Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 Қазақ тіл білімінде когнитивтік теорияның дамуы ... ... ... ... ... ... ..10

1.1 Тіл біліміндегі парадигма.теория.тұжырым
арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

1.2 «Тілтану» парадигмасының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... .22
1.2.1 Сөз өнері . таным өзегі:
тіл және сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
1.2.2 Халықтық психология . этнотаным негізі ... ... ... ... ...35
1.2.3 Жалпы тілдік фактілер . танымдық
тәжірибе нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42

1.3 Тілдік бірліктердің танымдық парадигмасы ... ... ... ... ... ... .48
1.3.1 Тілдік құрылым . танымдық фактор.. ... ... ... ... ... ... 50
1.3.2 Тіл тарихы . таным сатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

1.4 Тілтанымдық қағидалардың жалпы теориялық
парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
1.4.1 Тілдік интеграция мен дифференциация .
танымдық даму нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
1.4.2 «Тілдік дәстүр» . дүниені тану құралы ... ... ... ... ... ... 67
1.4.3 «Тілдік универсалий» . уәжделген танымдық
фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70

1.5 Қазақ лингвистикасында тілтанымдық «этюдтер»
парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
1.5.1 Лексикалық бірліктер .таным көрсеткіші ... ... ... . ... .. 74
1.5.2 Тілдік норма . танымдық заңдылық ... ... ... ... ... ... ..86
1.5.3 Тілдік қор . танымдық жады қызметінің
нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..92
1.5.4 Тілдегі тәжірибе мен таным бірлігі .
лингвистикалық мәселе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...99

1.6 Қазақ тіл біліміндегі қазіргі когнитивті парадигмалар ... ... ... ..107
1.6.1. Тілтаным теориясының концептологиялық
негізі ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .109
1.6.2. Семантика мен таным теорияларының
байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..113
1.6.3. Тіл мен таным одағының лингво.мәдени сипаты ... ... ... ..117

2 Тілтаным теориясының әдіснамалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..123

2.1 Тілтанымдағы ғылымдар тоғысуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 123
2.2 Тілтаным теориясының әлеуметтік негіздері ... ... ... ... ... ... .137
2.3 Тілтаным теориясының психологиялық негіздері ... ... ... ... ... 145
2.4 Тілтаным мен халықтық таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 159
2.5 Тілтаным теориясының мәдени негіздері ... ... ... ... ... ... ... .. 170
2.6 Қазақ тіл біліміндегі универсалды теориялық бірліктер ... ... ... 178

3 Тіл біліміндегі таным теориясының универсалды
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..196

3.1 Тілдік универсалий мен таным сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ...196
3.2 Тілдің универсалды табиғаты және когнитивтік
лингвистика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...207
3.3 Когнитивтік ұғымдардың ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...217
3.4 Танымдық және тілтанымдық универсалий негіздері ... ... ... ... .236
3.5 Тітанымның универсалды теориялық ұстанымдары ... ... ... ... ... 244
3.5.1 Тілтаным теориясының универсалды
диалектикалық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..246
3.5.2 Тілтаным теориясының универсалды
дедуктивті және индуктивті ұстанымдары ... ... ... ... ... ...257
3.5.3 Тілтаным теориясының универсалды
антропологиялық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 267

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 278

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .283

Қосымша А: Сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...296
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінің сан салалы теориялық ұстанымдары бүгінгі күні тілдік зерттеулердің бағыт-бағдарын анықтауға, маңызды тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, олардың жалпы және жеке лингвистика шеңберіндегі өзіндік белгілерін сұрыптау, өзге ізденістер қатарында алар орнын нақтылау қажеттігі ғалымдардың алдына тың әрі көкейтесті проблемалар қойып отыр. Тілді диалектика-динамикалық құбылыс ретінде қарастыру, оның қоршаған әлеммен де, адамдық факторлармен де сабақтастығын зерделеу қазіргі қазақ лингвистикасының ұлттық сипатымен қатар, әлемдік лингвистика деңгейіне көтерілер биігін де айқындауға септігін тигізіп келеді. Осыған орай, қазақ тіл білімінің концептуалдық қоры мен әдіснамалық негізі де құнды зерттеулердің дүниеге келуін қамтамасыз етер алғышарттар қатарын құрауда. Қазақ топырағында қалыптасып, ғылымдар тоғысында шешімін тауып келе жатқан тілтаным теориясының ғылыми негізде дәйектелуі де сол үзілмес байланыстың белгісі болып табылады. Тіл табиғатын адам болмысымен, оның қимыл-әрекетімен ұштастыра талдаған қазақ тілшілерінің тіл мен таным ұғымдарына назар аударуын, олардың тоғысуынан бастау алатын ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі деп бағалаған дұрыс, өйткені шынайы өмірді қабылдау, оның қыр-сырын ой таразысынан өткізе пайымдау, соның салдарынан жинақталар ақпараттар мен мәліметтерді жадыда сақталар қор ретінде жүйелеу – барлығы тілдік бірліктердің болмысын ішкі және сыртқы әсерлер тұрғысынан талдауға мүмкіндік береді. Сөйтіп, құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және танымдық қағидаларға ұласып, тіл ғылымының өрісі кеңейте түспек. Бұл күні қазақ тіл білімінің танымдық бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын айғақтау, ғылыми-теориялық ұстанымдары мен ұғымдық бірліктерін жүйелеу әрі когнитивтік парадигма негіздерін анықтау өзекті тілдік мәселелер ретінде күн тәртібіне еніп келеді. Қазақ лингвистикасының тарихын тілтаным теориясының қалыптасуымен байланыстыру, соның негізінде жекеленген тұлғалардың тілтанымдық тұжырымдарымен танысу, сол арқылы қазақ халқының төл қазынасын құрайтын құндылықтарына зер салу, оларды зерттеу нысанына қарай арнайы бағыттарға топтап қарастыру – барлығы дерлік қазақ тіл біліміндегі когнитивтік ұстанымдардың бастамасын зерделеуге, олардың негізін әлемдік қордың бір бөлшегі есебінде бағалауға көмектеседі, яғни қазақ тіл білімінің тарихи негізінен бастау алатын тілтаным теориясы уақыт сұранысынан туындай келіп, қазіргі жалпы лингвистиканың көкейтесті мәселесіне айналғаны көпшілікке мәлім.
Адамзат тіршілігінің ең басты құралы деп танылатын тіл болмысына зер салу, сөз мағынасын халықтық таным тұңғиығынан өрбіту, тіл тарихын адамның қабылдау, пайымдау, ойлау тарихымен ұштастыру, дәстүр мен жаңашылдық үдерістерін танымның динамикалық табиғатымен үйлестіру, сол арқылы универсалды, яғни барша жұртқа ортақ ұстанымдарға қол жеткізу қазақ тілінің өрісін кеңейтуге, өркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік
1 Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры – М., 1985, Блумфильд
Л. Язык – М., 1968, Соссюр Ф.де. Заметки по общей лингвистике – М.: Прогресс, 2000. – 280 с., Бодуэн де Куртенэ И.А.Труды по общему языкознанию Т.1,2. - М., 1963. – 388 с., Поливанов Ю.Д. Труды по восточному и общему языкознанию – М., 1991, Бенвенист Э. Общая лингвистика – М.: Прогресс, 1983. – 168 с.; Реформатский А.А. Введение в языкознание –М., 1999. – 536 с., Березин Ф.М. История лингвистических учений – М.:Высшая школа, 1975, Звегинцев В.А. История языкознания ХІХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Часть 1, 2. – М., 1960, Кодухов В.И. Общее языкознание – М., 1982.
2 Аханов К. Тіл білімінің негіздері - Алматы: Санат, 1993. – 496 б.
3 Демьянков В.З. Термин парадигма в обыденном языке и в лингвистике // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./ РАН.ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С.15-41.
4 Кубрякова Е.С. Понятие «парадигма» в лингвистике: Введение // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./РАН. ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С.4-15.
5 Кун Т. Структура научных революций – М., 1977. – 300с.
6 Лузина Л.Г. О когнитивно-дискурсивной парадигме лингвистического знания // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./РАН. ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С. 41-49.
7 Кубрякова Е.С. Язык и знание: На пути получения знаний о языке: Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира – М., 2004. – 560 с.
8 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999. -581 б.
9 Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері – Алматы: Рауан, 1991. – 256 б.
10 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері – Алматы: Ғылым, 2002.– 368 б.
11 Постовалова В.И. Язык как деятельность. Опыт интерпретации концепции
В.Гумбольдта – М.: Наука, 1982. – 222 с.
12 Гайденко П.П. Познание ценности // Субъект, познание, деятельность: к
70-летию В.А.Лекторского. – М.: Канон: Реабилитация, 2002. -720 с.
13 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері
– Алматы: Қазақ универститі, 2005. – 258 б.
14 Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Исследования по
казахскому языкознанию – Алма-Ата: Ғылым, 1987. -352 б.
15 Андерсон Джон Р. Когнитивная психология. 5-ое издание – М., СПб.,
Нижний Новгород. Воронеж. Ростов-на-Дону. Екатеринбург. Самара. Киев. Харьков. Минск: Питер, 2002. – 496 с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 441 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты

ӘОЖ 811.512.122:1
Қолжазба құқығында

ОРАЗАЛИЕВА ЭЛЬМИРА НҰРЛАНҚЫЗЫ

Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма

10.02.02 – қазақ тілі
10.02.19 – тіл теориясы

Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация

Ғылыми кеңесшісі: филология ғылымдарының
докторы, профессор Н.Ж.Шаймерденова

Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе---------------------------- ----------------------------------- ------
---------------4

1 Қазақ тіл білімінде когнитивтік теорияның дамуы-------------------------
-10

1.1 Тіл біліміндегі парадигма-теория-тұжырым
арақатынасы------------------------ ---------------------------
---------------10

1.2 Тілтану парадигмасының қалыптасуы------------------------- ----
22
1.2.1 Сөз өнері – таным өзегі:
тіл және сөйлеу----------------------------- -----------
-----------29
1.2.2 Халықтық психология – этнотаным негізі ---------------
----35
1.2.3 Жалпы тілдік фактілер – танымдық
тәжірибе нәтижесі--------------------------- ------
----------------42

1.3 Тілдік бірліктердің танымдық парадигмасы-----------------------
--48
1.3.1 Тілдік құрылым - танымдық фактор-- ------------------
------50
1.3.2 Тіл тарихы – таным сатысы ---------------------------
----------56

1.4 Тілтанымдық қағидалардың жалпы теориялық
парадигмасы------------------------ ---------------------------
---------------61
1.4.1 Тілдік интеграция мен дифференциация –
танымдық даму нәтижесі--------------------------- ---------
------63
1.4.2 Тілдік дәстүр - дүниені тану құралы---------------
---------67
1.4.3 Тілдік универсалий - уәжделген танымдық
фактор ----------------------------------- ---------
---------------------70

1.5 Қазақ лингвистикасында тілтанымдық этюдтер
парадигмасы------------------------ ---------------------------
---------------72
1.5.1 Лексикалық бірліктер –таным көрсеткіші------------- --
---- 74
1.5.2 Тілдік норма – танымдық заңдылық ---- ---------------
-------86
1.5.3 Тілдік қор – танымдық жады қызметінің
нәтижесі--------------------------- ---------------
--------------------92
1.5.4 Тілдегі тәжірибе мен таным бірлігі –
лингвистикалық мәселе-----------------------------
--------------99

1.6 Қазақ тіл біліміндегі қазіргі когнитивті парадигмалар-----------
---107
1.6.1. Тілтаным теориясының концептологиялық
негізі.---------------------------- ----- ---------------
------------------109
1.6.2. Семантика мен таным теорияларының
байланысы----------------------------------- ---------
------------------113
1.6.3. Тіл мен таным одағының лингво-мәдени сипаты------------
--117

2 Тілтаным теориясының әдіснамалық негіздері-------------------------- ---
-123

2.1 Тілтанымдағы ғылымдар тоғысуы---------------------------- ---------
---123
2.2 Тілтаным теориясының әлеуметтік негіздері-----------------------
--137
2.3 Тілтаным теориясының психологиялық негіздері-------------------
145
2.4 Тілтаным мен халықтық таным------------------------------ -----
-----159
2.5 Тілтаным теориясының мәдени негіздері-------------------------- --
-- 170
2.6 Қазақ тіл біліміндегі универсалды теориялық бірліктер-----------
178

3 Тіл біліміндегі таным теориясының универсалды
сипаты ----------------------------------- ---------------------------
----------------196

3.1 Тілдік универсалий мен таным сабақтастығы----------------------- ---
-196
3.2 Тілдің универсалды табиғаты және когнитивтік
лингвистика----------------------------------- ---------------
-----------------207
3.3 Когнитивтік ұғымдардың ерекшелігі------------------------- ---------
-----217
3.4 Танымдық және тілтанымдық универсалий негіздері-----------------
236
3.5 Тітанымның универсалды теориялық ұстанымдары--------------------
244
3.5.1 Тілтаным теориясының универсалды
диалектикалық ұстанымдары------------------------ -
-------------246
3.5.2 Тілтаным теориясының универсалды
дедуктивті және индуктивті ұстанымдары-------------
----------257
3.5.3 Тілтаным теориясының универсалды
антропологиялық ұстанымдары------------------------
------------267

Қорытынды----------------------------------- --------------------------------
-------------278

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі----------------------------------- ----------
--------283

Қосымша А: Сөздік----------------------------------- ------------------------
------------296

Кіріспе

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінің сан салалы
теориялық ұстанымдары бүгінгі күні тілдік зерттеулердің бағыт-бағдарын
анықтауға, маңызды тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, олардың
жалпы және жеке лингвистика шеңберіндегі өзіндік белгілерін сұрыптау, өзге
ізденістер қатарында алар орнын нақтылау қажеттігі ғалымдардың алдына тың
әрі көкейтесті проблемалар қойып отыр. Тілді диалектика-динамикалық құбылыс
ретінде қарастыру, оның қоршаған әлеммен де, адамдық факторлармен де
сабақтастығын зерделеу қазіргі қазақ лингвистикасының ұлттық сипатымен
қатар, әлемдік лингвистика деңгейіне көтерілер биігін де айқындауға
септігін тигізіп келеді. Осыған орай, қазақ тіл білімінің концептуалдық
қоры мен әдіснамалық негізі де құнды зерттеулердің дүниеге келуін
қамтамасыз етер алғышарттар қатарын құрауда. Қазақ топырағында қалыптасып,
ғылымдар тоғысында шешімін тауып келе жатқан тілтаным теориясының ғылыми
негізде дәйектелуі де сол үзілмес байланыстың белгісі болып табылады. Тіл
табиғатын адам болмысымен, оның қимыл-әрекетімен ұштастыра талдаған қазақ
тілшілерінің тіл мен таным ұғымдарына назар аударуын, олардың тоғысуынан
бастау алатын ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі деп
бағалаған дұрыс, өйткені шынайы өмірді қабылдау, оның қыр-сырын ой
таразысынан өткізе пайымдау, соның салдарынан жинақталар ақпараттар мен
мәліметтерді жадыда сақталар қор ретінде жүйелеу – барлығы тілдік
бірліктердің болмысын ішкі және сыртқы әсерлер тұрғысынан талдауға
мүмкіндік береді. Сөйтіп, құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және
танымдық қағидаларға ұласып, тіл ғылымының өрісі кеңейте түспек. Бұл күні
қазақ тіл білімінің танымдық бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын
айғақтау, ғылыми-теориялық ұстанымдары мен ұғымдық бірліктерін жүйелеу әрі
когнитивтік парадигма негіздерін анықтау өзекті тілдік мәселелер ретінде
күн тәртібіне еніп келеді. Қазақ лингвистикасының тарихын тілтаным
теориясының қалыптасуымен байланыстыру, соның негізінде жекеленген
тұлғалардың тілтанымдық тұжырымдарымен танысу, сол арқылы қазақ халқының
төл қазынасын құрайтын құндылықтарына зер салу, оларды зерттеу нысанына
қарай арнайы бағыттарға топтап қарастыру – барлығы дерлік қазақ тіл
біліміндегі когнитивтік ұстанымдардың бастамасын зерделеуге, олардың
негізін әлемдік қордың бір бөлшегі есебінде бағалауға көмектеседі, яғни
қазақ тіл білімінің тарихи негізінен бастау алатын тілтаным теориясы уақыт
сұранысынан туындай келіп, қазіргі жалпы лингвистиканың көкейтесті
мәселесіне айналғаны көпшілікке мәлім.
Адамзат тіршілігінің ең басты құралы деп танылатын тіл болмысына зер
салу, сөз мағынасын халықтық таным тұңғиығынан өрбіту, тіл тарихын адамның
қабылдау, пайымдау, ойлау тарихымен ұштастыру, дәстүр мен жаңашылдық
үдерістерін танымның динамикалық табиғатымен үйлестіру, сол арқылы
универсалды, яғни барша жұртқа ортақ ұстанымдарға қол жеткізу қазақ тілінің
өрісін кеңейтуге, өркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік мүмкіндігін
арттыруға әсер етері хақ. Демек, бүгінгі тіл ғылымының атқарар қызметі де,
жол бастар соқпағы да айрықша. Оны ұсынылып отырылған тілтанымдық
тұжырымдар, бір жүйеге келтірілген универсалды принциптер, топталып
берілген когнитивтік ұғымдар мен бағыттар парадигмасы, сөзсіз, дәйектей
түседі.
Зерттеу нысаны. Тіл табиғатын, сөз мағынасы мен қызметін анықтауға
бағытталған қазақ зерттеушілерінің танымдық тұжырымдары негізінде
зерделенген қазақ тіл біліміндегі тілтаным теориясының басты қағидалары мен
ұстанымдары.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – қазақ
тілтаным теориясының концептуалдық жүйесі мен когнитивтік парадигмасын тіл
білімінің ұлттық сипатын танытар әрі әлемдік қордың маңызды ғылыми арнасын
құрар қағидалар тізбегі ретінде анықтап-талдау, сол арқылы тілтанымның
когнитивтік лингвистика іліміне ұласар универсалды ұстанымдары мен
бірліктерін, негізгі бағыттарын саралап көрсету. Ол үшін төмендегідей
міндеттерді шешу көзделді:
• қазақ тіл біліміндегі тіл теориясының даму ерекшелігін зерттеу, оның
негізгі кезеңдері мен бағыттарына сипаттама беру;
• қазақ ғалымдарының тілдік тұлғасын қазақ тілі мен мәдениетінің, орыс
және әлем құндылықтарының негізгі бірліктерін жан-жақты меңгерген
зерттеушілер ретінде бағалау;
• қазақ тіл білімінің концептуалды және когнитивтік тұжырымдамалық
қорын дәстүрлі және тың бағытта негіздеп талдау;
• қазақ тілі теориясының танымдық негізде қалыптасып даму бағытын
уәждейтін ұғымдық бірліктерді жүйелеу, олардың халықтық дүниетаныммен
сабақтастығын, идеялық және мағыналық болмысын түсіндіру;

• тіл теориясының әдіснамалық негізі мен когнитивтік парадигмасын
анықтау, сол арқылы танымның күрделі табиғатын ғылымдар тоғысына
сүйене отырып зерделеу;
• тіл теориясының әлеуметтік негіздерін қоғамдық факторлардың
жалпыадамзаттық танымға әсер етер өзгешелігімен дәйектеу;
психологиялық табиғатын адамдық фактордың өзектелуімен байланыстыру;
• тіл теориясының халықтық танымнан бастау алар қағидаларына мән беру,
этникалық таным, ұлттық бейне, әлемнің тілдік бейнесі,
халықтық дәстүр сынды ұғымдардың қолданылу аясына назар аудару
және мәдени нормалар мен тілтанымдық заңдылықтардың арасалмағын
айқындау, тілді экстратанымдық факторлардың тоғысымен дәлелдеу;
• тілдік универсалийдің алғышарттары негізінде танымдық және
тілтанымдық универсалий ұстанымдарын анықтау; тілтанымның когнитивтік
лингвистика мәселелерімен сабақтас тұстарын универсалды
диалектикалық, дедуктивті-индкутивті және антропологиялық ұстанымдар
арқылы талдап түсіндіру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Қазақ тіл білімінің
рухани қоры мен мұрагерлік қазынасынан бастау ала отырып, бүгінгі танымдық
ұстанымдарға үйлесе жалғасқан тілтаным теориясының ғылыми негіздерін
анықтап талдау арқылы жұмыста алғаш рет төмендегідей проблемалар өз шешімін
тапты:
• қазақ лингвистикасындағы когнитивтік парадигманың даму сипаты
хронологиялық реттілікпен жіктеліп, жекеленген теориялардың тіл
білімінің жаңа бағыттарымен сабақтастығы көрсетілді;
• тілдік құралдардың танымдық қызметіне орай бес түрлі кезеңнің
өзгешелігі, олардың теориялық мәселелері анықталып; әр кезеңнің
объективті және субъективті алғышарттары негізінде тілдік тұлғаның
қалыптасуына әсер етер әлеуметтік-мәдени ортаның маңызы айқындалды;
• танымның күрделі заңдылықтарын пайымдауға, оның тілдік бөлшектермен
ажырамас бірлігін дәлелдеуге бағытталған зерттеулердің әдіснамалық
негізі әлеуметтік, психологиялық, ұлттық-мәдени тұрғыдан
қарастырылды; қазақ тіл біліміндегі танымдық бағыттың ғылыми негізі
сұрыпталып, әр түрлі кезеңдерге сәйкес пікір-көзқарастарды жүйелеу
негізінде талданған тілтаным теориясының нақты тұжырымдамасы
жасалды;
• тіл мен танымның байланысы арқылы тұңғыш рет тілдік универсалийге
сәйкестендіріле танымдық және тілтанымдық универсалий ұғымдары
айқындалып, олардың негізгі дамытушы факторлары қатарында
антропологиялық, аялық, аксиологиялық және антропо-типологиялық,
ареалды-аялық, аксио-генеологиялық мәселелер сұрыпталды;
• жұмыста қазақ лингвистикасындағы тілтаным теориясының ғылыми негізін
дәйектеп көрсету мақсатында алғаш рет универсалды тілтанымдық
диалектика, тілтанымдық антропология, тілтанымдық дедукция мен
индкуция ұстанымдары анықталды;
• қоршаған әлемді тану, оның тілдік бейнесін жасау міндеттерін шешуден
бастау алған когнитивтік лингвистика шеңберінде қазақ тілтанымының да
ұғымдық бірліктері сараланып, оның алғашқы дереккөздері ғылыми
сараптамадан өтті;
• тілтаным теориясының өзіндік даму бағыты қазақ ұлтының заңды
динамикалық өсуінің, өркениетті өрлеуінің жемісі, қоршаған дүниені
тануға талпынған болмысының тілдегі көрінісі ретінде танылды және
тілтаным теориясын жан-жақты меңгеруге ықпал ететін терминдер бір
жүйеге келтіріліп, оларға ғылыми негізде түсініктеме берілді.
Зерттеу дереккөздері. Қазақ тіл біліміндегі тілтаным теориясының даму
сипатын айқындау, оның когнитивтік лингвистика ұстанымдарымен сабақтасар
тұстарын зерделеу үшін ХХ ғасырдың 20-жылдарынан бастап тіл ғылымы
саласында дүниеге келген зерттеу жұмыстары, арнайы когнитология саласында
жазылған ізденістер мен лексикографиялық еңбектер негізге алынды.
Зерттеудің теориялық маңыздылығы. Қазақ тіл біліміндегі тілтаным
теориясының ғылыми негізін анықтау арқылы, оның универсалды ұстанымдары мен
ұғымдарын талдап көрсету негізінде жеке тіл ғылымының ғана емес, жалпы
лингвистика салаларының даму сипатын жүйелеу мүмкіндігі пайда болады.
Демек, зерттеу барысында қол жеткізген ғылыми нәтижелер мен тұжырымдар
когнитивтік лингвистика, этнолингвистика, әлеуметтік тіл білімі,
психолингвистика, лингвомәдениеттану мәселелерін жан-жақты зерделеуге,
олардың теориялық принциптерін дәйектеуге көмектесе отырып, жаңа ғылыми
бағыттардың өзектелуіне әсер етеді.
Тарихи және сипаттама фактілерден жинақталған тілдік деректер қазақ
тілінің асыл қазынасын құрай отырып, жалпы тіл білімінің де сұранысын өтей
алатындықтан, тілтаным теориясының құрамдас бөліктерін лингвоконцептология
ілімін дамытар маңызды арналар қатарында зерделеуге болады.
Диссертацияда ұсынылған танымдық және тілтанымдық универсалий
негіздері жалпы тіл білімінің теориялық мәселелерін дамыта келе, қазіргі
ғылымдар тоғысын құрайтын көкейтесті проблемаларды шешуге, тіл білімінің
терминологиялық жүйесін жан-жақты зерттеуге ат салысады. Нәтижесінде
когнитивтік лингвистика қағидаларын сұрыптап талдауда жаңа ізденістер
басшылыққа алынып, концептуалды жүйенің универсалды табиғаты антропология,
пәлсапа, логика сынды ғылымдардың теориялық тұжырымдарын дамытуға өз
үлесін қосады.
Зерттеудің практикалық мәнділігі. Зерттеудің нәтижелері, теориялық
тұжырымдары мен ғылыми ұстанымдары қазақ тіл біліміндегі тілтаным теориясы
туралы маңызды қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Диссертацияда
ұсынылған тың көзқарастар мен пікірлер қазақ топырағындағы танымдық
бағыттың тарихын өткен ғасырдың алғашқы жартысынан-ақ бастауға септігін
тигізетіндіктен, жасалған тұжырымдар мен анықтамаларды когнитивтік
лингвистика пәнін оқытуда, жоғарғы оқу орындарына арналған оқулықтар мен
әдістемелік құралдар дайындауда, арнайы курстар мен семинарлардың жаңа
бағдарламаларын жасап жинақтау барысында, сонымен қатар қазақ тіл
білімінің тарихы мен дәстүрлі және тың салаларын меңгерту кезінде жан-
жақты пайдалануға болады.
Зерттеудің әдістері мен тәсілдері. Зерттеу барысында жұмыста
жинақтау, сипаттау, жүйелеу, салыстыру, дедуктивті-индуктивті тұрғыдан
жіктеу, талдау, қорытындылау әдіс-тәсілдері кеңінен қолданыс тапты.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
• қазақ лингвистикасындағы когнитивтік парадигманың даму тарихы ХХ
ғасырдың І жартысынан басталған, ғылыми негізі айқындалған, өзіндік
ұстанымдары мен ұғымдық бірліктері бір жүйеге түскен ілімдер қатарына
жатады; тілтану ұғымының даму сипатына орай, қазақ тіл білімінде
танымдық бағыттың өзектелуі объективті және субъективті алғышарттарды
қамти келіп, лингвокогнитологиялық әрі лингвоконцептологиялық
сараптамадан өткен бес кезеңнен тұрады, олардың әрқайсысы зерттеу
нысанына қарай іштей бірнеше теориялық мәселелерден тұрады;
• объективті шарттарға сәйкес, қазақ ғалымдарының тілдік тұлғасы
әлеуметтік-мәдени фактордың әсерімен айқындалған, халықтық
дәстүрлермен қатар мәдениаралық құндылықтарды жете меңгерген
зерттеушілер тұрғысынан дәйектеледі;
• қазақ тіл біліміндегі танымдық қағидалардың ерекшелігін сөздің халық
санасында бейнелі қабылдануы, адамның сан алуан шығармашылық қабілеті,
сөз мағынасының қолданылу шеңбері, тілдік құралдардың құрылымдық
табиғаты, тіл тарихының өнегелі сипаты, қоршаған әлем мен ұлттық-
мәдени дәстүрдің, қоғамдық даму мен психологиялық қалыптасудың тілдік
амалдар арқылы суреттелуі секілді мәселелер айқындайды;
• қазақ лингвистикасындағы тілтаным теориясы ХХ ғасырдың аяқ шеніндегі
когнитивтік тіл білімі ережелерімен, оның ұғымдық бірліктерімен шебер
үйлесе отырып, тың бағыттың аса құнды бастамасы деп есептеледі, ал
оның ғылыми негізі жалпы лингвистикалық теориялардың құрамдас бөлігі
ретінде танылады;
• тіл теориясы әлеуметтік, психологиялық, халықтық және мәдени
негіздерді тоғыстыра дамып келе жатқан маңызды қағидалар жиынтығы
болып табылатындықтан, оның когнитивтік парадигмасы мен әдіснамалық
табиғаты да ғылымдар сабақтастығымен дәйектеледі;
• тілдің танымдық теориясы қоршаған ортаның адам санасында сөз арқылы
бейнеленуін дәйектей отырып, жеке тұлғаның психикалық және әлеуметтік
күй-жайын білдірер өзгешеліктерден құралатын, оларды ғылымдар тоғысы
негізінде талдап зерттейтін әрі басты тұжырымдарын тілдік және
танымдық универсалий факторларымен сабақтастыратын, ғылыми негізі
айқындалған біртұтас күрделі жүйе болып табылады;
• танымдық және тілтанымдық универсалий проблемалары нақты
қалыптастырушы факторлармен айғақталатын және ғылыми ұстанымдар арқылы
сипатталатын когнитивтік ұғымдарға жатады; оның теориялық негізі
универсалды диалектикалық, индуктивті-дедуктивті әрі антропологиялық
принциптермен дәлелденген тұжырымдардан жинақталады;
• тілдің теориялық ұстанымдарын айқындайтын күрделі жүйеге қазақ тіл
білімі өзіндік қалыптасуымен, даму табиғатымен ене отырып, тілдік
зерттеулердің концептологиялық және когнитивтік негіздерін жүйелеуде
маңызды роль атқарып келеді.
Зерттеудің жарияланымы мен мақұлдануы. Зерттеудің нәтижелері
төмендегідей халықаралық және республикалық ғылыми-теориялық
конференцияларда баяндалды: Қ.Жұбановтың 100 жылдығына арналған
конференция (Алматы, 1999); Аханов тағылымы (Алматы,2000); Мышление-
язык-лингвистика вузаралық конференция материалдары (Алматы, 2002),
Казахстанская филология: проблемы и перспективы халықаралық конф.
материалдары (Алматы, 2002), Сәрсен Аманжолов және қазақ тілі теориясының
негіздері (Алматы, 2003); Қазақ және орыс тілдерін жаңаша оқытудың
проблемалары: бүгіні және болашағы атты ғылыми-практикалық
конф.мат.(Алматы, 2003); Әлеуметтік лингвистика және психолингвистика:
қазіргі күйі және болашағы атты халықаралық конф.материал. (Алматы, 2003);
С.Аманжоловтың ғылыми мирасы және 21-ғасырдың гуман.ғылым.мәсе-лелері
халықаралық ғылыми-практик. конф. матер. (Қазақстан-Өскемен, 2003);
С.Аманжолов тағылымы - 8 атты дәстүрлі республикал. ғылыми-теор.
конф.мат. (Алматы, 2003); А.С.Аманжоловтың 70 жылдығына арналған Мир
тюркского слова атты халықаралық ғылыми-теор.конф.мат. (Алматы, 2004);
Қ.Жұбановтың 105 жылдығына арналған халықаралық конф.материалдары (Ақтөбе,
2004); Ә.Марғұланның 100 жылдығына арналған ғылыми-теориялық
конф.материалдары (Астана, 2004); Қазақ ономастикасының өзекті мәселелері
рес.ғылыми-практикалық конф.материал. (Астана, 2004); Н.Оңдасыновтың 100
жылдығына арналған ғылыми-теор.конф. материалдары (Астана, 2005);
Қ.Жұбанов тағылымы республикалық ғыл.практик.конф.мат. (Алматы, 2004);
Преподавание родного языка и литературы в учебных заведениях России и
Казахстана, матер. международного научно-практического семинара (Москва,
2006); Колледждерде оқытылатын мемлекеттік тіл: тарихы, бүгіні және
болашағы атты республикалық ғылыми-практикалық конфер. мат.(Семей, 2006)
және т.б. Жалпы диссертация бойынша 1 монография, 3 оқу құралы, 1
әдістемелік құрал және 30-дан аса ғылыми мақалалар жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. 285 беттік диссертациялық зерттеу
кіріспеден, әрқайсысы бірнеше бөлімдер мен тармақшалардан топталған үш
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және авторлық
терминдер сөздігін қамтыған қосымшадан тұрады.

1 Қазақ тіл білімінде когнитивтік теорияның дамуы
1.1 Тіл біліміндегі парадигма-теория-тұжырым арақатынасы

Жалпы тілтану мәселелерінің қалыптасып, дамуы диалектика мен
динамика заңдылықтарына сүйенетін құбылыстардың бірі деп танылатындықтан,
лингвистер тіл білімін қарапайымнан күрделіге, жалқыдан жалпыға қарай
айқындалатын, үнемі толығу, өзгеру үстінде болатын тұжырымдар тізбегі деп
сұрыптайды. Жалпы және жеке лингвистиканың зерттеу бағыттарын бір-бірінен
туындайтын логикалық байланыстар нәтижесі деп дәйектеген ғалымдар барлық
тілдерге тән қағидаларды сұрыптау мақсатында лингвистикалық салаларды,
категорияларды сипаттайтын жеке тілдік деректерді салыстыра-салғастыра
қарастыру қажет екенін ескертті (В.фон Гумбольдт, Л.Блумфильд, Ф. Де
Соссюр, И.А.Бодуэн де Куртенэ, Ю.Д.Поливанов, Э.Бенвенист,
А.А.Реформатский, Ф.М.Березин, В.А.Звегинцев, В.И.Кодухов және т.б. ) [1].
Нәтижесінде әр лингвистикалық арнаның өз даму принциптерін сұрыптауға
болатын ұстанымдар желісі анықталып, жалпы ереже - тіл атаулының
барлығына тән, күллісіне ортақ жалпы заң; жалқы ережелер – әрбір тілдің
өзіндік даму ерекшеліктерін сипаттайтын нормалар болып есептелді. Екі
бағыттың да тіл білімі үшін маңыздылығын айғақтаған тілшілер кез келген
тілдің қоғамдық құбылыс ретіндегі жалпы адам баласының тілін сипаттайтын
жалпы заңдылықтарымен қатар нақтылы бір тілдің өзіне тән, оны басқа
тілдерден бөліп қарауға мүмкіндік беретін жеке заңдарын ажырата білу
қажеттігіне [2; 77-б., 451-б., 456-б.] баса назар аударды, сондықтан
бүгінгі күні олар жеке тілдік фактілерді жалпы тіл табиғатын да, қызметін
де, өзге құбылыстармен байланысу принциптерін де түсіндірер мәселелер
қатарында қарастырған дұрыс деп есептейді. Пәлсапалық таным ұғымдарымен
тығыз байланыста, соның бір бөлігі ретінде дүниеге келген тіл туралы
ғылымның қазірде қазақ топырағында қалыптасу ерекшелігін айқындау, даму
бағыттарын саралау, әлемдік лингвистиканың концептуалды тұжырымдарымен
сабақтастығын, өзіндік үлесін талдау қажеттігі сол байланыстың уәжді
жалғасы болып табылады. ХХ ғасырдан бастап нормативті грамматикалармен
қатар, тілге жаңа қырынан зер салу, оның ішкі идеялық философиясына назар
аудару, антропоцентристік сипатын талдап қарастыру қазақ тіл ғылымында тың
лингвистикалық мәселелердің өзектелуіне әсер етті.
Тіл туралы ғылымның тарихи қалыптасуы мен теориялық дамуы алуан түрлі
ұғымдардың да лингвистика шеңберінде қолданыс табуына себепкер болды. Өзге
ғылымдармен тығыз байланыс құрай отырып, тіл білімі пәлсапалық, қоғамдық,
психологиялық терминдерді тілдік ізденістерге арқау етіп, ғасырлар
тоғысында жаңа міндеттер шешу мүмкіндігіне ие болды, соның арқасында қазір
лингвистика пәнаралық шекараларды жаңаша белгілеумен қатар, ғылыми
тұтасудың да өзгеше үрдісін қамтамасыз етіп отыр. Бұл процестердің
астарында адамзат болмысын ерекше қабылдау, қоғамдық қатынастарды жан-
жақты түсіну, ғылыми зерттеу мүмкіндіктерін жаңа бағытқа жұмылдыру
әрекеттері байқалады. Бүгінгі күні көкейтесті ұғымдар қатарын толықтырған
тілдік парадигма тіркесі де сол үзілмес байланыстар тізбегінен орын
алуда. Парадигма - салыстырмалы түрде тек кейінгі жылдары ғана қажеттілік
тудырған концептілердің бірі [3; 15-б.] деп көрсетілгендей, аталмыш
терминнің қалыптасуы мен өзектелуі ғылыми сұраныстың салдарын құрайды.
Атропоцентристік бағыттың өріс алуымен, тіл тарихының зерделенуімен әрі
танымдық ұстанымдардың маңыздылығымен айғақталар бұл ұғымның мағыналық
болмысы бірден айқындала қойған жоқ. Оған дәлел ретінде В.З.Демьянков
ұсынған шолуға назар аударуға болады. Парадигма еуропа ғылымында,
нақтырақ айтқанда, роман, герман топтарында, орыс тілдерінде жүйелі түрде
тек бір мағынада қолданылмаған. Ол алғашында латын тіліне грек тілінде
жарық көрген теологиялық жазбалар мен риторикалық еңбектер арқылы енген.
Аталмыш ұғым бастапқы кезде жағымды, жағымсыз мысалдардың айтылуы;
өмірден алынған үлгілер (итальян тілінде); жүйе және заңдылық (испан
тілінде) деген сөздермен ұштаса беріліп келсе, кейін француз сөздіктерінде
мысал, ағылшын тілінде жазылған лексикографиялық зерттеулерде үлгі
немесе модель, жалпы түсінік яки концепт, лексеманың сөз түрлену
мүмкіндіктерін айқындар септелу формалары деген мағыналарда қарастырылған
екен [3; 16-18-бб.]. Осыған ұқсас сипаттағы түсініктемені орыс тілінде де
кездестіруге болатынын атап өткен автор парадигма ұғымының жаңа белесін
Т.Кун есімімен сабақтастырды, ал басты белгілерін кундық мағына
тұрғысынан талдап көрсетті. Айталық,
• бұл көзқарастар жүйесі жалпы көпшіліктің сұранысын өтей алатындай болу
керек;
• әр парадигманың жақтаушылары бір ғылыми тәжірибеге немесе ережеге
сүйенуге тиіс;
• ғылыми қалыпқа сәйкес, нәтижелер бір негізде орындалуы қажет, яғни
парадигманың бір өкілі қол жеткізген нәтиже өзгелермен
салыстырылғанда қайталанып, жалпылаушы, нақтылаушы не болмаса жоққа
шығарушы сипатқа ие болғаны дұрыс; демек, парадигма жинақталушы қор
қызметін атқарса, оның өкілдері сақталатын хабарды жаңа деректермен
толықтыратын функцияны жүзеге асыру керек;
• бір парадигма көлемінде міндеттер өзіне дейінгі жетістіктерге сүйену
мақсатында дәлелді жолмен айғақталуы қажет;
• ғылым социологиясына сай, бір парадигма көлемінде зерттеулер жүргізген
ғалымдар арасындағы қарым-қатынас қажеттілігі дәйектелуі керек [3; 26-
27-бб.].
В.З.Демьянков парадигманың жасалуына аса қажет факторлардың ішінде
әсіресе Т.Кунның ғылыми қауымдастық деген тіркесіне баса назар аударды.
Бұл мәселе төңірегінде пікір айтқан ғалымдардың бірі Е.С.Кубрякова болды.
Ол ғылыми және ұлттық мектептер мен одан туындайтын бағыттар қатарында тіл
тарихында орын алар әр түрлі парадигмаларға зейін қою ғылыми көпшіліктің
үлесін бағалаумен астасатынын дәлелдеуге тырысты. Тіл теориясы аясында
байқалар ағымдық және бағыттық ерекшеліктерге қарамастан, бұл зерттеулердің
шын мәніндегі жаңа өзгерістерді түсінуде, ең бастысы, теориялық
лингвистиканың адамдық факторды өзектеудегі орнын айқындап көрсетуде
атқарар маңызы зор [4; 5-б.],-дей келе, зерттеуші білім парадигмасының
лингвистика тарихындағы үлесіне, тіл туралы көзқарастарды жүйелеудегі
қажеттілігіне, сол сияқты тіл хақындағы жаңа шындыққа негіз болар болмысына
көңіл бөлді, сондықтан парадигма негізінде дамитын идеяларды ол келесі
үлгіде топтап берді:
• парадигма нақты ғылым саласында қол жеткізген нәтижелерге сүйенеді;
• ол ғылыми қауымдастықтың сол нәтижелерді қабылдауын негізге алады;
• парадигма белгілі бір үлгі бойынша нақты мәселелер мен олардың шешімін
модельдеу идеясын қолдайды [4; 6-б.].
Аталмыш идеялардың жүзеге асуын тілші 6 сатыдан тұратын жүйелі қадамдар
тізбегі ретінде айқындады, өйткені ғалым тек олардың жиынтығы ғана қойылар
проблема мен оның шешілу жолдары туралы көзқарасты қалыптастыра алады,-
деп тұжырымдады. Зерттеушінің айтуына қарағанда, парадигмалық өлшемдерге
төмендегідей мәселелер жату керек:
• ғалым парадигманың хронотопиялық шектер арқылы дәйектелуін уәждеді,
яғни белгілі бір ғылыми парадигманың дүниеге келуін анықтайтын маңызды
көрсеткіштер қатарында уақыт пен орынның [мекен-жайдың] немесе
кеңістіктің ерекше қызмет атқаратынын атап өтті; соған қарамастан
тарих қойнауына еніп, алыстап кеткен парадигмаларды автор салыстырмалы
түрде ғана айқындау қажеттігін ескертті;
• парадигманың пайда болуын түсіндіретін шарттар, алғышарттар және
уәждер болатынын дәлелдеген автор еш нәрсе бос жерде дүниеге
келмейді, нольден басталмайды, барлық білім тарихи тұрғыдан
шартталған және байланысқан негізде дамиды деген қағиданы ұстанды;
• ғалымның пікіріне сәйкес, көзделген мақсаттар мен міндеттер, көп
жағдайда, парадигманың аты мен бағыт-бағдарын нақтылайды екен;
• тілші парадигманы нақтылау барысында талдауға негіз болған пәндік
аялар мен нысандардың да ескерілуіне мән берді;
• қолданылатын әдіс-тәсілдер арқылы автор парадигмалық тұжырымдардың
ерекшелігін сұрыптады;
• тілші эволютивті аспект арқылы немесе бағалау әрекетінің көмегімен тіл
білімі жаңа сатыға көтеріліп, тіл туралы деректер аса құнды
сипаттамалар мен түсініктемелерге жол ашады деген көзқарасты ұстанды
[4; 9-13-бб.].
Парадигма деп мен барлығы қолдайтын және белгілі бір уақыт
аралығында ғылыми қауымға алдына қойылар міндеттер мен оларды шешу
жолдарының моделін ұсынатын ғылыми жетістіктерді атаймын [5; 11-б.] деген
Т.Кун тұжырымынан бастау алған бұл ұғым бүгінде лингвистикада бірде кең
мағынасында қолданылса, бірде тар мағынада сипатталып келеді. Бірінші
жағдайда ол көзқарастар, құндылықтар мен амалдар жиынтығы ретінде сөз
болса, келесіде нақты бір міндеттерді шешу барысында пайдаға асатын үлгілер
тұрғысынан сараланды, сол арқылы оның кең мағынадағы өзгешелігі сұрыпталды.
Аталған екі парадигмалық мағынаның арасындағы үйлесімділік тіл жүйесінің
белгілерін сипаттауда, адамның сөйлеу әрекетін түсіндіруде және осы
міндеттерден туындайтын өзге де құрамды бөліктерді айқындауда ерекше қызмет
атқарары сөзсіз, сондықтан қазір кейбір ғалымдар парадигмалардың ауысуы
мен ғылыми прогресс тіркестерін синоним ретінде пайдаланады және оның
өзегін тек жаңа идеялардың тууымен емес, оны қолдаушы жақтастарының
сенімімен байланыстырады [3; 34-б.]. Тіл біліміндегі мұндай идеялардың
негізінде тіл туралы мәліметтер, тілдік білімінің жинақталу, сақталу қоры
әрі жүзеге асу нормалары көрініс табатындықтан, ...білім парадигмасының
нақтыланған ұғымы лингвистикалық тарихнамаға да негіз бола алады деген
ойдамыз, сөйтіп, тіл туралы көзқарастарды жүйелеу әрі тілді сипаттау
амалдарының жемісті болуын анықтау нәтижесінде тіл шындығын табу, түсіндіру
мүмкіндігі пайда болады. Лингвистикадағы әр жаңа білім парадигмасының мәні
де сол арқылы анықталады, яғни белгілі бір уақытқа дейін назардан тыс қалып
келе жатқан не болмаса толық түсінбеген яки түсініктеме, сипаттама
берілмеген тіл өзгешеліктерін, белгілері мен аспектілерін ашатын шындықты
бақылап табумен дәйектеледі [4; 5-б.]. В.З.Демьянковтың парадигманы
белгілі бір идеялардың үстемдігі [3; 28-б.],-деп тұжырымдауы да сондықтан
болар. Осы тұрғыдан автор идеяның әрі жаңа ұғымдармен, әрі бұрыннан таныс
мәліметтерді қайта ой елегінен өткізумен толығатынын ескертті.
Кез келген ғылыми парадигмаға арқау болар тұжырымдар мен теорияларға,
олардың қалыптасу, даму тарихына назар аударатын болсақ, әр уақытта арнайы
заңдылықтардың сақталатынына көз жеткізу қиынға соқпас. Бір кезеңде өмір
сүріп, бір мақсатта еңбек етіп, зерттеулер жүргізген ғалымдардың ортақ
мүддеге бағытталуы, тіл туралы ізденістерін тоғыстыруы, шын мәнінде,
ортақ парадигмалардың дүниеге келуін айғақтайды, себебі алуан түрлі
теориялық тұжырымдардың бастауында тілдік деректермен қатар, сыртқы
күштердің де ықпалы айқын сезіледі. Қоғамдық, идеологиялық шарттар,
халықтық дәстүрлер мен мәдени құндылықтар, халықаралық қатынастар және өзге
де толып жатқан факторлар әр тарихи дәуірдің өз заңдарын орнатады,
сондықтан қоғамдық құбылыстардың бірі ретінде танылған тіл де бұл
өзгерістерден сырт қала алмайды, керісінше, олармен тығыз байланыста,
үзілмес бірлікте дамып отырады. Е.С.Кубрякова бөліп көрсеткен парадигмалық
өлшемдердің әрқайсысында сол қатынастардың белгісі аңғарылады.
Хронотопиялық көрсеткіштермен қатар қолданылатын алғышарт, мақсат,
нысана. әдіс, бағалау ұғымдарының қай-қайсысы да ғылыми көпшіліктің
бірлескен әрекетін сипаттауға негізделетіндіктен, аталмыш тарауда
жинақталған тілтанымдық тұжырымдар қазақ тіл біліміндегі танымдық
теориялардың даму кезеңдерін, олардың парадигмалық қауымдастықтарын
анықтауға септігін тигізеді. Нәтижесінде қазақ лингвистикасында әлемдік
ұстанымдармен қатарласа қалыптасқан когнитивтік алғышарттармен танысу
мүмкіндігі пайда болады.
Осы қатарда парадигма мен идея ұғымдарының жақындығын зерделеген
В.З.Демьянков, Рудзка-Остиннің пікірі негізінде, когнитивтік лингвистиканың
дамуын өзектеген алғышарттарды бұрынғы идеялардың қайта жаңғырып, жаңа
сипатқа ие болуымен біріктіре түсіндірді. Мәселен:
• тіл - өзге салалармен тығыз байланыс құрайтын адамға тән когнитивтік
белгілердің бірі, сондықтан ол пәнаралық зерттеулердің нысаны
ретінде психологиялық, мәдени, әлеуметтік, экологиялық факторларды
бейнелей алады;
• тілдік құрылым концептуализация үдерісіне тәуелді, өйткені ол
адамның өзін және қоршаған әлемді меңгеруі, оның сыртқы дүниеге
қарым-қатынасы сынды тәжірибелерінің нәтижесі болып табылады;
• тілдік бірліктер, сонымен қатар, категоризация процесіне қатысты,
олардың басым бөлігі метафоралық не болмаса метонимиялық сипатқа ие;
• грамматика семантика ұстанымдарымен уәжделген; басқаша айтқанда,
тілдің граматикалық ерекшеліктері адамның оны мағыналық тұрғыдан
қолдануынан туындайды;
• тілдік бірліктің мағынасы – концептуалды құрылым, ол әлеуметтік
негізде осы бірлікпен байланысады; ал бұл байланыс әр тілдің
өзгешелігін айқындайтын физикалық кеңістіктегі бейнелі
ассоциацияларға негізделеді;
• мағыналар білім құрылымына сәйкес келетін терминдер арқылы беріледі
(айталық, концептуалды салалар, қарапайым үлгілер (модельдер)
т.б.), оның ішінде негізгі және қосымша құрылымдар да бар;
• айтылған мәліметтерге сүйенер болсақ, синтаксис, морфология,
фонология, лексикон, семантика және т.б. бір-біріне тығыз байланысты
болғандықтан, ешқайсысы тілден тыс жатқан білімнен бөлек
қарастырылмайды [3; 30-31-бб.].
Парадигма арқылы енген ұғымдар жекеленген теориялардың емес, барша ғылым
атаулының жетістігіне айналады, яғни тілдің танымдық қызметін айқындайтын
көзқарастардың эволюциялық болмысы бүгінгі когнитивтік ұстанымдардың
негізін қалаумен қатар, адамзат санасының тілмен сабақтаса сұрыпталатын
әрекетін жаңа қырынан түсінуге, оны коммуникативтік немесе функционалды
лингвистика мәселелерімен ұштастыра талдауға жол ашады.
Орыс тіл біліміндегі ат қою теориясы когнитивтік лингвистиканың
алғашқы үлгілерін құрады деуімізге әбден болады. Бұл бағыттың шеңберінде
адамның ат қою әрекеті сөйлесім мен ойлау әрекеттерінің тоғысуы арқылы
жүзеге асатын ерекшелік деп танылады. Ономасиологиялық жұмыстар қазіргі
когнитивтік зерттеулерді жаңаша қарастыруға және когнитивтік лексикология
мен когнитивтік ономасиологияның алғашқы үлгілері туралы болжамдар жасауға
мүмкіндік береді [6; 43-б.] деп көрсетілгендей, тіл біліміндегі танымдық
бағыттың өзектелуіне тек осы күнгі тұжырымдамалар жемісі ретінде ғана
емес, тарихи қалыптасудың, дәстүрлі дамудың үлгісі деп қараған дұрыс. Адам
баласының тұрмыс-тіршілігімен, үздіксіз өсіп-жетілуімен анықталар білім
парадигмасының маңызды бөлшегі болып табылатын когнитивтік зерттеулер әр
кез ғалымдардың назарында болды, өйткені адамның лингвокреативті
әрекетінде оның шығармашылық тұрғыдан ескіні жаңғыртар, жаңаны тудырар
танымдық қабілеті көрініс табады деп есептеледі. Бұл жағдайда зерттеушілер
концептуалды интеграция процесінің универсалды сипатына [6; 46-б.] зейін
қояды. Осындай аса қажет алғышарттар қатарында Е.С.Кубрякова сөз таптар
теориясының когнитивтік негіздерін де зерделеп көрсетеді. Оны автордың
2004 ж. жарық көрген Тіл және білім: Тіл туралы білімді жинақтау жолында:
Сөз таптары когнитивтік тұрғыдан. Әлемді танудағы тілдің қызметі [7] атты
еңбегі дәлелдейді. Тілдің күрделі табиғаты күрделі зерттеулердің дүниеге
келуін айғақтайды, дәлірек айтқанда, бұл мәселені әр дәуірде тек бір жақты
қабылдау мүмкін емес, ол үшін білім мен тәжірибе, пайым мен зерде, жады
мен зейін қажет.
Қазақ тіл білімінің жекеленген тұжырымдарын да тілтаным теориясының
қалыптасу бастамасы ретінде қарастыру бүгінгі күнгі когнитивтік
зерттеулердің тың бағыттарын зерделеу, олардың қазақ топырағына тән даму
сатыларын айқындау міндеттерін сұрыптауға септігін тигізіп отыр. Тіл
табиғатын адамның танымдық әрекетімен байланыстыра талдаған тұжырымдардың
қай-қайсысы да психофизиологиялық, әлеуметтік және этнотанымдық
мәселелердің үйлесімді сабақтасуына негізделеді. Зерттеушілер назарына
іліккен тілдік фактілердің көпшілігі лексикалық бірліктердің мағынасын
анықтау, оларды халықтық пәлсапамен тығыз қарым-қатынаста пайымдау, ат қою
процесінің танымдық негіздерін таразылау, адамның шығармашылық қабілетін
жеке биологиялық мүмкіндіктерімен әрі өмірден көрген-түйгенімен
байланыстыру, тіл тарихы мен тілдік категорияларды адамзат танымынан
өрбіте түсіндіру, сол арқылы жекеленген тұлғалардың пікір-көзқарастарын
зерделеу, оларды ой мен когниция, жады мен зерде, зейін мен білім жемісі
деп қарау арқылы шешімін тауып отыр, сондықтан қазақ тілтанымының өзегін
адамзатттың өмір сүру, қоғамда тіршілік ету ұстанымдары, жеке этностық
құндылықтары мен мәдени нормалары құрайды. Оған дәлел ретінде ХХ ғасырдың
бас кезінен күні бүгінге дейін дамып келе жатқан лингвистикалық
ұстанымдарға көңіл аударған дұрыс.
Тілдің тарихын білу деген сөз – оның өніп-өскен жолын білу деген.
Демек, тіліміздің сонау ұзақ жолда қандай өзгерістерге ұшырағанын, оған
неге ұшырағанын білу керек. Бұрынғыны білу жай әншейін мақсат емес, тілді
меңгерудің бір амалы [8; 119-б.],- деп қазақ тіл ғылымының қалыптасу
тарихын зерделеген Қ.Жұбанов пікіріне сүйенер болсақ, тілдің өніп-өскен
негіздерін бағалау арқылы тіл ғылымының өзекті мәселелері өз шешімін табары
анық. Бүгінгі таңда қазақ тіл білімінде ерекше көңіл бөлініп, тыңғылықты
зерттеулерді қажет етіп жүрген проблемалардың бірі және бірегейі – қазақ
тіл білімі теориясының қалыптасу тарихы, әртүрлі лингвистикалық салалар
бойынша даму ерекшелігі, әлемдік деңгейде алар орны мен қосар үлесі. Осы
тұрғыдан келгенде, сан алуан тілдік тұжырымдардың орнығу “соқпақтарына” зер
салу, олардың мазмұндық сипатын жан-жақты зерделеу аса маңызды. Өзге түркі
тілдері қатарында қазақ тілі де ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас
кезінен бастап орыс миссионер-зерттеушілердің нысанына ілікті. Бұл
кезеңді профессор Қ.Жұбанов: “Қазақ тілі осы уаққа шейін жүйелі түрде
тексеріліп, ғылым тезіне түспеген тіл. Қазақ тілін алғаш зерттегендер патша
үкіметінің отаршыл саясатын іске асыру мақсатымен отар елдердің әдет-
ғұрпын, тіл-әдебиетін тексерген миссионерлер, одан қалды күншығысшыл
оқымыстылар болды...”[8; 35-б.],- деп сипаттаса, тілші Т.Қордабаев: „...бұлар
– қазақ тіл ғылымының туғандығы, қалыптасқандығы емес, соның болашақта
әзірлік кезеңі, қалана бастаған ірге тасы еді” [9; 38-б.] деген тұжырымға
келген болатын. Әрине олар “... тиіп-қашпа, терең қарамаған, сорайып тұрған
мүйістерін ғана қалпыған нәрселер”[8; 36-б.] болғанына қарамастан,
Н.Ильминский, П.М.Мелиоранский, М.Терентьев, В.В.Радлов сынды ғалымдардың
зерттеулеріне сүйене алғаш рет қазақ тілінің ғажайып мүмкіндіктері,
тазалығы, шешендік өнері сөз болып, халық қазынасы жоғары бағаға ие болды,
сондықтан болар өзгелерге қарағанда дамуын кенжелеу бастаған қазақ тіл
ғылымы ХХ ғасырдың бас кезінен-ақ тілдің құрылымдық-жүйелік
ерекшеліктерін, сөзжасамдық қабілетін, ұғымдық аясын кеңейте зерттеуге бет
алды. „...үстіміздегі ғасырдың басынан бастап, қазақ тілін зерттеуге орыс
түркологтарының бірде-бірі араласқан жоқ. Араласпау себебі, олардан аспаса
кем түспейтін А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов сияқты ұлт кадрлары болды. Бұл –
мақтанғандық емес, ақиқат шындық...” [9; 6-б.] делінгендей, қазақ тіл
білімі маңызды лингвистикалық мәселелерді жалпы теориялық және жеке тілдік
негізде саралай отырып, аса құнды тұжырымдар жасауда, ана тіліміздің
қоғамдық-әлеуметтік әрі этно-мәдени мүмкіндігін дәйектеп көрсетуде үлкен
жетістіктерге жетті. Сол кездің өзінде қазақ зерттеушілері жеке тілдік
фактілермен ғана шектелмей, “тіл философиясының” маңызды мәселелеріне назар
аударды, лингвистиканың ғылымаралық „потенциалын” нысанаға алып, адамзат
тілінің табиғи болмысын өзге құбылыстармен байланыста зерделеуге тырысты.
„...ескіні миллиондаған адам баласының миы, ойы жасаған” [10; 33-б.] деген
С.Аманжолов тұжырымына сай, жеке тұлғалардың дүниетанымы адамзат тілін
универсалды немесе әмбебап құрал ретінде қабылдауға мүмкіндік беріп, тіл
білімі нақтыланған, бір жүйеге түскен теориялық бағыттар тоғысында ғана
емес, сол теориялардың дамуына түрткі болған, солардың бастамасын құраған
ғылымның ішкі рефлекстік негіздерін талдау арқылы да зерттеле бастады. Ішкі
ғылыми рефлекстердің қалыптасуы объективті және субъективті уәждерден
туындайтын диалектикалық дамудың нәтижесі болып табылса, ғылыми
ұстанымдардың негізінде қоғам, заман, уақыт сияқты өлшемдер мен
зерттеушінің жеке танымдық, логикалық, пәлсапалық пайымдары көрініс табары
хақ. Ғылымның ішкі заңдылықтарын дәйектеуге бағытталған авторефлекстік
принциптер, яғни зерттеушінің жеке тұжырымдары, екі түрлі амалдың
үйлесімді сабақтасуымен түсіндірілер мүмкіндіктерге ие болады. Олар :
• ғылымның онтологиялық негіздерінен жоғары тұратын пәлсапалық
рефлекстер арқылы тануға негізделген ерекшеліктер деп;
• тілшінің ғылыми мүмкіндіктерін толығымен жүзеге асыруға көмектесетін
логика-методологиялық рефлекстер арқылы пайымдауға сүйенетін
заңдылықтар, яғни кез келген ізденушінің ғылыми көзқарасын интра-
және экстратанымдық факторлардың әсерімен, нақты ғылыми
дәстүрдің ықпалымен дамыта талдау ретінде қарыстырылу.
Тілдік тұжырымдарды зерттеу барысында жоғарыда аталған екі ерекшелік те
ғылыми-теориялық негізде қолданысқа енсе, онда ғылыми таным арқылы
белгілі бір зерттеушінің ғылыми мұрасын талдап жүйелеу міндетін де жан-
жақты жүзеге асыруға болады. Бұл жағдайда дәйекті талдаулар өзара тығыз
байланысқан екі кезең арқылы сұрыпталады. Нәтижесінде авторлық бейне мен
оның идеялық тұлғасы келер ұрпақ санасында тиісті бағасын ала алады.
Ендеше:
• тұжырымды ұғып түсіну ;
• оны логикалық амалдар негізінде талдап анықтау бағыттарының өз
деңгейінде ұйымдастырылуы аса маңызды болғандықтан, лингвистикалық
фактілер нақты ғылыми мәтіндермен айғақтала берілгені абзал, яғни
тұжырымды дұрыс қабылдаудың өзегі ретінде мәтінмен тиянақты жұмыс істеу,
оның идеялық мазмұнын түсіну нормалары басшылыққа алынады. Ғалымдар
мәтінді түсіне білудің төмендегідей деңгейлерін ұсынады:
• мәтін арқылы берілетін хабарға мән беру;
• логикалық түсінудің шарттары мен жағдайларын есте сақтау;
• ұғымдардың жалпы логикалық әлемін негізге алу;
• автор өмір сүрген дәуірдегі [кезеңдегі] мәдени-рухани сабақтастылық
мәселесіне ерекше көңіл бөлу [11; 10-б.].
Белгілі бір лингвистикалық тұжырымды түсінуді, оның ішкі идеялық
мазмұнын ұғынуды мақсат еткен алғашқы кезең де, ең алдымен, мәтінмен
жұмыстың жолға қойылуынан басталады. Оның ерекшелігі - автордың
пікірлеріне саналы түрде баға беру, айтар ойына тереңірек үңілу, сол
арқылы ғылыми дәйектелген тұжырымға жол ашу. Бұл ретте пәлсапалық
герменевтика проблемаларын зерттеген П.П.Гайденконың: егер данышпан
шығармасында саналы бастауға қарағанда ішкі сезімталдылық басым түсетін
болса, зерттеуші шығармасында, керісінше, саналы ой-пікірлер бірінші
кезекке қойылуы керек... [12; 138-б.] деген пікіріне жүгінер болсақ, екі
жақты дамып отыратын өзге қатысымдық жағдайларға қарағанда, герменевтикалық
жағдайда тек бір жақты процесс байқалады, себебі әр басқа тарихи-қоғамдық
кезеңдерде өмір сүретін автор мен зерттеушінің өзара араласуы не пікір
алмасуы мүмкін емес. Тұжырымның авторы мен оны зерттеуші әр кезеңнің
өкілдері болғандықтан, олардың байланысу мүмкіндіктері логикалық немесе
логикадан тыс дамитын пайымдарға, толық яки жекеленген қабылдау формаларына
негізделе ұштасады. Толық қабылдаудың негізгі түйіні логикамен сабақтасса,
қосымша реңктері эмоционалды көңіл-күйге, ішкі дауысқа, сезу қабілетіне
байланысты болады. Бір жақты қабылдау кезінде зерттеуші автордың ішкі
ұғымдық кеңістігіне бойлай, оның мазмұндық, идеялық пәлсапасымен тұтаса,
жеке субъективті ерекшелігін сезіне әрекет етеді. Ол үшін, ... олар ортақ
қасиеттерге ие болу керек. Ондай бастамаға негіз ретінде олардың ортақ
логикалық әлемі немесе адамзаттық ақыл-ойы алынады...,- деп В.фон
Гумбольдт тұжырымдарын зерттеуші В.И.Постовалова атап көрсеткендей, автор
мен іздеушіні байланыстыратын ортақ канондар, логикалық ұғымдар
қабылдауды жеңілдетіп, маңызды қағидаларды тереңінен түсініп талдауға
мүмкіндік береді.
Екінші кезең ғылыми тұжырымның идеялық мазмұнын ашуға, оның
құндылығын, өзектілігін айғақтауға бағытталады. Бұл кезде зерттеу нысанын
құраған тұжырымдарды лингво-танымдық тұрғыдан дәл түсіну үшін, ғылыми
ізденістердің бағытын, олардың логика-әдіснамалық құралдарын жүйелеу қажет
болады, сол себепті аталмыш кезеңде жалпы болжамдар нақты фактілермен
дәлелденіп, маңызды лингвистикалық қорытындылар, ғылыми тұжырымдамалар
жасалады. Нәтижесінде белгілі бір автордың концепцияларын талдау үш түрлі
бағытта жүзеге асады:
• ішкі концептуалды бағытқа негізделе, бұл кезде белгілі бір
автордың концепциясын зерттеуге бағытталған ізденістер тек баяндаумен
шектеледі, сондықтан жаңалықтар деңгейі авторлық тұжырымның
негізінде ғана анықталады;
• концепциядан жоғары тұратын бағыт бойынша, керісінше, авторлық
тұжырымдарды негізге ала отырып, оның тың концептуалды құндылығына
зер салу мақсат етіледі, сол себепті кез келген ой түйіні зерттеушінің
субъективті талдауына еркіндік беріп, тұжырым дайын қалпында ғана
емес, астарлы не аяқталмай қалған пікірлер тоғысында дамытылады, сол
арқылы олардың ғылым үшін маңыздылығы айқындалады;
• концепцияаралық бағыттың ерекшелігі – тұжырымдардың кей бөліктері
сыни сипатта зерттеушінің өз теориясымен салыстырыла беріледі,
сөйтіп айтылған пікірге талдау жасауда ізденуші толық еркіндікке ие
болады. Мұндай бағыт ғылымда сабақтастықты сақтауға мүмкіндік береді.
[11; 7-б.].
Аталған амалдар тіл ғылымында өзіндік қолтаңбасымен орын алған
ғалымдардың зерттеулерін жаңа қырынан танып білуге септігін тигізетін әдіс-
тәсілдер қатарын құрайды, өйткені кез келген автор тұжырымын уақыт
таразысынан өткізе талдау, оның кешегі көрегендігін бағалау және бүгінгі
мүмкіндіктерін сұрыптау қазіргі лингвистиканың маңызды мәселелерінің бірі
және бірегейі болып саналады. Тіл фактілерін тарихи тұрғыдан зерттеудің
ғылым үшін үлкен мәні бар. Өйткені қандай құбылыстың, фактінің болмасын
өткенін, тарихи даму жолдарын білмей тұрып, оның қазіргі күйін, сырын жете
білу мүмкін емес... [9; 7-б.],- деп тілші Т.Қордабаев атап көрсеткендей,
тіл ғылымының диахронды даму сипаты әр түрлі лингвистикалық тұжырымдардың
дүниеге келуімен, олардың уақыт өте жаңғырып қайта толықтырылуымен және
жаңа қырынан айқындалуымен ерекшеленеді. Тарих қойнауына енген ХХ ғасырдың
І-ІІ жартыларын қазақ тіл білімінің ғана емес, жалпы теориялық
ұстанымдардың да қалыптасу кезеңі ретінде қарастыру жекеленген пікірлердің
өміршеңдігі арқасында жүзеге асып отыр. Қазақ тілшілерінің пікірлерін
классикалық құрылымдық үлгімен қоса, терең пәлсапалық, танымдық,
психологиялық және әлеуметтік сипатта талдау қажеттілігі де уақыт өзі
әкелген талаптардан туындады, сол себепті концепциядан жоғары тұратын
және концептаралық бағыттарды ұстана келе, тілдердің жалпы даму
заңдылықтарын басшылыққа алған лингвистикалық әлемде тіл атаулыны адамзат
жаратылысының құралы деп қарастыру, оның функционалды-семантикалық
ерекшеліктерін жан-жақты зерделеу, оны адам табиғатымен әрі өзге
құбылыстармен тығыз байланыста анықтау қазақ тіл біліміндегі ауқымды
ғылыми мұраның еншісін құрайды деп тұжырымдауға болады.
Тілдің эволюциялық даму жолдары анықталмайынша, оның жұмбақ сырлары
ашылмайды, жүйе-құрылымы да, бай мазмұны да, сан алуан әлеуметтік-қоғамдық
қызметі де өз дәрежесінде танылмайды [13; 3-б.] деген ғалым Б.Сағындықұлы
пікіріне сүйенер болсақ, алуан түрлі қоғамдық-мәдени, әлеуметтік-саяси
факторлардың ықпалына қарамастан, тілдік ізденістердің әр кезеңі терең
танымдық мүмкіндіктерімен және логика-пәлсапалық ойларымен
ерекшеленеді. Білім парадигмасы деген ұғым ...мектептер мен бағыттар деген
ұғымдарды жоққа шығармай, лингвистика тарихнамасында ортақ мақсатқа
жұмылған, яғни өз ғылыми-зерттеу хабарларын, бағдарламаларын, бастапқы
идеяларын, міндеттерін ауқымды да маңызды тілдік проблемаларды шешуге
бағыттаған ғылыми қауымдардың ірі бірлестіктері қамтамасыз ететін өзгеше
ұстанымдарды көрсету үшін сұрыпталған [4; 10-б.] деген қағида негізінде
жұмыста қазақ тілтаным ғылымының даму кезеңдерін айғақтайтын негізгі бес
парадигма бөлініп қарастырылды. Олар:
І – кезең: тілтану парадигмасының қалыптасуы – ХХ
ғасырдың 20-45 жж.; негізгі өкілдері:
А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанов, С.Аманжолов және т.б.
ІІ – кезең: тілдік бірліктердің танымдық парадигмасы –
ХХ ғасырдың 45-70 жж.; негізгі өкілдері:
Н.Сауранбаев, Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, І.Кеңесбаев
және т.б.
ІІІ – кезең: тілтанымдық қағидалардың жалпы теориялық
парадигмасы – ХХ ғасырдың 65-85 жж.;
негізгі өкілдері: К.Аханов, Т.Қордабаев,
Ә.Хасенов және т.б..
ІҮ – кезең: тілтанымдық этюдтер парадигмасы–
ХХ ғасырдың 70 жылдары мен аяқ шені; негізгі
өкілдері:
Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Ш.Сарыбаев, Ә.Болғанбаев,
Е.Жанпейісов, Т.Жанұзақ, С.Исаев, Ө.Айтбаев,
М.Серғалиев,
Ж.Манкеева және т.б.
Ү – кезең: қазіргі когнитивтік парадигмалар – ХХ ғасырдың аяғы мен
бүгінгі күндер [ 1-сызбаны қараңыз].
Бұл кезеңдердің хронологиялық дамуына назар аудара отырып, бір
тілтанымдық белестің екінші белеспен тығыз сабақтасуы нәтижесінде аралық
шекаралардың жылжымалы сипатын байқау қиынға соқпайды, яғни қазақ ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ тіл біліміндегі тіл мен таным бірлігі
Қазақ тіл біліміндегі антонимдердің зерттелуі
Постмодернизм, оның тіл біліміндегі орны
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелері
Қазақ тіл біліміндегі сөйлем мүшелерін оқыту
Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы
Қос сөздердің қазақ тіл біліміндегі зерттелу тарихы
Қазақ тіл біліміндегі антропонимдердің зерттелу тарихынан
Көмекші сөздердің тіл біліміндегі ерекшеліктері
Қазақ тіл біліміндегі сөздердi таптастыру теориясының пайда болуы, дамуы, қалыптасуы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь