жоғарғы басшылардың ұсыныстарын ескеру қажет.
Жоспарларды жасау кезіндегі бірінші қадам ... ... ... ... ... Осы ... қателіктердің негізгі түрлерінің тізімі жасалады: болмаған операция,
нақтыланбаған немесе уақтылы ... ... ... ... және ... операциялық циклдың қиын кезендері ... ... ... тіркеу және оның орындалуына рұқсат беру, сәйкес құжатты
рәсімдеу мен бақылау, түзету, өндеу;
• осы объектіде ... ... ... тексерулердің
тәжірибесі бағаланады.
Әрі карай аудит объектісінің сипаттамасы ... және ... табу мен ... ... ... ... мұмкіндік беретін
қолданыстағы бақылау жүйелерінің сенімділігі анықгалады. Бақылаудың ... ... ... ... бар ... бастапқы кұжаттармен сәйкестендіру және
салыстыру. Бұл үшін ... ... ... мәліметтер
сәйкестендірілетін арнайы ... ... ... ... ... кірістелген мәліметтерді тиісті активтермен салыстыру қарастырылады;
• рұқсат беру (санкциялау) заңдық күші жоқ ... ... ... электроңдық жүйедегі мәліметтердің кауіпсіздігін бақылаудың
жалпы процедуралары арқылы анықталады;
• сыртқа шығарылатын мәліметтерді ... ең жоқ ... ... Мұндай талдаудың мақсаты ретінде оларды күшейтіліп ... ... жолы ... ... ... ... және ... тексеру саналады;
• активтерге қол жеткізе алуды ... ... ... және ... қол жеткізе алушылықты бақылау). Рұқсат етілген қол жеткізе
алушылықты иемденген тұлғалардың міндеттердің дұрыс бөлінуі ... ... ... қол ... алу ... ... керек, өйткені олар
бұны жетіспеушіліктерді табу үшін қолданып калулары мүмкін.
Аудит процедураларын аудиттің ... да бір ... ішкі ... ... анықтау үшін де қолданады. Бұл процедураларға
төмендегілер кіреді:
• шоттардағы қалдықтарға тәуелсіз тексеру жүргізу және операциялардың
орындалуының жүйелілігіне ... ... ... ... мен ... түрде есептелінген сомаларды
салыстыру арқылы талдамалық процедураларды операцияның типіне немесе шотқа
байланысты ықтимал ... ... ... үшін ... шығарылған шығындарды едәуір қысқартуға мүмкіндік беретін ішінара
әдіс ерекше роль ... ... бір ... ... ... кіретін кейбір немесе
барлық баптардың болғандығын дәлелдейтін мәліметтерді мұқият зерттеу,
сонымен қатар ... ... ... ... және қызметін қадағалау,
нақты принциптер мен процедуралардың орындалу тәртіптерінің сақталуын
тексеру.
Аудиттің ... ... ... ... нәтижелері, жүзеге
асыратын қызметтің сипаттамасы, ағымдағы мақсаттар, кадрлық езгерістер,
зандардын өзгеруі, басшылықтың ... ... ... мұдденің аясы
немесе жіңішке жолдар, тәуекелді бағалаудың нәтижелері сияқты факторларды
есепке ала отырып модификацияланады. Аудиторлық тексеру ... ... ... мен ... ... ... ... болады:
• белгіленген нормативтердің сақталуын тексерудің нәтижелеріне ... ... ... ... ... ... ... кезінде болған қызметтің сипаттамасындағы
өзгерістерге;
• аудиторлық тексеру барысында туындаған, жоспарлау ... ... ... ... ... мен жоспары бойынша жұмысты
бітірген соң аудитор ... ... ... ... ... және ... жоспарын құжат түрінде ... ... ... ... ... ... ... тобымен жүзеге асырылатын оның бағ-дарламасын
орындауға келіп тіреледі. ... ... ... ... ... мен ... дәрежесіне қарай бөлінеді.
Бағдарламалар құжат ретінде рәсімделуі керек. Оларда аудиторлық
тапсырманы орындау ... ... ... мен ... талдау,
жинау процедураларын белгілеу керек. Аудиттің бағдарламасы ол орындалғанға
дейін мақұлдануы қажет. Бағдарламаның ... ... ... отырулары керек.
Ішкі аудиторлар аудиттің мақсаттарына қол жеткізу үшін сенімді, маңызды
ақпараттардың жеткілікті мөлшерін, жинауы керек. Олар тиісті талдау ... ... ... ... аудиттің нәтижелерін шығарып,
қорытындыларын берулері керек.
Бірақ мақта тазалау ... тек ішкі ... қана ... ... ... ... және олардың меншігін басқарушыларды мақта зауытының
жұмысының нәтижелерімен ақпараттау мақсатында, сыртқы аудит те жүргізіледі.
Өйткені, әкiмшiлiк ... ... ... ішкі ... ... ... меншік иелері әрдайым сенім білдіре
бермейді.
Біздің пікіріміз ... ... ... ... ішкi ... ... ... көрсетілген қаржылық жағдай, операциялар нәтижелері
және шаруашылық субъектісінің материалды, еңбек және қаржылық құралдарының
қозғалысы туралы мәліметтердің ... ... ... қабылданған
принциптері мен заңды нормаларға сәйкестігі туралы пікірді қалыптастыру.
Осылайша, көп жағдайларда ішкі және ... ... ... бірі
толықтырады, бірақ ішкі шаруашылық бақылауының ішкі аудит ... ... ... ... ... мен ... ... қажеттілігі
сұрақтарын зерттеу кезінде маңызды ерекшеліктерге ие болады.
Қазақстандық ғалым Д.Абленов сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... арасындағы айырмашылық, ішкі
аудиттің мекеме iшiнде, оның басқарамасының инициативасы бойынша және оның
атынан ... ... осы ... қатысы жоқ топтар алдындағы
жауапкершілік пен есеп ... ... [96, 187 б] ... Я.В. ... ... ... аудиторлық есеп беру және тексеру
нәтижесі бойынша жазбаша ... ... ... мен ... көлеміне толық жауапты екендігін есепке алуы ... ... [92, 98 б] Бұл ... ішкі ... жұмысының қайсібір
нәтижелерін қолдану арқылы жүргізілгенде де азаймайды. Осыған байланысты
ішкі ... ... ... ішкі ... ... таңдау,
анкеталар, сауалнамалар) басқа элементтерінің жағдайын бағалауда
қолданылатын ... мен ... ... ... дәйекті түрде
жүргізілуі керек.
Сыртқы аудит ішкі бақылау жүйесін бағалауға келесідей бағыт алады: егер
де аудитор ішкі бақылау ... ... баға ... онда қаржылық аудитте
бухгалтерлік есепте сипатталатын операциялардың заңдалығы мен ... үшін ... ... ... ... болады. Егер де аудитор
ішкі бақылау жүйесін төменгі дәрежеде деп бағалайтын болса, онда қаржылық
аудитте ... ... ... ... құжат тексеруі
пайдаланылуы керек. Екінші жағдайда аудитор бухгалтерлік есеп ... ... тек қана ... жеке ... ғана ... ... ... тазалау кәсіпорынының ішкі аудит ... ... орны ... ... ... сәйкес аудит процесін үш сатыға бөлуге болады:
1. аудитті ... ала ... және ... ішкі ... ... бағалау;
3. тәуелсіз аудиторлық тестілерді жүргізу, аудиторлық қорытынды жасау және
клиент үшін тексеру нәтижесі ... ... ... ... ... халықаралық стандарттары сыртқы аудиторлардан ... ... ... ... ... ... және жасауға
көмектесуді жүзеге асыру үшін, сонымен қатар ішкі аудитордың ... ... және ... ... үшін ... ... жетклікті дәрежеде біліп түсінуді талап етеді. Мұндай бағалау
кез-келген жағдайда аудиторлық тәуекелдікке және бақылаудың жалпы саясатына
аудитордың беретін ... ... ... Ол ... факторларды ескеруі
қажет:
1. Ішкі аудиттің ұйымдастырушылық статусы. ... ... кіре алу, ... операциялық жауапкершіліктен еркін болу,
сонымен қатар сыртқы аудиторлармен емін-еркін түрде ... ... ... болуы керек.
2. Ішкі аудиттің атқаратын қызметтерінің масштабы және менеджмент ... ... ... ... ... ... ... мен тәжірибе аспектісіндегі ... ... ... — дайындау мен жаддау саясатының
бірдейлігі.
4. Кәсіби мұқияттылық: құжаттар және жұмыс бағдарламасы, аудит бойынша
тиісті ... ... ... ішкі аудитордың жұмысы ... және ... ... деп ... ... бола ма.
Сыртқы аудитор құжаттарда өзінің ішкі аудитке берген бағасын көрсетіп,
жыл сайын оларды ... ... ... ... ... ол ішкі ... ... қызметтерінің маңызды
кемшіліктерін анықтағаны туралы менеджментке жазбаша түрде ақпарат беріп
отыруға тиісті.
Ішкі аудитордың ... ... ... салаларда масштаб, тексеру
деңгейі, тандау әдісі, құжаттау, есептілік процедуралары мен оны қарап шығу
бойынша алдын-ала келісіп алу ... Ішкі және ... ... қызмет
процессінде бір-бірінің жұмысына әсерін тигізетін фактілер туралы бір-
біріне ақпарат беріп отыру үшін үнемі ... ... ... ... ... ішкі аудитордың жұмысына сенімді болса, онда оған
келесі процедураларды орындау қажет.
• Қарастыру керек:
- ... ... ... сонымен қатар ішкі аудиттен алуға
болатын ақпараттардың ... ... ... ... тексерілуге жататын салалардағы болмай қалуы мүмкін емес ... ... ... ... ... ... ... етілетін пікір білдіру деңгейін;
- аудиторлық дәлелдеулердің толық жеткіліктілігін;
- ... ... тән ... ... ... ... ішкі аудиторлардың жұмысын тексеру және бағалау:
- олар жұмысты профессионалды түрде және ... ... ... ... ма, және де ... жұмысы міндеггі түрде бақыланды
ма;
- жасалған қорытындыларды ... үшін ... ... ... ... ма;
- бірдей қорытындылар жасалды ма, қорытынды есеп ... ... келе ... ерекше жағдайлар мен өзгешеліктер қарастырылды ма;
Ішкі ... ... ... ... ішкі ... қайта жүргізуге бақылау орнату қажеттігі туындауы мүмкін.
Сыртқы аудитордың сенімділік дәрежесі құжаттарда көрсетілуі керек.
Теориялық ... ... ... ішкі ... ... ... ... аудиторлардың ішкі аудит жүйесін
тәжірибелік ... ... ... зерттеуді басшылыққа ала
отырып, мазмұны әр түрлі операциялар бойынша ішкі ... ... ... ... жұмыс құжаттарын жасаулары керек.
Аудиторлық қызметтің ішкі стандарттары осындай құжаттар бола ... ... ... ... қызметтерді жүзеге асыруға және
безендіруге біріңғай талапты бөлшектейтін және ретттейтін ... ... [85, 69 б]. ... бойынша, бұл құжаттар тәжірибелік жұмыстың
тиімділігін қамтамасыз ету және ... ... ... тәртібіне (стандартына) сәйкестігін қамтамасыз ету мақсатында
аудиторлық ұйым арқылы қабылданып және бекітілуі керек.
Сурет 18- ... ... ... ... ... ... ішкі ... пайдалану төмендегілерге ықпал
етеді:
- сыртқы аудиторлық тәртіптің (стандарттардың) талаптарын сақтау;
- сыртқы аудиторлық тексерулердің еңбек сиымдылығын азайту;
- ... ... үшін ... ... ... ... ... көлемі санын көбейту.
Ішкі стандарттар аудиторлық ұйымның қызметкерлеріне , олардың қандай
жағдайда екендігіне байланыссыз, аудитті жүргізуді ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Кез келген ішкі фирмалық стандарттың ... ... ... болып мыналар есептелінеді: ... ... ... этикасын сақтау, пікірдің негізділігі, ақпаратты берудегі дәлдік
және клиент қатынасындағы сыйластылық.
Біздің ... ... ... ... ... келесі
жағдайларды қанағаттандыруы керек:
- мақсаттылықты - стандарттарды жасау кезінде олардың тәжірибелік
мәнін, өзектiлiгiн және ... ... алу ... толықтылығы мен бөлшектілігі - ішкі стандарттар зерттелетін мәселенің
барлық сұрағын кешенді қамтуы және оларды бөлшекті сипаттауы керек;
- терминологиялық ... ... - ... ... ... ... біріңғай атауды қамтамасыз етуі керек.
Ішкі стандаттар ұйымдастыру - аудиторлық ұйымның бөлу құжатының және
ішкі ... ... ... ... Ішкі ... ... саны, пайдалануға берілген күні, стандарттың атауы мен ... ... ... сияқты реквизиттармен мазмұндалуы керек.
Ішкі стандарттар жүйесі мен оның әдістемелік үлесімділігі ... ... ... ... ... ... стандарттар аудиторлық ұйымның интелектуалды меншігін көрсетеді.
Қызметкерлер ішкі стандарт мазмұнын жарияламауы және ... осы ... тыс ... керек. Ішкі стандарттар оларды аудиторлық
ұйымның мамандарының орындамауы жөнінде жауапкершілікті реттей ... ... мен ... ... ... қорғауғы ықпал
ететін, Қазақстан Республикасының территориясында тәуелсіз қаржылық бақылау
жүйесінің құқықтық негізі Қазақстан Республикасының № 304-1 ... ... ... мен қосымшалармен) Заңымен анықталады [98, 4 б].
Е.Индина «Аудиторлық қызмет туралы» Заң Републикада шаруашылық құқықты
реттейтін негізгі заңды актіге жатады және ... ... ... бірінші (жоғарғы) деңгейін қамтамасыз етеді деп көрсетеді. ... б]. Осы заң ... ... ... ... ... анықталады:
«Аудиторлық ұйымдар мен аудиторлар аудиторлық қызмет туралы заңдарды,
сондай-ақ шарт талаптарын бұзғаны үшін ... ... ... жауапты болады» [98, 8 б]. .
Аудиторлық қызметті нормативті ... ... ... деңгейі
Қазақстандағы халықаралық аудит стандарттары (ҚХАС) арқылы көрсетілген.
2000 жылдың 16-жұлдызында Алматы ... ... ... ... ... республикалық конференциясында осы стандарттар
қарастырылып, қабылданған болатын.
Қазақстандық стандарттар халықаралық стандарттар негізінде жасалынады
және ... ... ... халықаралық стандарттар есепке алынады немесе
жасау үшін база ... ... ... ... ... ... ... туралы және халықаралық стандарттарды ұлттық стандарт
ретінде ... ... ... ... ( ... ... ... Фиджи, Шри-Ланка). Ал өздерінің ұлттық аудит стандарттары бар
дамыған мемлекеттер ... ... ... АҚШ, ... аудит стандарттарын мәлімет үшін ... ... ... пайдалынады.
Осылайша, қазіргі кезде аудиторлық ұйымдар бірінші деңгей (Заңмен)
арқылы аудиторлық ... ... ... ұйымның жауапкершілігі
анық белгіленген жағдайда жұмыс істеуге тура келеді, ал екінші деңгейдің
(ҚХАС) осы ... ... ... мен оның ... ... ... шамасы келмей отыр.
Сондықтан да нормативті реттеу жүйесінің үшінші деңгейіне көңіл ... ол - ... ... жеке ... ... ... ... Үшінші деңгейдің құжаттары көмекші сипатта болады, ... ... - осы ... ... ... ... ... қамтамасыз ету, Халықаралық стандарттардың талаптарын техникалық
өткізуге көмек беру, оларды нақтылау және аудиторлық ... ... ... ... органдар тарапынан санкцияларды қолдану
механизмі есепті пайдаланушылар алдын ала хабардар болу ... ... өзі ... аудиторлық тексерудің сапасын бағалаудың сандық
критерияларына негіздеуі керек. Олар аудитор ұйымына да, ... ... ... ... да ... ... ... ХХ ғасырдың 30 жылдарындағы реформа өзіндік құн
көрсеткішінің өнеркәсіптік ... ... ... негізгі
критериясы ретінде белгіленгенін көрсетеді. Еңбек ұжымдары тоқсан ... жыл ... ... ... ... ... үшін ... отырды.
Осының бәрі кәсіпорындардың экономикасына позитивті әсер етті. 60-шы
жылдардағы реформадан ... ... ... ... ... ... болды, өзіндік құн ... ... ... Бұл ... өнеркісіптік қаржы жоспарына қарсы шығындардың
өсуіне әкелді, бағалар өндіріс шығындарының шекті деңгейінен «босанып» шыға
бастады.
Қазіргі ... ... ... және ... барысында
шаруашылық органдары бұрынғы қателіктерді ұқыпты зерттеуі қажет еді. Бірақ
тәжірибеде бұл жүзеге аспады. ... ... мен ... ... ... сол ... ... Сонымен бірге экономикалық реформаның басты
нәтижесі халық шаруашылық салаларының шығындарды төмендету және ... ... ... өтуі ... ... еді, ... тек осы жолмен әлемнің
дамыған елдері жүреді және тек осы бағытта ... ... ... айқын
көрініп отыр.
Өнімнің (жұмыс, қызмет) өзіндік құнына өнім (жұмыс, ... ... ... ... ... ... материалдар, отын,
энергия, негізгі қорлар, еңбек ... ... ... оны ... мен
өткізудегі басқалай шығындар жатады.
Сонымен қатар өнімінің ... ... ... енеді: ақаулардан
жоғалтулар, зауыт ішіндегі тұрып қалудан ысыраптар, өндіріс пен қоймаларда
зиян нормасы шеңберінде материалдық ... ... ... жұмысшылар саны мен штаттың қысқаруымен байланысты кәсіпорындардан
босатылған жұмысшыларға төлемдер.
Өнімді (атқарылған жұмыс көрсетiлген қызмет) өндіру шығындарына олар
қатысты ... ... ... ... қызмет) өзіндік құны, алдын ала
төлеу (арендалық төлем) немесе ... ... ... ... ... ... жылына төлем, жылдың қорытындысы және т.б.)
төлеу ... ... ... ... ... ... ... құрамына жататын ысыраптар мен шығындар енбейді.
Жоғарыда айтылғандардан, өнімнің өзіндік ... ішкі ... ... тудырады. Оның негізгі тапсырмалары болып
төмендегілер табылады:
- шикізат пен ... отын - ... және ... ... жұмсау;
- машиналар мен қондырғылардың бос тұруын жою;
- ... ... ... ... ... ... және
баптары бойынша анықтау және оларды сәйкес өнімнің түріне дұрыс жатқызу;
- өнімнің жекелеген түрлерінің нақты ... ... ... ... ... ... жасалуын бақылау, ақаулар салдарынан
болған ысыраптарды, өндірістік емес ... және ... ... ... ... элементін құрайтын, шығындар талдауы кәсіпорынның
барлық ресурстарының ... ... ... ... ... ... анықтауға, шығындар облысында жоспарларды
дайындау мен ұтымды басқарушылық шешімдерді қабылдау үшін ... ... ... ... мен реттеумен бірге, ішкі
аудит, оның ішінде ... ... ішкі ... ... бір
қызметі болып табылады. Өндірістік шығындардың ішкі аудиті - басқарудың
қалған қызметтері толық ... ... ... ... ... элементі. Оның қызметiнсiз жоспарлар қағаз жүзінде қалады,
ұйымдастыру тиімісіз болады.
Өндірістік ... ішкі ... ... ... қысқаша
тоқталып өтейік.
• Анықсыздық. Көптеген ... ... ... ... етіп отырған қазiргi жағдай болжанған жағдайдан өзгеше болуы
мүмкін. Сондықтан осындай өзгерістердің әсер ету ... ... ... әрекетін түзету үшін, арнайы механизм керек - бұл
рольді өндірістік шығындардың ішкі аудиті атқарады.
... ... ... болуын ескерту. Егер де қоршаған
ортадағы және кәсіпорынның ішіндегі ... ... ... ... кәсіпорын дағдарыс жағдайына түсуі ... ... ... мен ... қателіктерді дер
кезінде тіркеуге, осындай негативті тенденцияларды анықтап, ... ... және ... ... ... ... ... дейін дұрыстауға мүмкіндік беретін механизм керек.
• Жеңісті ұстап ... Ішкі ... ... ғана ... емес,
сонымен қатар позитивті ... да ... ... ... ішкі ... ... ... басшысы
жоспарда белгіленген мақсатқа жетуге қандай фактордың әсер ... біле ... және ... ... ... ... ... пайдалануға бағыттай отырып түзете алады.
• Күрделілік. Қазіргі ... ... мен ... ... ... ... бірден шеше алмау қиыншылығын тудырады,
сондықтан жауапкершілік орталықтары бойынша өндірістік шығындардың
ішкі аудитінің арнайы ... ... ... ... ... кәсіпорындардың орталықтандыру. Қазіргі кәсіпорындар
өте күрделі жүйе, ал ... ... ... ... ие ... ... өзінің шешімдерін бағынушыларға
жүктей отырып, барлық мәселеге бас сұғуға ... ... ... ... ... болғандықтан, шығындар аудиті
мезанизміне деген қажеттілік туындайды.
Өндірістік шығындардың ішкі аудитінің пайда болуына ... ... біле ... ... ... ... ... қалыптастыруға болады:
- мониторинг - шығындар әрекетіне, сонымен қатар ... ... ... (мысалы, ресурстар бағасы, нарықтағы бәсекелестер
саясаты және т.б.) жүйелі және жоспарлы ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
- шығындарға түзетуші әсердің керектігін негіздеу және ... ... ... ... ... - ... орта және ... буын
менеджерлері. Басқарушылық бақылаудың объектісі болып кәсіпорынның қызметі
мен оны ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан басқарушылық бақылаудың маңызды элементі ретінде
өндірістік шығындардың ... ... ... болады.
Ішкі аудиттің мәліметтерінің қайнар көздері төмендегілер:
- өзіндік құнның құралу процесін ... ... ... ... ... ... ... құнын жоспарлау, есепке
алу және калькуляциялау ... ... ... және ... ... шаруашылық субъектісінің төл құжаты;
- өндіріске, қондырғыларды ұстау және ... ... ... ... түрлерінің өзіндік құнының калькуляциясы;
«Өнімінің өзіндік құны ... ... ... ... ... ... формасы;
- сонымен қатар синтетикалық және аналитикалық есептің мәліметтері.
Өнім өндірісінің аудитінің методикалық тәсілі:
- ... ... пен ... ... ... ... және ... бақылау және тағы басқалары, бірақ олардың бәрі
халық шаруашылығының жекелеген салаларының қызметінің ерекшелігіне ... ... әр ... ... ... ... топтау есепке алудың
мүмкіндіктерін шектейді. Сондықтан шығындарды жоспарлау мен ... ... ... топтаудың екі тобы пайдаланылады:
- экономикалық элементтері бойынша;
- шығындардың калькуляциялық бабы бойынша.
Шығындарды экономикалық элементтер бойынша топтау өндіріс ... ... ... Ол ... өзіндік құнын
төмендету айналым қорларына деген ... ... әр ... ... ... ... бойынша тапсырманы
анықтау үшін қызмет етеді және т.б. Оның ... ... ... құрылатын өнімге жатқызылатын қоғымдық еңбектің жиынтық шығындарын
және ... ... тірі ... ... ... деп осы ... құрамдас бөліктерге бөлінуі мүмкін,
өндіріс шығындарының экономикалық біркелкі түрлері түсініледі.
Шығындарды элементтер бойынша жіктеу ... ... ... ресурстарын белгілеу үшін, негізгі қызметпен байланысты,
кәсіпорынның барлық шығындарын анықтауда. ... ... ... ... ... ... әр ... ненің енетінін білу керек.
Шығындар негізінде ең үлкен үлес салмақты материалды ... ... ... Ішкі ... ... кезінде өндірісте калькуляция баптары
кесіндісіндегі негізгі ... ... ... ... ... керек.
Материалды шығындардың аудитінде өнімнің калькуляциялық өзіндік құнында
шикізаттар мен материалдардың қайтарымды ... ... ... ... ... қайтарымды қалдықтар санын оларды қоймаға тапсыру кезіндегі
үстеме және қойма есебінің ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылған жағдайда бастапқы
материалдың төмендетілген бағасы және қалдықтарға, оларды жинауға кеткен
шығындарды алып ... ... ... ... Егер де ... ... ... өткізілсе, онда олар бастапқы материалдың толық
құнымен бағалануы керек. Егер де ... ... бір ... ... онда олар ... ... мүмкін пайдалану бағасымен
өткізіледі. Қалдықтарды өндірістік емес бағалау тек қана ... ... ... ... ... ... талан – таражға салуға әкеледі.
Өндірісте материалды ресурстарды ... ... ... ... ... қосалқы бөлшектерді және т.б. бөлу ... жөн. Осы ... ... ... ... ... ... норма бойынша жатқызылуы және ... ... ... ... ... ... ... жағдайларда
еңбек ақы формасына тәуелді болады.
Келісімді жалақы есептің нақты объектісіне жатқызыла ... ... ... ... ... қызметке есептелінеді.
Сондықтан да келісімді жалақы ... алу ... ... ... ... тікелей белгісі бойынша бөлінеді. ... ... ... ... ... ... ... сомасы аудитор бастапқы құқжаттарды талдай ... ... ... ... ... ... бөлу ... және т.б.
Уақыт бойынша төленетін негізгі өндірістік жұмысшылар өнімінің ... ... ... ... жасап немесе жұмысты атқара алады. Осыған
байланысты белгілі объектіге бір немесе өнімнің бірнеше ... ... және ... ... жұмысшылардың жалақысы жатады. Егер де
уақыт бойынша жалақыны өнімнің өзіндік құнына тікелей белге ... ... ... онда олар ... ... алу ... ... жалақының нормативті шығынына пропорционалды бөлінеді. Қайсібір
жағдайларда уақыт бойынша жалақы шығындар өндірісі орны (бөлімше, ... ... ... ... ... және тексеріледі.
Мақта өндірісінде ысыраптарды есепке алу ... ... ... ... қалудан ысыраптардың сомасы қандай кінәлілерге жүктелгені,
жетпей қалулар және т.б. тексеріледі. Тұрып ... ... ... құжаттар - тұрып қалу қағаздары арқылы тексеріледі.
Мақта өндірісінде жетпей қалулар мен ... ... ... ... ... ... Жетпей қалулар оперативті бақылаудың
нақтысыздығынан, талан таражға салу және ... ... ... осы жетпей қалу көлемі нақты кінәліға жатқызылғанын тексереді.
Мақта тазалау кәсіпорындарында шығындарды есепке алудың соңғы этапы
мақта өнімінің ... ... ... бойынша есептерге бақылау жасау
болып табылады.
Өнімнің, жұмыстың, қызметтің ... ... ... ... ... өзіндік құны туралы есепке алу мәліметтерінің дұрыстығын,
оларды ... мен ... ... ... ... толық және дұрыс
сипаттауды, өніріс шығындарын есепке алу және дайын өнімінің ... ... ... ... ... ... ... қызметтің және барлық тауарлы өнімнің ... ... ... ... калькуляция деп аталады. ... ... және ... ... ... ... калькуляциялар жоспарлы кезеңге (тоқсан, жыл) өндіріліген өнім
немесе атқарылған қызметтің орташа өзіндік құнын анықтайды және ... ... ... ... Оларды шикізаттардың, материалдардың,
отын, энергияның, еңбектің, қондырғыларды пайдаланудың прогрессивті нормасы
мен ... ... ... ... ... ... ... нормасынан ауытқу аудиті калькуляция баптары, кәсіпорын
түрлері, пайда болу орындары (цех, өндіріс) бойынша ... ... ... баптары бойынша нақты шығындардың тікелей шығындар ... ... ... ... ... және ... ... шығарылу
көлеміне кеткен нақты шығындардың жоспарлы деңгейдегі шығындардан
салыстырмалы ... ... ... ... мен жалақы
шығындарының нормасынан ауытқудың себептер номенклатурасы мен ... ... ... Бұл ... ... ... көзі ... пайда
болу орны, себептері, кінәлі тұлғалары, өнім түрлері бойынша ауытқуларын
аналитикалық есепке алу ... ... ... ... түрі ... калькуляция
(сметалар), олар бағаны анықтау үшін бір ... ... ... ... есеп ... үшін және ... ... жасалынады.
Нормативті калькуляция шикізаттың, материалдардың және басқалай
шығындардың (шығындардың ... ... ай ... ... негізінде
жасалынады; шығындардың ағымды нормасы кәсіпорынның жұмысының осы
этапындағы ... ... сай ... Шығындардың ағымды
нормасы жыл басында жоспарлы калькуляцияға салынған шығындардың ... ... ал жыл ... төмен болады.
Аудитор осы нормаға өнімнің ақауымен, үлгілерді сынақтан ... ... ... мен ... ... ... байланысты шығындардың қосылмағанын тексереді. Шикізат пен
материалдар ... ... ... ... керек: сортаменттің
қарастырылған техникалық құжатынан, стандарттың талаптары мен ... ... ... ... ... мен ... ... есепке алу және бақылау жағдайын тексеру кезінде
технологиялық бөлімнің (сәйкес қызметтердің) норманың ... ... және оны ... материалды-техникалық жабдықтау және жоспарлы
экономикалық ... ... ... мен дер ... ... ... Нормалардың өзгерісін есепке алу ... ... ... ... ... ... жекелеген себептер мен кінәлілер
бойынша нормадан ауытқудың жинақты ведомосын құру керек. Норманың ... ... мен ... ... орны мен ... ... есепке
алынады.
Есепті және нақты калькуляциялау бухгалтерлік есептің өнім ... ... ... ... бойынша құрастырылады және
өндірілген өнімнің немесе атқарылған ... ... ... ... ... ... ... құнына жоспарлы емес өндірістік емес
шығындар да ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Өнімнің (жұмыс ) өзіндік құныны калькуляциялау тәсілін
таңдау өндірістің типімен, оның ... ... ... ... ... ұзақтылығымен, шығарылатын ... ... ... ... ... алу ... ... өзіндік құнын калькуляциялаудың нормативті, көрсеткішті,
попередельный тәсілдері қолданылады.
Өзіндік құнды жоспарлау, есепке алу және ... ... ... ... және оны ... байланысты шығындар, шығындардың
келесі баптары бойынша топталады:
- Мақта шикізатының сатып алу құны;
- Қалдықтардың құны ... ... ... ... құны ... тасталынады);
- Дайындау-көлік шығындары;
- Өндірістік жұмысшылардың жалақысы;
- Мақта ... ... ... Үстеме шығындар;
- Ақаулардан ысыраптар;
- Басқалай өндірістік шығындар;
- Коммерциялық шығындар.
• Мақта өнімі өндірісінде шығындарды жіктеудің дұрыстығы.
Барлық өндірістік шығындар төмендегіше ... ... ... ролі ... ... және ... құрамы бойынша - бір элементті және кешенді;
- өнімнің ... ... ... ... ... - ... және ... өндіріс көлеміне қатынасы бойынша шартты-ауыспалы және шартты-
тұрақты,
- ... болу ... ... - ағымды және бір мезеттегі (бір
реттік);
- өндіріс процесіне қатысуы ... - ... және ... ... бойынша - өндіруші және өндіруші емес.
• Шығындарды өндіріс түрі мен калькуляция баптары бойынша есепке алудың
дұрыстығы. ... ... ... тізімі, олардың құрамы
мен өнім, жұмыс, қызмет түрлері бойынша бөлу тәсілдері өнім, жұмыс,
қызметтің өзіндік құнын ... ... ... өндірістің
сипаты мен құрылымын есепке ала отырып жоспарлау, есепке алу және
калькуляциялау сұрақтары ... ... ... ... ... ... кесінділерде мақта өнімінің түрлері арасында есепке алу мен
есептен шығарудың (бөлу) дұрыстығы:
- материалды шығындардың;
- еңбек ақы шығындарының;
- дайындау-транспорт ... ... ... ... ... ақаулар шығындарының;
- тұрып қалулар шығындарының;
- мақта шикізатын жеткізу шығындарының;
- болашақ кезең шығындарының.
• Мақта өнімі өндірісінде ... ... және ... ... ... ... ... өнімінің өзіндік құнын калькуляциялау мен шығындарын есепке
алу тәсілдерін қолданудың дұрыстығы.
• Аналитикалық және синтетикалық жазулардың баланстық шоттар мен ... пен ... ... ... келуі.
• Жоспарлы калькуляцияның, сметалардың, бюджеттер мен ... ... ... дер ... ... құнның баптары бойынша шығындардың жалпы сомасы өнімнің
өндірістік өзіндік құнын құрайды.
Шығындар ... ... ішкі ... ... ... мақсатты
бағытты анықтауға, шығындарды оларды толтыру орындары бойынша анықтауға,
олардың өндіріс процесіндег ролін белгілеуге, ... ... ... ... ... күрсеті жүргізу керектігін анықтауға мүмкіндік береді.
Өнімнің жеке өзіндік құнын есептеу, өндірісте өнімінің өзіндік құнын
төмендету ... ... ... ... ... ... ... үшін шығындарды шығындардың баптары ... ... ... ... топтау шығындардың жекелеген топтарының
өндірістік процес және жеке өнім ... әр ... ... ... өндірістік шығындардың үлесін анықтауға мүмкіндік береді.
Шығындар баптары бойынша шығындарды топтау мақта ... ... ... және ... ... жасауға негіз болады.
Шығындарды калькуляциялық топтар бойынша топтаудың негізіне ... үшін ... ... ... шығындардың экономикалық мәні
белгісі салынған.
Шығындар бабының тізімі, олардың құрамы мен ... ... ... өнімінің өзіндік құнын өндірістің сипаты мен құрылымын есепке
ала ... ... ... алу және ... ... ... ... анықталады. Өзіндік құн баптары бойынша шығындарды есепке алу
басқарушылық мақсатта ... ... ... терең зерттеуге мүмкіндік
береді.
Ішкі аудиторлар аудиттің нәтижесі бойынша қорытынды есеп ... ... ... ... аудиторлық тапсырмалардың мақсаттары,
аудиттің көлемі, сонымен ... ... ... ұсыныстар және іс-
әрекеттердің жоспары жөнінде ақпарат болуы керек. Қорытынды есепке тиісті
тіркемелерімен қоса ішкі ... ... ... ... ... ... аудитор анықталған кажеттеліктердің,
кемшіліктердің, бұрмалаушылықтардың және тағы да баскалардың маңыздылығы
жөнінде ... ... ... ... ... алдында
аудитор төмендегі жалпы прициптерге сүйенеді:
• ішкі аудиторлар әдетте маңыздылықтың талдауын ... ... ... ... ... ... жүргізеді, өйткені басты
пайдаланушылар (басшылық) өзінің шешімдерін осы ... ... ... ... ... ... ықтимал кателіктермен қоса
қателіктердің болуы мүмкін болатын жаңа типтерін де ... ... ... аудиторға белгілі, шоттардағы қалдықтар ... ... ... жолы ... ... ... сонымен қатар ішінара бақылау әдісімен анықталған алдын-ала
болжанған қателіктер және талдамалық жолмен ... ... ... ... мумкін болатын жаңа типтері шоттардағы қалдықтардың
немесе ... ... ... ... ... байланысты болады.
Қорытынды есептің соңғы нұсқасы, егер бұл қажет болса, ішкі аудитордың
қорытындысын немесе нәтижелі ... ... ... есеп ... ... ... және уақтылы құрылған болуы
керек.
Ішкі аудитгің жетекшісі мақсаты мен менеджменттің ұсыныстарды ... ... ... ... көз ... болып табылатын
бақылау мен бағалаудың келесі кезектегі процессін ... ... ... және ... ... ішкі ... - ... тұлғалардың ішкі аудитті жүргізу фактісін дәлелдейтін,
сонымен қатар жалпы кәсіпорынның және оған сәйкес құрылымдық бөлімшелердің
өндірістік және ... ... ... нәтижелерін
бейнелейтін, анықталған кемшіліктер мен нормативті-құқықты актілердің, ішкі
стандарттар мен ережелердің ... ... ... қызмет
құжаты.
Кәсіпорынның өндірістік және қаржы-шаруашылық қызметі ішкі аудитінің
актісін жоғарғы басшылыр тағайындаған комиссия ... Бұл ... ... ... өңдірістік және қаржы-шаруашылық қызметінің объектілерін
тексерудің нәтижелерін көрсетеді. Кешенді ... ... ... бұзуды, кемшіліктердің занды түрдегі дәлелдемесі болып табылады.
Осының кесірінен меншік иесіне аудит жүргізу ... ... ... ... оның ... заңдардың талаптарын, бухгалтерлік
есептің стандарттарын, есеп ... ... ішкі ... ... ... ... ведомстволық нұсқау-лықтарды, ережелерді және
министрліктер мен ... ... ... да ... құжаттарды
есепке ала отырып жасау керек. Азаматтық заңдар бойынша кәсіпорынның қаржы-
шаруашылық қызметіне ... ... ... ... міндетті түрде
қатысулары қарастырылады, сондықган жеке актілерде — «аудит ... ... ... ... ... ... бір тұлғалардың
келісімімен жүргізілген», және тағы да ... ... ... жол ... ... ... ... рәсімдеумен қатар
жаппай және ішінара тәсілмен тексерілген құжаттарды міндетті ... ... Бұл ... ... ... шаруашылық операциясының аудитор
бақылауының объектісі ... және ішкі ... ... ... ... ... ... кіріспе бөлігіне бақыланатын кәсіпорынның орналасқан жері мен
құрылу мерзімі, аудиторлардың құрамы, бақыланатын кезең, аудитті жүргізудің
негізі, аудитті жүргізудің уақыты және ... ... ... ... ... кезеңдері туралы басқа да мәліметтер және
т.б. ... ... ... аудитті тағайындаған кәсіпорынның жоғарғы
басшылығы бекіткен бағдарламаға сәйкес бөлімдер бойынша құрылады. Актінің
бөлімдері ... ... ... кемшіліктердің жүйелі түрде
көрсетілуін кдмтиды.
Актінің бөлімдерін үш бөлікке бөлуге болады:
1) материалдық, қаржылық ресурстарды ... және ... ақы ... ... ... бөлімдер (еңбек ақы қорын пайдалану,
тауарлы-материалдық босалқылар, ... және ... ... ақша ... ... және тағы да
басқаларының аудиті);
2) өндіріс және дайын өнімді өткізу, ... құн және ... ... ... ... мен сатып өткізу, шығындар, өнімнің
өзіндік құнын есептеу ... ... ... ... бақылау және тағы да баскдлары);
3) кәсіпорынның қаржы-шаруашылық ... ... ... ... ... және ... ... аудитінің
бөлімдері (өзара есеп айырысулардың, инвестициялардың ... ... ... ... ... және ... бөлімдерін аралық тексеру актілерінің, ... ... ... ... ... негізінде құрады.
Аралық тексеру актілерін материалдық жауапкершілікті тұлғалардың
қызметтерін бақылау процессінде ... ... ... өнімді, материалды
және кассадағы ақшаларды кенеттен ... Бұл ... тек ... ғана ... ... бірге материалдық жауапкершілікті түлғалар,
және де осы ... ... ... да ... ... қол қояды.
Аралық актілердің мазмұнын ішкі аудиттің негізгі актісінде қайталамайды,
тек оның ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайын тексерудің аралық актісінен ішкі аудиттің
негізгі актісіне тек материаддарды тексерудің уақыты, ... ... ... және ... ... ... ғана жүргізіледі.
Материалдық жауапкершілікті тұлғалардың түсіндірме ... мен ... ... басқа да материалдарымен қоса ішкі аудиттің негізгі
актісіне тіркеледі.
Жиналған фактілердің негізінде аудитор өзі жасаған ... ... ... ... кемшіліктерді қорытындылайды. Актіге тіркелетін
тіркемелерді хронологиялық тәртіппен номерлейді және оларға аудитолар мен
кәсіпорынның ... ... ... ... ... қол ... жасаған кезде кәсіпорында қандай нормативтік-құқықтық
актілердің, нұсқаулықтардың, ережелердің ... ... ... қалай көзге түскендігін, кім және қандай дәрежеде тигізілген ... ... ... ... көрсету қажет, және де нақты тұлғаны, ... ... ... зиян ... соманы көрсету қажет. Бұдан ... ... ... ... қарыздық немесе материалдық
шығынға алып келген әрекеттер үшін жауапты екенін анықтау керек.
Кемшіліктерді тек ... ғана ... ... мен ... ... себептерін көрсету керек. Мысалы, ассортименттегі
өнімді өндірудің жоспарының орындалмағандығын ғана ... ... ... келісім-шарттар құрылды ма, жабдыкгаушылардың ... ... ... ... ... және олар осы ... ... үшін қаншалықты пайдалы екендігін анықтау талап
етіледі.
Егер тексерілетін құрылымдық ... ... ... бас ... ... актісіне катысты ескертулер мен қарсылықтар білдірсе,
олар бұны жазбаша түрде көрсетеді. Бұл ... да ... ... MS EXCEL ... басқару есебін автоматтандыру
Нарықтық қатынастар жағдайында, қосымша кіріс және мүмкін ысыраптың
алдын алу ... ... ... ... беру өте ... ... басқарушылық есептің бір механизмі және әдісі болып табылатын
ішкі есеп - ... есеп ... ... ... дер ... қабылдаудың
негізі болып, ақпаратты ұсынудың жеделділігінің қатаң талаптарына ... ... ... тек ... шығындарын азайтуға ғана емес, сондай-
ақ, жедел ішкі есептің ақпаратты өңдеу базасының мәліметтерін ... ... ... Бұл ... ұйымдарда басқарушылық есеп
операцияларын компьютерлендіру көмегімен шешуге болады.
Қазіргі кезде қызметкерлердің жалпы ... ... ... үздіксіз өсу үлесінің беталысы байқалады. Бұл жағдай қазіргі
өндірісте ақпарат және ақпараттық технологияның ролінің ... ... 185 б]. ... ... ... ... автоматтандыруды
дамыту, қазіргі электрониканың, ... ... және ... ... ... ... байланысты .
Осы орайда айта кететін жағдай, басқарушылық ... ... ... ... ... ай сайын, компьютерлендірілген ... ... ... келген. Сондықтан, бар компьютерлік жүйенің
алгаритмінің әдісін көп қаржыны талап етпейді. Осы ерекшеліктерді ... ... ... ... басқару қызметінің ақпараттық
технологияларын ... ... MS Excel ... ... ... ... көмегімен түрлі құжаттар түзуге болады. Осыған орай, Excel
электрондық ... ... ... ... ... ... автоматтандыру жүйесін жасау көзделеді.
Мақта тазалау кәсіпорындарында басқарушылық есептің жеделділігінің
төмендеу ... ... ... ... жиналып қалуы, оларды өңдеу
жүйесіне есептілікті жасау алдында ... ай ... ғана ... ... ... басқарушылық есептің негізі болатын, ... ... ... ... ... бірі ... ... Ақпаратты
ұсынудың жеделдігін қамтамасыз ету үшін бастапқы құжаттарды күнделікті
компьютерлік өңдеу жүйесіне ... ... Осы ... ... ... ... үшін, жедел есептің құрылуына, бір күндік, аусымдық
ақпаратты алуға мүмкіншілік туындайды. ... ... ... ... ... дайындалған арнайы көмек, ол жедел басқару
ақпараты болып табылады. Сонымен, арнайы мақта тазалау ... ... ... ... MS EXCEL ... ... ... құжатайналымы жүйесінде блоктар құрылу жолдары
диссертациялық жұмыста көрсетілген.
Қазіргі кезде кәсіпорын қызметкерлерінің жалпы ... ... ... ... өсу ... беталысы байқалады. Бұл жағдай
қазіргі өндірісте ... және ... ... ... ... ... ... басқару қызметін автоматтандыруды дамыту,
қазіргі электрониканың, сондай-ақ, ... және ... ... ... ... ... құралдардың көп таралған түрі қолданбалы бағдарламалар
пакеті (орыс тілінде- пакет прикладных ... ... ... тағайындалуына қарай түрлі деңгейдегі ақпараттық жүйені жылдам
жобалайды.
Қолданбалы бағдарламалар пакеті (ҚБП) ... ... ... ... ... ... ... пайдаланушылардың еңбек өнімділігін едәуір өсіруді қамтамасыз ететін,
өзара ... ... ... [101, 56 б]. ... ... ... қарастыруға болады:
- әдісті бағдарлау бойынша (нақты мәселеге ... ... ... мәселе бағдарлау бойынша (нақты мәселеге байланысты);
- жалпы тағайындау бойынша;
Жалпы тағайындау ... ... ... ... және ... пакеттер деп бөлінеді. Аспаптық құралдар дегеніміз ... ... ... ... ... ... пайдаланушының
қосымшаларын құрайтын жай құралдар. Аспаптық құралдардың ең қарапайым
түріне кесте ... ... ... ... (ЭК) жатады. Олар
коммерциялық есептеулер мен ... ... ... ... ... Осы ... көп таралған түрлері Multiplan-11, Lotus-1-2-3,
Framework, Visicalc, Excel және басқалар. Ал ... ... ... ... ... ... (орыс тілінде: система управления базами
данных-СУБД) – ... ... құру және ... ... ... Оның негізінде өңдеуге берілген мәліметтер
“қоймасын” құру көзделеді. Көп ... СУБД ... ... R-BASE, FoxPro, Clipper, Clarion, Oracle тағы ... ... ... тілінде: Интегрированный пакет-ИП) құрамына
түрлі аспаптық құралдарды жинап, мәліметтерді өңдеудің ... ... ... ... ИП ... атақты және көп қолданыстағы
түрлері Мастер, Офис-11, Quattro Pro, Open Acces, Word, Work, Excel ... ... ... ... ... бухгалтерлік қызмет,
әкімшілік-басқару жүйесінде қолданбалы жүйені ... ... ... көп ... MS Offis және Windows ... ИП ... осы бөлімде қолданатын боламыз.
MS Excel жүйесі, электрондық ... ... ... ... орын ала отырып, осы облыс даму ... ... ... ... ... ... ... Excel 7.0 модификациясын
атауға болады [102, 65 б]. MS Excel кестелерінің ... ... ... ... ... ... ... түрде электрондық кестелер
орналасады. Жұмыс парақтары (орыс тілінде: Лист 1, Лист 2) ... ... ... ... және ... түзу үшін пайдалынады.
Электронды кестелерді өңдеу бағдарламаларының маңызды қасиеттерінің
бірі ... мен ... ... ... ... ... орындау үшін формулалар қажет, бірақ, кейбір ... ... ... 200 ... функция деп аталатын формулалар
жиынтығы бар. ... ... ... ... категорияларға
бөлінген. Функция көбінесе Мастер функции fx командасымен шақырылады, 19-
сурет.
Excel жүйесінің тағы бір ... ... ... өңдеу
бағдарламасының болуында. Ол, басқа жүйеде ... ... ... ... ... мүмкіншілік береді, мысалы: СУБД: MS ... FoxPro, Oracle, Paradox, SQL Server тағы ... Осы ... ... ... сақталған ақпараттар жиынтығы сыртқы
мәліметтер базасы деп аталады.
19 сурет- Мастер ... ... ... ... ... отырып, мақта тазалау кәсіпорындарында
басқару қызметінің ақпараттық технологияларын ... ... MS ... ... ... Excel жүйесі көмегімен түрлі құжаттар түзуге болады.
Осыған орай, Excel электрондық кестелерінің ... ... ... ... ... автоматтандыру жүйесін жасау көзделеді.
Жүйені жасау бірнеше ... ... ... ... ... және міндетті қою жүзеге асырылады,
екінші, шығу, ену және аралық ... ... ... ... ... ... міндеттерді айқындау, төртінші этапта, шығу құжатының
формасы, ... ... ... ... құрылады, кестенің жоғарғы
бөлігі, яғни, «шапкасы» бесінші этапта түзіледі, ... ... ... жетінші этапта графалардағы шығу көрсеткіштері, есеп
формулалары көрсетіледі, сегізінші қорытынды этапта, ... ... ... ... түзу ... орындалады.
20 сурет -«Мақта шикізатын уақытша сақтау қабылдау түбіртегі»
құжатының үлгісі
Міндеттерді қою. MS Excel базасында, мақта тазалау ... ... ... ... ... және ... ... толық
қамтитын құжат айналымынын автоматтандыру жүйесін құру.
Ену мәліметтері. ... ... ... ... алу немесе
уақытша сақтау) байланысты ену ... ... ... ... ... ... ... алу тауарлы-траспорттық үстемесі;
- мақта шикізатын қабылдау түбіртегі;
- мақта шикізатын уақытша қабылдау түбіртегі – үстемесі;
Бұл құжаттардың ... ... ... ... ... ... ... – үстемесінің үлгісі көрсетілген, ... ... ... ... ... ... дегеніміз, бірдей құрылымдағы мәліметтер жиынтығының реті,
мысалы, ... ... ... ... тізімге, бастапқы
жорналындағы реттелген жазбалар жатады.
Мақта ... ... ... ... ұсынылатын
автоматтандырылған жүйесі Excel-дің екі кітабынан тұрады:
• ZAGOTOVKA ... ZAVOD ... ... ... ... ... қабылдау тізімін
пайдаланады. Кітаптың жеке беттерінде орналасқан келесі ... ... ... ... ... ... – дайындаушы;
- Тапсырушы жеке тұлғалар – жеке тұлға;
- Тапсырушы ... ...... ... ... өнімінің нормативтік шығуы – норматив;
Төменде, біз ұсынып отырған қабылдау тізімінің жазбасының құрылымы
берілген.
1) NXPP – ... ... ... типі (9); ... – 2 белгі;
нақтылығы – үтірден кейін 0 белгі; ары ... бұл ... типі ... ... ... NPK – ... ... таразыға тарту жорналындағы квитанциялардың
реттік номері; берілген типі - ... TSD – ... типі ... типі (9(1,0));
1- тапсырушы- жеке тұлға
2- тапсырушы- заңды тұлға;
3 – тапсырушы- дайындаушы;
4) NSD – ... ... ... типі; - (9(4,0));
5) Data – мақта шикізатын қабылдау күні; - (9(6,0));
6) Nazn – мақта шикізатының тағайындалуы; - (9(1,0));
1 – ... ...... ... SORT – ... ... ... - (9(1,0));
1 – бірінші сұрып;
2 – екінші сұрып;
3 – үшінші ...... ... CLASS – мақта шикізатының класы; - (9(1,0));
1 – бірінші класс;
2 – екінші класс;
3 – үшінші класс;
4 – ... ...... ... VidSb – ... ... -(9(1,0));
1 – қолмен теру;
2 – машинамен теру;
10) PHIZMAS – нақты салмағы (кг);- (9(9,0));
11) ZASOR – ... ... (%);- ... RASHMAS – есеп салмағы (кг);- (9(9,0));
13) VLAJ – ... (%);- ... KONDMAS – ... ... ... NBUNT – қоймалау бунтінің номері;- (9(3,0));
16) NPART – партия номері;- (9(2,0));
21 сурет - Қабылдау парағының үлгісі
22 сурет - ... ... ... парағының үлгісі
23 сурет - Жеке тұлғалар парағының ... ... ... тізіміндегі жазбаларды өңдеу нәтижесінде
шығу мәліметтері ZAGOTOVKA (Дайындау) кітабында құрылған. Жазба ...... ... Data – ... ... NPART – партия номері;
NBUNT – бунт номері; PHIS – нақты салмағы, кг; RAS – есеп ... ... ... ... ... ... өңдеуден кейін ZAVOD
(Зауыт) кітабында екі ... 28 хл-1 және 28 хл-2 ... 28 ... ... ... ... ... өңдеуге босату» бөлімінің
мәліметтері көрсетілген, ал 28хл-2 тізімінде ... ... ... ... ... ... . ... 28 хл-1 бетінің
қатар құрылымы келтірілген:
1) NPZ - өндірістік тапсырма номері;-(9(3,0));
2) Data - өндірістік тапсырманы ... ... NBUNT – бунт ... NKLAS – ... ... NXPP – ... коды;-(9(2,0));
6) OPHIS - өңдеуге жіберілген мақта шикізатының нақты салмағы, кг;-
(9(9,0));
7) OPAS – есеп ... OKOND – ... ... ... SOPT - ... ... мақта шикізатының сұрыпы;-(9(1,0));
10) CLASS - өңдеуге жіберілген мақта шикізатының класы;-(9(1,0));
11)VLAJ-өңдеуге жіберілген мақта шикізатының ... ZASOR - ... ... ... ... ластануы;-(9(4,2));
13) VidSb – терім түрі;-(9(1,0));
14 ) NUGAR – ... иісі ... хл-2 ... ... ... 25-суретте 28 хл формасындағы
өндірістік тапсырмасының екінші бөлімінің мәліметтерін келесі ... ... ... 1) NPZ - ... тапсырма номері; 2) NData
–өңдеу басталатын күн; 3) OData - ... ... күн; 4) PKOND ... ... кондициондық салмақ; 5) DOVLAG - ... ... 6) DOZACOR - ... ... ластану; 7) PV – жоспар ... 8) V – ... ... 9) PSEM , SEM – нақты және ... ... 10) PLINT, LINT - ... және ... ... ... ... , ULUK - нақты және жоспар бойынша ... 12) PPUH , PUH - ... ... ... ... 13) PUGAR , UGAR - - нақты және жоспар ... ... ... ... ... ластануы, ылғалдылығы;
15) LINTSORT, LINTTIP, LINTZAS-линттің сұрыпы, типі, ластануы; 16) SEMSORT,
SEMZAS,SEMVLAJ- тұқымның ... ... ... ... ... бухгалтерлік тізімдер негізінде ZAGOTOVKA
(Дайындау) кітабында келесі шығу құжаттары құрылады: бір ... ... ... алу және ... ... ... ... дайындау бір
күнге және дайындау басынан жинақталған мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... шикізатының партиясы, бунтты,
сұрыпы, класы.
Ал, ZAVOD (Зауыт) кітабында келесі жинақталған шығу құжаттарын көруге
болады: дайын өнім ... ... ... ... талшық және түйіндес
өнімнің рапорты; бір маусым және бір ... ... ... ... ... өнімді шығару есебі» шығу құжатының ... 26- ... ... ... ... жалпы құрылымында «өндірістік
емес персонал» үздіксіз өсу ... ... ... Бұл ... ... ... және ... технологияның ролінің өсуімен
байланысты. Кәсіпорын құрылымының басқару қызметін автоматтандыруды дамыту,
қазіргі ... ... ... және ... техникасының
жетістіктерін пайдаланумен тығыз байланысты.
Электронды кестелерді өңдеу бағдарламаларының маңызды қасиеттерінің
бірі формула мен функцияларды ... ... ... Кестелік
есептеулерді орындау үшін формулалар қажет, бірақ, кейбір формулалардың
қайталануына байланысты Excel-де 200 ... ... деп ... ... бар. ... ... ыңғайланып функциялар категорияларға
бөлінген.
Дайындау және өңдеу бойынша жинақтау құжаттарын түзу кезінде, біз,
EXCEL шараларының ... ... ... ... Ол
мәліметтерді сұрыптауға көмектеседі, ол үшін Данные блогын басып ... ашу ... ... соң ... ... ... алып ОК
нүктесін басамыз. Сол кезде анықталған кесте маңында кішкене бағыттамалар
пайда болады. Бағыттамалардың ... ... ... біз ... белгінің
өсуіне қарай мәліметтер алатын боламыз.Мысалы: белгілі бір ... ... ... кестесін құру үшін, айталық, ... ... күні ... оған ... ... ... ... Келесі 27-
суретте фильтр командасының жұмысының бір көрінісі көрсетіледі.
24 сурет - 28хл-1 тізімінің үлгісі
25 сурет - 28хл-2 ... ... ...... өнімді шығару есебі» құжатының үлгісі
27сурет – Фильтр командасының ... ... ... тазалау кәсіпорындарында басқару есебін
автоматтандыру мақсатында, MS EXCEL электрондық кестелерін пайдалану арқылы
құжатайналымы ... ... ... ... ... - ... ... кәсіпорындарында құжат айналым жүйесін
автоматтандыру моделінің құрылымы, 1-ші бет
2-бөлім ЗАУЫТ кітабы
28 сурет, 2-ші ... ... бiр ... және ... ... ... өндiрiстiк шикiзатты өңдеушi салаларға өткiзу бүгiнгi таңдағы
басты мәселе. Өңдеушi ... ... ... үшiн ... ... ... дайындалған тауардың сапасының бәсекелестiк
қабiлетiн жоғарылату мiндеттерi айқындалады. Осы ... ... ... ... ... жетiлдiру, iшкi аудит қызметiн
ұйымдастыру, экономикалық талдау ... ... ... ... нық ... жасау мүмкiндiгiне ие.
Ел экономикасын дамытудың бизнес белсендi қатыса алатын
келешегi мол ... ... ... ... ... ... аймақта «Оңтүстiк» еркiн экономикалық аймағын құру идеясы
арқылы ... ... ... ... Оның ... ... ... мақта тазалау кәсіпорындарын ашу. Жалпы кластерлiк тiзбек
мақта ... мен ... және тiгiн ... кәсiпорындары
арасында байланыстырушы тiзбек болатын, мақта шикiзатын өңдеудiң қазiргi
заманғы ... ... ... зор. Бұл тапсырманы жүзеге асыру,
мақта тазалау кәсiпорындарын басқару жүйесiн жетiлдiрудi, есеп, ... ... ... сияқты қызметтерiн жақсартуды талап етедi.
Олай болса, бүкіл экономика саласында күрделі өзгерістер болып жатқан
тұста, мақта тазалау ... ... ... ... шығындарда бақылаудың әдістемелік және технологиялық ... ... мен ... ... ... және ... ... әрі
қарай зерттеу мен жетілдірудің қажеттілігі мен маңыздылығы диссертациялық
жұмыстың тақырыбын ... оның ... ... және ... өзектілігін алдын-ала анықтауға мүмкіндік береді.
Диссертациялық зерттеу тақырыбын аша отырып, бiз бiрінші рет мақта
тазалау кәсiпорындарында басқарушылық ... және iшкi ... ... ... толық қамтып, оларды жетілдіру мақсатында келесi
нәтижелер мен ұсыныстар жасалды:
1. Басқарушылық есептi ұйымдастырудың ... ... ...
аналитикалық әдебиеттердi талдау нәтижесiнде қалыптасты, нәтижесінде он
екі ... ... ... үшін ... ... қағидалары
ұсынылды, бірінші рет мақта тазалау кәсiпорындарында басқарушылық есептiң
объектiлерi мен ... ... ... тазалау қызметінің
басқарушылық есепті ұйымдастыруға әсер ... ... ... және
технологиялық ерекшелiктерi анықталды.
2. Жауапкершілік орталықтары бойынша есепке ... ... ... ... бойынша шығындар мен кірістер ... ... және оның ... ... ... - ... орталығының
менеджеріне жүктеу. Осы ... ... ... кәсiпорындарында
басқарушылық есептi ұйымдастыруды ... ... ... ... ... есеп жүргізу қажет.
3. Негізгі және түйiндес мақта өнiмдерінің ... ... ... оны ... ... және ... ... -
технологиялық ерекшелiктерiн есепке алатын, өзіндік құнын төмендетуге
мүмкіндік беретін калькуляциялау моделiн қолдану керек.
Мақта ... ... ... мен ... ... алу ... «Үстеме шығындар» шотының қызметін кеңейтіп, оны келтірілген жіктеу
кесіндісінде аралықшот «Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... аналитикалық есебін ұйымдастыруды үшін
тұрып қалулар мен ... ... ... ... ... ... жүргізу керек.
Басқарушылық есебінің басты мақсаттарының бірі ауытқулар есебін ... ... ... ... ... ... ... жоспар
бойынша жұмсалуы, нақты өңделген мақта ... ... алу үшін ... құнының нормадан ауытқуы» және «Артық немесе үнемделген ... ... ... ... Мақта тазалау кәсiпорындарында iшкi аудит қызметiн ұйымдастыру,
сондай-ақ, ... ... ішкі ... ... ... ... жалдамай-
ақ, зауыт ішінде ішкі аудит бөлімін ашу, соның ... ... ... ... ... мен ... ... алу
ұсынылды, мақта өнімінің өндірістік шығындарын тексеру мен бақылауды
аудиторлық ... ... ... ... мен ... ... арқылы
жүргізуге болады.
5. Мақта тазалау кәсіпорындарының құжат айналамын автоматтандыру
өзекті мәселелердің бірі. Әлі ... ... ... ... ... ... ... қабылданған сәттен бастап дайын өнім
қоймаланғанға дейінгі тізбекті құрайтын ... ... ... орайда біз ұсынған MS EXSEL бағдарламасының мүмкіншіліктері ... ... ... ... автоматтандыру үшін MS EXSEL
бағдарламасының кесте түзу мүмкіншіліктерін пайдаланған дұрыс.
Қорыта айтқанда, ... ... ... мақта тазалау
кәсiпорындарында басқарушылық есеп және iшкi ... ... ... жетілдіру бойынша тәжірибелік маңызы жоғары ұсыныстар жасау ... ... ... ... ...... кластерiн дамыту //Сана және нарық, №48,
2005. -5 б.
2 Сатубалдин С.С. ... ... ... ... ... 2003.- 206 ... ... учет в зарубежных странах. Учебник. /Я.В.Соколов,
Ф.Ф.Бутынец, Л.Л.Горецкая, Д.А.Панков. отв.ред.Ф.Ф:Бутынец.-М.:ТК ... ... ... с.
4 Ивашкевич В. Б. Бухгалтерский управленческий учет: Учеб.для вузов.
-М.:Юристъ, 2003.- 618 с.
5 Хорнгрен Ч.Т., ... Дж. ... ... ... ... С англ./ под ред Я.В. Соколова.-М.: Финансы и статистика, 2000.- ... ... учет /Под ред. ... Р.Вандер Вила. -М.: ИНФРА-М,
1997.- 658 с.
7 Нидлз Б. и др. Принципы бухгалтерского учета / Б. Нидлз, Х. ... пер. С ... Под ред. Я.В. ... 2-е изд., ... ... и ... 2000.-425 с.
8 Скоун Т. Управленческий учет. / Пер. См ... Под ред. ... -М.: ... ... ... Ткач В.М., Ткач М.В. Управленческий учет: ... ... и ... с.
10 Тасмағанбетов Т.А. Басқарушы есеп, стратегиялық жоспарлау ... Оқу ... - ... ... ... ... В.К., ... В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на
предприятии. Изд.3 доп. и перераб. -Алматы: Центраудит-Казахстан, 2002.-727
с.
12 Сейдахметова Ф.С ... учет в ... ... ... «LEM», ... с.
13 Тайгашинова К.Т. Управленческий учет логистических издержек.-
Алматы:,Экономика,2006, С.6-7.-205 с.
14 Назарова В.Л., ... Д.А., ... С.Д. ... ... -Алматы: Экономика, 2005,-297 с.
15 Тайгашинова К. Т. ... и ... ... ... ... и ... 280 ... Ластовецкий В. Е. Учет затрат по местам и центрам ... Учет и ... ... в ... современных форм хозяйствования /
Под ред. д.э.н., проф. А.Д. Шеремета.-Москва,1990.-140 ... ... С. А. Об ... ... на ... по ... ... Учет и экономический анализ в ... ... ... / Под ред. ... ... А.Д. ... с.
18 Бобижанов М. С. Упраленческий учет в ковровом производстве: Автореф.
дис. ... ... А. А. ... формирования себестоимости
сельскохозяйственной продукции в ... ... ... ... анализ социального развития современной эпохи» / Материалы межд.
научной конф. Посвященной ... ... ... ... ... 2002 - С. ... ... А. А. Учет затрат как информационная база для ... ... // ... ... КазНУ».- Алматы: Қазақ
университеті. № 1(47), 2005 – С. ... ... Г. К. ... и ... ... системы учета в
Республике Казахстан: автореф. дис. д.э.н: 08.00.12.-Алматы,- 2006- С.22-23
22 Друри К. Введение в ... и ... ... Пер. ... Под ред. ... М: ... ... 1998.-783 с.
23 Карпова Т.П. Управленческий учет.- М: Аудит, ЮНИТИ, 1998.-865с.
24 Бархатов А.П. Международный учет: Учеб. пособие. -М.: ... ... ... 2001 – 288 с.
25 Вахрушина М.А. Бухгалтерский управленческий учет: Учебное пособие.-
М: Финстатинформ, 1999.-359 с.
26 Керимов В.Э. Управленческий ... ... -М: ... ... и К, ... с.
27 Николаева О.Е., Шишкина Т.В. Управленческий учет: Учебное пособие. -
М.: УРСС, 2000.- 368 ... Рей В.В., ... В. ... ... - М.: ... 1997.- 356 ... ... П.П., Рендухов И.М. Учет ... и ... ... в ... ... - М.: ... ... 1992.- 506 с.
30 Дюсембаев К.Ш., Сатенов Б.И. «Директ-костинг»: теория, методология и
практика.- ... ... ... ... Сатмурзаев А. А. Управленческий учет и система учета в ... ВКН.: ... на пути к ... ... ... ... и иммеративы роста» / ... ... Сб. ... ... / Под общей ред. ... ... Н. ... Экономиак,-2001. - С. 204-210.
32 Сейдахметова Ф.С. «Современный бухгалтерский учет».-Алматы:
Экономика, 2005.- 256 ... ... Г.К. « ... учет и ... ... с ... стандартами» часть 1,2. Учебное пособие.-
Алматы, Бизнес информация, 2005.- 148 с.
34 Вахрушина М.А. Внутрипроизводственный учет и ... -М.: ... и ... 2000.- 358 ... Ш. Ж. ... Мақта рыногының қалыптасуы мен дамуы: жағдайы,
болашағы және жетілдіру ... ... дис. ... ... ... ... ... ЮКО и ее регионы.- Шымкент,1995.-2005г
37 Зона рискованного хлопководства //Аргументы и ... ... ... 2005.- С 8.
38 Мақтаралдың мақта кластерi // Егемен Қазақстан, №5, 2005, 6-7 ... ... ... ... // ... ... №24, 2005- С.2-4.
40 Мақта өсiру энциклопедиясы 1- том, Ташкент, 1985, 541 бет.
41 Джуманов А. АПК: Учет ... ... в ... интеграции.-Ташкент: Мехнат, 1986,С 27-28.
42 Имамутдинов М. Х. Совершенствование бухгалтерского учета в условиях
хлопковых промышленных ... ... 1984, С ... ... ... азаматтық кодексі (Жалпы бөлімі) 27
желтоқсан 1994 ж. ... ... мен ... ҚР ... есеп пен ... есеп беру ... Заңы ... №2732 (өзгерістер мен толықтырумен 11.06.2004 ж.)
45 ҚР «Салықтар және басқа міндетті төлемдер туралы» Салық ... ... ... мен ... 22.10.2004 ж.)
46 Э.О.Нурсейтов., Д.Э. Нурсейтов. МСФО в Казахстане: принципы перехода
и применения. -Алматы: Издательство «LEM», 2006.- 95с.
47 Учетная политика в ТОО ... от 22 июня 2002 г.№ ... ... ... М.С., ... С. М. ... политика на казахстанском
предприятии (практический аспект). Алматы: ... 1997 – 54 ... ... Н. Ю. ... ... ... ... и контроля затрат.
Материалы межд.конф. «ХХI век: бухгалтерский учет и ... в ... / Под общ. ред. ... профессора Н. К. Мамырова.- Алматы:
Экономика,-2001.-Ч.1.-392 с.
50 Махсудов Б. Ю. ... и ... ... ... дис. ...... 1997 – 22 ... Кондратова И.Г. Основы управленческого ... М: ... ... ... ... ... В.Л. ... учет хозяйствующих субъектов: Учебник.
/Под ред. Н.К.Мамырова.- Алматы: Экономика, 2003.-298 с.
53 Нидлз Б. и др. ... ... ... / ... англ. Под. ред.
проф. Я.В.Соколова.- М: Финансы и статистика, 1996.-496 с.
54 Николаева С.А. Особенности учета затрат в ... ... ... М: Финансы и статистика, 1992.-386с.
55 Радостовец В.К., Шмидт О.И. Учет ... на ... ... себестоимости продукции, работ и услуг. -Алматы:
Издательский дом ... ... ... В.В., ... О.И. Теория и ... ... ... ... ... 2000.-594 с.
57 Тулегенов Э.Т.,Олохтонова Э.А. Нормативный метод учета затрат на
производство.- М: Финансы и ... ... ... Шуванова В.И. Учет и оценка ... ... учет и ... // ... ... ... 2003,
№ 5. С.22-31.
59 Яругова А. Управленческий учет: опыт экономически развитых стран.
-М: Финансы и статистика, ... ... ... Г.В., ... Б.Г. Управление современным предприятием,
-М:, 1998, -336 с.
61 Фальцман В.К., Давыдова Л.А. Основы управления ... ... -122 ... ... Е.А., Данилочкина Н.Г. Управление затратами.- М:, 1998.-
64 с.
63 Бароненкова С.А. Алгоритмы управления ... на ... 1991.- 83 ... ... В.Г., ... Т.Г., ... В.П. и др. ... на предприятии: Учебник.- СПБ., 2000.- 277 с.
65 Пашигорева Г.И., Савченко О.С. ... ... ... и
анализа.- СПБ., 2002.- 176 с.
66 Шим Д.К., Сигел Д.Г. Методы управления стоимостью и анализа затрат:
пер. с ... М:, 1996.- 344 ... ... В. ... ... ... затрат// Экономические
науки.- 1989.- №5.- С. 67-71.
68 Альперович Г. Побуждать к ... ... ... //
Бухгалтерский учет, 1990, №12, С. 29-31.
69 Гордановская В. Нормативные ... ... ... //
Плановое хозяйство, 1991, №6, С. 79-88.
70 Добрусин А.М. Снижение себестоимости продукции: ... ... ... 120 ... Котов В. Себестоимость продукции в ... ... ... ... 1981.- №6.- С ... Макарова А. Себесоимость и ... ... // ... 1987.- №9.- С. ... ... И. ... ... себестоимости продукции // Плановое
хозяйство.- 1984.-№3.- С. 48-54.
74 Новожилов В.В. Проблемы измерения ... и ... ... ... М., 1972.- 434 ... ... В.И. ... анализ себестоимости, -М., 1986.- 175 с.
76 Скобара В.О структуре себестоимости ... // ... ... С. ... ... Г. Себестоимость и полный хозрасчет // Плановое
хозяйство, 1988, №5, С. ... ... К. Т. ... ... бухгалтерии в условиях
формирования рынка.- Алматы, 2005- 35 ... 103 ... А. А. ... есеп ... калькуляция
әдістерінің кейбір мәселелері. / Журнал «Банки Казахстана», № 3, 2005 –С.
37-43.
80 Международные стандарты аудита в ... ... : ... ... ... А. Об ... ... и калькулировании себестоимости хлопка
// Бухгалтерский учет.- 1981.- С.29
82 Дюсембаев К. Ш. Проблемы аудита и ... ... ... ... «Бухгалтерский учет и аудит: Перспективы
развития в Республике Казахстан».- Алматы: Экономика, 2005- Ч.1.-301 с.
83 М. С. ... С. Т. ... ... внутреннего аудита в
Республике Казахстан // Журнал «Вестник КазЭУ».-Алматы: Экономика, № ... ... ... стандарты аудита.- Алматы : Раритет, 2003.- 672 с.
85 Подольский В.И. Аудит.-М: ... 2002.- 240 ... ... Н.Т., ... О.В. ... теория и практика. Учебное
пособие-М.: ПРИОР, 2000.-204 с.
87 Нитецкий В.В., Зайнетдинов Ф.В. Практикум ... ... ... - М.: ... 2000.-69 с.
88 Адамс Р. Основы аудита. Пер. с англ. Под.ред. Я.В.Соколова.- М.;
Аудит, ЮНИТИ, ... ... ... Н.П. ... и ... проведения общего аудита. -
Издание 5 переработанное и дополненное. - М.:ИИД «Филинъ», 2000.-528 ... ... И.А. ... учет и ... аудит. - В 2-х
частях. - М.: ... ... ... ... ... Ю.А. ... ... и методика проведения. - М.:
Финансы и статистика, 1992.-650 с.
92 Я.В. Соколов. Основы ... М.: ... ... ... ... А. А. ... Финансы и статистика, 1999.-589 с.
94 Дюсембаев К.Ш. Теория аудита: Учебник. - Алматы: ... ... ... ... М.С. Аудит - 1. - Алматы: Бастау, 2005 – 380 с
96 Д.А.Абленов. Аудит негіздері. -Алматы: Экономика, 2005.-294с.
97 З. Н. ... Н. Ә. ... Ж. Ғ. ... ... ... 2006, 601 ... ҚР ... қызмет туралы» заңы 20.11.1998 ж. №304-1 (өзгертулер
мен қосымшалармен).
99 Индина Е. Роль внутирифирменных ... ... в ... регулирования аудиторской деятельности // Рынок ... 2002.-5 ... ... К. Т. ... учет, оперативность предоставления
информации // Материалы научно-практической ... ... ... и ... ... ... гуманитарно-
технический университет,-2006- 423 с.
101 Разработка бизнес-предложений в экономике на базе MS EXSEL.Под
общей редакции к.т.н. А.И. Афоничкина. М.: ... 2003-416 ... ... В.Г., Романович А.С. Практическая бухгалтерия на EXSEL
для малого бизнеса. 2-е издание. СПБ.: Питер, 2005-251 с.
А қосымшасы
Мақта тазалау кәсіпорынының ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың типтік
сызбасы
І аймақ:
Қабылдау және
сапаны анықтау
Жоқ
Ия
II аймақ:
Өлшеу
Жоқ
III аймақ:
Орналастыру, сақтау,
кептіру
Б қосымшасы
Мақта ... ... ... ... өнімінің және бықсық иісінің
шығуының нормативтері
|Мақтаны |Мақтаныңкл|Талшық |Тұқым |Линт ... ... ... |асы | | | | |ек ... |
| | | | | | | ... иісі |
|I |1 |33,0 |59,2 |3,5 |0,7 |0,5 |3,1 |
| |2 |32,7 |58,6 |3,5 |0,7 |0,5 |4,0 |
| |3 |32,2 |58,6 |3,5 |0,7 |0,5 |4,5 |
|I I |1 |31,5 |58,0 |4,0 |1,0 |0,6 |4,9 |
| |2 |30,9 |57,5 |4,0 |1,0 |0,6 |6,0 |
| |3 |30,4 |57,5 |4,0 |1,0 |0,6 |6,5 ... |1 |30,1 |56,0 |4,2 |1,2 |0,7 |7,8 |
| |2 |29,2 |55,7 |4,2 |1,2 |0,7 |9,0 |
| |3 |28,7 |55,7 |4,2 |1,2 |0,7 |9,5 ... |1 |27,6 |55,0 |4,4 |1,8 |0,7 |10,5 |
| |2 |27,3 |54,5 |4,4 |1,8 |0,7 |11,3 |
| |3 |26,8 |54,0 |4,4 |1,8 |0,7 |12,3 |
|V |1 |26,5 |53,5 |4,4 |1,8 |0,8 |13,0 |
В ... ... ... ... ... бықсық
иістерінің нормативтері
|Мақтаның сорты |Тазалаусыз ... ... мен |
| ... ... |тазалауда |
|I |0,2 |0,2 |0,4 |
|I I |0,3 |0,4 |0,7 ... |0,6 |0,7 |1,3 ... |1,2 |1,5 |2,7 |
|V |1,3 |1,6 |2,9 |
Г ... ... ... ... ... схемасы
Сатып алу ... ... ... қосымшасы
Мақта өнімінің (негізгі және түйіндес) өзіндік құнын есептеу
|Көрсеткіштер реті ... ... ... |кг | |
|1 |2 |3 ... шикізаты |3466 |266915 ... өнім | | ... |1,190 |257754 ... |1,89 |24559 ... |0,132 |3321 ... |0,026 |789 ... |0,017 |17 ... |3,259 | ... ... өңдеу шығындары | ... ... ... ... шығу пайызы | | ... |34,36 | ... |54,78 | ... |3,38 | ... |0,76 | ... |0,5 | ... ... ... және ... | | ... ... | | ... (1190 х 34,36 : 100) |408,9 | ... (189 х 54,78 : 100) |103,6 | ... (132 х 3,83 : 100) |5,05 | ... (26 х 0,76 : 100) |0,19 | ... (17 х 0,5 : 100) |0,085 | ... мақта талшығы,тұқым және т.басқалары | | ... ... |2684,9 | ... ... |3380,6 | ... (3466-132+5,05) |3339 | ... ... |3440,2 | ... (3466-17+0,095) |3449 | ... ... және ... ... | | ... ... ... | | ... (2684,9 х 1) |2684,9 | ... (3380,6 х 0,06) |202,9 | ... (3339 х 0,02) |66,8 | ... (3440,2 х 0,01) |34,4 | ... (3449 х 0,01) |34,5 | ... шартты мақта өнімі | | ... |3023,5 | ... ... және т.басқалардың шартты | | ... өту ... | | ... (2684,9 х 100 : 3023,5) |88,8 | ... (202,9 х 100 : 3023,5) |6,6 | ... (66,8 х 100 : 3023,5) |2,2 | ... (34,4 х 100 : 3023,5) |1,2 | ... (34,5 х 100 : 3023,5) |1,2 | ... ... ... ... | | ... (88,8 х 289466,0 : 100) | ... ... (6,6 х 289466,0 : 100) | |19104,8 ... (2,2 х 289466,0 : 100) | |6368,2 ... (1,2 х 289466,0 : 100) | |3473,6 ... (1,2 х 289466,0 : 100) | |3473,6 ... ... ... ... ... | ... |
|Өнім бірлігінің нақты өзіндік құны | | ... ... : 2684,9) | |95,7 ... (19104,8 : 3380,6) | |5,6 ... (6368,2 : 3339) | |1,9 ... (3473,6 : 3440,2) | |1,0 ... (3473,6 : 3449) | |1,0 ... Кесте мақта тазалау кәсіпорынындары мысалында автормен ... |
Е ... ... ... ... ... себептері |Шифр ... ... ... ... |01 ... |4 ... | | | ... ... ... ... ... |3 ... болмауы | | | ... ... ... | | ... ... | ... бөлімі | ... |03 | |5 ... |04 | |5 ... |05 | |5 ... пен ... |06 ... |6 ... | | | ... ... ... |07 ... |1 |
|шығындары | | | ... ... ... |Жұмысшылар |7 ... | | | ... - ... |09 ... |1 ... | | | ... ... шикізаттарды |010 ... ... |5 ... алу | | | ... ... |011 ... бөлімі |2 |
|деңгейінің төмендігі | | | |
Ж ... – ң ... ... ... ... ... ... көлемі
|Өнім түрлері |Сорты |Шардара мақта |«НИМЕКС» мақта ... ... | ... ... ... |
| | |кг |% |кг |% |кг |% ... ... |1 ... |100 ... |100 ... |100 |
| |2 |8646253 |100 |6039952 |100 |7398726 |100 |
| |3 |4070963 |100 |2269181 |100 |4445948 |100 |
| |4 |2915713 |100 |779306 |100 |2924014 |100 |
| |5 |1437324 | |88822 | |405609 | ... | |88917094 |100 |76306463 |100 ... |100 ... ... ... |287387 |0.4 |268517 |0.4 |254278 |0.4 |
| |2 |60524 |0.7 |42280 |0.7 |51737 |0.7 |
| |3 |52923 |1.3 |29499 |1.3 |57805 |1.3 |
| |4 |78724 |2.7 |21042 |2.7 |78946 |2.7 |
| |5 |41685 |2.9 |2576 |2.9 |11762 | ... | |521243 | |363914 | |454528 | ... мақта |1 |71559454 |100 |66860685 |100 |63316515 |100 ... |2 |8585729 |100 |5997672 |100 |7346989 |100 |
| |3 |4018040 |100 |2239682 |100 |4388143 |100 |
| |4 |2836989 |100 |758264 |100 |2845068 |100 |
| |5 |1395642 |100 |86246 |100 |393847 |100 ... | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | ... |100 ... |100 ... |100 |
И ... – ң мақта тазалау кәсіпорындарының дайын өнім көлемі
|Өнім ... ...... ... ... ... ... | |зауыты ... ... |
| | ... кг ... ... кг ... |Саны кг |Құны, |
| | | ... | ... | ... ... |1 |26266707 |2718604 |24799309 |3013116 ... |
| |2 |2769471 |258392 |2533504 |292754 |2958070 |459743 |
| |3 |2280400 |189045 |529946 |57350 |1084780 |155774 |
| |4 |364265 |26974 |122974 |12251 |430486 |60182 |
| |5 |143630 |9803 |21501 |1724 |74588 |10114 ... | ... |3202818 |28007234 |3377195 |26660547|4396312 |
|Тұқым |1 ... |287661 ... |380187 ... |
| |2 |5630701 |38514 |2808329 |26679 |4568192 |56116 |
| |3 |1583216 |10259 |844238 |7598 |1962122 |22835 |
| |4 |832590 |2698 |18491 |83 |227564 |2256 |
| |5 |471673 |1415 |13612 |57 | |0 ... | ... |340547 ... |414604 ... |
|Линт |1 |2611592 |52232 |2673691 |53474 |2411819 |60295 |
| |2 |251914 |4786 |108532 |2062 |238542 |5677 |
| |3 |176 042 |3169 |20318 |366 |161936 |3660 |
| |4 |144013 |2304 |12885 |206 |41236 |833 |
| |5 |64667 |711 | |0 | |0 ... | |3248228 |63203 |2815426 |56108 |2853533 |70465 ... ... |601660 |9025 |505822 |7587 |506406 |15192 |
| ... |3341 |48 |2961 |42 |68208 |1364 ... | |605001 |9073 |508783 |7630 |574614 |16556 ... ... |451303 |451 |222995 |223 |193858 |194 |
| | | | | | | | ... | | |3616091 | |3855760 | |5032520 |
| | | | | | | | ... ... ... ... ... |
| | | | | | | |
| ... ____________________________________, ары қарай "Сатып алушы", ... ... ... |
|сенім хат негізінде қатысушы, ... ... ... | |
| | |
| ... ... алушы" "Сатушыдан" келесі мінездемелерге |
| ... ... ... ... шикізатын (ары қарай - |
| ... ... ... | | | | | |
| ... ____; Тұрпаты (тип)______; Кондициондық салмағы _____ кг; 1 тн |
|бағасы ______ тенге |
| | | |
| | |
| |мен ... ... | | | | | |
| | | |
| ... мақта қабылдау бекетінің қабылдау түбіртегі - үстеме |
| |құжатының деректеріне сәйкес ... бұл ... ... |
| |және шағым беруге жатпайды. | | | | |
| | | | | | | ... ... ... ... ... |
|____________________________________ |____________________________ |
|__________ ____________ ... ... | ... | | ... ... | ... ... ... | | |
| | ... ... | |
| | | | | |
| |
| ... | | | | ... | | | | | |
| | | | |
| | ... ... ... | ... |кг |  |  |  | ... | | | | | |
| | | |
| | ... ... | | | | |
| | | | |
| | |3 ... ... ... | |
| | | |
| |
| | |
| |
| |
| |
| | |
| | | | | ... ... |
| | | | | ... ... ... ___________ |
| | | |
| ... ... № | | ... | | |
| | | | | | | |
| |
| ... | | | | ... | | | | | |
| | | | | | | |
| | ... |нетто | |
| | |р| | | |
| | |у| | | |
| | |т| | | |
| | |т| | | |
| | |о| | | |
| ... ... | | | | | |
| | |
| | | | ... | | | |
| | | | ... | | |
| |3 ... ... ... (___________________) |
| | | | ... | | | |
| | | | ... | | ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... өмір ... ... ... |
| ... есеп жүйесінде ақпараттарды ішкі өңдеу |
| |
|I ... |
| |
| ... ... |
| |
| ... ... |
| |
| ... тазалау кәсіпорыны, мақта шикізатын дайындау, сақтау, тасымалдау және өңдеу кешені ретінде* |
| ... ... ... дайындау бекеті |
| ... |
| ... ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... тыс ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... |
| ... орны, ауысым |
| ... ... ... |
| ... ... |
| ... зауыты |
| ... ... |
| |
| ... |
| |
| |
| ... сапасын анықтау |
| |
| |
| ... |
| |
| ... ... сапа мен сорттағы мақта шикізаты |
| |
| |
| ... салу |
| |
| |
| ... ... |
| |
| |
| ... |
| |
| ... жіберу |
| ... ... ... бойынша бунттарға салынған мақта шикізаты |
| |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... бухгалтерлік есеп |
| ... ... |
| ... ... |
| ... ... |
| ... шығаруды басқару |
| ... ... ... |
| ... ішкі ұйымдық (қаржылық) бухгалтерлік есеп |
| ... ... ... ... құру ... |
| ... ... ... ... есеп мақсаттары үшін арнайы шоттарды бөлусіз) |
| |
| ... ... ... есеп ... жеке ... ... |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ұйымдастырудың автаномды нұсқасы |
| ... ... |
| ... «Шикізат пен материалдар» синтетикалық шоты |
| ... ... |
| ... ... материалдар- мақта шикізаты» |
| ... ... пен ... |
| ... ... |
| ... сорт ... |
|I сорт ... сорт |
| ... ... сорт |
| ... ... сорт |
| ... ... ... ... |
| ... мақта дайындау бекеті |
| ... N ... ... ... |
| ... және ЭЦ |
| ... ... жөндеу |
| ... ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ... ... ... пропорционалды бөлу |
| ... және ЭЦ ... ... |
| ... |
| ... |
| ... |
| ...

Пән: Өнеркәсіп, Өндіріс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 162 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Дәрумендер және минералдық заттар2 бет
«БИАР» ЖШС-нің АҚША ҚАРАЖАТТАРЫ МЕН ОЛАРДЫ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ БӨЛУ МЕХАНИЗМІН ТАЛДАУ75 бет
"Жігер Ақ" сүт өнеркәсібі кәсіпорындарының қазіргі жағдайы және даму тенденциялары23 бет
"ОҚО Мақтарал ауданы Тоған ЖШС жер алқабын суғару жүйесін жетілдіру."99 бет
"шжбм жағдайында оқушылардың іс-әрекетін ұйымдастырудың өзіндік ерекшеліктері"5 бет
1. Тірек-қимыл жүйесі және оның жасқа байланысты ерекшелігі. 2. Баланың аяқ киіміне, жеке басына қойылатын гигиеналық талаптар.3. Балалардың дене тәрбиесін ұйымдастырудың күнтізбелік жоспарын жасау5 бет
«Delta Bank» акционерлік қоғамының тәжірибесі негізінде тұтыну несиеcін ұйымдастыруды72 бет
«жергілікті бюджеттің қалыптасуы мен тиімді пайдалануының есебі мен аудитін ұйымдастыру»91 бет
«Март» ЖШС-гі қызметкерлердің еңбек нәтижелілігін бағалауды ұйымдастыруды талдау27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь