Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1 Қазақ тіл білімінде когнитивтік теорияның дамуы ... ... ... ... ... ... ..10

1.1 Тіл біліміндегі парадигма.теория.тұжырым
арақатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10

1.2 «Тілтану» парадигмасының қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... .22
1.2.1 Сөз өнері . таным өзегі:
тіл және сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
1.2.2 Халықтық психология . этнотаным негізі ... ... ... ... ...35
1.2.3 Жалпы тілдік фактілер . танымдық
тәжірибе нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .42

1.3 Тілдік бірліктердің танымдық парадигмасы ... ... ... ... ... ... .48
1.3.1 Тілдік құрылым . танымдық фактор.. ... ... ... ... ... ... 50
1.3.2 Тіл тарихы . таным сатысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .56

1.4 Тілтанымдық қағидалардың жалпы теориялық
парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61
1.4.1 Тілдік интеграция мен дифференциация .
танымдық даму нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..63
1.4.2 «Тілдік дәстүр» . дүниені тану құралы ... ... ... ... ... ... 67
1.4.3 «Тілдік универсалий» . уәжделген танымдық
фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70

1.5 Қазақ лингвистикасында тілтанымдық «этюдтер»
парадигмасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..72
1.5.1 Лексикалық бірліктер .таным көрсеткіші ... ... ... . ... .. 74
1.5.2 Тілдік норма . танымдық заңдылық ... ... ... ... ... ... ..86
1.5.3 Тілдік қор . танымдық жады қызметінің
нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..92
1.5.4 Тілдегі тәжірибе мен таным бірлігі .
лингвистикалық мәселе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...99

1.6 Қазақ тіл біліміндегі қазіргі когнитивті парадигмалар ... ... ... ..107
1.6.1. Тілтаным теориясының концептологиялық
негізі ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... .109
1.6.2. Семантика мен таным теорияларының
байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..113
1.6.3. Тіл мен таным одағының лингво.мәдени сипаты ... ... ... ..117

2 Тілтаным теориясының әдіснамалық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ..123

2.1 Тілтанымдағы ғылымдар тоғысуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 123
2.2 Тілтаным теориясының әлеуметтік негіздері ... ... ... ... ... ... .137
2.3 Тілтаным теориясының психологиялық негіздері ... ... ... ... ... 145
2.4 Тілтаным мен халықтық таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 159
2.5 Тілтаным теориясының мәдени негіздері ... ... ... ... ... ... ... .. 170
2.6 Қазақ тіл біліміндегі универсалды теориялық бірліктер ... ... ... 178

3 Тіл біліміндегі таным теориясының универсалды
сипаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..196

3.1 Тілдік универсалий мен таным сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ...196
3.2 Тілдің универсалды табиғаты және когнитивтік
лингвистика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...207
3.3 Когнитивтік ұғымдардың ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...217
3.4 Танымдық және тілтанымдық универсалий негіздері ... ... ... ... .236
3.5 Тітанымның универсалды теориялық ұстанымдары ... ... ... ... ... 244
3.5.1 Тілтаным теориясының универсалды
диалектикалық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..246
3.5.2 Тілтаным теориясының универсалды
дедуктивті және индуктивті ұстанымдары ... ... ... ... ... ...257
3.5.3 Тілтаным теориясының универсалды
антропологиялық ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... 267

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 278

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .283

Қосымша А: Сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...296
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Қазақ тіл білімінің сан салалы теориялық ұстанымдары бүгінгі күні тілдік зерттеулердің бағыт-бағдарын анықтауға, маңызды тұжырымдар жасауға мүмкіндік беретіндіктен, олардың жалпы және жеке лингвистика шеңберіндегі өзіндік белгілерін сұрыптау, өзге ізденістер қатарында алар орнын нақтылау қажеттігі ғалымдардың алдына тың әрі көкейтесті проблемалар қойып отыр. Тілді диалектика-динамикалық құбылыс ретінде қарастыру, оның қоршаған әлеммен де, адамдық факторлармен де сабақтастығын зерделеу қазіргі қазақ лингвистикасының ұлттық сипатымен қатар, әлемдік лингвистика деңгейіне көтерілер биігін де айқындауға септігін тигізіп келеді. Осыған орай, қазақ тіл білімінің концептуалдық қоры мен әдіснамалық негізі де құнды зерттеулердің дүниеге келуін қамтамасыз етер алғышарттар қатарын құрауда. Қазақ топырағында қалыптасып, ғылымдар тоғысында шешімін тауып келе жатқан тілтаным теориясының ғылыми негізде дәйектелуі де сол үзілмес байланыстың белгісі болып табылады. Тіл табиғатын адам болмысымен, оның қимыл-әрекетімен ұштастыра талдаған қазақ тілшілерінің тіл мен таным ұғымдарына назар аударуын, олардың тоғысуынан бастау алатын ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі деп бағалаған дұрыс, өйткені шынайы өмірді қабылдау, оның қыр-сырын ой таразысынан өткізе пайымдау, соның салдарынан жинақталар ақпараттар мен мәліметтерді жадыда сақталар қор ретінде жүйелеу – барлығы тілдік бірліктердің болмысын ішкі және сыртқы әсерлер тұрғысынан талдауға мүмкіндік береді. Сөйтіп, құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және танымдық қағидаларға ұласып, тіл ғылымының өрісі кеңейте түспек. Бұл күні қазақ тіл білімінің танымдық бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын айғақтау, ғылыми-теориялық ұстанымдары мен ұғымдық бірліктерін жүйелеу әрі когнитивтік парадигма негіздерін анықтау өзекті тілдік мәселелер ретінде күн тәртібіне еніп келеді. Қазақ лингвистикасының тарихын тілтаным теориясының қалыптасуымен байланыстыру, соның негізінде жекеленген тұлғалардың тілтанымдық тұжырымдарымен танысу, сол арқылы қазақ халқының төл қазынасын құрайтын құндылықтарына зер салу, оларды зерттеу нысанына қарай арнайы бағыттарға топтап қарастыру – барлығы дерлік қазақ тіл біліміндегі когнитивтік ұстанымдардың бастамасын зерделеуге, олардың негізін әлемдік қордың бір бөлшегі есебінде бағалауға көмектеседі, яғни қазақ тіл білімінің тарихи негізінен бастау алатын тілтаным теориясы уақыт сұранысынан туындай келіп, қазіргі жалпы лингвистиканың көкейтесті мәселесіне айналғаны көпшілікке мәлім.
Адамзат тіршілігінің ең басты құралы деп танылатын тіл болмысына зер салу, сөз мағынасын халықтық таным тұңғиығынан өрбіту, тіл тарихын адамның қабылдау, пайымдау, ойлау тарихымен ұштастыру, дәстүр мен жаңашылдық үдерістерін танымның динамикалық табиғатымен үйлестіру, сол арқылы универсалды, яғни барша жұртқа ортақ ұстанымдарға қол жеткізу қазақ тілінің өрісін кеңейтуге, өркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік
1 Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры – М., 1985, Блумфильд
Л. Язык – М., 1968, Соссюр Ф.де. Заметки по общей лингвистике – М.: Прогресс, 2000. – 280 с., Бодуэн де Куртенэ И.А.Труды по общему языкознанию Т.1,2. - М., 1963. – 388 с., Поливанов Ю.Д. Труды по восточному и общему языкознанию – М., 1991, Бенвенист Э. Общая лингвистика – М.: Прогресс, 1983. – 168 с.; Реформатский А.А. Введение в языкознание –М., 1999. – 536 с., Березин Ф.М. История лингвистических учений – М.:Высшая школа, 1975, Звегинцев В.А. История языкознания ХІХ и ХХ веков в очерках и извлечениях. Часть 1, 2. – М., 1960, Кодухов В.И. Общее языкознание – М., 1982.
2 Аханов К. Тіл білімінің негіздері - Алматы: Санат, 1993. – 496 б.
3 Демьянков В.З. Термин парадигма в обыденном языке и в лингвистике // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./ РАН.ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С.15-41.
4 Кубрякова Е.С. Понятие «парадигма» в лингвистике: Введение // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./РАН. ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С.4-15.
5 Кун Т. Структура научных революций – М., 1977. – 300с.
6 Лузина Л.Г. О когнитивно-дискурсивной парадигме лингвистического знания // Парадигмы научного знания в современной лингвистике: Сб.науч. трудов./РАН. ИНИОН. Центр гуманит.науч.-информ.исслед. Отд.языкознания; Редкол.: Кубрякова Е.С., Лузина Л.Г. и др. – М., 2006. – 164 с. – С. 41-49.
7 Кубрякова Е.С. Язык и знание: На пути получения знаний о языке: Части речи с когнитивной точки зрения. Роль языка в познании мира – М., 2004. – 560 с.
8 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер – Алматы: Ғылым, 1999. -581 б.
9 Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері – Алматы: Рауан, 1991. – 256 б.
10 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері – Алматы: Ғылым, 2002.– 368 б.
11 Постовалова В.И. Язык как деятельность. Опыт интерпретации концепции
В.Гумбольдта – М.: Наука, 1982. – 222 с.
12 Гайденко П.П. Познание ценности // Субъект, познание, деятельность: к
70-летию В.А.Лекторского. – М.: Канон: Реабилитация, 2002. -720 с.
13 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері
– Алматы: Қазақ универститі, 2005. – 258 б.
14 Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. Исследования по
казахскому языкознанию – Алма-Ата: Ғылым, 1987. -352 б.
15 Андерсон Джон Р. Когнитивная психология. 5-ое издание – М., СПб.,
Нижний Новгород. Воронеж. Ростов-на-Дону. Екатеринбург. Самара. Киев. Харьков. Минск: Питер, 2002. – 496 с.
        
        А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты
ӘОЖ 811.512.122:1
Қолжазба құқығында
ОРАЗАЛИЕВА ЭЛЬМИРА НҰРЛАНҚЫЗЫ
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма
10.02.02 – ... ... – тіл ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми кеңесшісі: филология ғылымдарының
докторы, профессор Н.Ж.Шаймерденова
Қазақстан ... ... А З М Ұ Н ... ... тіл ... ... теорияның дамуы-------------------------
-10
1.1 Тіл біліміндегі парадигма-теория-тұжырым
арақатынасы---------------------------------------------------
---------------10
1.2 «Тілтану» парадигмасының қалыптасуы-----------------------------
22
1.2.1 Сөз өнері – таным өзегі:
тіл және сөйлеу----------------------------------------
-----------29
1.2.2 ... ...... негізі ---------------
----35
1.2.3 Жалпы тілдік фактілер – танымдық
тәжірибе нәтижесі---------------------------------
----------------42
1.3 Тілдік бірліктердің танымдық ... ... ... - ... ... ... Тіл тарихы – таным сатысы ---------------------------
----------56
1.4 ... ... ... ... ... интеграция мен дифференциация –
танымдық даму нәтижесі------------------------------------
------63
1.4.2 «Тілдік дәстүр» - дүниені тану құралы---------------
---------67
1.4.3 «Тілдік ... - ... ... --------------------------------------------
---------------------70
1.5 Қазақ лингвистикасында тілтанымдық «этюдтер»
парадигмасы---------------------------------------------------
---------------72
1.5.1 Лексикалық бірліктер –таным ... ... ... ... ...... ... ---- ---------------
-------86
1.5.3 Тілдік қор – танымдық жады қызметінің
нәтижесі------------------------------------------
--------------------92
1.5.4 Тілдегі тәжірибе мен таным ... ... ... ... тіл ... қазіргі когнитивті парадигмалар-----------
---107
1.6.1. Тілтаным теориясының концептологиялық
негізі.--------------------------------- ---------------
------------------109
1.6.2. Семантика мен таным теорияларының
байланысы--------------------------------------------
------------------113
1.6.3. Тіл мен таным одағының лингво-мәдени ... ... ... әдіснамалық негіздері-----------------------------
-123
2.1 Тілтанымдағы ғылымдар тоғысуы-------------------------------------
---123
2.2 Тілтаным теориясының әлеуметтік негіздері-----------------------
--137
2.3 Тілтаным теориясының психологиялық ... ... мен ... ... ... ... ... негіздері----------------------------
-- 170
2.6 Қазақ тіл біліміндегі универсалды теориялық бірліктер-----------
178
3 Тіл біліміндегі таным теориясының ... ... ... ... мен ... сабақтастығы--------------------------
-196
3.2 Тілдің универсалды табиғаты және когнитивтік
лингвистика--------------------------------------------------
-----------------207
3.3 Когнитивтік ұғымдардың ерекшелігі----------------------------------
-----217
3.4 Танымдық және ... ... ... Тітанымның универсалды теориялық ұстанымдары--------------------
244
3.5.1 Тілтаным теориясының универсалды
диалектикалық ұстанымдары-------------------------
-------------246
3.5.2 Тілтаным ... ... және ... ... ... теориясының универсалды
антропологиялық ұстанымдары------------------------
------------267
Қорытынды-------------------------------------------------------------------
-------------278
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі---------------------------------------------
--------283
Қосымша А: Сөздік-----------------------------------------------------------
------------296
Кіріспе
Зерттеу ... ... ... тіл ... сан салалы
теориялық ұстанымдары ... күні ... ... бағыт-бағдарын
анықтауға, маңызды тұжырымдар ... ... ... ... және жеке ... ... ... белгілерін сұрыптау, өзге
ізденістер қатарында алар орнын нақтылау қажеттігі ғалымдардың алдына ... ... ... қойып отыр. Тілді диалектика-динамикалық құбылыс
ретінде қарастыру, оның қоршаған ... де, ... ... ... ... қазіргі қазақ лингвистикасының ұлттық сипатымен
қатар, әлемдік лингвистика деңгейіне ... ... де ... тигізіп келеді. Осыған орай, қазақ тіл ... ... мен ... ... де құнды зерттеулердің дүниеге ... етер ... ... құрауда. Қазақ топырағында қалыптасып,
ғылымдар тоғысында шешімін тауып келе жатқан ... ... ... ... де сол үзілмес байланыстың белгісі болып табылады. Тіл
табиғатын адам болмысымен, оның ... ... ... ... тіл мен ... ... назар аударуын, олардың тоғысуынан
бастау алатын ережелерге мән беруін де заңды сабақтастықтың нәтижесі ... ... ... шынайы өмірді қабылдау, оның қыр-сырын ой
таразысынан өткізе пайымдау, ... ... ... ... ... ... сақталар қор ретінде жүйелеу – ... ... ... ішкі және ... ... тұрғысынан талдауға
мүмкіндік береді. Сөйтіп, құрылымдық принциптер пәлсапалық, логикалық және
танымдық қағидаларға ... тіл ... ... ... ... Бұл ... тіл ... танымдық бағытын зерделеу, оның себеп-салдарын
айғақтау, ғылыми-теориялық ұстанымдары мен ... ... ... әрі
когнитивтік парадигма негіздерін анықтау өзекті тілдік мәселелер ретінде
күн тәртібіне еніп ... ... ... ... ... ... байланыстыру, соның негізінде жекеленген
тұлғалардың тілтанымдық тұжырымдарымен танысу, сол ... ... ... қазынасын құрайтын құндылықтарына зер салу, ... ... ... ... ... топтап қарастыру – барлығы дерлік қазақ тіл
біліміндегі ... ... ... ... олардың
негізін әлемдік қордың бір бөлшегі ... ... ... ... тіл ... тарихи негізінен бастау алатын тілтаным теориясы уақыт
сұранысынан туындай ... ... ... ... ... ... көпшілікке мәлім.
Адамзат тіршілігінің ең басты құралы деп танылатын тіл ... ... сөз ... ... таным тұңғиығынан өрбіту, тіл тарихын адамның
қабылдау, пайымдау, ойлау ... ... ... мен ... ... динамикалық табиғатымен үйлестіру, сол ... яғни ... ... ... ... қол жеткізу қазақ тілінің
өрісін кеңейтуге, өркениетті мемлекеттің қоғамдық-әлеуметтік мүмкіндігін
арттыруға әсер етері хақ. ... ... тіл ... ... ... ... ... соқпағы да айрықша. Оны ұсынылып отырылған ... бір ... ... ... ... ... когнитивтік ұғымдар мен бағыттар парадигмасы, сөзсіз, дәйектей
түседі.
Зерттеу ... Тіл ... сөз ... мен ... ... ... зерттеушілерінің танымдық тұжырымдары негізінде
зерделенген ... тіл ... ... ... ... ... мен
ұстанымдары.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – ... ... ... ... мен когнитивтік парадигмасын тіл
білімінің ұлттық сипатын танытар әрі әлемдік қордың маңызды ғылыми арнасын
құрар қағидалар тізбегі ... ... сол ... ... ... іліміне ұласар универсалды ұстанымдары мен
бірліктерін, негізгі ... ... ... Ол үшін төмендегідей
міндеттерді шешу көзделді:
• қазақ тіл біліміндегі тіл теориясының даму ерекшелігін ... ... ... мен бағыттарына сипаттама беру;
• қазақ ғалымдарының тілдік тұлғасын қазақ тілі мен мәдениетінің, орыс
және әлем құндылықтарының негізгі ... ... ... ... ... ... тіл білімінің концептуалды және когнитивтік тұжырымдамалық
қорын дәстүрлі және тың ... ... ... ... тілі теориясының танымдық негізде қалыптасып даму ... ... ... ... ... ... ... идеялық және мағыналық болмысын түсіндіру;
• тіл ... ... ... мен ... ... сол арқылы танымның күрделі табиғатын ғылымдар тоғысына
сүйене отырып зерделеу;
• тіл ... ... ... ... факторлардың
жалпыадамзаттық танымға әсер етер өзгешелігімен ... ... ... ... ... ... тіл ... халықтық танымнан бастау алар қағидаларына мән беру,
«этникалық таным», ... ... ... ... ... дәстүр» сынды ұғымдардың қолданылу аясына ... ... ... ... мен ... ... арасалмағын
айқындау, тілді экстратанымдық факторлардың тоғысымен дәлелдеу;
• тілдік ... ... ... ... ... ... ... анықтау; тілтанымның когнитивтік
лингвистика мәселелерімен сабақтас ... ... ... және антропологиялық ұстанымдар
арқылы талдап түсіндіру.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен ... ... тіл ... қоры мен ... ... бастау ала отырып, бүгінгі танымдық
ұстанымдарға ... ... ... теориясының ғылыми негіздерін
анықтап талдау арқылы жұмыста алғаш рет төмендегідей ... өз ... ... ... ... ... даму ... реттілікпен жіктеліп, жекеленген теориялардың тіл
білімінің жаңа бағыттарымен сабақтастығы көрсетілді;
• тілдік ... ... ... орай бес ... ... ... теориялық мәселелері анықталып; әр кезеңнің
объективті және субъективті алғышарттары ... ... ... әсер етер ... ... ... айқындалды;
• танымның күрделі заңдылықтарын пайымдауға, оның ... ... ... ... ... зерттеулердің әдіснамалық
негізі ... ... ... тұрғыдан
қарастырылды; қазақ тіл біліміндегі танымдық ... ... ... әр түрлі кезеңдерге сәйкес пікір-көзқарастарды жүйелеу
негізінде талданған тілтаным ... ... ... тіл мен ... ... ... тұңғыш рет тілдік универсалийге
сәйкестендіріле танымдық және ... ... ... ... ... ... ... қатарында
антропологиялық, аялық, аксиологиялық және антропо-типологиялық,
ареалды-аялық, аксио-генеологиялық ... ... ... ... ... ... ... ғылыми негізін
дәйектеп көрсету мақсатында алғаш рет универсалды тілтанымдық
диалектика, тілтанымдық ... ... ... ... ұстанымдары анықталды;
• қоршаған әлемді тану, оның ... ... ... міндеттерін шешуден
бастау алған когнитивтік лингвистика шеңберінде қазақ тілтанымының ... ... ... оның алғашқы дереккөздері ғылыми
сараптамадан өтті;
• тілтаным теориясының ... даму ... ... ұлтының заңды
динамикалық өсуінің, өркениетті өрлеуінің ... ... ... ... болмысының тілдегі көрінісі ретінде танылды және
тілтаным теориясын жан-жақты меңгеруге ықпал ететін терминдер бір
жүйеге келтіріліп, ... ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі тілтаным теориясының даму
сипатын айқындау, оның когнитивтік лингвистика ұстанымдарымен ... ... үшін ХХ ... ... ... тіл ... ... келген зерттеу жұмыстары, арнайы когнитология саласында
жазылған ізденістер мен лексикографиялық еңбектер негізге алынды.
Зерттеудің ... ... ... тіл ... ... ... негізін анықтау арқылы, оның универсалды ұстанымдары мен
ұғымдарын талдап көрсету негізінде жеке тіл ... ғана ... ... ... даму ... ... мүмкіндігі пайда болады.
Демек, зерттеу барысында қол ... ... ... мен ... ... этнолингвистика, әлеуметтік тіл ... ... ... ... зерделеуге,
олардың теориялық принциптерін дәйектеуге көмектесе отырып, жаңа ғылыми
бағыттардың өзектелуіне әсер етеді.
Тарихи және ... ... ... ... ... қазақ
тілінің асыл қазынасын құрай отырып, жалпы тіл ... де ... ... ... ... құрамдас бөліктерін лингвоконцептология
ілімін дамытар маңызды арналар ... ... ... ұсынылған танымдық және ... ... ... тіл білімінің теориялық мәселелерін дамыта келе, ... ... ... ... ... ... тіл білімінің
терминологиялық жүйесін жан-жақты зерттеуге ат ... ... ... ... ... ... жаңа ізденістер
басшылыққа алынып, концептуалды жүйенің универсалды табиғаты антропология,
пәлсапа, логика ... ... ... ... ... ... ... практикалық мәнділігі. Зерттеудің нәтижелері, теориялық
тұжырымдары мен ғылыми ұстанымдары ... тіл ... ... ... ... қорытындылар жасауға мүмкіндік береді. Диссертацияда
ұсынылған тың ... мен ... ... топырағындағы танымдық
бағыттың тарихын өткен ... ... ... ... ... жасалған тұжырымдар мен анықтамаларды ... ... ... ... оқу ... арналған оқулықтар мен
әдістемелік құралдар дайындауда, арнайы курстар мен ... ... ... ... барысында, сонымен қатар ... ... ... мен дәстүрлі және тың салаларын меңгерту кезінде ... ... ... әдістері мен тәсілдері. Зерттеу барысында жұмыста
жинақтау, сипаттау, жүйелеу, ... ... ... ... ... ... ... қолданыс тапты.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
• қазақ лингвистикасындағы когнитивтік парадигманың даму тарихы ... І ... ... ... ... ... өзіндік
ұстанымдары мен ұғымдық бірліктері бір жүйеге түскен ілімдер қатарына
жатады; «тілтану» ұғымының даму сипатына орай, ... тіл ... ... ... ... және субъективті алғышарттарды
қамти келіп, ... әрі ... ... бес ... ... ... ... зерттеу
нысанына қарай іштей бірнеше теориялық мәселелерден ... ... ... ... ... ғалымдарының тілдік тұлғасы
әлеуметтік-мәдени фактордың ... ... ... ... ... құндылықтарды жете меңгерген
зерттеушілер тұрғысынан дәйектеледі;
• қазақ тіл біліміндегі ... ... ... ... халық
санасында бейнелі қабылдануы, адамның сан алуан шығармашылық қабілеті,
сөз мағынасының қолданылу шеңбері, ... ... ... тіл ... ... ... қоршаған әлем мен ... ... ... даму мен ... ... тілдік
амалдар арқылы суреттелуі секілді мәселелер айқындайды;
• қазақ ... ... ... ХХ ... аяқ шеніндегі
когнитивтік тіл білімі ережелерімен, оның ұғымдық ... ... ... тың ... аса ... бастамасы деп есептеледі, ал
оның ғылыми негізі жалпы лингвистикалық теориялардың құрамдас бөлігі
ретінде танылады;
• тіл ... ... ... ... және ... ... дамып келе жатқан маңызды қағидалар жиынтығы
болып табылатындықтан, оның когнитивтік парадигмасы мен ... да ... ... ... ... танымдық теориясы қоршаған ортаның адам санасында сөз арқылы
бейнеленуін дәйектей отырып, жеке тұлғаның психикалық және әлеуметтік
күй-жайын ... ... ... ... ... ... талдап зерттейтін әрі ... ... ... ... ... ... сабақтастыратын, ғылыми негізі
айқындалған біртұтас күрделі жүйе болып табылады;
• танымдық және ... ... ... ... факторлармен айғақталатын және ғылыми ұстанымдар арқылы
сипатталатын когнитивтік ұғымдарға жатады; оның теориялық негізі
универсалды диалектикалық, индуктивті-дедуктивті әрі ... ... ... ... ... ... ... айқындайтын күрделі жүйеге қазақ тіл
білімі өзіндік қалыптасуымен, даму ... ене ... ... концептологиялық және когнитивтік негіздерін жүйелеуде
маңызды роль атқарып келеді.
Зерттеудің жарияланымы мен мақұлдануы. ... ... ... және ... ... ... «Қ.Жұбановтың 100 ... ... ... 1999); ... ... (Алматы,2000); «Мышление-
язык-лингвистика» вузаралық конференция материалдары (Алматы, ... ... ... и перспективы» халықаралық конф.
материалдары (Алматы, 2002), «Сәрсен Аманжолов және қазақ тілі ... ... 2003); ... және орыс ... ... ... ... және болашағы» атты ... 2003); ... ... және психолингвистика:
қазіргі күйі және болашағы» атты ... ... ... ... ... мирасы және 21-ғасырдың гуман.ғылым.мәсе-лелері»
халықаралық ғылыми-практик. конф. ... ... ... ... - 8» атты ... ... ғылыми-теор.
конф.мат. (Алматы, 2003); А.С.Аманжоловтың 70 ... ... ... ... атты ... ... ... 2004);
Қ.Жұбановтың 105 жылдығына арналған халықаралық конф.материалдары (Ақтөбе,
2004); Ә.Марғұланның 100 ... ... ... ... 2004); ... ... өзекті мәселелері»
рес.ғылыми-практикалық конф.материал. (Астана, 2004); ... ... ... ... ... (Астана, 2005);
«Қ.Жұбанов тағылымы» республикалық ... ... ... ... языка и литературы в учебных ... ... ... матер. международного научно-практического семинара (Москва,
2006); «Колледждерде оқытылатын мемлекеттік тіл: ... ... ... атты ... ... конфер. мат.(Семей, 2006)
және т.б. Жалпы ... ... 1 ... 3 оқу құралы, 1
әдістемелік құрал және ... аса ... ... ... көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. 285 беттік диссертациялық ... ... ... ... мен ... ... үш
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және авторлық
терминдер сөздігін қамтыған қосымшадан тұрады.
1 Қазақ тіл ... ... ... ... Тіл ... ... ... тілтану мәселелерінің қалыптасып, дамуы диалектика ... ... ... ... бірі деп танылатындықтан,
лингвистер тіл ... ... ... ... ... ... үнемі толығу, өзгеру үстінде болатын тұжырымдар тізбегі деп
сұрыптайды. ... және жеке ... ... ... ... логикалық байланыстар нәтижесі деп дәйектеген ғалымдар барлық
тілдерге тән қағидаларды ... ... ... ... сипаттайтын жеке тілдік деректерді салыстыра-салғастыра
қарастыру қажет екенін ескертті ... ... ... Ф. ... ... де ... ... ... ... В.А.Звегинцев, В.И.Кодухов және т.б. ) [1].
Нәтижесінде әр ... ... өз даму ... сұрыптауға
болатын ұстанымдар желісі анықталып, жалпы ереже - «тіл ... тән, ... ... ... ... ... ... – әрбір тілдің
өзіндік даму ... ... ... ... ... ... да тіл білімі үшін маңыздылығын айғақтаған тілшілер кез келген
тілдің «қоғамдық ... ... ... адам ... ... сипаттайтын
жалпы заңдылықтарымен» қатар «нақтылы бір ... ... тән, оны ... бөліп қарауға мүмкіндік беретін жеке ... ... ... [2; 77-б., 451-б., 456-б.] баса ... ... ... күні олар жеке тілдік фактілерді жалпы тіл табиғатын да, ... өзге ... ... ... де ... ... ... дұрыс деп есептейді. Пәлсапалық таным ұғымдарымен
тығыз байланыста, соның бір ... ... ... ... тіл туралы
ғылымның қазірде қазақ топырағында ... ... ... ... ... әлемдік лингвистиканың концептуалды тұжырымдарымен
сабақтастығын, өзіндік үлесін талдау ... сол ... ... ... табылады. ХХ ғасырдан бастап нормативті грамматикалармен
қатар, ... жаңа ... зер ... оның ішкі ... ... назар
аудару, антропоцентристік сипатын талдап қарастыру қазақ тіл ғылымында тың
лингвистикалық мәселелердің өзектелуіне әсер ... ... ... ... ... мен ... ... алуан түрлі
ұғымдардың да лингвистика шеңберінде қолданыс табуына себепкер болды. Өзге
ғылымдармен ... ... ... ... тіл білімі пәлсапалық, қоғамдық,
психологиялық терминдерді ... ... ... ... ... жаңа ... шешу ... ие болды, соның арқасында қазір
лингвистика ... ... ... ... қатар, ғылыми
тұтасудың да өзгеше ... ... етіп ... Бұл ... «адамзат болмысын» ерекше қабылдау, «қоғамдық қатынастарды» жан-
жақты ... ... ... ... жаңа ... ... байқалады. Бүгінгі күні көкейтесті ұғымдар қатарын толықтырған
«тілдік парадигма» тіркесі де сол ... ... ... орын
алуда. «Парадигма» - салыстырмалы түрде тек кейінгі жылдары ғана қажеттілік
тудырған концептілердің бірі» [3; 15-б.] деп ... ... ... мен өзектелуі ғылыми сұраныстың ... ... ... өріс ... тіл ... зерделенуімен әрі
танымдық ұстанымдардың маңыздылығымен айғақталар бұл ... ... ... айқындала қойған жоқ. Оған дәлел ретінде В.З.Демьянков
ұсынған шолуға назар ... ... ... ... ... ... ... герман топтарында, орыс тілдерінде жүйелі ... бір ... ... Ол алғашында латын тіліне грек ... ... ... ... мен ... еңбектер арқылы енген.
Аталмыш ұғым ... ... ... ... мысалдардың айтылуы»;
«өмірден алынған үлгілер» ... ... ... және ... ... ... ... ұштаса беріліп келсе, кейін француз сөздіктерінде
«мысал», ағылшын тілінде жазылған ... ... ... ... ... ... яки ... «лексеманың сөз түрлену
мүмкіндіктерін айқындар септелу формалары» деген мағыналарда қарастырылған
екен» [3; 16-18-бб.]. Осыған ... ... ... орыс ... ... ... атап өткен автор парадигма ұғымының жаңа белесін
Т.Кун есімімен сабақтастырды, ал ... ... ... ... ... ... ... бұл көзқарастар жүйесі жалпы көпшіліктің сұранысын өтей алатындай болу
керек;
• әр ... ... бір ... ... немесе ережеге
сүйенуге тиіс;
• ғылыми қалыпқа сәйкес, нәтижелер бір негізде орындалуы ... ... бір ... қол ... ... ... қайталанып, жалпылаушы, нақтылаушы не болмаса жоққа
шығарушы сипатқа ие ... ... ... парадигма жинақталушы қор
қызметін атқарса, оның ... ... ... жаңа ... ... ... ... керек;
• бір парадигма көлемінде міндеттер өзіне дейінгі жетістіктерге ... ... ... ... ... ғылым социологиясына сай, бір парадигма көлемінде зерттеулер жүргізген
ғалымдар арасындағы қарым-қатынас қажеттілігі дәйектелуі керек [3; 26-
27-бб.].
В.З.Демьянков парадигманың ... аса ... ... ... Т.Кунның «ғылыми қауымдастық» деген тіркесіне баса назар аударды.
Бұл мәселе төңірегінде пікір айтқан ... бірі ... ... ... және ұлттық мектептер мен одан туындайтын бағыттар қатарында тіл
тарихында орын алар әр түрлі парадигмаларға зейін қою ... ... ... астасатынын дәлелдеуге тырысты. «Тіл ... ... ... және ... ... ... бұл зерттеулердің
шын мәніндегі жаңа ... ... ең ... ... ... факторды өзектеудегі орнын ... ... ... зор» [4; ... ... ... білім парадигмасының
лингвистика тарихындағы үлесіне, тіл туралы ... ... сол ... тіл ... жаңа шындыққа негіз болар болмысына
көңіл бөлді, сондықтан парадигма ... ... ... ол ... топтап берді:
• парадигма нақты ғылым саласында қол жеткізген нәтижелерге сүйенеді;
• ол ғылыми қауымдастықтың сол ... ... ... ... ... белгілі бір үлгі бойынша нақты мәселелер мен олардың шешімін
модельдеу идеясын қолдайды [4; ... ... ... ... ... 6 ... тұратын жүйелі қадамдар
тізбегі ретінде айқындады, өйткені ғалым «тек олардың жиынтығы ғана қойылар
проблема мен оның шешілу жолдары ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, парадигмалық өлшемдерге
төмендегідей мәселелер жату керек:
• ғалым парадигманың ... ... ... ... ... ... бір ... парадигманың дүниеге келуін анықтайтын маңызды
көрсеткіштер қатарында уақыт пен орынның ... ... ... ... ... атап ... соған қарамастан
тарих қойнауына еніп, алыстап кеткен парадигмаларды автор ... ғана ... ... ... ... ... болуын түсіндіретін шарттар, алғышарттар және
уәждер ... ... ... «еш нәрсе бос жерде дүниеге
келмейді, нольден басталмайды, ... ... ... ... және ... ... дамиды» деген қағиданы ұстанды;
• ғалымның пікіріне сәйкес, көзделген мақсаттар мен ... ... ... аты мен ... ... екен;
• тілші парадигманы нақтылау барысында ... ... ... ... мен ... да ... мән ... қолданылатын әдіс-тәсілдер арқылы автор парадигмалық тұжырымдардың
ерекшелігін ... ... ... ... ... ... бағалау әрекетінің көмегімен тіл
білімі жаңа сатыға көтеріліп, тіл туралы деректер аса ... мен ... жол ... ... ... ... ... деп мен барлығы қолдайтын және белгілі бір ... ... ... ... ... ... мен ... шешу
жолдарының моделін ұсынатын ғылыми жетістіктерді атаймын» [5; 11-б.] деген
Т.Кун тұжырымынан ... ... бұл ұғым ... лингвистикада бірде кең
мағынасында қолданылса, бірде тар мағынада ... ... ... ол ... құндылықтар мен амалдар жиынтығы ретінде сөз
болса, келесіде нақты бір ... шешу ... ... ... ... ... сол арқылы оның кең мағынадағы өзгешелігі сұрыпталды.
Аталған екі парадигмалық мағынаның арасындағы үйлесімділік тіл жүйесінің
белгілерін ... ... ... ... ... және ... ... өзге де құрамды бөліктерді айқындауда ерекше қызмет
атқарары сөзсіз, сондықтан ... ... ... ... ауысуы»
мен «ғылыми прогресс» тіркестерін синоним ретінде пайдаланады және ... тек жаңа ... ... емес, оны қолдаушы жақтастарының
сенімімен байланыстырады [3; 34-б.]. Тіл ... ... ... тіл ... мәліметтер, тілдік білімінің жинақталу, сақталу қоры
әрі жүзеге асу нормалары көрініс ... ... ... ... ... ... да ... бола алады деген
ойдамыз, сөйтіп, тіл ... ... ... әрі ... ... ... ... анықтау нәтижесінде тіл шындығын табу, түсіндіру
мүмкіндігі пайда болады. Лингвистикадағы әр жаңа білім парадигмасының мәні
де сол арқылы анықталады, яғни ... бір ... ... ... тыс ... ... не болмаса толық түсінбеген яки түсініктеме, сипаттама
берілмеген тіл өзгешеліктерін, белгілері мен ... ... ... табумен дәйектеледі» [4; 5-б.]. В.З.Демьянковтың ... бір ... ... [3; ... ... да сондықтан
болар. Осы тұрғыдан автор идеяның әрі жаңа ұғымдармен, әрі ... ... ... ой ... өткізумен толығатынын ескертті.
Кез келген ғылыми парадигмаға арқау болар тұжырымдар мен ... ... даму ... ... ... ... әр уақытта арнайы
заңдылықтардың сақталатынына көз ... ... ... Бір ... ... бір ... еңбек етіп, зерттеулер жүргізген ғалымдардың ортақ
мүддеге ... тіл ... ... тоғыстыруы, шын мәнінде,
ортақ парадигмалардың дүниеге келуін айғақтайды, себебі ... ... ... ... тілдік деректермен қатар, сыртқы
күштердің де ... ... ... ... ... ... дәстүрлер мен мәдени құндылықтар, халықаралық қатынастар және өзге
де толып жатқан факторлар әр тарихи ... өз ... ... ... ... бірі ретінде танылған тіл де ... сырт қала ... ... ... ... байланыста,
үзілмес бірлікте дамып отырады. Е.С.Кубрякова бөліп көрсеткен парадигмалық
өлшемдердің әрқайсысында сол ... ... ... көрсеткіштермен қатар қолданылатын алғышарт, мақсат,
нысана. әдіс, бағалау ... ... да ... ... ... ... ... аталмыш тарауда
жинақталған тілтанымдық ... ... тіл ... ... даму ... олардың парадигмалық «қауымдастықтарын»
анықтауға септігін тигізеді. Нәтижесінде ... ... ... қатарласа қалыптасқан когнитивтік ... ... ... ... ... ... мен идея ... жақындығын зерделеген
В.З.Демьянков, Рудзка-Остиннің пікірі негізінде, когнитивтік ... ... ... бұрынғы идеялардың қайта ... ... ие ... ... ... ... тіл - өзге ... тығыз байланыс құрайтын адамға тән когнитивтік
белгілердің бірі, ... ол ... ... нысаны
ретінде психологиялық, мәдени, әлеуметтік, экологиялық факторларды
бейнелей алады;
• тілдік ... ... ... ... өйткені ол
адамның өзін және қоршаған әлемді ... оның ... ... ... ... нәтижесі болып табылады;
• тілдік бірліктер, сонымен қатар, ... ... ... ... ... метафоралық не болмаса метонимиялық сипатқа ие;
• грамматика семантика ... ... ... айтқанда,
тілдің граматикалық ерекшеліктері адамның оны мағыналық тұрғыдан
қолдануынан туындайды;
• тілдік бірліктің мағынасы – ... ... ол ... осы бірлікпен байланысады; ал бұл байланыс әр тілдің
өзгешелігін ... ... ... ... ... ... ... құрылымына сәйкес келетін терминдер арқылы ... ... ... ... ... ... оның ішінде негізгі және қосымша құрылымдар да бар;
... ... ... ... ... ... ... семантика және т.б. бір-біріне тығыз байланысты
болғандықтан, ешқайсысы тілден тыс жатқан ... ... [3; ... ... ... ... «жекеленген теориялардың емес, барша ... ... ... яғни ... ... ... айқындайтын
көзқарастардың эволюциялық болмысы бүгінгі ... ... ... ... ... санасының тілмен сабақтаса сұрыпталатын
әрекетін жаңа қырынан түсінуге, оны коммуникативтік ... ... ... ... ... жол ашады.
«Орыс тіл біліміндегі ат қою теориясы ... ... ... ... ... әбден болады. Бұл бағыттың шеңберінде
адамның ат қою ... ... мен ... ... ... ... асатын ерекшелік деп танылады. Ономасиологиялық жұмыстар ... ... ... ... және ... ... когнитивтік ономасиологияның алғашқы үлгілері туралы болжамдар ... ... [6; 43-б.] деп ... тіл ... ... ... тек осы ... тұжырымдамалар жемісі ретінде ғана
емес, тарихи қалыптасудың, дәстүрлі дамудың үлгісі деп ... ... ... ... үздіксіз өсіп-жетілуімен анықталар білім
парадигмасының маңызды бөлшегі болып табылатын когнитивтік зерттеулер ... ... ... болды, өйткені адамның лингвокреативті
әрекетінде оның ... ... ... ... ... тудырар
танымдық қабілеті көрініс табады деп есептеледі. Бұл жағдайда зерттеушілер
«концептуалды интеграция процесінің универсалды ... [6; 46-б.] ... ... аса ... алғышарттар қатарында Е.С.Кубрякова сөз таптар
теориясының когнитивтік негіздерін де зерделеп көрсетеді. Оны ... ж. ... ... «Тіл және ... Тіл туралы білімді жинақтау жолында:
Сөз таптары когнитивтік тұрғыдан. Әлемді танудағы тілдің қызметі» [7] ... ... ... ... ... күрделі зерттеулердің дүниеге
келуін айғақтайды, дәлірек айтқанда, бұл мәселені әр дәуірде тек бір ... ... ... ол үшін білім мен тәжірибе, пайым мен ... ... ... қажет.
Қазақ тіл білімінің жекеленген тұжырымдарын да тілтаным теориясының
қалыптасу ... ... ... ... күнгі когнитивтік
зерттеулердің тың бағыттарын зерделеу, олардың қазақ топырағына тән даму
сатыларын айқындау ... ... ... ... ... ... ... танымдық әрекетімен байланыстыра талдаған тұжырымдардың
қай-қайсысы да ... ... және ... ... ... ... Зерттеушілер назарына
іліккен тілдік фактілердің көпшілігі лексикалық бірліктердің мағынасын
анықтау, оларды ... ... ... қарым-қатынаста пайымдау, ат қою
процесінің танымдық негіздерін таразылау, адамның ... ... ... мүмкіндіктерімен әрі өмірден көрген-түйгенімен
байланыстыру, тіл ... мен ... ... ... танымынан
өрбіте түсіндіру, сол арқылы жекеленген тұлғалардың пікір-көзқарастарын
зерделеу, оларды ой мен когниция, жады мен ... ... мен ... ... ... арқылы шешімін тауып отыр, сондықтан қазақ тілтанымының өзегін
адамзатттың өмір сүру, ... ... ету ... жеке этностық
құндылықтары мен мәдени нормалары құрайды. Оған дәлел ретінде ХХ ғасырдың
бас ... күні ... ... ... келе жатқан лингвистикалық
ұстанымдарға көңіл аударған дұрыс.
«Тілдің тарихын білу деген сөз – оның ... ... білу ... ... ... ұзақ ... ... өзгерістерге ұшырағанын, оған
неге ұшырағанын білу керек. Бұрынғыны білу жай әншейін мақсат емес, тілді
меңгерудің бір ... [8; ... деп ... тіл ... ... ... ... пікіріне сүйенер болсақ, тілдің «өніп-өскен»
негіздерін бағалау арқылы тіл ғылымының өзекті ... өз ... ... ... ... қазақ тіл білімінде ерекше көңіл бөлініп, тыңғылықты
зерттеулерді қажет етіп жүрген проблемалардың бірі және ...... ... ... ... ... ... лингвистикалық салалар
бойынша даму ерекшелігі, әлемдік ... алар орны мен ... ... ... ... сан алуан тілдік тұжырымдардың орнығу “соқпақтарына” зер
салу, олардың мазмұндық сипатын жан-жақты зерделеу аса маңызды. Өзге ... ... ... тілі де ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... орыс ... нысанына ілікті. ... ... ... ... тілі осы ... ... ... түрде
тексеріліп, ғылым тезіне түспеген тіл. Қазақ тілін алғаш зерттегендер патша
үкіметінің отаршыл саясатын іске асыру ... отар ... ... ... тексерген миссионерлер, одан қалды ... ... ... деп ... ... ... „...бұлар
– қазақ тіл ғылымының туғандығы, қалыптасқандығы емес, соның болашақта
әзірлік кезеңі, қалана бастаған ірге тасы ... [9; 38-б.] ... ... ... ... олар “… ... ... қарамаған, сорайып тұрған
мүйістерін ғана ... ... 36-б.] ... ... ... ... В.В.Радлов сынды ғалымдардың
зерттеулеріне сүйене ... рет ... ... ... ... ... өнері сөз болып, халық қазынасы жоғары бағаға ие ... ... ... ... ... кенжелеу бастаған қазақ тіл
ғылымы ХХ ... бас ... ... құрылымдық-жүйелік
ерекшеліктерін, сөзжасамдық қабілетін, ұғымдық аясын кеңейте зерттеуге бет
алды. „...үстіміздегі ғасырдың ... ... ... ... ... орыс
түркологтарының бірде-бірі араласқан жоқ. Араласпау себебі, олардан аспаса
кем түспейтін А.Байтұрсынов, ... ... ұлт ... ... Бұл –
мақтанғандық емес, ақиқат шындық...” [9; 6-б.] делінгендей, ... ... ... лингвистикалық мәселелерді жалпы теориялық және жеке тілдік
негізде саралай ... аса ... ... ... ана ... әрі ... мүмкіндігін дәйектеп көрсетуде үлкен
жетістіктерге жетті. Сол кездің өзінде қазақ ... жеке ... ғана ... ... ... маңызды мәселелеріне назар
аударды, лингвистиканың ғылымаралық „потенциалын” нысанаға алып, адамзат
тілінің табиғи болмысын өзге ... ... ... ... ... адам баласының миы, ойы жасаған” [10; 33-б.] деген
С.Аманжолов тұжырымына сай, жеке тұлғалардың дүниетанымы ... ... ... ... ... ... қабылдауға мүмкіндік беріп, тіл
білімі нақтыланған, бір жүйеге түскен теориялық ... ... ... сол ... ... түрткі болған, солардың бастамасын құраған
ғылымның ішкі ... ... ... ... да ... бастады. Ішкі
ғылыми рефлекстердің қалыптасуы ... және ... ... ... ... ... болып табылса, ... ... ... ... ... ... ... мен
зерттеушінің жеке танымдық, логикалық, пәлсапалық пайымдары көрініс табары
хақ. Ғылымның ішкі заңдылықтарын ... ... ... яғни ... жеке ... екі ... амалдың
үйлесімді сабақтасуымен түсіндірілер мүмкіндіктерге ие болады. Олар ... ... ... ... ... ... ... арқылы тануға негізделген ерекшеліктер деп;
• тілшінің ғылыми мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... арқылы пайымдауға сүйенетін
заңдылықтар, яғни кез келген ізденушінің ... ... ... ... факторлардың әсерімен, нақты ғылыми
дәстүрдің ықпалымен дамыта талдау ретінде ... ... ... ... ... ... екі ... те
ғылыми-теориялық негізде қолданысқа енсе, онда ғылыми таным ... бір ... ... мұрасын талдап жүйелеу міндетін де жан-
жақты жүзеге асыруға ... Бұл ... ... ... ... ... екі кезең арқылы сұрыпталады. Нәтижесінде авторлық ... ... ... ... ... ұрпақ санасында тиісті бағасын ала алады.
Ендеше:
• тұжырымды ұғып ... ... оны ... ... ... ... ... бағыттарының өз
деңгейінде ұйымдастырылуы аса маңызды ... ... ... ғылыми мәтіндермен айғақтала берілгені абзал, ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу,
оның идеялық мазмұнын түсіну нормалары ... ... ... ... ... ... деңгейлерін ұсынады:
• мәтін арқылы берілетін хабарға мән беру;
• логикалық түсінудің шарттары мен жағдайларын есте сақтау;
• ұғымдардың ... ... ... ... ... автор өмір сүрген дәуірдегі [кезеңдегі] мәдени-рухани сабақтастылық
мәселесіне ерекше ... бөлу [11; ... бір ... ... ... оның ішкі идеялық
мазмұнын ұғынуды ... ... ... ... де, ең алдымен, мәтінмен
жұмыстың жолға қойылуынан басталады. Оның ... - ... ... ... баға ... ... ... тереңірек үңілу, сол
арқылы ғылыми ... ... жол ашу. Бұл ... пәлсапалық
герменевтика проблемаларын зерттеген П.П.Гайденконың: «егер данышпан
шығармасында саналы бастауға ... ішкі ... ... ... зерттеуші шығармасында, керісінше, саналы ой-пікірлер бірінші
кезекке қойылуы керек...» [12; 138-б.] ... ... ... болсақ, екі
жақты дамып отыратын өзге қатысымдық жағдайларға қарағанда, герменевтикалық
жағдайда тек бір жақты процесс ... ... әр ... ... өмір сүретін автор мен зерттеушінің ... ... не ... ... емес. Тұжырымның авторы мен оны ... әр ... ... ... байланысу мүмкіндіктері логикалық немесе
логикадан тыс дамитын пайымдарға, толық яки жекеленген қабылдау ... ... ... ... ... ... ... сабақтасса,
қосымша реңктері эмоционалды көңіл-күйге, ішкі дауысқа, сезу қабілетіне
байланысты болады. Бір ... ... ... ... автордың ішкі
ұғымдық кеңістігіне бойлай, оның мазмұндық, идеялық пәлсапасымен тұтаса,
жеке ... ... ... ... ... Ол ... «... олар ортақ
қасиеттерге ие болу керек. Ондай бастамаға негіз ретінде ... ... ... немесе адамзаттық ақыл-ойы алынады...»,- деп В.фон
Гумбольдт тұжырымдарын зерттеуші В.И.Постовалова атап ... ... ... ... ... канондар, логикалық ұғымдар
қабылдауды жеңілдетіп, ... ... ... ... ... береді.
Екінші кезең ғылыми тұжырымның ... ... ... ... ... айғақтауға бағытталады. Бұл кезде зерттеу нысанын
құраған тұжырымдарды лингво-танымдық ... дәл ... ... ... ... олардың логика-әдіснамалық құралдарын жүйелеу қажет
болады, сол ... ... ... ... ... ... ... маңызды лингвистикалық қорытындылар, ... ... ... ... бір ... концепцияларын талдау үш түрлі
бағытта ... ... ... концептуалды» бағытқа негізделе, бұл кезде белгілі бір
автордың концепциясын зерттеуге бағытталған ізденістер тек ... ... ... ... авторлық тұжырымның
негізінде ғана анықталады;
• «концепциядан ... ... ... бойынша, керісінше, авторлық
тұжырымдарды негізге ала ... оның тың ... ... салу ... етіледі, сол себепті кез келген ой түйіні зерттеушінің
субъективті талдауына еркіндік беріп, тұжырым дайын қалпында ғана
емес, ... не ... ... ... ... ... сол
арқылы олардың ғылым үшін маңыздылығы айқындалады;
• «концепцияаралық» бағыттың ерекшелігі – ... кей ... ... зерттеушінің өз теориясымен салыстырыла беріледі,
сөйтіп ... ... ... жасауда ізденуші толық еркіндікке ие
болады. Мұндай ... ... ... сақтауға мүмкіндік береді.
[11; 7-б.].
Аталған амалдар тіл ... ... ... орын ... ... жаңа ... ... білуге септігін тигізетін әдіс-
тәсілдер қатарын құрайды, өйткені кез ... ... ... ... ... ... оның ... көрегендігін бағалау және бүгінгі
мүмкіндіктерін сұрыптау қазіргі лингвистиканың маңызды мәселелерінің бірі
және бірегейі болып саналады. «Тіл ... ... ... ... үшін ... мәні бар. Өйткені қандай құбылыстың, фактінің болмасын
өткенін, тарихи даму ... ... ... оның қазіргі күйін, сырын жете
білу мүмкін емес...» [9; 7-б.],- деп ... ... атап ... ... ... даму ... әр ... лингвистикалық тұжырымдардың
дүниеге келуімен, олардың уақыт өте жаңғырып ... ... ... ... ... ... ... қойнауына енген ХХ ғасырдың
І-ІІ жартыларын қазақ тіл білімінің ғана ... ... ... да ... кезеңі ретінде қарастыру жекеленген пікірлердің
өміршеңдігі арқасында жүзеге асып отыр. Қазақ ... ... ... ... ... ... пәлсапалық, танымдық,
психологиялық және әлеуметтік сипатта талдау қажеттілігі де ... ... ... ... сол ... ... жоғары тұратын»
және «концептаралық» бағыттарды ұстана келе, тілдердің ... ... ... алған лингвистикалық әлемде тіл атаулыны адамзат
жаратылысының ... деп ... оның ... ... ... оны адам ... әрі ... тығыз байланыста анықтау ... тіл ... ... ... ... ... деп ... болады.
«Тілдің эволюциялық даму жолдары анықталмайынша, оның жұмбақ сырлары
ашылмайды, жүйе-құрылымы да, бай мазмұны да, сан алуан ... де өз ... ... [13; 3-б.] ... ғалым Б.Сағындықұлы
пікіріне сүйенер болсақ, алуан түрлі ... ... ... ... ... ізденістердің әр кезеңі терең
танымдық ... және ... ... ... ... ... ұғым ...мектептер мен бағыттар деген
ұғымдарды жоққа ... ... ... ортақ мақсатқа
жұмылған, яғни өз ғылыми-зерттеу хабарларын, ... ... ... ... да ... ... ... шешуге
бағыттаған ғылыми қауымдардың ірі бірлестіктері қамтамасыз ететін ... ... үшін ... [4; 10-б.] ... ... негізінде
жұмыста қазақ тілтаным ғылымының даму кезеңдерін айғақтайтын негізгі бес
парадигма бөлініп қарастырылды. Олар:
І – кезең: ... ... ...... 20-45 жж.; ... өкілдері:
А.Байтұрсынұлы,
Қ.Жұбанов, С.Аманжолов және т.б.
ІІ – кезең: тілдік бірліктердің танымдық ... ... ... 45-70 жж.; ... өкілдері:
Н.Сауранбаев, Ғ.Мұсабаев, М.Балақаев, І.Кеңесбаев
және т.б.
ІІІ – кезең: ... ... ... ... – ХХ ғасырдың 65-85 жж.;
негізгі өкілдері: ... ... және ...... тілтанымдық этюдтер парадигмасы–
ХХ ғасырдың 70 жылдары мен аяқ ... ... ... ... ... ... С.Исаев, Ө.Айтбаев,
М.Серғалиев,
Ж.Манкеева және т.б.
Ү – кезең: қазіргі ... ... – ХХ ... аяғы ... ... [ ... ... кезеңдердің хронологиялық дамуына назар аудара ... ... ... ... ... ... сабақтасуы нәтижесінде аралық
шекаралардың жылжымалы сипатын байқау қиынға ... яғни ... ... ... қалыптасу мен жүйелі үйлесімділік кезеңдердің
қарым-қатынасын бөлек-бөлек емес, кешенді ... ... ... ... ... ... Мәселен, алғашқы сатыға қарағанда,
әрбір келесі кезең нақты аяқталған нүктеден басталмай, ішкі ... ... ... ... ... Оның ... жалпы адамзат
болмысының ортақ өсу заңдылықтарынан, тілдік және танымдық универсалий
негіздерінің ... ... әрі тіл ... ... мен ... ... іздеген орынды, өйткені ... ... оның ... және ... мүмкіндігінің, танымдық
зерделеуінің, мәдени ... ... ... Ішкі және ... ... ... зерттеуге әсер етуі тілтанымдық ұғымдар мен
ұстанымдардың да өзара ұқсас негізде дамуына ықпал етті, дәлірек ... ... ... ... қалыптасуы, бір жағынан, объективті
себептермен айқындалса; ... ... ... ... ... ... мен ... бағалаудың нәтижесі деп танылады; яғни ... ... ... ... мен ... ... нысандары мен
қол жеткізген нәтижелері қазақ тіл білімінде когнитивтік парадигмалар ... ... ... ... ... ... ... ФАЙЛМЕН БЕРІЛГЕН,
БӘРІ БІР ПАПКАҒА САЛЫНҒАН
1.2 «Тілтану» парадигмасының қалыптасуы
ХХ ғасырдың алғашқы жартысын қамтыған ... ... ... ... ... көлемде көріне бастаған» [9, 40-б.]
ізденістерін құрай ... ... ... ... ... ... етті. «Жиырмасыншы жылдар кеңес дәуіріндегі ... ... ... әрі дайындық кезеңін, әрі аса маңызды қалыптасу кезеңін
қамтыды» [14; 19-б.],- деп белгілі ғалым І.Кеңесбаев атап ... ... ... ... ене ... ... бұл кезең қазақ тіл
біліміндегі танымдық бағыттың қалыптасуын өзектеумен қатар, ... кең ... ... ... ... ... қатыса алатындығын дәлелдеді. Алғашқы бастамасын А.Байтұрсынұлы,
Е.Омаров, Қ.Кемеңгерұлы сынды тілшілердің еңбектері құраған қазақ ... ... ... ... С.Аманжолов, Х.Басымов, Г.Бегалиев,
С.Жиенбаев және т.б. ғалымдардың жұмыстарында жалғасын ... ... ... ... және ... ... сүйене отырып
шешуге тырысқан тілші-ғалымдар тілдік фактілерді адам болмысын, ... ... ... пайымдап түсіндіруге мүмкіндік
беретін амалдар тізбегі деп қарастырды. Адамзат атаулына тән әрі тіл ... ... ... алатын зейін қою, жадыда сақтау, елестету,
қиялдау, шығармашылық деңгейді таныту, образды түрде ... ... тіл ... мен ... ... ... ... жатқызған
зерттеушілер лингвистикалық ізденістердің өзгеше мақсат-міндетін сұрыптады.
Оның себебін екі жақты факторлардың әсерімен уәждеген ... ... ... ... ... ... ... отырып.
«Біздің денеміз бейнелерді, дыбыстарды, иістерді ... және ... ... ... ... ... ... нейрондар
сенсорлық хабарларды өңдеп, нәтижелерін ми орталығына жеткізеді» [15; 44-
б.],- деп психолог Джон Р.Андерсон атап өткендей, кез ... ой ... ... ... ... ... тану ... жататындықтан,
тілтанымдық тұжырымдардың да негізін алдымен адамның субъективті болмысын
қоршаған әлем заңдылықтарымен ... ... ... ... тұлғалардың есту, көру қабілеттерінен бастау алатын адамның
ойлау, саралау, пайымдау, талдау ... ... ... ... екі ... кодтау теориясын дамытушы А.Паивионың айтуына
қарағанда, адам хабарды, заттар мен құбылыстарды қабылдап ... ... ... ... ... – көзбен көруді және вербалды ... ... ... [15; ... Олай ... ... ... қабілеті, мүмкіндігі, ішкі сезімі, өзіндік дүниетанымы, біліп-
тану дәрежесі жатқызылса; объективті себептерді ... ... ... яғни «тілтану» ұғымының күн тәртібіне енуін:
• ғылымдар тоғысын құраған алғашқы ... ... ... ... ұғымдық синкретизмнің әсері арқылы;
• таным нысанын құрайтын заттар мен ... ... ... ... ... ... де жан-жақты зерттелуі, әсіресе, отызыншы
жылдарда кең өріс ала бастады, өйткені осы ... ... оқу ... ашу ... ... ... ... жекеленген
салалар бойынша қол жеткізген жетістіктердің дені 1936 жылғы Ұлттық
мәдениет институтының КСРО ... ... ... ... ... ... бастады» [14; 19-20-бб.],-деп
ғалым І.Кеңесбаев тұжырымдағандай, ... ішкі ... ... ... ... ... ... негіздеу қажеттілігімен;
• қазақ тілінің ғылыми негізде қалыптасуының жалпы теориялық ілімдердің
дамуымен қатарласа ... ... ... ... ... ... лингвистикалық мектебінде дәріс
ала отырып, өз ана тілін өзге ... ... ие ... яғни жеке және ... тіл ... ... байланыста зерделенуімен;
• тіл философиясы ұстанымдарының үстем болуымен, соның ... ... ... ... ... ... мүмкіндігіне
ие болуымен нақтылауға болады.
Аталмыш проблемалардың ұштасуы негізінде қазақ тіл білімінде алғашқы
танымдық тұжырымдар жасалып, лингвистикалық ... ... ... ... бірде елтану міндеттерін шешуге бағытталды, сол ... ... ... ... бұл ... ... сипаттама шолудан жеке мәселелерді
тереңінен түсінуге бағытталуымен» [14; 21-б.] дараланды. Оған дәлел ретінде
А.Байтұрсынұлының, ... ... ... және ... зер ... ... өйткені олардың әрқайсысы қазақ тілінің
мүмкіндігін жаңа арнаға бағыттаумен ... ... ... құралдардың
танымдық сатыларын адамның физиологиялық болмысымен, шығармашылық
қабілетімен, ... ... ... байланыстыра білді.
Қазақ тіл білімінде тілге тек құрылымдық ... ... ... ... ... бір ... деп қарау ХХ ғасырдың ... ... «Тіл - ... ... ... ... ала ... зерттеушілері тілдің әлеуметтік, психологиялық, танымдық қызметтеріне
назар ... «Тіл – ... ... ... зоры...» деген
А.Байтұрсынұлының пікірі де сол маңызды бастаманың ... ... 1914 ж. ... ... ... «Тіл - құрал» деп атай ... ... ... қаншалықты жат естілсе де, болашақта
соншалықты маңызды болатындығын ... ... ... ... ... аты қандай жат көрінсе, ішкі мазмұны да ... ... жат ... ... бұл – ... бұрын болмаған жаңа зат...» [16;
142-б.] деген автор сөздері соған айғақ. А.Байтұрсынұлы - қазақ тілін ... ... ... бір ... ... ғана ... ететін қазына
ретінде ғана емес, тіл туралы ғылымның іргелі бір ... ... ... ... ... ... ... керектігін
алғаш дәлелдеген ғалымдардың бірі. Тілші Р.Сыздықова бұл еңбекке «...қазақ
мәдениетінде бұрын болмаған соны ... [16; 20-б.] деп ... ... Тек ... тіл ... ғана ... ... мәдениетіне» қосылған зор
үлес тұрғысынан бағаланған бұл зерттеудің жалпы танымдық, этнографиялық,
ұлттық-мәдени ... ... сол ... автор ойын «Кітап бетінің
төменгі тұсындағы сілтемеде хат таныту жолы ... ... ... ... ... ... өтіп ... соң, танымдық материалдар ұсыналады»
деп жалғастырды. Таным көзін құраған ... ... ... ... ... мен ... т.б. ... топталып берілгенін де тілші асқан көрегендікпен ескертті. Тілдік
материалдар сол кездің ... таза ... ... ғана ... ... тәрбиеге де, халықтық дүниетанымға да арқау болған. Ғалым бастауыш
мектептерден бастап, ... ... ... аз, ... ... ... деп
есептеді [16; 174-б.]. Еңбегінің жазылу мақсатын да автор өзгеше ... «Бұл ... ... жаңа ... көшу ... ... тілегі мен
қол қысқалығын бір-біріне жанастырып жақындату шарасын табу түрде шығарылып
тұр. Үйрету ... ... ... мен ... оқу» әдісінің екеуіне бірдей
жарарлығы көзделді. ... ... ... ... ... ... ... көзделді» [16; 50-б.].
Халық қабылдауына жақындатылып, түсінік-пайымдауына негізделіп
жазылған бұл ... ... ... ... зерделеудің
үлгісін танытты. Оқулықта, бір жағынан, ... атап ... ... ... ... «дағдыландыру» мақсатында сөздердің
халықтық ұғымдары, олардың лексика-семантикалық топтары негізге алынса,
екінші жағынан, «Сауат ашқыштың» ... ... ауыз ... ... ... «Алдар көсе», «Қожанасыр», «Атақозы би», «Жәнібек би»,
«Әділ би» және т.б. ... ... ... ... өз халқына
сүйіспеншілігін арттыру, шығу тегін, ... ... ... ... Абай ... Ы.Алтынсарин дерекнамаларынан
[«Қыпшақ Сейітқұл»], алуан түрлі танымдық мақалалардан мысалдар ұсынды.
Мәселен, «Қазақ ... ... ... ... жол мен ... ... ... тұқымын асылдандыру жайында». А.Байтұрсынұлы тілдік құралдардың
бала санасына әсер етер ерекшелігін ... ... ... ... ... тәрбиелік маңызын жоғары
бағалады. Ол тілді халық тағылымы деп сипаттау арқылы оның ... ... ... ... ... ... етті. Автор «Халық өмірі бір
жылдап, он жылдап, хәттә жүз жылдап та ... мың ... ... ... ... ... һәр халықтың дағдылы тұтынып келе жатқан сөздері, ол
сөздерінің біріне-бірі жалғасып тізілетін дағдылы жолы, ... ... Һәр ... ... ... ... ... қандай басқалық
болса, тілінде һәм сондай басқалық болады» ... деп ... «Тіл - ... ... өзі жеке қазақ тіліне емес, жалпы
тіл ұғымына, оның қызметіне арналып ... «Тіл – ... ... ... ... есепсіз бөлшектері бар, ол бөлшектері түрлі жағымен
қиысатын толып ... ... ... ... көп бір өте ... ... құрал» [16; 335-б.] деген ғалым пікіріне жүгінер болсақ, тіл бір
ғана ұлтқа немесе ... ғана ... ... ол ... адамзатқа ортақ
«есепсіз бөлшектер» жиынтығынан құралады. А.Байтұрсынұлы ... ... ... кез ... ... ... бір ғана тіл ... жазылмайтындығын ескерте отырып, тіл ғылымындағы салыстырмалы,
салғастырмалы зерттеулердің маңызын атап көрсетті. Осы ... ... ... ... де ... жасалынды. «Дүниядағы жұрттың тілі
негізінде үшке бөлінед: 1) түбіршік тіл, 2) жалғамалы тіл, 3) ... ... тіл ... ... ... ... ... қытай һәм
жапон тілдері. Жалғамалы тіл – сөздің аяғына жалғау қосылып өзгертілетін
тіл, ... ... фин ... ... тіл – сөз ... ... тіл, ... орыс тілі, араб тілі» [16; 143-б.], - дей ... ... ... жүзі тілдерінің типологиялық жіктемесі де назардан сырт
қалдырмады.
Үшіншіден, ғалым тіл табиғатын зерделей келе, ... ... ... ... мән ... Ол сөйлемнің құрылымдық, мазмұндық сипатын
оның қатысымдық қызметімен ұштастыра келе, ... ... ... ... бола ... [16; 264-б.] ... ... жасады. Зерттеуші айтушы
мен тыңдаушы арасындағы қарым-қатынастың ерекшелігіне тоқтала отырып, ой
мен ... ... ... ... ... ... ойын тыңдаушы ұғарлық даражада түсінікті болып ... ғана ... ... ... кім де ... ойын ... айтуға тиісті сөздерді алады да, олардың басын құрап, ... ... ... ... [16; ... Аса ... психологиялық
мінездеме ретінде тілші «бұйрық, өтініш, үгіт, жай ... ... ... ... ... ... алатын тілдік
құралдарға шолу жасады, оның барлығын «көңіл тілегі» [16; ... ... ... ... «Тіл - құрал», шын мәнінде, ішкі мазмұны мен
тақырыптық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін қамтыған, оның ... ... ... зерттеген құнды еңбектердің бірі болып
табылады.
«Азаматтық қалыптасу кезеңі ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... тұспа-тұс келіп, алаштың елдік жүгін, бар ... ... ... ғана ... ... ... Қошке
Кемеңгерұлының...алар орны ерекше» [17; 5-б.],-деп Қ.Кемеңгерұлы мұрасын
зерттеуші ... атап ... ... ... бірі ... ... болмысы мен саяси-әлеуметтік өрлеуін, мәдени дамуы мен
елдік ... аса ... ... ... ... ... ... жатады.
1915-1930 жж. аралығында ... ... ... ғылымына айрықша үлес қосқан» Қ.Кемеңгерұлының ғылыми
көзқарастары ... ... ... ... ... ... бағытын қазақ этносының тарихы, тілі мен діні,
мәдениеті мен өркениеті құрады. Сынның ащы тілін болашаққа апарар ... ... ... ... ... ... ... шығармалары мен
мақалаларын ұрпақ жадында сақталар ... ... ... ... ... ... ... «Егін салу турасында», «Тілшілердің
міндеті һәм мәнісі туралы», «Ел газеті қандай болу ... «Жат тіл ... ... ... ... және т.б. Жеке ... ортақ мүддеге
тоғысқан автор туындыларының бүгінгі күні өзектелуі, ең алдымен, жазылған
деректердің мақсат-міндетімен айғақталса; екіншіден, ... ... ... статистикалық мәліметтерімен және маңызды ұсыныстарымен
нақтыланды. Терең білімі өмірлік тәжірибесіне, көрген-білгені ... ... ... ... ... ... өрісінің
кеңдігімен, талдауының жүйелілігімен, ойының ... ... ... ... ... [18; 10-б.] жан-жақты зерделеп
көрсету үшін ... екі ... ... жіктемесін ұсынды. Олар
«Қ.Кемеңгерұлына дейінгі кезең» және «Қ.Кемеңгерұлынан кейінгі кезең» деп
аталды. «...ғалымның тіл ... ... ... ... ... ... ғылымның тарихын зерделеу болып табылады. Қай ғалымның да белгілі
бір ой-тұжырымдарының кейінгі ғалымдарда жалғасын ... ... ... ... ... құбылыс» [18; 11-б.] деген пікір ... ... ... ... ... ... ал тарих төрінен алар
жазбаларды сол байланыстың ажырамас ... деп ... ... өз ... ... ... тұрмысына тарихи көз салу
шарт. Өйткені қазіргі тұрмыстың шаруа, мәдени, рухани жағы ... - ... ... ... ... [17; 37-б.].
«Қазақ тіл білімінің дүниеге ... мен оның ... ... бар ... ... ... ғылымға сарп еткен жандардың есімін
зор ізет, құрметпен еске аламыз. Осындай есімдердің бірі – 20-30 ... ... ... ... ... ... ... Құдайберген
Қуанұлы Жұбанов болатын..,» [8; 8-б.], - деп ... ... ... көрсеткендей, қазақ тіл білімінің ... ... ... ... алар ... тұлғалардың бірі – Қ.Жұбанов. Ғалымның зерттеулері арқылы
дәстүрлі қазақ тіл білімінің маңызды мәселелерімен ... ... ... ... аса ... ... негіздеуге болады. «Құдайберген
Қуанұлының ғылымдағы құлашының кеңдігі мен ... ... ... ... мен ... ... тілі ... зерттеулер» атты
еңбектерінен анық көрінеді» [19; 14-б.] деген ғалым Т.Жанұзақов ... ... ... ... ... тек жаңа ... ғылыми
айналымға ұсынып қана қойған жоқ, сол сияқты ХІХ-ХХ ғғ. ... ... ... ... зерттеушілердің концепцияларына жан-жақты талдау
жасай келе, қазақ тіл ... тың ... ... ... Ол үшін
жекеленген тұлғалардың тұжырымдарын ой ... ... ... ... қызметі, жалпыадамзаттық ерекшелігі, өзге ... ... соны ... ... Жеке тіл ... үзеңгілес
тұратын, өзіндік нысаны, әдіс-тәсілдері, тілдік заңдылықтары бар жалпы
«тіл ғылымының» даму ... ... ... өзге тілдер қатарында қазақ
тілінің де тілдік универсалий мәселесін сұрыптауға, ортақ лингвистикалық
ұстанымдарды ... үлес ... ... заңдылықтары мен
қағидаларын ерекше атап ... ... тілі ... бір адам ғана ... бір мезгілде ғана ол жасалмайды. Бұл - көп күш, көп қол, көп ... ... ... ... ... ... осы ... тамшыдай
да болса пайдасы тимес пе екен деген бір ... ... ... да ... ғылыми курс деп ... ... ... ... ... бері қазақ тілін, оқыған жақын тілдерді, жалпы тіл ... ... ... жалпылаңқырап алынған, популяр [жария] түрде
тізілген ғана бір қорытындысы еді» [8; 36-б.],- дей ... ... ... неміс, қытай, қырғыз, өзбек тілдерінің фактілері арқылы тіл
білімінің ... ... ... даму ... ... ... әр еңбегі теориялық тұжырымдарға негізделе әрі әлемдік
лингвистика тәжірибесіндегі қазақ тіл ... ... ... ... келгендіктен, оларды “жалпы тілтану” жүйесін дамытушы ... деп ... ... ... 1966 ж. тұңғыш рет, ал 1999 ... ... ... ... ... тілі ... ... мазмұны мен
маңыздылығы жағынан алуан түрлі тілдік проблемалардың басын ... ... ... ... Атап ... бір ... ... қазақ тіл білімінің ғылыми-теориялық мәселелері;
• барлық тілдерге ортақ типологиялық, ... ... ... ... ... тіл ... мен оның әр түрлі
салаларын қамтыған терең ... ... ... ... ... ... мен өнерін талдап
көрсеткен құнды деректер;
• әдіснаманың маңызды түйіндері;
• терминжасамның ... ... ... ... ... ... ... бастау алған
аталмыш еңбек күні бүгінге дейін ... ... ... құрап
отыр, өйткені, біріншіден, автордың қазақ тілінің теориялық принциптерін
қалыптастырудағы өзіндік өлшемдері, ұстанымдары, жеке ... ... ... ... оның ... ... алар ... орнын
сұрыптауға мүмкіндік беріп отыр.
Екіншіден, автор талқылауына негіз ... әр ... ... ... ғана ... логикалық, психологиялық, философиялық,
танымдық аспектілердің байланысына сүйене шешімін тапқан. Мәселен, ... ... ... ... ... ... өтіп барып
зерделенеді: “Фонетика сөзінің түбірі – алдыңғы үш дыбыс – “фон”сөзін ... ... де ... ... ... телефон, фонограф
сөздерінде. Мұның бәрінде де “фон”дыбыс деген беріп тұрғанын білеміз. Енді
фонетика ... ... екі ... болған – тика жалғауын грамматика,
косметика ... де ... ... бәрінде де –тика жалғауы “жүйе”,
“ғылым” мағынасында екенін аңғарамыз…”[8; 37-б.],- дей келе, айтылған ... ... ... ... тіл ... өзге ... адам шығаратын дыбыстардан жеке-жеке айырып көрсетеді әрі
барлығын қоғамдық қажеттілік ... ... ... Осы ... тіл
білімінің адам анатомиясымен, табиғат жаратылысымен, әлеумет нормаларымен
сабақтастығы басшылыққа алынып, ғалымның зерттеулеріне ... ... ... формалық талдаудан өзгешеленіп ұсынылды. Олардың әрқайсысы
мәдени-ұлттық сипатта, рухани-идеялық мазмұнда, ... ... ... ... ... ... “мұра хаттарға” айналды.
Үшіншіден, “Қазақ тілі ... ... ... ... алуан түрлі тілдік фактілер қорымен құнды. Ғалым тек
қазақ-орыс тілдерінің мысалдарын талдаумен шектелмейді, керісінше, әр ... ... ... ... ... ... ... якут,
грузин, армян, қытай және т.б. ... ... ... ... де ... арқау ете біледі. Сөйтіп барлық
тілдерге ортақ заңдылықтарды айқындауды, олардың өзгеше даму ... ... ... ... ... чун ... жөн ... чун жөн
болып қосылып бір екпінмен айтылса жұмысшы деген сөз, егер ... ... ... ... (тау ... [8; 107-б.] деген дәлелдемелер
арқылы ғалым қытай тіліндегі екпіннің семантикалық ... ... ... ... кез келген тілдік анықтамасы не болмаса
ой түйіні бірнеше тілдерге ... ... ... құрылымдық,
генеологиялық жіктемесіне көңіл бөлумен ұштасады. Айталық: “е. Бұл ... ... ... (маепа)…аа. Ағаш дегенді түріктер ааш дейді. Екі
“а”-ның болуы компенсация заңы” [8; 53-б.] және т.б. ... ... ... жүзі тілдерін бір-бірімен салыстыруға, олардың ортақ
белгілері мен өзіндік ерекшеліктерін нақтылауға әрі ... ... ... негізінде тілдік универсалий мен типология ұстанымдарын
таным үдерісімен байланыста саралауға мүмкіндік берері анық.
Төртіншіден, ... ... ... ... ... ... жолы ... танымал тілшілердің есімімен тығыз
байланысты болды. Атап ... „1928 жылы ... ... ... ... ... ... жоғары білімге ие болады. 1929-1932
жылдары ... ... ... - 02. 1929 – 09. 1930 (1,5 ... ... ... ... тілдері мамандығы бойынша; - 10.1930 ... (2 жыл) СССР ... ... (жалпы тіл білімі бойынша).
Анкетада өзінің көрсетуі бойынша мына тілдерді білген: неміс, араб, ... ... ... ... ... ... тілдері” [8; 576-б.]. Түркі
тілдері мен жалпы тіл білімі бойынша ... ... ... тіл ... мәселелеріне терең теориялық та, практикалық та
дайындықпен келді.
Жалпы тіл ... ... ... ... ... ... ... білімінің көрнекті өкілдерінің бірі С.Аманжолов пікірлеріне зер салу
аса маңызды. Ғалымның 1940 ж. ... ... ... 4 ... «Тіл ғылымы мен оның мақсаты» деген мақаласы ... ... мен ... өзіндік ерекшеліктерін анықтауға
бағытталды. Кейін бұл мақала 2002 ж. ғалымның ұлы ... ... ... тілі ... ... атты ... енді.
«Тіл ғылымы (лингвистика) негізінде адам баласының тілінің жазылуын, өсу-
өнуін, оның құрылысын, бұрынғы, ... ... оның ... ... ... даму жолдарын, ондағы заңдарды тексереді. Сонымен
қабат, тіл ғылымы тіл-тілдің келешегін де, қалай ... да, ... ... жолдарын да әңгіме қылады...» [10; 44-б.] деп ... ... тіл ... ... ... айқындауға мүмкіндік
береді. С.Аманжолов дәстүрлі бағытты жалғастыра отырып, тіл ғылымының
зерттеу нысанын, өзге ... ... ... алар ... ... ... мақсат еткен, оның айқын айғағы ретінде ... «бұл ... ... адам ... ... ... ғылым» [10; 44-б.] деген
тұжырымын келтіруге болады. Ғалым ... ... ... пікірлерін
қолдай келе, тілді адамзат атаулына қатысты, оның тұрмыс-тіршілігін,
дамуын, өркендеуін қамтитын ... ... ... ... ... ... Осыған орай, тілдің жалпы танымдық, психологиялық, қоғамдық,
философиялық негіздері тілші ... ... ... ... ... ... ... бірліктердің танымдық
өзгешелігін айқындар құнды пікір-көзқарастардың кез ... ... ... ... ... мен жағдайларды зерттеу нысанына айналдыра отырып,
лингвистикада экстратанымдық ұғымдар мен ... да ... ... Бұл ... ... ... ... парадигмасын үш түрлі
теориялық тұжырым негізінде қарастыруға болады. ... Сөз ... - ... ... тіл және ... ... психология – этнотаным негізі;
• Жалпы тілдік фактілер - ... ... ... Сөз ...... ... тіл және сөйлеу
А.Байтұрсынұлының маңызды тұжырымдарын жинақтаған жұмыстарының
бірі – 1926 ж. ... ... ... ... Сөз өнері мен оның
ұстанымдары хақында жазылған аталмыш ... ең ... тіл мен ... ... түсінік-талдаулардан тұрса; екіншіден, зерделеу мен
терең пайымнан ... ... ... пікір-көзқарастар дүние–болмыс
мәселелерімен сабақтасып, филологиялық ізденістердің ... ... Сөз ... «Аңдату» деп бастап, «...анық көріп, сезіп, біліп тұрған
айналамыздағы ... ... [20; 137-б.] зер ... ғалым тіл мен
танымның тығыз байланысқан арақатынасын өз ... ... Бұл ... ... ... ... үш ... барлық
тілтанымдық фактілерге арқау етті, ... ... ... де осы үш
арнадан өрбітті. Олар - ... ... ... ... ісі – аңдау, яғни
нәрселердің жайын ұғу, тану, ақылға салып райлау, қиял ісі – ... ... ... ... ... ... ... ұқсату,
бернелеу, суреттеп ойлау, көңіл ісі – түю, талғау» [20; 141-б.] дей отырып,
ғалым бүгінгі ... ... ... ... ... Адам ... сан қилы мүмкіндіктерін оның сөз ... ... ... ... ... өзін ... ...
тіл яки лұғат белгісі болады. Ол белгі әркімнің өз ыңғайымен, өз ... ... ... ... болады» [20; 142-б.] деген қорытынды
жасады. Соның негізінде адамзат болмысына тән ... осы ... ... ... «Сөз ... деп асылында нені айтамыз?»
деген сұрақтың жауабын да тілші ... ... ... соны білдірер сөйлеу әрекетімізден ... ... ... ... ... ... ... қисынын, қырын,
кестесін келістіріп сөз арқылы тысқа шығару – сөз шығару болады» [20; ... ... ... тілі» мен «әншейін тіл» [20; 150-б.] ... ... ... сөздің «ұнамды, өңді» болуының талғамдық шарттарын
ұсынды. Олардың басым көпшілігін тек ... ... ... ғана
емес, оның жалпы антропологиялық, физиопсихологиялық және ... ... ... тіл ғылымында алғашқылар
қатарында экстралингвистикалық талдаулардың ... ... ... «Тіл ... «Тіл ... ... қатар сөз болған
«Тіл анықтығына», «Тіл көрнектілігіне» мән берсек, ... ... [20; ... ... адамның танымдық әрекетінен ... ... ... ... лебіз ашық мағыналы, түсінуге жеңіл,
көңілді күдіктендірмейтін болса, тіл анықтығы дегеніміз сол ... ... ... болу үшін ... ... ... анық танитын болу керек»
деген тұжырым тіл мен таным ... ... ... ... яғни адам ... ... сезген нәрсесін ғана тілмен
нақты жеткізе алады.
Когнитивтік тіл білімінің қазіргі кең ... ... ... ... ... ... яки сөз ... ауыстырып
қолдану құрайтындықтан, тілші талдауының ауқымды бөлігін қамтитын «Тіл
көрнектілігі» де ... ... ... ... ... ұтымды жалғастырған. «Сөздің дұрыс, таза, анық, дәл айтылуының
үстінде талғау сөздің көрнекі ... да ... ... деумен қатар, автор
қиял ісі меңзеу арқылы жасалатын деректі-дерексіз, жанды-жансыз ... ... ... ... ... деректі нәрседей,
жансыз нәрсе жанды нәрседей суреттеліп, адамның сана-саңлауына келіп
түсерлік дәрежеге ... ... [20; 154-б.] ... маңызды қорытындыға
келген. Тілші «сана-саңлауы» ұғымын пайдалана ... ... ... ... ... ... ... орнын айқындауға тырысты. Сөз
мағынасының ауысып қолдануын, сол арқылы ой көркемдігінің жүзеге ... ... ... ... қарайтын» [20; 210-б.] көркем
сөзде орын алатын көріктеу, меңзеу, әсерлеу ... ... ... мен ... ... ... сипаттады.
Авторлық пайымның келесі тізбегі «Қара сөз бен дарынды сөз жүйесін»
түсіндіруге ... «Сөз ... ... жағының көркемдігімен, сөз
мағына жағының күштілігімен жағады» [20; 208-б.] деген түйінді ... бұл ... ... сөз бен ... сөз ... олардың бір-
бірімен байланысар және өзгешеленер сипаттарын анықтауға негізделіп, «сөз
айтудың» екі түрлі ерекшелігінен ... ... ... жалаң түрінде айтқанда, күш көбінесе зейін жағына салынып, пайым
терең, мағына күшті, пікір дәлелді болып айтылған сөз адамның ... ... ... Сөзді көркем түрінде айтқанда, күш көбінесе қиял мен қиыс (түйіс)
жағына ... ... ... ... ... қисыны қызық болып,
сөз әсерінің күшімен көңілге ұнауы көбірек көзделеді.
Бірінші жағдайда ... ... ... ... ... кезекте адамның
қиялы мен қиысы негізге алынады, сол себепті тілші «Көркем сөз – ... ... сөз – ... ... деп ... ... ... талдау
барысында зерттеуші кез келген нәрсені не затты сипаттауда екі ... ... мән ... бірі – ... жағынан алып сөйлеу»;
екіншісі – ... ... ... сөз ету [20; ... яғни алғашқыда адам,
мысалы «кісі жайын сөйлегенде,...түсін, тұрпатын, мінезін, құлқын, туысын,
тұрмысын, ісін» ... ... ... сүймейтінін, сыйлайтын,
сыйламайтынын» білдіреді. Бұл тұжырымдардан шығатын қорытынды адам жан-
жағын танып-білумен ... оны ... өз ... қабылдауынан
өткізіп бағалайды, тек содан кейін ғана сөз арқылы, тіл арқылы оны ... ... ... ... ... де ... осыған сәйкестендіре
түсіндіреді: «Жалаң сөз дүниені тұрған қалпында алып айтады. Көркем ... ... ... ... меңзеген әлпіне түсіріп айтады...Жалаң сөз
дүниеде шын болған, шын бар нәрселерді әңгіме қылады. Көркем сөз ... ... ... де алып сөз ... ... барға ұйғарып
сөз қылады» [20; 210-б.]. Бірі ақылға, бірі ... ... ... ... ... қабылдауда адамның екі қабілетіне сүйенетіндіктен,
қара сөздің танымдық белгілері де ... ... ... ерекшеліктерімен
салыстыра зерделенеді. Сөйтіп, «ес» және ... ... ... ... «толғану» әрекетіне қарсы қоя анықталады. «Қара ... тек ұғым ... ... ... өзі ... орнына қарай екі түрлі
болады. 1. Ес ұғымы, яғни еске керек ... 2. Іс ... яғни іске ... [20; ... Ұғым ... ... қара ... бірде «дүниедегі
нәрселердің бәрін, задын, сырын, сипатын, мүдетін, мұратын тануды» көздесе,
бірде «табиғат ісін, күшін, нәрселерін ... ... ... ... ... ... бөлім ұғымды қабылдауға, түсінуге
көмектесетін «зерденің» негізгі қызметтерін ... ... оның ... ... ... ... түрлі қырларын айқындауға, оның
әлемдік бейнесін ... ... ... ... ... ... ... ғаламды тануға жұмсалып, дүниедегі бар нәрсенің барлығын, яки
бар деп ұйғарылған нәрсенің бар-жоқтығын танып, ... бір ... ... бір үлкен ұғым пайда болады. Сол ұлы ұғым ... деп ... ... мақсаты бүтін ғаламды танып, бүтін ғалам
атанған дүниенің жұмбағын ... ... тану ... жұмсалып, құдай турасындағы мәселені шешпек
болғанда, дін пайда болып, ұғым жүйесі жасалса, ол ... деп ... ... ... тану ... ... табиғаттың түрлі заңдарын
тауып, қасиеттерін біліп, әбден көз ... ... ... ұғым жүйесі
– ғылым деп аталады;
• әлеумет мәселесіне жұмсалып, әлеумет ісіне жол ... ... ... ... ... ... білімді басқаларға үйрету жолына жұмсалғанда, үгіт-тәрбие
ұғым жүйесі пайда болады;
• басқаның ісін таразыға тартып, ұнамды, ... ... ... жүйесі пайда болады.
Танымдық процестің әр түрлі белестері мен объектілерін анықтауға мүмкіндік
беретін зерде арқылы ... мен ... ... ... мен
бағалаудың нормалары, жүйелі болмысы қалыптасатындықтан, ... ... ... ... адам ... ... құрайтын сөз
өнерінің табиғи заңдылығына тоқталады, оны осы ... ... ... өрбітеді. Тіл, ғалам және таным негіздері арқылы
тілдік ізденістердің жаңа бағыт-бағдарын өзектеген А.Байтұрсынұлы «адамның
шығармашылық ... ... ... ... сол ... ... кеңістікті
кеңейту әрекеттеріне сүйенген когнитивтік қабілетін» [6; 46-б.] басшылыққа
ала отырып, қазақ ... ... ... ... ... мүмкіндік берді, оларды «тіл мен ... ... ... ... сол ... кезінде Т.Қордабаев
«...Өз кезінде түркі республикаларында А.Байтұрсыновпен бой теңестрерлік
филолог саусақпен санарлықтай ғана ... [9; 6-б.] ... ... ... ... ... зер салған орынды. ... ... ... ... ... және өнер ... деп атай
келе, “идеологияның бірі болған тіл материалдарын” [8; 274-б.] ... ... ... ... ... ... өзегі етті. Бұл
тарау 1928-1936 ж.ж. аралығын қамтыған басылымдардан, мақалалардан тұрады.
Алғашқысы - 1934 ж. жарық көрген ...... ... ... ... ... үлгісін көрмей, білмей аман кеткен ақын емес, ... ... одан ... ... кеткен ақын”[8; 261-б.] деген тұжырымын
ғалым нақты лингвистикалық, әдеби талдаулармен дәлелдеді, ақын ... әсер етер ... жеке ... ... ... ... ... еншісіне тиген әдебиет қазынасы екі түлік
болатын. Бірі – емшек сүтімен ... ... ... ... ... ... ақ ... атаның “сал-сал білек, сал білегі”, қойшының әні,
қыздың сыңсуы, қаралы қатынның жоқтауынан бастап көркемдік сезімін шарбыдай
шырмаған халық ... ...... ... ... ауыл болған
Құнанбай ауылына ала-бөле таныс ескі Орта Азия ...... ақын ... ... ескі мәдениет мұрасын дұрыс пайдалана
білген ... Абай ескі ... ... ... бірі – ... де ... ... [8; 255-270-бб.] деген талдаудың негізінде
ақын қалыптасуына әсер ... оның ... ... ... ... ... мен білім арқылы жиналған тәжірибелік ілімнің өзгешелігі
салыстырыла берілді. Біреуі „емшек ... ... ... ... ... „пайдалана білген” мәдени мұраның бірліктері ... ... ... сөз саптауына, мазмұн өрнегіне әсер етумен бірге, ... ... ... психологиялық әлемін сомдауға ат салысты. Қ.Жұбанов
қазақ лингвистикасына тілдік құралдарды танымдық тұрғыдан саралаудың ... ... ... ... ... ... ... дәйектеді. Ол
кез келген шығармаға тек құрылымдық сипаттама беріп қана ... ... ... ... арқылы берілетін идеялық ерекшеліктерге, адамзат
табиғатын айқындар фактілерге, оның сыртқы ортамен, ... ... мән ... ... ... ... өлшей келе, халықтық
дүниетанымның қалыптасу тарихы туралы сөз қозғады. Зерттеуші әр ... ... ... әдет-ғұрпын пайымдап түсіндірудің, танымдық қорды
жинақтаудың көзі деп ... ... ... ... ... жат кейіп қылып
шығармайды. Қазақтың өзіне қашаннан таныс, оны келтіргенде ... ... ... ашып ... ... ... 267-б.],- дей
келе, ғалым образ жасаудың, шығармашылық ойлаудың астарында жататын ... ... ... адам өмірінде алар өзіндік орнын айқындады.
“Көркем ... ... ... ... да ... ... ... келеді. Бұл – жазушының дүниетанымына, содан ... ... ... ... байланысты құбылыс”[21; 31-б.],- деп ... ... ... кез ... ... туындысы замана көрінісіне әрі
жеке өзінің ... ... ... ... болып табылады,
сондықтан Қ.Жұбановтың тілді тек ... ... ... ... ... қатынастар, халықтық дәстүрлер құралы ретінде бағалауы –
аса маңызды фактор. Өкінішке ... ... ... ... ... істе ... алу, онда да әдеби формада, ырғақ пен ұйқасымда,
бейне мен ... ... алу – бұл ол ... ... терең бойлап,
кеткенінен келеді…”[8; 272-б.] ... ... ... ... ... ... көпшіліктің назарына жетпей қалған…
С.Аманжоловтың да тілтанымдық зерттеулері лингвистикалық талдаулардың
өзгеше амалын құрайды, себебі автор тілдік ... ... ... ... адамның ішкі ойлау, қабылдау, тану мүмкіндіктерімен,
сыртқы қоғамдық-мәдени негіздермен шебер сабақтастыра білді. Ол «Тіл ... ... оның ... адам ... қарым-қатынасқа енеді, пікір
алысады және бірін-бірі түсініседі. Тіл ... ... ... ... және ... сөздердің бірлігінде ойлау ісінің
жетістіктерін тіркеп отырады. Адамның ... ... ... ... ... тіркеледі, сөйтіп зерттеуші «адам қоғамында ... ... ... [10; ... дей ... сөз, сөйлем, сөйлем
мүшелері сынды бірліктердің әрқайсысын экстратанымдық аспектіде ... ... тіл мен ... ... ... ... тоғысуына назар
аударды. Біріншіден, тілші сөйлем табиғатын, оның құрамына ... ... ... өтеу ... ... ... келе, сөйлемдегі
сөздердің орын тәртібін, әрі “айтушы логикасына” ... әрі ... ... айналасына”тәуелді қарастырды [22; 57-б.]. Тіл мен
ойлаудың байланысына ... мән ... ... ... мен ... ... дүние тану жетістіктерінен”өрбітті, сол арқылы тілдің
функционалды-семантикалық ерекшелігін, қоғамдық ... ... ... ... ... берді. “Сөйлеу процесіндегі
сөздің ерекшелігі – ол обьективтік шындыққа, өмірге байланысты ұғымдарды
сананың қабылдауы ... ойды ... ... ... ... ... ... әсерін, адамның көңіл-күйін де қоса білдіреді” [23; 63-
б.],-деп тілдік ... ... ... жүрген Ф.Ш.Оразбаева атап
көрсеткендей, адамдар арасында жүзеге асатын ... мен ... ... [23; 119-б., 58-б.] ... ... ... бойына жинау арқылы ғана өз мақсатына жетеді. Бұл мәселеге ХХ
ғасырдың орта ... ... ... ... ... ... қоршаған әлеммен байланыстыра, тілдің жер ... ... ала ... ... дұрыс деген тоқтамға келді әрі тарихи тіл
ғылымының мәселелеріне де тану ... ... ... “Табиғаттағы
танылған құбылыстың бәрінің аты бар. ... ... ... ... ... тануы да кеңейеді, өнері, техникасы артады. Онымен байланысты ... ... ... Жаңа ... ... жаңа ... пайда болады” [10;
325-б.] “Кейбір зат есімдердің тарихы туралы” деп ... ... ... бұл ... ... тіл ... зерделеудегі танымдық
фактордың маңызын дәлелдеп көрсетуге мүмкіндік берері анық. Кез келген
сөздің, кез ... ... ... ... ... табиғатты, қоғамды
танып білуінен басталатынын атай отырып, С.Аманжолов ... ... ... тану ... Тіл ғылымы – дүние тану теориясының мықты ... ... ... ... ... осы мақсатта “ескі
білімпаздардың” концептуалды көзқарастарын да сынға алды: “Тілдің басқа
білімдермен ... ... ... ... ... ... зерттеу
жөнінде тіл маңдайалды орын алатынын білмеді, дыбысты сөзді ойдан бөлді,
түрді мазмұннан, ... ... ... [10; ... Нәтижесінде
«...сөз – асыл қазына. Тіл – сана-сезімнің, ойдың ... ... ... [10; 68-б.] ... аса ... ... ... Алғашқылар
қатарында тілдік бірліктерді танымдық ұғымдармен байланыстыра айқындаудың
қажеттілігіне назар аудара отырып, ол ... тек ... не ... ... ғана ... адам ойы мен ... «асыл қазынасы» деп
таныды, оның ішкі-сыртқы мүмкіндіктерін тең ... ... ... ... баласының ой-өрісі қаншама кеңейсе, соншама ойын
беру жолы көбейіп, әр түрлі құрал ... ... ... өнер осындай
жолдарының көптігімен өз алды өнер, өз алды білім саналады” [22; 12-13-бб.]
деп тұжырымдаған ... ... де, ... сай ... “сөйлем” дегеніміздің
өзі де „ойдың сәулесі, бейнесі, суреті ғана”екеніне мән берді. “Қазақ әдеби
тілі ... ... ... ... бұл ... ... тек ... элементтер ретінде ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... нақтыланды. Автор грамматикалық бөлшектерді де, олардың өзара
байланысын да ой мен ... ... деп ... ... ... ... ... оның қандай ойлау сатысында екенін білу керек” [22; 14-б.] дей
келе, құрылымдық типология ... ... ... ... ... ... ... саласын адамзат болмысының ойлай
алу қабілетімен байланыстырған автор алғашқылар қатарында лингвистикалық
типология ұстанымдарын ... ... ... ... ... білді.
Ол «...сөйлем дегеніміз – ойдың жүзеге шығуы, екінші сөзбен айтқанда, оның
идеядағы затқа айналуы. Ойдың ... ... ... де не ... ... ... ... айқын көрінеді» [10; 301-б.] деген ойының
дәлелін сөйлем ... ... ... ... ... соның негізінде
сөйлемнің тарихи дамуын «ойлау сатысының» қалыптасуымен қатар қарастыру
керектігін өзектеді. Автор “...сөйлемнің айтылуы көп ... жері ... ... ең кемі екі ... басы ... ... [22; ... дей
отырып, тілдік қатынастың негізін оның ... ... ... ... екі ... басы қосылған жерде, көпшілік
қатысқан жерде, сөйлем бірыңғай, біркелкі болмайды. Мұндай ... ... ... ... беріледі. Ашуы (лебі),
күлкісі, сұрауы, жауабы, қуанышы - тағы сондай психологиялық ... ... ... ... олар ... ... деп түсіндірген
зерттеуші сөйлемді әрі адамның ... ... ... ... ... сәйкестендіре бейнелей алатын лингвистикалық
бірліктердің бірі ретінде, әрі ... тән ... ... бар құрылым есебінде айғақтады.
1.2.2 Халықтық психология – этнотаным негізі
«Әлеумет тұрмысы», ... ... ... ащы ... ... ... ... «дүние қарасының теңізі», «киіз
туырлықты қазақ» [17; 38-39-бб.] және т.б. осы ... ... ... Қ.Кемеңгерұлының зерттеулері қазақ халқының кешегі ... ... ... ... болашағына сабақтастыруға бағытталды, сол
себепті автор «Тарихи тексеруден екі мақсатқа бірден ... 1) ... ... ... ... келтіргенін білеміз; 2) бұдан былай
қазаққа қандай болудың қолайлығын білеміз» [17; 37-б.],- деп ... ... ... сана ... ... ... еткен ғалым
шаруашылықтың «заман талқысымен» өзгеретінін, ал ... өз ... 169-б.] ... ... Оған ... ... автор ежелден сақталып
келе жатқан үдерістерге, «көшпеліліктің дүние ... ... ... [17; 40-б.] ... ... «Қазақ өмірін, қазақ тұрмысын»,
оларды ... ... мен ... ... ... ғалым тілтанымдық деректердің маңызына ерекше тоқталды, оларды өз
еліңнің болсын, жат елдің болсын «мәдениеті, әдебиетімен ...танысу» амалы,
«жер ... ... ... білу ... деп ... [17; ... де ... “тіл - қоғамдық құбылыс” деген көзқарасын қолдай
отырып, ... ... ... ... ... ғана адам мен адам ... ... шығады”,- деп атап көрсетті. Әр тілдік ұғымның кезеңдік даму
ерекшеліктерін ... ... ... ой ... оның тіл білімінде
зерттелуі жайлы бірнеше пікірлер келтірді. Атап өтсек, ... ... ... ... «рух» мәселелерінің бүгінгідей психика, психология
тұрғысында емес, мистика, спиритизм нысаны ретінде ғана сөз болғаны ... 77-б.]. ... ... ... зірк ете ... болды. Формалистер
”Сөйлем ойда болса болар, бірақ сөзде болмайды”- дейді. ... ... ... осы ... басқалары ультра-формалист деп атайды”
деген ... тым ... ... ... дәлелдеу арқылы тілші
«психологиялық қиялдау», «тану, ... ат ... ... ... ым ... ... қасиеттерді біліп үйрену» [8; 97-б., 98-б., ... ... мән ... ... ... ... бір бөлшегі
ретінде алынатын сөзді де, сөйлемді де ой жемісі ретінде, жеке ұғымдарды
біріктіретін ... ... ... ... деп ... ... мағынаға сәйкес өзгереді. Бір мағынаның өзі әр жерде әр қырынан
танылады. Сөйлем (суждение (мысль) осының сыртқы түрі ... Әр сөз ... жеке ұғым ... [8; ... дей келе, осындағы
«ұғым» сөзін автор заттың не ... ... ... ... ... үйрену», сол арқылы «...үйренуіміздің жинағын ұғым (представление)»
деп қабылдау қажеттігін дәйектеді. ... ... ... ... ... терезе де жарық түсіреді. Сондықтан Алтай елінде терезені ... [8; 95-б.] ... ұғым ... ... қабылдауында орныққан
баламалы танымның негізін құрайды. Мұндай “ұлттың немесе халықтың ... ... [24; 22-б.] ... ... кез ... сөздің
этноментальді ерекшелігін айқындады. Ұғымды қалыптастыратын белгілі бір
орталар мен ... ... ... ... адам санасында
туындайтын алуан түрлі сөздер мен сөз тіркестері де, бір жағынан, «үйрену
арқылы» этнопсихологиялық ... нәр ... ... ... әртүрлі
жағдайларға тәуелденіп, белгілі бір эмоционалды-экспрессивті бояуларға
немесе “көңіл райын” [8; 128-б.] ... ... ие ... адам болмысының жаны, көңіл-күйі, олардың берілу амалдары туралы
маңызды ой қорытындыларын “Көңіл ... ... ... түйіндеп
берді.
Ой мен таным негіздері қатар жүретін өлшемдер болғандықтан, ғалымның
интра- және ... ... ... ... ... ... ... тілдік деректеріне де ерекше ... ... ... “Қазақ музыкасындағы күй жанрының пайда болуы жәйлі”
(тіл мен тарих ... деп ... ... ... ... ... ... ұғымдарын сабақтастыруға негізделген. Мұнда ғалым өзінің
зерттеу, баяндау принциптерін келесі ... ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша, мынадай ... ... ... ... ... жайында түрлі мәдениетті
елдердің ... ... ... деректері; екінші: халықтың музыкаға
байланысты тарихи идеологиясы; ... сол ... бірі ... ... Тіл материалы дейтініміз – түрліше музыка терминдері, бұлар
мен ... ... ... ... ... ... ... – музыканың өз материалдары; бесінші: осы жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... басқа
жұрттың шығармаларымен салыстырып, солармен арасындағы байланысын, бір-
біріне жасаған ... бірі мен ... ... айқасқанын тексеру” [8;
274-б.], яғни әр ... ... ... сол ... ... тарихымен тұтастықта дамитынына ғалым ерекше зер салды. Тек
әуенге негізделетін ... де ... ... пәлсапасы, мінез-құлқы
көрініс табады деген ғалым ойларының желісі терең логикалық ... ... ... ... ... ... зерттеген уақытта алдымен ескеріп ... ...... ... шыққан ортасы” [8; 280-б.] немесе “Әбдіқадыр әр ... сол ... ... ... ... ... айта ... түрік музыкасы жауынгерлік рух беретін түрде болатынын айтады” ... ... ... ... ... ... ... және
оның ой мен сезім елегінен туған дүниелері сол әлемнің құндылықтарынан
сусындайтынын дәлелдеуге ... ... ... ... танымның
құралы ғана емес, ол сол халықтың психологиясын, бар болмыс-бітімін әлемге
таныстырушы символдық құрал болып табылары ... ... күй ... ... де ... тылсым күштердің құдіретінен нәр
ала пайда болатындығын ескертті: “Қазақтың өзінің түрлі күйлері, ... ... алып ... ... да музыкаға артықша ірі баға
бергендігін, табиғаттан тыс ... ие ... ... ... Табиғаттан
сыртқы бір ірі күштер мен адамның астарласуына керек болған магиялық бір
бөлшек екенін ... [8; ... Өнер ... ... ... ... ... ғалым күй мен көк сөздерінің өзара мағыналас табиғатын
ұштастыра зерделеді, сол арқылы “аспан, ... ... ... ... ... ... әсерін, шығыс халықтарының философиялық
ойлауын ... ... ... ... ... арғы тегі ... ... біз баста айтып едік. Ендеше күйдің де көкпен, аспанмен
байланысты болғанын көреміз. Көк пен су ... де бір ... бір ұғым ... – жоғары аспан, бірі – төменгі аспан ... ... ... ... ... де ... ... барлық табиғат адамнан сыртқы күш ... ... ... ... жері ... ... ... сонымен байланысуы, астарласып, арпалысуы болса, мына сөздің
өзінің аспан мағынасында болушылығы осы пікірді тағы да ... ... ... атап ... ... ... ... терминдерін” жалпы
пәлсапалық танымның нысаны ретінде талдай отырып, тілдік бірліктердің
мағыналық ... ... ... ... ... өрбіте
түсіндірді. Тіл сияқты музыка да халықтық ойлаудың, ... ... ... деп ... ... де ... ерекше
жаратылысы мен қабілетін сабақтастыратын құралдар болып табылатындықтан,
олардың танымдық бастауын ... ... ... ... ... ... ... мен образдар құрайды. “…Музыка тіл
сияқты әр ұлттың, әр ... ... ... ... ... ... болады. Сондықтан әр ұлттың, әр халықтың өз ... ... ... ... жақынырақ, ұғымдырақ болады” [8; 38-б.] деген пікірдің
өзегін де адамның көру, есту, қабылдау, есте сақтау ... ... ... ... ... адам мен ... ұғымдарының байланысы
арқылы уәждеуге көмектеседі, сол ... ... ... ... ... ерекшелігіне терең мән берген Қ.Жұбановтың аталмыш
мақаласы, шын ... ... ... бар ... ... ... пәлсапасын тереңнен пайымдай түсінуге
мүмкіндік беретін даралықтың тұғыры іспеттес.
Үшінші бөлімнің аты – ... Бас ... ... кітап
шығарушылар тарапынан шартты түрде ұсынылған тағы бір атау – ... ... ... Пәлсапа ғылымдарының докторы А.Т.Тайжанов
аталмыш зерттеуді: „Бұл рухани мұра - тек ... тіл ... ... ... ... ... этномәдениеттік бағыттағы туынды” [25; 72-б.],-
деп жоғары бағалады. Ол ... ... мен ... ... ... талдаған көрнекті ғалым – профессор ... ... ... ... оның әдет-ғұрпымен, ... ... ... ... топырағында қалыптасқан ғақлиятты ой кешу үрдістерін
жалғастырған ірі тұлғалар мен іргелі дәстүрлер ... ... ... ... ... ... ... берген” [25; 83-б.],- деп атап
көрсетті. ... Қожа ... ... ... ... ... халық танымы, пәлсапасы, тарихы туралы маңызды тұжырымдар жасады.
Тілші Қожа Ахмет Иассауидің тегіне, ... шығу ... зер ... тілдік амалдардың формалық және ... ... жаңа ... ... ... автор “Иассауи” сөзінің
мәнін түсіндіру кезінде “ясса” немесе “ясси”соңына жалғанған ... яғни ... ... меншіктеу ерекшелігіне
көңіл бөлді, ал ... ... ... ... тұрғысынан
пайымдады. “Міне, осы “Хожа Ахмет Яссауи” деген атаудағы “хожа” деген сөз
осы ... ... ... ... үшін ... ... Ол
кездерде “хожа”деген атақ қауымдар арасында беделді, мақтанышты лауазым
болып ... ... [8; 291-б.] ... ... ... ... Орта Азияға ислам дінінің тарала бастауы VII-VIII ... ... ... ... ... дін үйретуші хожаларды жай
адам деп те ойламайды. Оларды керемет иесі, құдаймен тілдес адамдар деп ... Күні ... ... жаңа ... балалардың атын “хожа” атымен
байланыстырып: “Хожамберді”, ... деп ... де осы ... [8; 295-б.] ... ... ... ... дәлел.
Тарихи деректерге сүйене жасалған бұл тұжырымдамалар негізінде тілші қазақ
елінің ... келе ... ... дүниетанымын баяндады,
А.Йассауи трактаттарын да сол терең қабылдаудың үлгісі деп таныды. ... ... ... пен ... ... тығыз сабақтастырған Қ.Жұбанов “Хожа
Ахмет Яссауидың 95-толғауы ... ... ... ... ... ... яки ғалымның өз сөзімен айтсақ, ... бір ... ... байланыстырды. Ақын шығармасында
баяндалған қара ... ... алу ... ... ... сол ... халықтың тыныс-тіршілігін, жай-күйін сипаттаумен
ұласқан. Ғалым ақын шығармаларының тілі мен стилін талдауда тың ... ... ... ... тіл білімінде өзектеліп жүрген психологиялық,
әлеуметтік, танымдық идеялардың тілдік құралдармен сабақтаса байланысуын
өзгеше дәлелдеп берді. ... сөз ... кез ... ... ... шығармаларды “өз кезінде қоғамның өмір-тіршілігін көрсететін жақсы
құрал” ретінде бағалай ... ... ... ... тіл ... ... адам ... тілді
тануға бағытталса, Қ.Жұбановта мұның бір жағы ... миға ... ... ... ... жасауға ықпалы жағын беруі ... ... ... ... ... қиыстыра зерделеген
Қ.Жұбанов еңбектерінен когнитивті лингвистиканың қай жағы да ... ... қиын ... [26; ... деп зерттеуші Ж.Кемерова атап
көрсеткендей, Қ.Жұбанов қабылдауындағы тіл ғылымының ... ... тіл ... ... ... ... тарихи қорымен” әрі ... ... ... мен ... ... заңдылықтардың” [8; 398-
б., 400-б.] әсерімен тығыз байланыста ... сол ... ... ... ... мен ... қатынастарда байқалатын
өзгерістермен” [8; 402-б.] ... ... деп ... ... ... ... зерттеу оның „өткенін білумен” шектелмей,
„қазіргі ... ... ... ... оған ... ... әсер ... үшін
керек болатындығын негізге алған Қ.Жұбанов ... ... ... ... өте ... ... бір ... жемісі
ретінде бағалау керектігіне өзгеше мән берді. „Өз ерекшелігіне орай кез
келген ... ... ... ... орын ... Олар ... заманның
ойлау үлгісіне сәйкес келмей, адамдардың өткен дәуірдегі көзқарастарынан
хабар беретіндей болады. Айталық, қазақ ... ... күн ... ...... сүру” сынды тіркестер сөзбе сөз аударғанда „күнді көру, өзімен
бірге ... алып ... ... ... ... ... қаламынан туған орысша
нұсқасында „...в казахском словоупотреблении выражения кун кору, кун елту –
«прожить жизнь», подлинно означающие «видеть ... день (кун) или ... с ... ... «иметь при себе солнце» делінген) мағыналарын
білдірсе де, бүгінгі күні ... оны тек ... ... деп ... ... ... жүру”сияқты сөздермен байланыстырмайды...Дегенмен бұл
тіркестер көне ... ... ... ... ... ... ... қабылдаудың тек анимистік қана емес, ... ... ... ... ... ... [8; 402-б.],- деп
тұжырымдаған ғалым сөз мағынасының „...уақыт пен кеңістікке тәуелді ... ... ... қоғамының әр кезеңіне ... ... ... ... ... байланысты заттар мен құбылыстарға ... ... ... [8; 408-б.] ... ... ескертті.
Қ.Жұбанов тілдік дерек пен оның қабылдануын айғақтайтын тарихи-танымдық
ұстанымдарды ... ... ... ... ... ғұмырдың
(языковая жизнь) өзге салаларымен тығыз қатынаста зерттелу ... ... ... қоғам дамуымен, оның экономикасымен, әлеуметтік құрылымымен
және ... ... ... ... [8; 406-б.] деген
қорытынды жасады.
Адам танымының сатылы дамуын түсіндіруге талпынған ... тану ... ... ... ... көрінісін
лингвистикалық факторлармен сабақтастыра баяндады. Тілші затқа, кісіге яки
жер-суға қойылатын аттардың себеп-салдарын ... ... ... сөз
мағынасы мен мазмұнын сипаттау барысында адамдардың ... ... іске ... дәл ... ... заттың аты
семантиканың үш заңы бойынша аталады: функциясына қарай, ұқсастығына қарай,
бүтіннің бөлшегі есебінде” [10; 53-б.] ... ... ... ... ... сана арқылы қабылдау, ойлау жүйесі негізінде
тану, алуан түрлі ассоциативті белгілерге ... ... ... ... ... ... ... – бұл философияда да,
физиологияда да әрі нейроғылымдарда да ... ... ... ... ... ... ... құрайтын, барша информацияларды
(хабарларды), әртүрлі ... ... ... ... ... не ... белгілерін, сапаларын айқындайтын
мүмкіндіктері, ал ассоциация дегеніміз – екі ... ... ... ... байланыстыру екендігін ескерер болсақ, ғалым
келтірген кісі аттарының жасалу үлгілері мен заңдылықтары сол ... ... ... ... ... ... ... соқпайды. Тілші назарына іліккен әр мысал адамның ... және ... ... ... ... ала
түсіндірілген, ал адам санасында туындаған әр ой қалыпты жағдайдан асып,
образды ... ... ... ... ... жер мен су ... та, кісі ... алсақ та олардың жасалуында белгілі заңдылық барын
байқаймыз. Мұндағы кісі атының өзі тоғыз жол яки ... ... ... Тоғыз жол дегендеріміздің бірі – адамзаттың жақсы өмір ... ... Бұл ... жету үшін ... өз ... ең ... ... атақты адамның атын қояды. Солай етсе, оның ... да ... ... ... ... ... ... жұрт үшін қадірлі,
атақты адам сол діннің бастықтары, я сол дін үшін ... ... ... ... ... аты ... таза Мұхамед, Ғали,
Омар, Оспан, ... ... ... ... солардың басқа сөзбен
қосындысы болып келеді (Мұхамедсадық, Сапарғали, ... ... ... ... да сол этникалық әлемнің дерекнамалық негізі мен
ұлттық құндылықтары ... ... ... ... ең ... көрсеткішін,
шын мәнінде, адамдардың есімдері, олардың қойылу тарихы құрайды. Сәбиге
атты сол әулеттегі ... не ... аса ... ... ... ... ... салт-дәстүрдің, әдет-ғұрыптың айғағы екенін дәл байқаған
ғалым қазақ есімдерінің түптөркінін, ... ... ... ... ... еткен. «Тоғыз жолдың үшіншісі – баланың мінез-құлқы
жақсы болуын тілеуден туатын аттар. ... ... ... ... қыздың
атын Жібек қояды. Жомарт болсын десе, баласына “Жомарт”я “Мырза” деген атты
қояды…”[10; ... деп ... ... бірліктерді С.Аманжолов
әрі танымның, әрі психологиялық қабылдаудың ... деп ... ... ... ... ... ат сол ... тарихын, этностық даму
ерекшелігін сипаттаумен қатар, жеке адамдардың субьективті-индивидуалды
сезімдерін, құндылықтарды бағалау ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... ... «Әлемнің
бейнесі – бұл ойлау әрекетінің нәтижесі және шарты. Тіл бойына табиғи,
климаттық, ... және өзге де адам ... ... білдірер
өзгешеліктерді сіңіру арқылы дамитындықтан, ат қою жүйесінің өзі ... ... ... ... [27; 89-б.] ... тұжырымына сүйенер болсақ, адамзат тіршілігінің ажырамас
бөлігін құрайтын ат қою процесінің ... де ... ... ... жүзеге асатыны дау тудырмайды. Тілдік қатынастағы мұндай ішкі
ассоциациялар мен интерпретациялар ... ... ... ... ... ... ... сөзді ұқсата қолдану
әрекеті адамның ішкі ... ... ... ... ... ... оның жеке ... сезіну ерекшелігіне әрі өзінің жеке
және әлеуметтік тәжірибесіне сүйенген дайындығына, микросоциумның ... ... ... және ... ... ... ... хабарлар базасына байланысты болады»,- деп
тұжырымдады, яғни ... ішкі ... оның ... сезіну, бақылау,
қабылдау, тану және т.б. әрекеттеріне қатысты айқындала ... ... ... ... бір ... ол жеке ... ... ерекшеліктен тұрса, екінші жағынан,
әлеуметтік-қоғамдық ... ... ... ... ... деп танылады. «...сөз, сөйлем ойдың көрінісі, суреті
болғандықтан, сөздер, сөйлемдер адамның ой-санасының тарихын, ... ... ... [10; 301-б.] ... ... ... ғалым тілдің
сатылы дамуын танымның сатылы қалыптасуымен сабақтастыра отырып, тың
лингвистикалық ... ... ... ... ой-санасының космикалық
кезеңнен қазірге жеткен өзгешелігін сұрыптауға, оның білім мен тәжірибелік
жолын зерделеуге әрі ... ... ... ... берді. Қазақ
тілтанымының іргетасын қалауға ат салысқан С.Аманжолов зерттеулері, шын
мәнінде, терең пәлсапалық түйіндерден, тарихи ... ... ... ... ... деректерден, өзгеше пайым-түсініктерден
жинақталған тұжырымдар қатарын құрары сөзсіз. «Мыңдаған жыл өмір сүрген
адам баласының ... ... ... қызмет еткен тілді» [10; 92-б.] маңызды
тілдік талдауларының өзегіне айналдырған ғалым оның ... ... және ... ... ... ... сұрыптады, сондықтан ол «адам ... ... ... «ойлауының ұзақ уақыт абстракциялануы
арқасында топшыланған жетістіктерін қорытқан білімін» [10; 92-б.] ескеру
қажеттігіне өзгеше зейін ... ... ... «ойдан құралып, мидың
талқысынан шыққан абстракт зат» [10; 64-б.],- деп сипаттай келе, тіл ... ... ... ... айқындады, сол арқылы аса құнды
тілтанымдық ... ... ... ... ... - танымдық тәжірибе нәтижесі
Қ.Жұбановтың жалпы теориялық зерттеулерін екі арнада қарастыруға
болады: 1) тіл қабаттары мен тілдік ... ... ... ... ... лингвистикалық ұстанымдардан туындайтын құрылымдық
типология негіздері бойынша айқындалатын бағытқа сәйкес, ғалым
тұжырымдарының негізгі бөлігін тілдік фактілерден бастау алатын ... ... ... салалық, салааралық принциптерін талдай отырып, автор
құрылымдық сипаттама әдістеріне қоса ... ... ... ұтымды байланыстырды, соның арқасында бүгінгі күні
тілдік ұқсастықтарды ... ... ... ... қазақ
тіліндегі алғашқы деңгейлік, логикалық қағидаларды дәйектеуге мүмкіндік
жасалды. 2) ... ... ... ... ... ... айқындалатын лингво-танымдық типология негіздері мен олардың
жүйелену бағытына ... ... ... «тіл ... ізденістің, экстралингвистикалық танымның өзегіне айнала
отырып, тілдегі материалдық болмыс пен идеялық рух ... ... ... ... ... ... зерттеулерінде аталмыш арналар
бір-бірімен ұштасып, бір-бірін толықтыра дамытылған. Ғалым кез келген
лингвистикалық нысананы екі жақты процестің сабақтастығы деп қарастырды.
Қазақ тіл ... ... тіл ... [8; 47-б.] ... ... ... ... заңдылықтардың универсалды табиғатын зерделеу арқылы кез
келген тілдегі жалпы және ... ... ... ... ... деп ... ... етті. Адам болмысының барлық қыр-
сырларын сабақтастыра зерттеген ғалым тіл дыбыстарын, оны ... ... тіл ... бірлігімен ұштастыра, адамның физио-
анатомиялық жаратылысымен байланыстыра талдады. «Фонетика – морфологияға
да, синтаксиске де, лексикаға да – үшеуіне де керек; ... де ... [8; 49-б.] дей ... тілші фонетикалық бірліктердің аталған
салалардың әрқайсысымен жақын қарым-қатынаста ... ... ... ... функциялық өзгешелігіне «лексика керегін
өтегені», «морфология міндетін өтегені», «синтаксис қызметін атқарғаны» деп
түсініктеме берді. Дыбыс ... ... ... ... отырып, ғалым оның
фонетикада талданар ерекшелігін анықтау қажеттігін де ... ... ... ... ... ... ... бәрін тексереді деуге болмайды» [8; 37-б.]
деген тұжырым негізінде тілші дыбыс табиғатының түрлі өзгешеліктеріне
тоқталды. Осыған ... ... ...... ... ... ... инстинкт дыбыстар – адамның ыңқылдауы, түшкіруі,
қырылдауы;
• күлу ... ... ... дыбыстар;
• малдарды шақыру, көндіру, тоқтату үшін қолданылатын ... ... ым ... ... ерекшеліктері;
• адам баласының дыбыстық тілі...
секілді дыбыстар жіктемесі ... ... ... «дыбыс тілі
дыбыстарының тілдік қасиетттерін тексеретін ғылым» деп ... ... ... мен адам ... ... ... [8; 40-41-бб.]
тұрғысынан айқындады. Ең кіші ... ... ... ... автор барша тәжірибелік қорын ... ала, ... ... ... түрлеріне салыстыра талдау жасай келе, ... мен ... тіл ... ... ... ... ... астарында жатқан мәселені ол «фонетика – тілдің табиғатқа
ұштасып, тиіп тұрған бір ... [8; ... деп ... ... ... ... қалай танып келдік, қалай тануға тиіспіз?»
деген бөлімі де ... ... ... ... ... ... «тіл дыбыстарының
табиғатын тану», «...дыбыс, буын, сөз, сөйлем дегендердің тіл ... ... ... ... ... де осы ... дүние тану
жемісінің бірі», «ара-арасындағы байланым», «ішкі сыры», «шын заңы» [8; ... ... ... мен ... ... ... нәтижесінде
Қ.Жұбанов тілтанымдық зерттеулердің қазақ топырағында дүниеге келу ... ... ... ... ... ... ... тану
процесінің күрделілігіне мән берген ол «әлімсақтан бері қарай» қалыптасқан
болжамдар мен қағидаларға шолу жасау ... ... ... ... ... ... ... «Ғылым да адам санасының жемісі, адам
тәжірибесінің қорытындысы» [8; 44-б.] деген ... ... ... негізінде
тілші бүгінгі күні ... мен ... ... ... ... ... кеңейтумен бірге, танымдық ... ... үлес ... деп тұжырымдауға болады.
Тіл өз алдына жеке тұрған құбылыс емес, ол қоғаммен, ... ... ... ... де көпфункциялы құрал болғандықтан,
С.Аманжолов тілдің адам тіршілігінде атқарар қызметін төмендегідей
сипаттады: «Тілдің ... ... ... оны ... ... ... Энгельс, Лениндер әлдеқашан айтқан...Жоғарыда тіл ғылымы
қоғамдық қатынас құралы және ол тап құралы деумен оның маңызын бәрін бітіре
қойғанымыз жоқ. ... ең ... ... жағы оның ... тану ... ... шешіледі» [10; 45-б.]. Тілдің танымдық қасиетін маңызды факторлар
қатарында анықтаған тілші тек қазақ тіл білімінде ғана ... ... да бұл ... өзектелуіне айтарлықтай үлес қосты, себебі
ХХ ғасырдың І жартысында тілдің қатысымдық немесе пікір алысу, ... ... ... ... тиек ... оның «дүниені тану»
қабілеті әлі толығымен жүйеленбеген еді. Ғалымның ... - ол ... тек ... шектелмей, олардың сатылы түрде жүзеге асуын талдап
көрсетті: «Мұны қалай түсіну керек? Бұл сөз ... ... ... 1) ... тіл ... хат тану, оқу, жаза білудің басқышы; 2) хат
тани білу арқылы жаңа адамның басқа білімдерге қолы жетеді; 3) басқа
білімдердің тарихын білу ... ... ... ... 4) тіл ... бір ... бір ... дұрыс қатынас жасайды, бірінің тілін брі тез
үйренуге де тіл ғылымы ... 5) ... ... тіл ... ... ... болған емес...» [10; 45-б.]. Осы аталған 5 түрлі түсініктеме
негізінде автор тіл ғылымының зерттеу нысанын, мақсат-міндетін, ... ... ... ... атқарар қызметін бір-бірімен тығыз
да үйлесімді қатынаста дәлелдеді. Жалпы тіл білімін тек тілдердің ортақ
заңдылықтарын, тарихын, шартты байланыстарын зерделейтін ... ... ғана ... ... жаратылысын, тілдің шығуын, оның динамикалы
түрде дамуын саралайтын, ең ... ... ... ... ... ... беретін маңызды лингвистикалық бағыт ретінде тану
қажеттігін осы жолдардан ... ... ... хат ... оқу, ... ... ... ой-өрісін кеңейтуге, халықтарды бір-бірімен
байланыстыруға көмектесетін әрі мәдени, қоғамдық дамудың ажырамас
көрсеткішін құрайтын амалдар жиынтығы деп ... Оған ... ... ... ... «космикалық ойлау», «дүние тану», «мәдени
мұра», «тәжірибе», «ой-пікір», «сөздік қор», «халық қазынасы» секілді т.б.
ұғымдарды ұтымды пайдалана білуін келтіруге ... ... ... ... ... сұрыптаған тілші тұжырымдарының басым көпшілігі
оған сырттан әсер етуші ... шолу ... ... «Тілдер
дамуындағы бірлік әр тілдің өз ішіндегі жағдайға ғана байланысты емес.
Оның дамуы сыртқы себептерге де байланысты» [10; 65-б.] ... ... ... тіл табиғатын пәнаралық байланысқа арқау ете отырып,
лингвистиканың қарастыратын мәселелерін төмендегідей ретпен көрсете білді:
«...бұл ... ... ... ... ... ... .. ... шығуы; 2) тілдердің құрылысы; 3) тілдердің даму жолының бірлігі; 4)
әдебиет тілі мәселесі; 5) лексика мен ... ... 6) ... ... 7) грамматикалық категориялардың шығуы; 8) ұлт
тілдері, олардың даму жолдары; 9) тіл мен ойлау мәселесі; 10) тіл мен ... [10; ... тіл ... ... ... ... ... көркемөнер сынды басқа да салалармен сабақтастыра келе, оларды
«тектес, ... ... деп ... ... ... «Байланыс жағынан
алып қарағанда бұл ғылым география, этнография (халықтардың салт-санасы,
мәдениет мұрасы жөніндегі ғылым), археологиямен (осыдан табылған ескі
мұралардың көзі жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... бұлардың бәрі – бірін-бірі толықтыратын, біріне бірі материал
беретін ғылымдар...» [10; 48-б.] деп тұжырымдады.
«Ленин ғылымның ... ... ... келіп, оның ішінде тану
теориялары деп, төмендегі жеті ғылымды көрсетеді. 1) философия тарихы; 2)
жеке ғылымдар тарихы; 3) хайуанның ақылы өсуі тарихы; 4) ... ... ... 5) тіл ... NB ; 6) ... 7) сезім мүшелерінің
физиологиясы. Міне, бұдан біз нені көреміз? Бұдан, бірінші, бізге
байқалатын нәрсе – Ленин тіл тарихын басқа ... ... ... ... ... көреміз. Екінші, тіл ғылымы таным теориясының бірі деп,
оны ... ... ... ... да ... ... айтқанда, бұлар (оның ішінде тіл ғылымы да бар) дүние тану мен
қоғамдық қатынас құралы ғана ... ... ... құралы да болып
саналады» [10; 49-б.] деген ғалым талдауына сүйене отырып, ... ... ... ... тану ... есебінде қарастырған С.Аманжоловтың
оның терең пәлсапалық та, логикалық та сипаттарын зерделегенін байқауға
болады. Тілді тек формалық немесе ... ... ғана ... ... ... ... тұрғысынан сипаттаған автор
тілтану жүйесінде алғашқылар қатарында тілдік бөлшектерді адамның табиғи,
қоғамдық тануының жетістігі деп ... ... ... Кез ... немесе сөйлем бір-бірімен үздіксіз байланысатын әлемдік тұтастықтың
маңызды көрсеткіші ретінде қабылдануы ... ... ой ... ... ... ... Таным мен ойлау жүйелерін шексіз жақындықта,
ажырамас бірлікте қарастырған ұстаз-ғалым танымдық ... ... ... ... ... берді. С.Аманжолов бүкіл қоршаған жер
жүзінің адам танымына әсерін сипаттай ... оның ... ... ... ... сөйтіп, кез келген қоғам мүшесінің, сезім адамының ... ... ... «Тілдің негізгі қызметі - адамдардың қарым-
қатынасын жүзеге асыру. Дегенмен, оның ... ... да өте ... ... тіл тек ... дерек туралы ойды жеткізіп қана
қоймайды, сонымен қатар ол ... ... да ... әсер ... ... процесінде тіл өзінің қызметін екі жақты атқарады...» [28; 15-б.] деп
көрсетілгендей, тілдің дискурсивті-логикалық қызметі адамның танымдық
әрекетіне, яғни ойлау жүйесіне тәуелді болатындықтан, тіл әр ... ... ... оған ... сипат беретін вербалды құрал болып
табылады. Тіл, С.Аманжолов анықтағандай, бір жағынан қоғамдық құбылыс,
екінші ... ... ... себебі ол белгілі бір этнолигвистикалық,
ұлттық-мәдени қауымдастықтың көрсеткішін құрай отырып, жеке адамдардың
өзіндік өзгешелігін танытатын, қайталанбас ... мен ... ... бейнелейтін универсалды құбылыс ретінде қабылданады, яғни
«...көрінген бір сөздің қайдан шыққанын ... біле ... ... ... адам баласының ойлау тарихын, заттық мәдениетінің тарихын...түрге бөлу
керек» [10; 47-б.] деген ғалым пікіріне сүйенер болсақ, тілдік құралдар
ішкі-сыртқы себептер тоғысын ... ... ... ... қабілеттерімен ұштаса, мәдени негіздерімен үйлесе
қалыптасады.
Қоғамда өмір сүріп, қоғам қажеттілігін өтейтін өзге құбылыстар
қатарында тіл де жеке дара ... ... ... ... бойына жинай дамитыны сөзсіз. Кез ... ... ... мен ... сөз ... ... барлық
дүние жүзі тілдерін біріктіретін ортақ көрсеткіштердің зерттеу нысанына
айналуы да сондықтан болар. Тілдің ... ... ... ... ... ... орны; адамзат үшін маңызы сияқты мәселелердің әрқайсысы
С.Аманжоловтың пікір-көзқарастарын дәлелдеумен қатар, оның лингвистикалық
бағыт-бағдарын дәл айқындады. ”Жер жүзі тілдері бірінсіз бірі ... ... ... да ... ... ... ... бөлек болғанымен, жалпы
даму, баю жолдары бірыңғай болып келеді” [10; 65-б.] деген тұжырым
негізінде ... ... ... ... ... екі ... бағытта
дамып отыратындығын ескерген зерттеуші қазақ тіл білімінің өзекті әрі ... ... ... мақсат-міндетіне, маңызды тұжырымдары мен
ұстанымдарына, ұғымдарына арқау етті. ... ... жаңа ... ... ... бір кезеңді я бірнеше кезеңді аттауымен барабар. Осылай туып-өсу,
аттап отыру барлық тілге ортақ заң ... [10; 64-б.] деу ... ... ... оның ... ... ... тілдік
заңдылықтардың өзегіне айналдырды. “...бүкіл адамзаттың тілін алсақ та,
жеке халықтың тілін алсақ та, атқаратын қызметі, даму жолы ... ... ... ... пен халықтың, ру мен рудың үнемі қарым-
қатынаста болуынан туады. Тіпті жер жүзінде бірімен-бірі ... ... тіл жоқ. ... ... тіл, ... ... бір ... сияқты. Олардың тіршілігіне байланысты бірінің табысы екіншісіне,
екіншісінің табысы үшіншісіне ортақ болып отырады”[10; 65-б.] деп ... ... оның ... ... ... автор
“бүкіл әлемдегі тілді бір бүтін материя” деп қабылдады, ол кез келген
материя ... тіл де ... ... ... ... бір ... түскен, ортақ мақсатқа бағытталған ерекше
құрылым болып табылады деген қорытындыға ... ... ... қызметін
жоғары бағалаған С.Аманжолов оны «дүние танудың, ақылға, миға әсер ... ... ... [10; ... деп ... ... ... уәжді
көрсеткіші ретінде «жеке бір я бірнеше байланысты сөздердің бірге
айтылуына» [10; 236-б.] ... ... ... топшылауымен айтылатын
болғандықтан, белгілі айқын ойдың әсері, сәулесі деп те ... ... ... ... ... синтаксистік мәселені де С.Аманжолов тіл мен
ойлаудың байланысынан өрбітті. Ол сөйлем мүшелерінің шығу тегі мен
табиғатын түсіну үшін осы екі ұғымның ... ... ... деп
есептеді. Автор оның басы “мифологиялық субъектіде” немесе тотемде жатыр,
сондықтан іс ... яки ... ... ... ... ... өтті. И.И.Мещаниновтың “адам мифологиялық адамның қарсысына белсенсіз
орындаушы есебінде объект болып көрінеді. Тек кейіннен логикалық сананы
тудырушы элементтердің кірісуімен байланысты, істі өзі ... ... өзі ... ... ... пікірімен келісе отырып, С.Аманжолов
субъектінің шығуын “алғашқы ойдың ілгері дамуымен, бүтіннің
жарықшақтануымен, мифтің шынға, жекенін көпке қарама-қарсы тұруымен”
байланыстырды [22; 23-б.]. ... ... ... және оған ... құбылыс есебінде өзге тұрлаусыз мүшелер (объектілер) пайда болатыны
жайлы пікір туады. Тілші тілдік ... ... ... ... табиғатын адамзат танымының, ойлау, қабылдау
жүйелерінің қалыптасуымен, дамып жетілуімен сабақтастыру арқылы
“Анықтауымштардың барлық түрі де адам ... ... ... пайда
болғанда, дүниеге космикалық көзқарас қалып, нағыз логикалық ойлау
басталғанда, кәдімгі объектілердің, заттардың қарама-қарсысы есебінде пайда
болады” [22; 24-б.] деген ... ... ... ойдың дәлелі ретінде
ғалым көптеген сын есімдердің зат есімдерден жасалғанын ... ... ... көк - ... шөп әрі түс; қызыл - әзербайжан
тілінде “қырмызы” - ... т.б., ал ... мен ... ... функционалды ерекшелігі туралы біршама деректер “Жақ пен ... ... ... жаратылысы” деген бөлімде
кездеседі. Мұнда да тілші есімдік сөздерді тек объект пен субъектіні
ажыратушы есебінде ғана емес, сол ... 1-2 ... ... жалғауларын
жасаушы әрі “етістіктің етістік болып тиянақталуына, әсіресе баяндауыштың
қалып алуына... себеп, дәнекерші” ретінде қарастыру қажеттігін атайды.
Мысалы: “Құтадғу білігтен” ... ... ... кейбір сөйлемдер”
негізінде С.Аманжолов етістікке жалғанатын -ды, -ді жалғауларының бастапқы
кезде жалғау емес, бүтін сөз болып жұмсалғандығын ... ... өзүм - өзім ... ... бу өзүм ... ... мен қаштым [22; 26-
б.]. Ғалым осы шақтың қалыптасуына да өзіндік көзқараспен келеді: “...осы
шақ дегеннің өзі де ... бар, ... тіл ... ... нақты ойға,
ойлау сатысына сәйкес категория екендігін ұғынамыз. Бұл осы шақтық ұғым
ертеде шыққанымен, оны ... ... ... ... ... ... шақ пен келер шақтың қарсысы есебінде алдыңғы екеуінен
кейін шыққан, сондықтан да оның ... шақ, ... ... ... кейіннен
пайда болған көрсеткіштерінің жоқтығы заңды нәрсе. Мұның негізгі
көрсеткіші, ... ... я ... ... ... да сол кейін
пайда болғанына дәлел” [22; 31-б.], яғни осы шақ категориясының өзі ойға
негізделген грамматикалық ... бола ... өзге ... ... ... ... болып шығады.
Демек, тілдік фактілер жалпы мен жалқының байланысынан туындайтын
күрделі қарым-қатынастың ... ... ... ... – бұл ... оның ... мен ... ішкі құрылымы мен даму заңдары хақындағы
ғылым. Лингвистика үшін барлық тілдер тең, ... ... ... ... ... ... құрайды» [29; 5-б.],- деп бүгінгі
күні тіл білімінің ерекшелігін сұрыптаған А.А.Гируцкий пікірінің негізін де
сол адамзат тілінің ... ... ... ... ... өсу-өркендеу
бағыты сұрыптайды, себебі «Әртүрлі халықтардың тілі ... ... ... ... ... ... даму жолы ... [10; 52-б.],
яғни таным мен ойлау ортақтығы арқылы тілдің универсалды табиғаты, жалпы
адамзаттың даму тарихы дәйектеледі, олардың заңдылықтарын жүйелейтін ... ... ... ... ... танымдық парадигмасы
o
«Қазақ тілінің зерттелу тарихындағы соғыстан кейінгі жылдар ... ... мен ... ... әрі ... ... шешудегі
теориялық пайымдарына орай ерекше орын алады. Кез ... ... ... ... ... ... зерделеу мүмкін емес» [14; 23-б.]
деген тілші ... ... ... ... ... ... өзіндік
даму үрдісін айғақтайтын келесі кезеңнің де қазақ тіл біліміне қосар үлесі
мол. Лингвистика ... ... ... қабылдап танудың негізгі
ұстанымдарымен ұштастыра білген ғалымдар оларды ... және ... ... зерделеудің өзегіне айналдырды, яғни қабылдау дегеннің
өзін «шындықтың кескін-келбетін өз ыңғайына қарай ... ... ... әрі оқиғалар мен құбылыстарға ат телуге көмектесетін,
адамға тән...белсенді әрекет деп таныған дұрыс» [30; 290-б.] ... ... ... ... ... ... бұл
кезеңді де сол «белсенді әрекеттің» салдары деп ұғынған дұрыс. Алғашында
тілдік салаларға бөлінбей, логика-пәлсапалық негізде ... ... ... аталмыш зерттеулер қазақ тіл ғылымының барлық бірліктерін топтап
көрсетуді мақсат етсе, одан кейін дүниеге келген ... ... ... ... ... жеке дара қарастырылуын қажет етті.
Олардың өзіндік мақсат-міндетімен қатар, ... ... да ... ... ... ... құрылымдық-жүйелік ерекшелігін анықтауда
тек сипаттама әдісті ғана ... әрі ... әрі ... ... тілдік құралдардың деңгейлік және деңгейаралық
болмысын зерттеуге ... ал ... ... мен ... мәселелерді шешудің бірден бір көзі, құнарлы ... қана ... ... ... ... субъективті және объективті
себептерге орай, бұл ... ... ... ... ... азая ... бірақ өзектілігін жойған жоқ, өйткені ... ... ... адамзат тілін оның табиғи бастауынан бөліп алу мүмкін
емес еді. Адамзат дамуының үйлесімді ... ... тіл де, ... ... ... ... әрдайым қатар қолданылып отырды. Оған ... бір ... жеке ... ... ... уәждеуге
болса; екінші жағынан, адамның дүниетанымын қалыптастырып дамытатын
объективті ... да ... ... ... ... жалпы тіл білімінде орын алған ... ... кең ... ... тілінің жекеленген салаларын зерттеу арқылы тілдік теориялар
мен ұстанымдардың жасалу қажеттігін;
• тарихи ... ... сол ... сөз ... зерделеу
мүмкіндігінің қолға алынуын;
• сөздік қор, сөздік құрам, ... ... ... ... ... ішкі тілдік заңдылықтармен шектелмей, сыртқы факторлардың
ықпалымен де айқындалуын;
• грамматикалық бірліктер ... ... ... ... «зерде»,
«жады», «қоғам», «халық», «мәдениет» сынды т.б. ұғымдардың арқау
болуын жатқызған ... ... ... ... ... және өзге де ... еңбектері тілтанымдық қорды
дамытушы дереккөздер ... ... Оның ... ... тіл ... үздіксіз даму үстінде. Күні бүгін уақыт талабы да өзгеше.
Көптеген мәселелер қайта ... өз ... ... ... Н.Т.Сауранбаев
қайтыс болғалы 24 жыл уақыт өтсе де, оның кейбір еңбектері сол уақыттың
сынынан ... осы ... ... түгелдей жауап беріп отыр.
Автордың бағзы бір ... ... ... қарай, өз құнын
қайта өсіре ... ... ... ... ... құндылығыменн бұл тақылеттес жұмыстар күні ... ... ... ... жатып жүр» [31; 13-б.],- деп ... атап ... ... ... ... ... ... әрі құрылымдық, әрі терең танымдық негізде талдануы,
сөйтіп, маңызды тұжырымдардың, уақыт ... сай ... ... ... және шебер өрілген ой түйіндерінің дүниеге келуі көрініс
тапса; ... ... ... ... ... баласының
тарихында көрнекті істер, мәдени мұралар ұмытылмайды» [32; 4-б.],- ... ... ... ... ... ... құндылықтардың
тарихи ескерткіштермен сабақтаса талдануы арқылы ... ... тіл ... ... орын алар ... әрқайсысы тілтаным
ғылымының өзіндік дамуын саралауға, оның теориялық тұжырымдамасын жүйелеуге
және әлемдік лингвистикадағы жеке ... ... ... ... әдеби нормаларын, әлеуметтік, мәдени өзгешеліктерін
жан-жақты талдап ... ... ... ... ... де үлесі
ерекше. «Тіл – адамның барлық саналы ... ... ... ... белсенді азаматы болуды ол тіл арқылы үйренеді»
[33; 3-4-бб.],- деп есептеген ғалым өз ... тек ... ... ... ... әлеуметтік, этномәдени,
онтогенетикалық, пәлсапалық ... ... ... ... сөйтіп, тіл туралы пайымдауларын экстратанымдық ұстанымдармен қатар
өзектеді. Төртіншіден, тіл ғылымындағы сыртқы факторлардың әсерін жан-жақты
қарастырған ғалымдардың бірі ... ... ... ... ... ... ... қағидаларды да
жоғары бағалаған зерттеуші тілдік ... ... даму ... ел ... сабақтастырды. «Халықтық тіл тарихының да, ... ... да ... даму ... білуде мәні орасан зор. Тіліміздің
өзге тілдермен ортақ заңдылығын, оның өзіне ғана тән ішкі айырым ... ... ... ... да жол ... [14; 84-б.] ... ... ғалым тіл - халық - қоғам сынды үштік ұғымның ... ... ... ... ол тілді әрі «қоғамдық құбылыс»,
әрі «тарихи дүние» [14; 76-б.] деп таныды. ... ... ... ... ... екі ... тұжырымның ұштасуымен өзгешеленді:
• Тілдік құрылым - танымдық фактор;
• Тіл тарихы - таным сатысы.
1.3.1 ... ...... фактор
Тілдің табиғи сипаты мен адамзат қоғамында ... ... ... жаңа ... қоюмен қатар, тілші-ғалымдардың
ізденістерін тың арнаға бағыттауға себепкер ... ... ... ... ... ... ... әсер етуші күштердің ықпалымен
айқындалып, қоршаған әлем заңдылықтарымен тығыз қарым-қатынаста талдана
бастады. Н.Т.Сауранбаев зерттеулері қоғамдық, психологиялық, халықтық
қағидалармен ұштаса, ... ... ... ... ... ... ... сыр», «ой мен ұғым», «санадағы сәуле», «тану
қабілеті», «абстракциялық ойлау», «дүние тану» сынды ... ... ... ... ... қазақ тілтанымының дамуын өзектей отырып,
маңызды тілдік тұжырымдардың жасалуына айтарлықтай үлес қосты. «Адам баласы
тілінің ішкі ... [34; 125-б.] ... ... сырт ... ... ... заңдылықтарға көңіл бөлді, олардың тілде көрініс табар
нормаларын ... Осы ... ... «затшыл диалектика»
ұстанымдарына сүйеніп, сөздер мен ұғымдардың аралық байланысын саралады.
Ол: «...дүниедегі әлемнің барлығы бір-бірімен байланысты, ұласқан тұтас
дүние, зат пен ... ... ... ... ... бірі де өмір
сүрмейді...Олай болса, сөз бен сөздің, ұғым мен ұғымның арасындағы
байланысты жалпы құбылыстардың, заттардың арасындағы диалектикалық
байланыстан бөлек деп қарауға болмайды» [34; 5-б.],- деп атап ... ... ... ... ... ... ... нақ айнымас
көшірмесі емес, адамның ойлау, білу әрекетімен модификацияланып
сығымдалған түрі...» [34; 6-б.] ретінде сипаттады, соның арқасында тілдік
бірліктердің қалыптасуын ... ... ... ... тоғыстыруға
мүмкіндік берді.
Н.Сауранбаев қазақ тілінің құрылымдық-жүйелік өзгешелігін «ғылыми
дүние тану» [35; 174-б.] тұрғысынан талдау кезінде пәнаралық байланыстарды
дәйектеу арқылы лингвистикалық ... ... ... ... ... рухани өнерінің ең құдіреттісі,
өмірге ең қажеттісі – тіл. Рухани өнердің басқа түрлері ... ... ... ... тіл де адам қоғамының бірге шығып, сонымен бірге
өзгеріп, дамып отырады» [31; 69-б.] деп тілдің адамзат өміріндегі маңызын
жоғары ... ... тіл ... ... ... ... бірліктерді
ұтымды да үйлесімді пайдалана білді. Ғалым көп жүгінетін ұғымдардың бірі –
сана, оның тілмен байланысы, өзге ... ... ... ... санасы қоғам өмірінің сәулесі.., ал тіл – сананың ақиқат
көрінісі...Сондықтан әр дәуірдегі қоғамдық өмірдің, ... ... ... ... сана арқылы беріледі» [31; 69-б.] деу
арқылы сананы адам жаратылысының ең биік көрсеткіші ретінде таныды, оны
тілмен ... ... ... ... ... ... ... «Жеке сөздер жеке ұғымдарды білдіреді. Ал ол ұғымдардың өзі
айналадағы құбылыстың, жаратылыстың, ... ... ... [34; ... деген пікірін уәжді пайымдаулармен түсіндіруге тырысты. Тілші
еңбектерінде орын алған тілтанымдық фактілерді негізгі үш арна айғақтады,
олар:
... ... ... ... ... ... синтаксистік құрылымдарды түсіндіру.
Біріншіден, Н.Сауранбаев «Қазақ тілі ... ... [31; ... ... ... тіл мен ... ... «этюдтерді» (Ә.Қайдар – ... ... ... – [36; 27-б.] ... ... отырып,
жалпыадамзаттық өмір сүру нормаларын тілдік зерттеулерге арқау етті. ... ... ... сөз ... ... ... мен ... ету» негіздерін сұрыптаған ой қорытындыларын келтіруге болады.
«Заттың, құбылыстың сапасы қасиеті, көрінісі, ... ... неше ... ... адам ... салғаннан дәп тез ұғына қоймайды, бірте-бірте
түсінеді. Затты, құбылысты сөзбен атағанда, олардың ... ... ... ... атау етіп ... [31; 50-б.] деп есептеген
зерттеуші адамның ат қою ... оның ... ... ... ... ... Нәтижесінде тіл дамуын адамның
санасымен әрі жады қызметімен тығыз байланыстырған ... ... ішкі ... ... ... ... арақатынасы арқылы
айғақтады. Ол: «Адам ... ... ... ... ... ... бір белгісін, қасиетін, көрінісін, я сапасын ... Сол ... ... ... ... сол затқа, құбылысқа есім етіп алатындығын»
[31; 49-б.] ескерте келе, сөз мағынасын танымдық ... ... ... ... ... ... сол себепті жеке лексикалық бірліктер
астарында жатқан семантикалық ... ... ... ... концептуалды даму тұрғысынан талдаған дұрыс деп есептеді. Мәселен,
«Қазіргі ақ, қара, қызыл, сары, көк ... түс ... көне ... түс ... ... белгілі затты, құбылысты білдірген.
Оның мынадан білуге болады»,- дей ... ... ... ... зер салды: «...көк сөзі алғаш аспанды білдірген (аспан күйінде
жұрнақ ... ... Ол көк ... (көк ... ... ... себебі
VI-VIII ғасырдағы орхон жазуында ол уақытта түрік ... да ... ... ... ... жағы – ... өсетін нәрселер де (флора) көк
деп аталған. ... көк шөп, жер ... ... ... ... қатарында «қарама-қарсылық, ат ауысу, ұқсату, бөлшектің тұтастану,
қызмет заңдарын» [31; 50-52-бб.] атап ... ... ... ... ... әсіресе
етістік категориясына көбірек тоқталды. Нақты құрылымдық ерекшеліктерімен
қатар, тілші оның мағыналық сипатын адамның ойлау, тану және білу
әрекеттерімен байланыстыра ... ... ... ... ... ... мен «неше түрлі формалану» заңдылықтарын
анықтауға бағыттады. ... ... ... ... ... ... ... жаратылыстың әсер етуімен байланыстыру»
негізінде автор әлемнің тілдік бейнесін зерделейтін маңызды тұжырымдар
жасады, қазақ тіліндегі сөз таптарының дамуын, ең ... ... ... ... ой-өрісінің, білу зердесінің артуымен
бірге етістіктер де өсіп, дамып отырады. Тіл ... ... неше ... нәзік,
неше түрлі абстракті түрлерін білдіру арқылы маманданады, орамдылыққа
жетеді. Сүйтіп, етістіктер – адамның білу процесіне ... ... [31; 28-б.] ... үзінді де осы пікірімізді айғақтайды. Тілдік
зерттеулердің жаңа арнасын өзектеген ғалым кез келген сөзді ой мен ұғымның
бірлігі арқылы ... қана ... ... ... сол ойды яки ... танымның көмегімен «ғылыми өсу», «ішкі мазмұндық, әсерлік
заңдылықтарын» [31; 113-б., 118-б.] уәждейді.
Үшіншіден, «Заман сайын адам ... ... ... ... бір ... екінші басқышқа көшіп отыруына байланысты тілдің
синтаксистік құрылысы да ... ... ... [31; ... ... өзі атап көрсеткендей, авторлық пайымдаудың келесі тілтанымдық
негіздерін синтаксис мәселелері ... ... ... мен олардың
даму жолдарын» жан-жақты саралаған тілші кез келдің ... ... ... өндірістік қатынастардың қалпына, дәрежесіне
сай болады» [31; 69-б.],- деп есептеді. Сабақтаса немесе салаласа
байланысқан жай сөйлемдер арасындағы ішкі ... ол ... ... ... ... ... ... Н.Сауранбаевтың
синтаксистік бірліктерді танымдық тұрғыдан дәйектеген тұжырымдары асқан
құндылығымен көзге түседі. «Жай ... ... ... құрмалас
болу үшін олардың құрамындағы синтаксистік компоненттер бір-бірімен
мағыналық байланыста болу керек. Ол ... ... ... ... тану ... ... ... [34; 251-б.] деген тілші
көзқарасы арқылы қазіргі ... ... ... ... Әлемді қабылдау сана мен жады арқылы ғана емес, сол сияқты ақыл-ой
мен білім негізінде жүзеге асатындықтан, адам ... ... ... ... ... [31; 80-б.] ... сөйлей келе, жадыда
бұрыннан сақталған мәліметтердің көмегімен жаңаны қабылдауға немесе
«...айналадағы ... ... ... оқыйғалардың, құбылыстардың
арасындағы байланысты аңдауға (восприятие)» [34; 44-б.] тырысады,
сондықтан ғалым ... ... ... ... қолданып,
оған «...бұрыннан белгілі ой арқылы жаңа ойдың айтылуы» [34; 6-б.] ... ... ... ... ұштастыра отырып, зерттеуші «Құрмалас
сөйлемдердің шығуына, дамуына игілі жағдай – ... ... ... ... ... ... ... ғылымның дамуы
болуға тиісті. Өйткені жай оқыйға, құбылыс туралы түсініктерге негізделген
бірнеше жеке ойы ... ... ... ойлау әрекетінің даму
процесінде болатындығы сөзсіз. Ал, абстракциялық ойлау әрекеті ғылыммен,
өнермен, яғни ... ... ... ... ... ісімен, яғни барлық
творчестволық жұмысымен тығыз байланысты» [34; 258-б.] деген түйінге келді.
Тілші «...белгілі бір ойдың нұсқасы» [34; 259-б.] бола ... ... ... жолмен өзгерудің» [34; 133-б.], «жаратылысты» тану
арқылы дамудың көрсеткішін құрайтынын ескертті. Нәтижесінде ... жай ... ... ішкі ... «құбылыстардың
оқыйғалардың арасындағы байланысты айқын, дәл ажырату емес, ассоциация,
аналогия, апперцепция принциптерімен жыйнақталып ... ... ... ... ... ... ... «психологиялық
негізін» «талдау (анализ)», ал салаласа құрмаласуда «жыйнақтау (синтез)»
[37; 44-б.] құрайды деген тұжырым ... Олай ... ... тану» ұғымын
тілдік зерттеулермен шебер ұштастыра білген Н.Т.Сауранбаев қазақ тіл
ғылымының ... ... ... маңызды тілтанымдық ұстанымдардың
қалыптасуына, экстралингвистикалық факторлардың дәйектелуіне игі әсер
етумен қатар, когнитивтік бірліктердің де қолданысқа енуіне ықпалын
тигізді. ... ... ... ұғымымен қатар, «сана», «зерде»,
«білім», «жады», «аңдау» сынды сөздерді лингвистикалық талдауға енгізе
келе, ғалым социо-, психо- және этнотанымдық ... ... ... даму ... жүйелеп берді.
«Заттың аты мен заттың өзі бір ... ... ... ... ... ... арқылы бала сол заттың атын, басқа қасиеттерін біледі. Қой,
ат, ит, мысық сияқты заттарды ... ... тірі ... ... ... ... олардың атымен бірге қалыптасады да, бара-бара ол
атаулар да бала үшін өз үйінде, қорасында ... ... ғана ... ... бар ... ... ... болып ұғынылады» [33; 5-б.]
деген ғалым М.Балақаев тұжырымы да сол ... ... ... болып
табылады. Адам санасының қалыптасу, жетілу сатыларын зат немесе құбылыс
атауымен тығыз байланыстырған зерттеуші тіл мен ... ... ... үлгісі ретінде ұғынды, сол себепті «Сөз ... ... ... ... ... аты, ... байлығы
оңайлықпен қалыптаспайды» [33; 5-б.] дей ... ... ... ... ... айқындады. Адамды қоршаған дүниенің бөлшегі ретінде, ал оның
тілдік қорын ... ... ... деп ... ... ... мен ... талдаулары тілтанымдық теорияның негізінде
дамып отырды. М.Балақаев тілдік бірліктердің мүмкіндіктерін жоғары бағалай
келе, ... ... ... ... мәселелерін жақсы білу» [33; 6-
б.] тұрғысынан түсіндірсе, міндеттерін «адам ойының ... ... ... мен ... талғам» [33; 6-8-бб.]
негіздерін байланыстыру, «тілдің бүгінгі қоғамдық қызметін» [33; ... ... ... ... ... ... мәселе, аталған
проблемалардың барлығын «тілдің...жанды өмірлік табиғаты» деп қарастырған
ғалым оның жай-күйін сипаттап талдауда ... ... ... ... ... «қор», «ми жұмысы» сияқты ұғымдар мен тіркестерді жиі әрі
ұтымды пайдаланды. Автордың пайымдауынша, тілдің болашағы мен ... ... ... ... [33; 76-б.] ... ... алдымен
жастардың танымы мен талғамына назар аударды, оларды қалыптастырушы
факторларға мән ... Тіл ... ... ... ... ... ... санасына сіңіру, олардың тілдік сана-сезімін ояту, тілдің
күнделікті өмірдегі қызметін білдіру» ... ... ... ... зерттеуші «семья, айнала» [33; 76-б.] сияқты
мәселелерді алдыңғы ... ... ... ... ... ... жұмсау әрекетін» қалыптастыратын басты алғышарттар тізбегі деп
ұғынды. ... ... ... ... де, ... ... да – ... өмірімізге» [33; 34-б.] тәуелді болатынына көз жеткізген тілші
«Тіл – ... ... ... аса ... ... ... ... оның
байлықтары адам өмірінің алтын қоры, өшпес дәулеті» [33; 30-б.],- ... ... ... ... ... мен ... объективті болмыс
арасындағы қарым-қатынасын екі жақты процесс ретінде ... ... ... тіл адам ... ... ... табылса; екінші жағынан, оның
сусындар бұлағын, пәлсапалық бастауын, танымдық ... адам ... ... құрайды. Оны автор «актив» және «пассив қордың» [33;
6-б.] көмегімен айғақтап көрсетті. «Танымал болған» ... ... ... сабақтастыра отырып, ғалым тілдік қоймаға енген ... ... бір ... өте қалыптасып орнығатынын ескертті,
сөйтіп, «Әрбір тілдің сөз байлығына сол халықтың ... ... ... солардың негізінде танымал болған заттардың аттары енеді
де, іс-әрекет, тіршілігінде керегі болмаған, танылмаған заттардың аттары
бола бермейді» [33; 7-б.] ... ... ... яғни зат ... адамның
танымымен тығыз байланыстыру арқылы М.Балақаев тілдік ... орын ... «ой, ... ... ... ... сол
арқылы «ғасырлар бойы жасалып, үздіксіз даму, жетілу процесіндегі ... ... оны ... ... ... ой санасының даму
процесімен байланысты» [33; 10-б.] болатынын дәлелдеді. Осы мақсатта ... ... бар ... ... ... ... бола бермейтініне» әрі
«барлық тілдің сөз байлығының бірдей еместігіне» [33; 6-б.] ... ... ... ... ... ... ... көріп-білу, сезіп-қабылдау
өзгешеліктерінде жатыр деп ... ... өз ... ... ... сөз ... адамның «ой өрісімен, білім дәрежесімен»,
анығырақ ... «ми ... ... ... [33; 34-б.] ... толығады, өзгереді. Мысал ретінде ғалым қазақ тілінде молынан
кездесетін мал шаруашылығына ... ... ... ... ... ... «Қазақ халқы атам заманнан мал ... ... ... ... тілі төрт ... малға, олардың жемшөбіне қатысты
сөздерге бай, ал өзбек тілі егін шаруашылығына қатысты сөзге бай...» [33; ... ... ... ... ... ... 100-ден астам атауы, ...шөптің
екі мыңдай аты бар ... [38; 88-б.]. ... ... ... кез ... ... адам ... еткен, өсіп-өнген ортаның, оны қоршаған
әлемнің ... ... ... оның ... ... ... ... танып-білген, кәсіп еткен немесе қажетіне жаратқан затына не құбылысқа
ғана адам ат қояды, оны өзге заттармен ... ... ... ... ... тану да өз бастауын сыртқы көріністерден, олардың адамзат
тірішілігіне әсер етер ... ... тіл ... ... танымдық лингвистика негіздері өз тарихын ерте кезден
қалай бастады. Жалқыдан ... не ... ... ... ... жылжып
отырған ізденістердің тамырында когнитивтік заңдылықтардың орын алуы да
сондықтан болар.
«Тілдің ішкі ... [38; 16-б.] ... ... санамен» [38;
36-б.], «мәдени өрлеумен» [38; 17-б.] шебер ұштастыру негізінде сол ... ... ... ... тіл ғылымында экстратанымдық
фактілердің ... ... ... ... ... ... [38; 3-б.] ішкі және сыртқы әсерлер тоғысы тұрғысынан анықтама
беру мүмкіндігі де тіл мен ... ... ... ойы, сана-сезімі, іс-
әрекеті, шаруашылығы...» [38; 60-б.] сияқты ... ... ... аса бастады. Қазақ тіліндегі ... ... ... де ... ... ... ... алған ортасынан,
бойына сіңген құндылықтарынан басталатынын ғалым дер кезінде сезе білді,
сол себепті ... ... ... мағлұматын» кеңейтер алғышарттар
қатарында «аналық ... ... ... ... ... ... ... мен қабылдаудың өзегі деп қарастырды. Тілшінің «...ананың ақ сүтімен
бірге ... ... ... үн, ... ... сөз, сөйлемдер
біртіндеп оның есіту, көру, сезіну қабілетіне әсер етіп, бойын билейді»
[33; 29-б.] деуі де сол ... ... бір ... айқындауға
мүмкіндік берді. Адамға тән барша ... ... ... ... ... бұл тұжырымның астарында, ... ... ... әрі пәлсапалық зейін жатқандықтан, М.Балақаев тіл
дамуын «ішкі» процестің екі ... ... ... ... өзіне тән ішкі заң арқылы; екіншіден, «халық өмірінің ішкі дүние
эталонынан» [38; 60-б.] бастау ... ... ... негізінде. Осыған
орай, ғалым «Әр халықтың сөз байлығы – оның ұзақ ғасырлар бойы кешірген
өмірінің, іс-әрекетінің, ... ... ... көрінісі» [38; 88-б.]
деген аса құнды тұжырым жасады, соның арқасында ... ... ... ... ... ... сөздер қажеттіліктен пайда болады», ... ... ... ... көрінісі» [38; 88-б.]
деген авторлық анықтамалар да тілдің танымдық қызметіне мән беру ... Олай ... ... ... кең ... ... ... мәдениет мәселелерін таза ... ... ... гөрі ... ... ... ғылымдарының тіл білімімен байланысқан ... ... ... Оны ... ... даму ... бір кезеңінде
тіл тек қарым-қатынас құралы қызметінде ғана емес, ерекше ... ... ... де ... атқарады» [38; 24-б.] деп келген
пікірі ... ... Тіл ... - ... сатысы
«...тіл талай заманның айғағын арқалап, ерекшелігін сақтап, атадан
балаға, баладан ұрпаққа жеткізіп, көненің көнесін де ... ... ... Ең ... тілдік қоры мен грамматикалық құрылысын сақтайды»
[32; 7-б.], - деп атап ... ... ... ... ... ... ... сілемдердің» идеялық, мазмұндық әрі тілдік ерекшеліктерін
айқындау мәселелері құрады. Осы мақсатта зерттеуші ... ... ... және ... дамуын түркі халықтарының тарихи өрлеуімен ... ... ... ... және ... ... талдауларына арқау етті.
Автордың пайымдауынша, «тілдің тарихын сол тілдің ... ... ... тарихынан бөліп қарауға болмайды» [32; 3-б.]. ... ... ... ... ... тек таза ... тілдік материалдарға»
[14; 50-б.] ғана емес, сонымен қатар оған ... әсер ... ... ... да жүгіну қажеттігін атады, сөйтіп, «...тілдердің
дамуы, тоқырауы ... ... ... ... ... ... [32; 12-б.] ... қорытынды жасады. Нәтижесінде авторлық
зерделеудің денін Орхон-Енисей жазбалары, ... ... ... Хун ... мен Үйсін туралы пікірлер, араб-парсы, Талас алфавитіне
негізделген ескерткіштер және т.б. мәселелер топтады.
Ғалым «Тіл – тұрақты категория ... рас. ... сол ... ... ... ... ол біртіндеп, баяу болса да, дамиды, өзгереді» [32; 117-
б.],- деп пайымдады, өз зерттеулерін де сол ... ... ... бағыштады. «Елдің аты – ел ғой, ... ол көп ... ... ... оның ... кешірген күндері мен түндері бар. Сонау көне дүниегің
көлеңкесіне ... ... ... ... ... ол ... ... «көзден таса, көңілден шет» болып қала бермек қой. Солай болғанның
өзінде адам ... ең ... ... бірі – тіл. Ана тіл ... ... ... дейін өзінде сақтай отырады да ұрпақтан ұрпаққа
жеткізіп, аманатқа қиянат етпей ... [39; ... ... ... ... тілдің мақсат-міндетін, атқарар қызметін айғақтап
көрсету талабы жатты. Тілдің атауыштық және ... ... оның ... ... ... ... ... бағалаған
тілші тілдік деректердің ... ... ... ... ... ... ... Авторлық қолданыстағы «адам баласының ең
ардақты ... ... ... етіп ... ... тіркестердің, бір
жағынан, лингвистикалық мәні зор болса, екіншіден, танымдық ұғымы да ... ... Оған ... ре엹інде Ғ.Мұсабаев заттар мен құбылыстарды атау
негізінде жататын адам баласының тану, ойлау, тәжірибе жинау ... ... ... адам ... ... ... бір затты өз
қажетіне пайдалана бастауы әрекеттен басталады да, оның ... ... ... ... ... Ол ... ... пайдалы-пайдасызын
айырады. Сөйтіп, затқа арналған әрекет заттың атауын, санын, ... ... ... [32; 116-б.] ,- дей ... ... ... назар аударды, олардың бір ... «әрі ... әрі ... ... көп мәнде қолданылғанын» ескертті. Тілші: «...тас
М.Қашқари – таш зат есім екен, бұл сөзден тас+та ... ... ... өзі болмаса, тас+та етістігі болар ма еді? дейді... Адамның әрекеті
болмаса, ол зат танылып, тас ... атау ... еді. ... ...... [32; ... деп тұжырымдады. «...Зат, атау, әрекеттерді ... ... – бірі ... және жеке ... түсінуіміз - өзіміз тұрған
дәуірдегі тілдің дамуынан туған ілім...»,- дей отырып, ... ... ... ... ескерткен Ғ.Мұсабаев алғашқылар қатарында
тарихи таным қағидаларын тілдік деректермен ... ... ... ... тілдің «сананы сан жаққа жүгіртер» [39; 142-б.] ... ... ... ... ... ... және ... ұстанымдармен тоғыстыра сұрыптаған
көзқарастары айқындады. Барлық рухани мұра ... ... ... ... ... ... арқылы зерттеуші «тіл бірлігі, туыстық
жақындық ... бірі ... ... [32; 42-б.] ... ... ... ... танымдық болмыс пен өмір сүру заңдары, ... ... ... тілдер қорын» [32; 11-б.] жинақтайды. Осы
негізде Ғ.Мұсабаев «біздің жыл ... ... ... ... ... мағыналық жіктеме жасады, сондықтан оларды адамдық фактордан
басталған 3 ... ... ... бөліп қарастырды. Анығырақ айтқанда,
«1. Адамға байланысты атаулар:
а) ... ... ... ... ... аты;
б) лауазым атаулары
в) ұлыс, тайпа атаулары.
2. Жер-су аттары, топонимдер.
3. Қарапайым сөздер» [32; 62-б.].
Адамның ... ... бұл ... тек бір ғана ... ... ... ... «қорды» сипаттайтын қабілетке ие болғандықтан, ... кез ... ... құрамынан кездестіруге мүмкіндік барын атап
көрсеткен тілші антропологиялық танымның ... әр ... ... ... тараған деректерінен өрбітті, өйткені кезінде адам баласы сырттан
әсер етуші ... ... ... ... ... ... оған бар жан-
тәнімен қызмет еткен жекеленген тұлғаларды да жыр-әңгімелеріне қосатын
болған, сол ... ... ... екі жақты сипатын таразылауға
тырысқан – объективті және ... ... ... ... ... ұштастырған ғалым «Адамтану» (Ә.Қайдар) ұстанымдарының, ең
алдымен, жазу ескерткіштері арқылы ... ... ... ... ... ... ауысар қойманың құрамды бөліктеріне ... ... ... ... жазу ескерткіштері болмаса, ... ... ... ... ... оған кейінгі ұрпақ көңіл
аудармаған болар еді. Бұлардың атын әлемге әйгілеген – ... ... ... [32; ... атап ... ... тілдік амалдардың
аккумулятивті қызметіне өзгеше назар аударды, оны тіл ... ... деп ... Осы үлгіде автор жекеленген тайпа атауларының
пайда болу тарихына да зер ... Ол ... ... танымдық
өрісін аймақтық мәселелермен сабақтастыра талдау арқылы тарихи лингвистика
ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... «Үйсін
туралы пікірлер» атты бөлімінде төмендегідей тарихи мәліметтерге шолу
жасады: «Түркі тілдес халықтардың ... ... ... ... ... ... ... екені түсінікті, даусыз мәселе...Үйсін кім? Үйсін
біздің жыл санауымыздың 3-4 ... ... ... ... ... ... өзінің туысы, тілі бір, әдет-ғұрыпта айырмашылығы болмаған...Үйсін
тілі таза ... ... ... атау үй және сін (шең) ... екі ... заманда ол сөздердің әрқайсысында жеке мағына болып, ... ... бірі – ... екіншісі – жұрнақ болып ... [32; ... ... ... ... дамуын айғақтар басты ... ... ... ... жолын зерделей отырып, Ғ.Мұсабаев танымдық
ұстанымдардың диалекетикалық ерекшеліктеріне мән берді. ... ... ... ... адам ... өмір сүру ... көздерінің, «тұрмыс күйінің» даму негіздерімен немесе ... ... ... асып ... бастауымен» түсіндірді. «Өмірге
қажет тұрмыс күйі өзгерді. Шала киімді ... киім кие ... ... оны ... процесінің атауларын жазу қажет болады. Бұрынғы
дәстүрлік жазу аясы тарлық ... ... ... сандық өзгеріс
сапаны да өзгертті...Сондықтан көне алфавиттегі дыбыс таңбаларының ... ... - әр ... ... үлесі. Бұл бір кезде барлығы қатар
қолданылған ... әр ... ... ... ... [32; ... жазды тілші. Тіл құрамының өзгеруі, ең ... ... ... ... ... ... ... бұл екі процесті бір-
бірінен бөле қарастыруға болмайтынын да дер кезінде ... ... ... әсер етер ... ... келе, зерттеуші объективті
шындықтың тілдегі көрінісін үйлесе байланысқан ... ... ... пен ... ... тіл мен ... ... қалыптасу
негіздерімен шебер ұштастыра білген аталмыш ... ... ... ... ... ... отырып, қазақ тілтанымының
теориялық бағыт-бағдарын ... оның ... және жеке ... ... ... ат ... ғылыми ізденістер қатарын
құрады, өйткені қазіргі ... ... ... ... ... ... ... ізімен» [32; 121-б., 110-б.] шешуге негізделген. Соның ... ... ... ... алғышарттар тізбегі жасалып, тілдік
құралдардың тарихи таныммен ұштасқан бірлігі саралана бастады, ... ... ... көне ... көп. ... ... бәрі ... тек
тани білетін қырағылық керек» [32; 132-б.] ... ... ... алып,
қазақ тіл білімі мәселелерін жаңа қырынан дәйектеді.
Тіл – халық – ... ... ... мен ... ... «тарихи
дәуірдің...әлеуметтік себептерімен» айқындаған І.Кеңесбаев қазақ тіл
білімінің қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... таным элементтеріне ерекше зер салды, оларды тіл дамуын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... басынан кешкен жайларды танып-білмей тұрып, оның қазіргі ... мен ... ... бет ... көз ... елестету...қиын» [14;
94-б.] екенін ескере отырып, ... тіл ... ... ... 102-б.] ... ... сол ... тілдік талдаудың өзгеше бағытын
айқындап, жаңа ... ... ... ... ... Бұл ретте
ғалым «мұра», «танып-білу», ... «тіл ... ... ... «тіл қазынасы», «ұлттық құбылыс» және т.б. мәселелерді де нысанаға
алды, сөйтіп, «барша адамзат мәдениетін жалғасып, ұласып ... ... ... ... ... ал тілді «соған дәнекер» болар құрал тұрғысынан зерделеді,
өйткені, ... ... ... тіл, соның ішінде ана тілі,
«халқымыздың қалт етпес, ... ... ғана ... ой-сананың, сезім
талғамының, ілім-білім аңысының ұлттық зор белесіне айналды» [14; 83-б.].
І.Кеңесбаев қазақ тілінің бай ... ... қоры мен ... ... ішінде, әсіресе, тұрақты ... ... ... ... маңызды үш ұғымды байланыстыра зерделеді, олар: біріншіден,
«халық тілінің қазынасы»; ... ... ... ... мен оны ... ... «халық тілінің байлығын» игеру әрекеттері [14; 104-106-
бб.]. Аталған тіркестердің әрқайсысы жеке тұрып та, ... келе ... ... ... анықтаған ғалым тілдік элементтерді
құрылымдық ... ... ... әр ... ... қоршаған әлем
заңдылықтарымен, жеке адам қабілетімен, оның физиологиялық ... ... ... Осы ... тілші байлық не қазына
деген сөздердің алдынан көп жағдайда екі түрлі бірлікті ... ... адам ... екі ... маңызды қасиеттің арақатынасымен
дәйектелді, яғни таразының бір жағында оның тілдік қабілеті тұрса; ... ... ... анықтады. Зерттеуші сөздің номинативтік қызметін
де, ... ... де, ... сатыларға көтерілу сипатын да
аталған екі әрекеттің тоғысқан бірлігімен ... ... ... зат,
тың құбылысқа жаңа ат, жаңа сөз телуіміз немесе өзге тілден оған ... ... ... Ой байлығына сай сөз ғана емес, тың сөз ... ... ... олар ... тіл ... еніп ... ... атап көрсеткен автор тілдің ішкі-сыртқы себептерін шебер
ұйқастыра келе, оның ... ... ... ... ... бастауына, оны қоршаған объективті әлем бірлігіне, сол
шындықтың дұрыс немесе қате ... ... ... қойды, сол себепті
А.И.Смирницкий ұсынған «уәжділік ұстанымын» да ескерусіз қалдырмады. ... мен ... ... ... атай ... тілші
алғашқысы сөздің сыртқы ... ... ... екіншісі оның ішкі
болмысын құрайды деген қорытындыға келді. Соның арқасында сөздің мағыналық
сипатына айрықша мән ... ... сана мен ... ... ... ... сөз ... қажет құрамды бөліктер деп саралады,
сөйлеу мен ... да осы ... ... ... [14; 187-б.] ... ... ... жан-жақты мағыналық
мінездемесі тілдік фактілердің саналы түрде және ерекше ... ... ... Бұл ... сөз ... ... жеке іс ... үлкен танымдық әрекет екендігін де естен шығармау қажет...Тілдің
танымдық қызметі (сөздің де) оның ... ... ... ... ... бейнелей алар өзгешелігінен туындайды» [14; 185-б.],-
деп ... ... тіл мен ... ... ... ... арқылы дәйектеді. Халық жадында ... ... бай ... да ... тану мен ... ... ... анықтап түсіндірді.
Тілші пікірлерінің маңызды бағыты талғам мен ойдың ... 1969 жылы ... пен ... ... ... талғамы - өрелі ой», «Әдеби тіліміз – кең арналы тіл» атты мақалалары
жарық көрді. Олардың басты ... ... ... ... мен ... ... айқындау мәселелері құрды. «Тіл-тілдің заңы бар,
мезгіл, мекендік ерекшелігі бар, жарыса айтылатын ... ... ... ... ... бар. ... ... қай вариантын алсаңыз
да , оның не диалектілік, не профессиялық, не стилистика, ... ... ... әр қилы тарихи (сыртқы) факторлары мен өздік ішкі заңдарына сай
әрбір варианттың арқа сүйер негізі бар» [14; ... деп атап ... ... ... ... тіліміздің шын ырысы», «құнарлы арнасы» ретінде
айқындады, сондықтан оның ... ... үшін «зор ... мен ... 106-б.] ... екенідігін ескертті. Мақалалардың көлемді бөлігі сөз
табиғатын зерделеуге, оның ... ... ... танытар» қызметін
сұрыптап талдауға арналды. Зерттеушілер «тәжірибе», «бейне», ... ... ... ... ... сөз бен көркем ой қағидаларының
сабақтастығынан туындаған шығармалардың ұрпақтар ... ... ... ... бір ... ... бір ... өмірін,
нақтылы бір тарихи кезеңді, әлде бір ... ... ... ... ақын сөзді он екі саққа жүгіртіп, кесек тұлға, нанымды кейіп
жасайды. Осыдан ... ... сөз ... [14; 104-б.] ... ... ... қабылдауға тікелей не жанама түрде әсер ететін
объективті болмыс заңдылықтары да ... ... ... ... да, функционалдық-семантикалық өзгешелігі де айрықша, ал «ішкі
мүмкіндігі - әсте ... ... шегі жоқ ... [14; 115-б.] ... келгенде, І.Кеңесбаев қаламынан туған зерттеулердің кең өріс
ала талдануын, біздің ... ... үш ... ... ... ... ... дейінгі дәстүрлі лингвистикалық арнамен жақын
және жан-жақты таныс ... ... ... ... ... ... ... білуімен әрі, үшіншіден, оның қазақ тілінің
қоғамдағы орнын, танымдық ... ... қоры мен ... ... ... мақсатын берік ұстануымен; себебі тілдің қызметін
тек ішкі ғана емес, ... ... ... ... де қоса ... ... «Бағзы заманнан халқымызбен қоса жасап, атадан балаға мұра
боп селбескен тіл қазынамыз - ел-жұртымыздың, ... ... ... ... ... түйіні, сарқар арнасы есепті» [14; ... ойда ... ... қағидалардың жалпы теориялық парадигмасы
«Қазіргі заманғы лингвистика ... ... ... ... ... ... ерекшеленіп, оқшауланумен бірге, олардың
көпшілігіне тән ортақ заңдылықтардың да бар екендігін ... ... ... ... ерекшеліктер түрінде екі түрлі семьяға жататын тілдерде
кездесуі мүмкін немесе ... бір ... ... ... белгісі деп
қаралатын құбылыс басқа да семьялар тілдерінде ұшырасуы мүмкін...» [40; 19-
б.],- деп ғалым М.Томанов атап өткендей, ... ... ... не ... ... ... ... мақсатында дүниеге
келген жалпы тіл білімі ұстанымдары қазақ тіл ... да даму ... ... ... жалпы теориялық қағидаларды өзектеуге негізделген
бір қатар ғылыми зерттеулер жарық көріп, ... ... жаңа ... ... ... тілін жалпыадамзат атаулыға тән өзге ... ... ... оның даму ... ... да ... ... дәйектеді, сол себепті тілдік бірліктерді
адамзат тілінің табиғи бастауымен, жасалу, ... асу ... сөз ... ... ... ... құбылыстарда өмір
сүретін жеке-жеке белгілер, қасиеттер сөз арасындағы ... ... ... [41; ... деп ... Б.Сағындықұлы атап көрсеткендей,
интра- және ... ... ... ... «тіл және ... «тіл және ... «тіл және сөйлеу», «тіл және
халық», «тіл және мәдениет» сынды ұғымдық қатынастардың астарында да сол
объективті ... ... ... ... ... ... Тілдік
бірліктердің пайда болу негіздерін ... ... ... ... ... ... адам әрекетін әлемдік бейненің
жасалу заңдылықтарымен ұштастырады. Тіл ... өз ... ... ... ғылымдармен байланыста қарастырған зерттеуші К.Аханов та ... ... ... сұрыптау қажеттігін атады, ол «...бұл деректер
тіл білімінің көптеген ғылымдармен ... ... ол ... ... теориялық жақтан болсын, ... ... ... ... және бұл мәселелердің әсіресе ғылымға ... ынта ... ... өте-мөте мәнді екендігін көрсетеді» [2; 35-б.] деген
көзқарас негізінде жаңа лингвистикалық ... ... ... баса ... ... ... өзін ... жамылғыш» деп
таныған ғалымдар қоршаған дүниені тіршіліктің көзі, эволюциялық дамудың
құнды ... ... ... ... ... ... толығуы арқылы
дәстүр мен жаңашылдық мәселелерін саралаған ... бұл ... ... ... ... ... келесі сатыға көтерілуімен,
жаратылыс нормаларымен түсіндірді, ал ... ... ... мен интеграция принциптеріне сыртқы ықпалдар тұрғысынан мән
берді. Оны сол ... ... ... ... ой, ... байымдау, тану, дүниетану, өмірлік шындық, қоғамдық-тарихи
тәжірибе секілді сөздер мен ... ... ... дәлелдейді.
Демек, қазақ тілтанымының үшінші кезеңін ... ... ... ... ... ... ... жалпы теориялық ұстанымдардың қазақ топырағындағы қалыптасу, даму
ерекшелігіне мән беру;
• жалпы тіл ... пән ... ... ... және алғашқы теориялық
оқулықтардың жазылуы;
• тілдік өзгешелік пен тіларалық сабақтастық мәселелеріне зер ... ... ... мен ... ... универсалий
ұғымдарының ерекше өзектелуі;
• тілдің өзге құбылыстармен байланысқа түсу ... ... ... ... ... ішкі өмірі», «ішкі сөйлеу», «рухани-мәдени дәреже» сынды
ұғымдық тіркестердің сөз тарихында алар орнын дәйектеу.
Бұл ... ... ... К.Аханов, Т.Қордабаев, Ә.Хасенов секілді
зерттеушілердің тұжырымдарымен танысып, жалпы теориялық ... ... ... ... ... бөлген дұрыс, өйткені,
біріншіден, тілдің ... ... ... ... бірі ... бірнеше қайтара басылған «Тіл білімінің ... ... «Тіл ... ... лингвистика – тіл мен оның даму ... ... [2; 4-б.] ... ... бағытталған әрі жалпы
тіл ... ... ... тілге әсер ... ... ... ... ... ғылыми
еңбектердің бірі болып табылады; екіншіден, ... ... ... бүкіл тіршілігінің құралы, рухани өмірінің айнасы – ... ... ... қарамаған, оны қызғыштай қорып мәпелеген» [9; ... ... ... атап ... тіл ... қатар, оның бар
болмысы мен қызметін ... ... ... ... тілдік
фактілердің кез келгені қоғамдық, мәдени, халықтық құндылықтарды тануға,
қабылдауға, ... ... ... ... ... ... білуге
мүмкіндік берері сөзсіз. Тіл тағдырын ел болашағымен сабақтастыра ... оны ... ... ... ... ... ұлы да ... [9; 124-б.] деп бағалады, сондықтан оның ... да, ... ... де антропологиялық ұстанымдардың аса ... ... Осы ... ... тіл ... мәселелерін қазақ тіл ғылымы
міндеттерін шешуге арқау еткен Т.Қордабаев зерттеулерінің де ... ... ... ... Үшіншіден, қазақ тіл білімінде жалпы теориялық
мәселелерді жан-жақты зерделеген ... бірі - ... ... ... ... ... ең қажетті де керекті серігі – тіл сырын,
оның ерекшеліктерін білуге, ұғуға тырысты. Соның ... ... ... қаруы – тіл туралы ғылым жасады. Ол ...... [42; ... атап ... ... өзге ... проблемалар қатарында сана, ой,
ақиқат өмір сынды ... да ... ... ... ... жалпы
теориясын» жасауға қажет алғышарт деп қарастырды. Демек, аталмыш кезеңнің
негізгі теориялық тұжырымдарын:
• Тілдік интеграция мен ... - ... даму ... ... ... - дүниені тану құралы;
• «Тілдік универсалий» - уәжделген танымдық фактор.
секілді мәселелер ... ... ... мен ... - танымдық даму нәтижесі
Ғалым К.Аханов А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов сынды ғалымдар
негізін қалаған ғылыми ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық универсалий яки интеграция, тілдік
ерекшелік немесе дифференциация мәселелерін де жан-жақты талдап сипаттауды
мақсат етті. «Тіл ... ... ... ... болып саналатын жалпы
тіл білімі, әдетте, бір ғана ... ... ... тілдердің деректерін
есепке алады, оларды ғылыми тұрғыдан зерттеудің нәтижелерін ... ... ... ... жинақтай келіп, жалпы теориялық топшылаулар мен
қорытындылар жасайды» [2; 6-б.],- деп тұжырымдаған тілші ... тіл ... ... ... ... шешудің өзегі әрі жеке
лингвистиканың «дұрыс бағытта дамуының» басты шарты ... ... ... оның ... енетін лингвистикалық проблемалардың аясын да кең
көлемде зерделеді. «Жалпы тіл ... ... мәні мен ... оның
ойлаумен ара қатынасын, байланысын, адам баласы ... ... ... ... даму заңдарын айқындайды, тілді зерттеудің методтарын
белгілейді» деп атап ... ... ... ... ... мәселелер жігін де, сондықтан, тілдің қоғаммен және адамның ойлау
қабілетімен байланысы, адамның ... ... ... ... мен ... ... ... тілдік амалдардың деректік сипаты,
олардың жасалу, даму ... ... ... ... ... құбылыстардың өзара тоғысуына танымдық, философиялық тұрғыдан ... ... ... заман талабына сай ғылыми дәйектілігімен,
теориялық негізділігімен оқшауланды. Осы орайда, тілші «Қазіргі заманда бір
жағынан, ғылымның ... ... жаңа ... ... ғылымда
дифференциация процесі жүріп жатса, екінші жағынан, екі немесе бірнеше
ғылымның өз ара ... ... сол ... ... бірдей ортақ,
бәріне бірдей қатысты ... ... ... ... ... жасалып, ғылымда интеграция процесі жүріп жатыр» [2; 8-б.]
деген ... ... ... оның ... ... ... ... әр басқа жақтарын зерттеу» [2; 8-б.] ... Оған ... ... ... ... ... қарқынды жүру
себебі: ...зерттелінетін предметтің сипатының өзгеруінен ғана емес, ... ... ... негізгі формаларының мәнісін, осы формалардың өз
ара байланысын, бір-біріне тәуелділігін, ... ... ... ... ... ... және шындық болмыстың дамуының бірқыдыру
жалпы принциптері мен заңдылықтарын, ... ... ... ... ... және т.б. ашып айқындаудан болып отыр» [2;
9-б.] деген тұжырымын ... ... ... ... жаңа ... әлем ... туындайтын нәтиже ретінде ... ... ... ... ... оның ... ... атқарар
қызметін, маңызды үлесін сұрыптады, ... ... ... ... ... ... сабақтастығын саралауға мүмкіндік
берді. Бүгінгі күні когнитивтік ... ... ... құрайтын «дүние
тұтастығын.., оның салаларының, бөлшектерінің, әр ... ... өз ... ... ... ... [2; 10-б.] басшылыққа ... ... тіл ... ... ... ... ... айқындауда аса құнды деректер мен тұжырымдар тізбегін ұсынды.
«Адамның ойлауы тіл ... ... іске ... болғандықтан, философия
адамның ойлау процесі, анығырақ айтқанда, өзін қоршаған ... ... ... ... ... ... деген мәселені ескерусіз қалдыра алмайды»
[2; 13-б.],- деп есептеген К.Аханов еңбегінің ... ... ... ... ... ... ... арнай
отырып, тілтанымдық қабылдаудың бірнеше сатыларын диалектикалық байланыста
жүйелеп берді. Біріншіден, «Адамның ... тіл ... ... ... да, ... ... көрсетеді» деген қағидаға сүйену
негізінде авторлық пайымдаудың алғашқы тобын «тіл мен ойлау» ... ... ... «Сөйлем мен байымдаудың, олардың құрылымдық
элементтерінің арасында ... те, ... те ... ... ... ... мүшелерімен салыстырылады, ... ... ...... ... ... пен предикаттың
қатысынан көрінетін предикативтілік пен екі құрамды сөйлемдегі бастауыш
пен баяндауыштың қарым-қатысынан көрінетін және ... ... ... ... ... ... – баяндауыштық бір ... ... ... сол, ол ... шындық болмысқа
қатысын сипаттайды, предикативтілік...бүтіндей сөйлемнің қасиеті болып
саналады...» [2; ... дей ... екі ... бірлігімен
ортақ тілдік заңдылықтарға назар аударды. Бұл ретте ғалым екі құбылысқа тән
екі жақты ... ... ... олар – ... және ... де, ойлау да – адам миының туындысы, соның жемісі; екіншіден, тіл
де, ойлау да - әлеуметтік құбылыс, ... ... өзі ... ... ... [2; ... деп тұжырымдаған тілші «адамға ... ... ... ... бірлігін ғана емес, ... ... да ... ... ... ... Ғалым «Ойлау мен
тілдің диалектикалық байланысы тілдің ... ... ... ... де ... ... Тіл ... ойымызды жасап қалыптастырып
қана қоймайды, сонымен бірге ол (тіл) ... білу ... ... ... ... сан ғасыр бойындағы мол тәжірибесін сақтауға ... ... ... мүмкіндік береді» [2; 49-б.],- деп атап
көрсетіп, адамзат танымына тән «білім, тәжірибе, жады» сынды ... мен ... ... ... Оның айқын айғағы ретінде
тілші «ойдың екі ... ... сөз етті және ... әрқайсысына «мидың
материалдық физиологиялық процестері» [2; 45-б.] мен «адам санасында
сәулелену» [2; 48-б.] ... ... ... сол ... ... формасын «ұғым, байымда» құраса, екінші түріне «қабылдау мен
елестер ... ... ... ... бұл ... ... ... зерделеудің келесі үлгілері ретінде қарастырылуға
тиіс, өйткені олар ... ... ... бола ... ... іске ... ... қатарын қамтамасыз етеді. Екіншіден,
объективті шындықты саралайтын процестерге ұғым мен ... ... ... көріну өзгешелігі жатқызылды. Тілдің қатысымдық қызметімен қатар,
танымдық мақсатын да ... ... ... тіл ... ... белгілейтін материалдық құрал ретіндегі» функциясына ерекше
зейін қойды, сондықтан «Тіл ... адам ... тіл ... ... мен ... олардың сан алуан белгілері мен өз ара ... ... ... ... ... [2; ... деп түйіндеді әрі
оған дәлел ретінде ұғымның «адам ... ... ... ... – сөз ... жатталып қалатын» өзгешелігіне сипаттама берді.
«Сөздің мазмұнын оның ұғымы, оның мағынасы жасайды да, сөздің формасын ... ... ... ,-дей ... ... екеуінің айырмашылығын да
назардан тыс қалдырмады, яғни сөз бен ұғым бірлігінен олардың ... ... ... көзқарасты ұстанған автор «...кейбір ұғымдар жеке
сөздермен емес, сөздердің ... ... ... бір ... өзі әлденеше ұғымды білдіруі мүмкін. Сөз кейде ұғымды
ғана емес, байымдауды да ... ... [2; 51-б.] ... ерекшеліктерді
атап өтіп, ойлау мен тіл сабақтастығынан өрбитін байымдау ... ... ... сөз ... ... «Байымдау (суждение) шындық дүниенің
адам санасында бейнелену формасы ретінде ... ... ... ... ... ..байымдаудың өзі – бір тұтас нәрсе. Байымдаудың
әрбір бөлшегі өздігінен байымдауды жасай алмайды және оның бір ... ... ... да болмайды» деп анықталып, ... ... өмір ... формасы» ретінде түсіндірілді. Олай болса, ұғым да,
байымдау да адам санасымен тығыз байланыста, ми ... ... ... ... тыс өмір ... ... ... [2; 48-б.] арқылы дүниеге келетіндіктен, авторлық тұжырымдаманың
келесі үшінші сатысын, керісінше, түйсіктер, қабылдау мен ... ... ... ... ... ... жинақтады. Олар да
«дүниедегі заттардың, құбылыстардың және олардың сапа, ... ... ... әсер етуінің нәтижесінен пайда болып», ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Мәселен, тілші «сөз мағынасы ... ғана ... зат, ... т.б. ... де ... ... дейтін пікір бар» ... ... ... бір ... ... ... бір зат жайында адамда елестің
образы пайда болуы мүмкін. Бірақ мұның өзі нақтылы заттың образы ... да, ол ... ... ... ... ... адамдардың
әрқайсысында әр түрлі заттардың образы ... ... ... ... ... екінші адамға тікелей тіл (сөз) арқылы беріле
алмайды. Демек, ... ... ... ... ... сөздер мен
сөйлемдермен берілетін абстракті мазмұн арқылы пайда болады» [2; 49-б.]
деген ... ... ... ... тұтастығын негізге алған ғалым
абстракті және жалпылаушы ойлау мазмұндарын бір-бірінен ... ... ... ... және оларды «шындықтың бейнеленуінің
нәтижесі, қозғалатын материяның әр түрлі ... ... [2; ... ... ... зерттеудің маңызды бөлігін «материалдық тілдік
жамылғышқа ену» ... ... ... ... ... ... ... дәйектеді, өйткені Л.С.Выготскийдің айтуына қарағанда,
«ішкі сөйлеу психологиялық табиғаты ерекше құрылымнан ... ... ... ... ... ... әрекетінің бірден бір бөлігін
құрайтындықтан» [43], ол өзгелерге бағытталған сыртқы сөйлеуге ... ... ғана ... ішкі ... ... жүзеге асуын
қамтамасыз етеді. Осыған орай, «Жүргізілген эксперименттер адамда іштей
сөйлеу ... ... [2; 54-б.] ... ... ... ... тілтанымдық зерделеудің өзіндік ... Бұл ... ол ... ... сигнал жүйесі туралы іліміне»
[2; 55-б.] ден қойып, «материалдық ... ... ... «миға барып жететін кинэстезикалық тітіркенулер» ... ... тән ... ... үдерісіне берген анықтамасын
басшылыққа алды (ІІІ-тарауды қараңыз).
Бесіншіден, К.Аханов тілдің ... ... ... де ... ... құрайды деп есептеді. «Тілдің таңбалық ... ... ... ... және оның ... ... мен ... сөз
тіркесі мен сөйлемнің) объективті болмыстағы заттар мен құбылыстарға
қатыстылығы және ... ... ... ... ... ескеріледі. Тілдік
единицалардың таңбалық қызметіне олардың (тілдік единицалардың) адамның
танып білу ... ... ... ... қасиеті мен адамның
қоғамдық-тарихи тәжірибелерінің қорытындыларын (жиынтығын) тіркеу ... ... ... [2; 58-б.] ... ... тұжырым жасай отырып,
ғалым тілдік ... ... ... ... байланысар
мүмкіндіктерін әрі соның салдарынан ... ... өзге де ... ... ... ... ... етті, сол арқылы ғылымаралық
сабақтастықты, «тілдің ойлаумен, танымның логикасымен және ... ... адам ... ... ... дүниенің көп түрлі
сипатының күллісін ... ... ... ... ... ... ... [44] тілдің таңбалық сипатымен, лингвистиканың ... ... ... ... Еңбекте тіл атаулыға тән
құрылымдық-жүйелік сипат та оның зерттелетін «объектіні тұтас күйінде танып
білуге мүмкіндік ... [2; 62-б.] ... ... ... ... ... ... қиын» [2; 67-б.] деген қағидаға сүйене
келе, тілдік бірліктердің құрылымдық деңгейлеріне, олардың тығыз байланысқа
түсер ... ... мән ... ... элементтер арасында
сақталатын заңдылықтарға, олардың «бірлікте өмір сүрер» [2; ... ... ... ... К.Аханов сөзден басталып, сөйлеммен,
мәтінмен ... ... ... ... ... енгізер»
қабілеттерін де назардан тыс қалдырмады, керісінше, бұл тілдік ... ... ... ... беретін» [2; 272-б.] табиғи даралық
деп таныды.
Қорыта келгенде, ... тіл ... ... бағыттың
өзектелуіне, оның теориялық негізде әрі жалпы лингвистикалық қағидаларды
ескере қалыптасуына түрткі болған аталмыш зерттеу, шын ... ... мен ... ... заңдылықтарын сабақтастырған, олардың ажырамас
бірлігін, ... ... ... ... ... ... бірі ... табылады, сондықтан «Адам санасында шындық өмірдің
бейнеленуі тілсіз іске асуы мүмкін емес. Тіл біздің ойымызды ... ... ете ... ... ... шындық өмір жайындағы ... ... ... [2; 50-б.] деп ... ... ... бұл ... қазақ тілтанымының жаңа белесін құрай отырып, жаңа ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдар тілдік
ізденістердің маңызды бағыты ретінде тұрақталып, ... ... даму ... ... Оны ... әлеуметтік, психологиялық және
этнографиялық таным мәселелерін тілдік деректерге арқау ете ... ... мен ... ... ... ... қоршаған дүние
және оның заңдары адам санасынан тыс және оған ... өмір ... ... ... ... ... және пайдаланады...Объективті шындықта болған
нәрсенің, танылғанның бәрі де тілде белгіленеді» [2; 13-б.].
1.4.2 «Тілдік дәстүр» - ... тану ... шақ ... [1954] мен ... синтаксис
мәселелерінен» [1964] бастап, «Қазақ жазбалары тілінің синтаксисін» [1966],
«Тілдің структуралық элементтерін» [1975], ... ... ... ... тіл» ... мен оның қалыптасу, даму жолдарын [1987]
жан-жақты зерделеген ... ... ... ... тіл ... оқулығын дайындап, тіл теориясының ... ... ... тұжырымдарына шолу жасады. Ежелгі дәуірден бастап, бүгінгі
күнге жеткен тіл ... ... ... ... ғалым тарих сахнасынан орын
алған лингвистикалық ... мен ... ... дәйектеді, ол үшін
заңды пікірталас негіздерімен таныстырды. Осыған орай, ол «Ғылым ... да ... ... адал ... пікірлер таласынсыз,
идеялар күресінсіз өркендеп, өсе алмайтыны ежелден ... ... ... ... тазартатын идеялар күресі – шын
мәніндегі ғылым тезіне түсе ... ... ... ... ... ... тіл ... үшін аса қажет» [9; 4-б.],- деп түйіндеді.
«Тілдік дәстүрді» де, «әдеби норманы» да «тарихи құбылысқа» жатқызған
автор ... ... ... яки ... ... ... [9; 100-
б.] сай жаңарып, ... ... ... ... заңдылық деп ұғынды.
«...тілдің сөздік құрамы адамдардың өндіріс саласындағы барлық істерімен
тікелей байланысты ... ... ... ... да, ... ... дамымпаз келеді. Сөздік құрам – ... ... ... тез қабылдайтын және дереу, тікелей
көрсетіп отыратын сала» [9; 65-б.] болып табылатынына мән бере ... бұл ... ... ... ... [9; ... ... бағалады. Зерттеуші «Тіл – адам қоғамы туындыларының
ішіндегі асылдың асылы, ... ... [9; ... деп ... ... ... Т.Қордабаев тілдік қағидалардың жалпы теориялық негізде
әлеуметтік, психологиялық, ... ... ... ... зер
салды. «Дыбысты тілдің» [9; 98-б.] «екі салаға ... ... ... ... тілдің «материалдық» және «мағыналық,
функциялық» ... ... ... материалдық негізге тілдің
«дыбыстарын, сөздерін, грамматикалық формалары мен ... ... ... ... деп «материалдық жүйесінің адамдар арасында
атқаратын қатынас ... ... ... Екі ... ... сүре ... ... интра- және экстралингвистикалық мәселелер
сабақтастығын дәйектеді. Нақтырақ айтқанда, тілдің құрылымы ғана ... ... ... ... ... танымдық бөлшектер, прагматикалық
негіздер тіл ғылымының зерттеулерін құрады. Автор ... ... ... ... ... ... ... күйінде туып
бірте-бірте қалыптасатын, орнығып, тілдік дәстүрде, дағдыға айналатын» [9;
99-б.] тілдік бірліктердің ... ... ... ... тану,
салыстыру әрекеттері негізінде талдады, сол себепті ғалым зерттеулерінде
«сөйлеу тәжірибесі», «өмірлік шындық», «қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... ұғымдар кеңінен
қолданыс тапты.
«...тіл де қоғам мүлкі. Ол – мүлік болғанда анау-мынау мүлік ... ... бойы ... ... ең асыл қазынасы» [9; 106-б.],-
деп тұжырымдаған Т.Қордабаев тіл қызметтерінің ішінде танымдық процестерге
де ерекше мән берді. ... ... ... тіл ... ... ... ... [9; 124-б.] ескерген тілші адам жадында
сақталар мәліметтерді, ең алдымен, тілдік амалдар ... ... ... ретінде» [9; 208-б.] жетіп отыратын «асыл қазыналар» үлгісі деп
таныды. Ғалым ... ... ... ... ... үстіндегі күйі» [9;
122-б.] ... ... ... ... тек ... ... ... ол «адамның ішкі өмірінің рухани байлығын шығаратын
да құрал» әрі «орынды ... ... ... ... ... ... ... айна» да бола алады. Оны айғақтайтын факторлар
қатарында ғалымның зерттеулерінде адамның дүниені ... ... мен ... ... өз ... ол ... ұғым қалыптастыруы
туралы тұжырымдар кездеседі. Бақылау мен қорытындылау, салыстыру мен
түйіндеу ... ... ... ... ... да сол күрделі
жаратылыстың салдарын айғақтайтынын дәл анықтаған ғалым ... ... ... ... ауыз ... де, ... ... үлгілерін де
рухани өрлеу заңдылығымен ... ... ... ғасырдан ғасырға
жалғасып келген көркем ойының, рухани өмірінің байлығы, сөз ... ... ... ... ... ... ... баршаға аян» [9; 79-б.],-
дей отырып, Т.Қордабаев оны ... ... ... ... ... ... ... құбылыстарының көркем тарихы, ең басты
дерегі» ретінде ... ... ... ... ... әсер ... олардың жеке белгілерінің санада бейнеленуі түйсік
деп аталатынын» ... әрі сол ... ... адам ... ... ... жеке ... салалары туралы
мағлұмат алатын болғандықтан», «қабылдау кезінде заттың, құбылыстың тұтас
бейнесін сезіну, бағамдау» [46; 22-б.] ... кез ... ... ... ішкі ... ... ... оның шығармашылық
қабілетін жүзеге ... яғни ... ... қара сөз бен дарынды
сөз хақындағы ұстанымдарын басшылыққа алуға ықпал ететінін ... ... ... «сөз ... танымдық қызметінің ерекше көрінетін тұсы –
философиялық ой толғамдарының құдіреті, әлемі. Мұнда ... ... ... пен ойлау, сана мен ... ... ... ... [47; ... ... негіздерін «ұлттық бірлікпен», мәдени
дәрежемен, «тіл ... даму ... ... ... зерттеуші
тілдің «функциялық байлығын» да «тілдің қоғам өмірінде атқаратын қызмет
өрісімен» [9; 102-б.] өлшеді. Осыған ... ... ... тілдің сол тілде
сөйлейтін қауымдар ... ... ... ... ... қатар, сол
қауымның күресі мен жеңісінің құралы, мәдени өмірінің ... ... [9; ... деп атап ... Барлық түйіндердің бастауында
«өмір шындығына сай тұжырымдарды тұрақтандыру» [9; 103-б.] ... ... ... ... ... да аналогиялық танымның,
диалектикалық заңдылықтың нәтижесі ретінде ... ... ... «жай сөз ... ... ... сөз көркі...нұсқа сөз» [9; 208-б.]
тұрғысынан ... ... ... ... оның тыңдаушыға әсер етер
өзгешелігін де танымдық мүмкіндігімен таразылады, сондықтан мақал-мәтел
компоненттерінің ... ... да ... ... ... ... өткір» етудің құралы деп дәлелдеді. «...Ит тойған жеріне, ер
туған жеріне. Адал ... елге ... арам ... ... бір ... ... қасиет, ардақты іс айтылса,
басқа компонентінде жағымсыз қылық, жаман іс айтылған. Осындай ... ... ... ... ... ... тартымды қасиеті
күшейе түссе, екінші жағынан, жамандықтың жексұрын, ... ... ... ... [9; 218-б.] ... ... астарында да адамның
когнитивті қабілеті ... ... ... ол өзін ... ортадан
бұрыннан таныс заттар мен құбылыстарға ғана ұқсатып, салыстыра алатыны
мәлім. «...сөйлемдер ... ... ... ... баяндалатын әрекеттердің, жағдайлардың, оқиғалардың бір-
біріне аналогия ретінде немесе контраст ретінде ... [9; 220-б.] ... ... ... хақ, яғни ... зерттеулерінде танымдық
процестің тілге, тілдік амалдарға әсер ету ... ... ... ... ... деп ... ... универсалий» - уәжделген танымдық фактор
«Соңғы кездерде типологиялық тіл білімі ... ... ... ... ... ... жүр» [42; 10-б.],-деп тілші Ә.Хасенов ... ... ... ... тіл ... ... ... қойған жоқ, олар жаңа «теориялық-методологиялық негіздердің»
де жүзеге асуына айтарлықтай үлес ... ... ... ... ... ... логикалық, психологиялық тұрғыдан өзектеуге;
«адам ортасын, адам қоғамын» нормалар мен заңдылықтар ... ... ... тіл тағдырымен салыстыра зерттеуге; тілдер ... ... ... ... мүмкіндік алды, сол арқылы
«абсолюттік универсалий» ұғымын айқындайтын тілдік ... ... ... ... ... ... ... «...тіл-
тілдің бәрінде де дауысты, ... ... бар; ... ... сөз ... ... арқылы қарым-қатынас жасайды...» [42; 19-
б.] т.б. Бұл ретте ғалым танымдық ұстанымдарды да жалпыға ортақ универсалды
белгілерді айғақтауға ... ... ... мен ... сөздеріне
ерекше назар аударды. «Адамзат қоғамы ұзақ және қилы-қилы жолдарды ... ... өзін ... ... ойлау арқылы ғана тани алады»,
«Адам ойлауы тілдің шығуымен, тілдің шығуы адам ... ... ... ... қалыптасты», «Ұғым жалпы адамзатқа тән категория» [42; 316-
б., 54-б., 308-б., 94-б.] секілді тұжырымдардың көмегімен тілші универсалий
қағидаларын антропоцентристік ... ... ... ... ... ... жая ... жалпы теориялық мәселелердің жаңа сипатта
дамуына әсер ... ... ... бола ... өмірдегі, айналадағы сан алуан
құбылысты белгілейді, солардың атауы ретінде қызмет етеді: ... ... ... т.б. ... [42; ... ... ... тілдік
универсалийдің бастапқы көрсеткіші ретінде сөз бен оның ... ... Оны ... туған тілі, адамды дүниеге келтірген, кіндік кесіп,
қаны тамған ... ... ... ... ... Сөз – адамның арғы ата-
бабасының ... ... үні» [42; 91-б.], ... ... ... мен ... білдіретін тілдік таңба» [42; 92-б.],- деп
сипаттады, сол себепті сөздің ... да ... ... ... мен
құбылыстардың тілдегі сәулесі» ретінде айқындалды. Осыған орай, зерттеуші
лексикалық бірліктерді халық тарихымен, оның тілдегі көрінісімен ... ... ... ...... ... ... айнасы»,
яғни тілдегі сөздер де, әсіресе «байырғы лексика» элементтері, ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік қалыптасу мен дамудың айғағы болып
табылады, өйткені олар ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрып, салт-санасының, өскен
ортасы мен ... ... ... ... замандар бойы сақталынып
та, қолданылып та келе жатқан аса құнды асыл мұрасы» [42; ... ... ... халық тарихымен, ел дамуын ой ... ... аса ... ... ... ... «тіл мен ... тіл мен
ой» ұғымдарын зерделеді. «Тіл мен сана және тіл мен ... ... ...... ... ... ең ... бірі» [42; 19-б.] екенін ескерткен автор оның ... ... ... ... ... Сана ... оның ойлау процесімен
байланысар өзгешелігін талдап көрсету арқылы тілші адамның ішкі және
сыртқы ... ... ... ... да ... ... ... ішінде ойлаудың бір бөлігі деп ... ... ... де мән берді, сондықтан сананы «адам ойы, ... мен ... ... ... білдіре алу қабілеті, сол ақиқатты бейнелеу
процесінің өзі ... ... ал ... ... ... ұғымдарды,
байымдауларды, ойға қорытылғандарды бейнелеу қабілеті, өмірді сол ... ... ... өзі деп ... болады» [42; 20-б.] деп
қорытындылады. «Сана» деген сөздің орнына зерттеуші «белгілі бір ... ... ... ... ... сияқты тіркестерді» пайдалануға
болатынын атап өткен, сондықтан оны қоршаған әлемді қабылдаудың ... деп ... ... мәселені бағдарлап зерделеу мақсатында
Ә.Хасенов өзге пәндердің көмегіне жүгінді, олардың тіл мен ... ... орны мен ... ... жеке-жеке сатылап дәлелдеді. Мәселен,
философияға тілші «адамның рухани да, табиғи да көзін ашушы ұлы күш» ... ... ... ... ... оны ... ... бағдары деп
таныды. «Логикалық және ... ... ... «ұғым мен сөздің, байымдау мен сөйлемнің, логикалық және
грамматикалық категориялардың» [42; 23-б.] ... ... ... ... «ойлау формалары мен заңдары туралы ілім» ретінде ... ... ол ... мен ... әлеуметтану, этнография
мәселелерін де қарастырды, өйткені «...тілдің дамуын, жалпы тіл тағдырын
қоғам тарихымен – сол ... ... сол ... туғызушы, сол тілді
қолданушы халық тарихымен ... ... ... ... [42; 316-б.] ... ... пәнаралық ұстанымдар ... ... ... ... ... ... да ... факторларды
ұтымды пайдаланды, ол үшін адамға тән және ... ... ... ... ... ... білді, сөйтіп, «адам ортасының күші»
сынды ұғымның арасалмағын «сөздің мақсатымен», «адамның санасымен» ... ... ... ... ... Бұл ретте автор «ойдың
құрамды бөліктері» дей отырып, ... мен ... ... адамның
ой қорыту әрекеттеріне ерекше назар аударды, солардың көмегімен адамның
ұқсату, суреттеу, бейнелеу, ... ... де ... негізде
жүйеледі. Тіл мен таным нормаларының универсалды табиғатынан бастау алған
жалпыадамзаттық әрекеттердің барлығы да ... ... ... ұсынылды. Авторлық тұжырымдардың ... де ... ... ... ... ... тілдік универсалийдің де,
тілтанымдық жалпы теориялардың да астарында типологиялық бірлік, ареалды
қарым-қатынас, әлеуметтік –қоғамдық даму ... деп ... ... тіл ... ... ... [42; 316-б.] деген қағиданы берік ұстанған
Ә.Хасенов тілдер ... да, ... ... ... ... ... ... қажеттілікпен айқындады. Дегенмен, әрқайсысының өз дәрежесін,
өз бағытын, өз айырмашылығын да ескерусіз қалдырмады. Осы орайда, ... ... ... мен оның даму ... ... ... ... даму заңдары бойынша дамымайды. Тіл ... ... ... көрсете, білдіре отырып, өз даму заңдары - өзінің ішкі
даму заңдары бойынша ... деп атап ... ... ... пен ... ... өзектеген ғалым «Адам ортасында, адам қоғамында
өспеген адамда тіл болмайды» [42; 51-б.] деген тұжырым жасады, яғни ... ... ішкі ... түйсігі мен сезімдерін де ... 54-б.] ... ... та, ... та ... өзіне қажет
алғышарттардың сақталуын қажет етеді.
1.5 Қазақ лингвистикасындағы тілтанымдық «этюдтер» парадигмасы
ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... тіл ... жалпы
ұстанымдар бүгінгі күні қазақ тіл білімінің ... ... тың ... ізденістер мен зерттеулердің жүргізілуіне
мүмкіндік беріп отыр. ... ... ... ... жан-жақты
дәйектей әрі өзіндік үрдіспен дәлелдей дамып келе жатқан қазақ «тілтану»
жүйесі тіл ғылымын соны ... ... ... әсер ... ... толықтыру үстінде. Тіл пішін мен ... ... ... ... жиынтығынан, олардың өзара байланысу
ерекшелігінен құралған күрделі де ... ... ... оның ... өзгешелігін жеке салалық және салааралық
зерттеулерге арқау етуде. Ғылым ... адам ... тілі ... ... қоғамдық ғылымдармен де, психофизиология мәселелерімен ... ... де, ... ... де
сабақтаса дамитындықтан, тілдің шығу тегін, табиғатын, қызметін саралау
мақсатында тілшілер адам, ... ... ... ... сияқты ұғымдардың мән-
мағынасына көңіл бөліп келеді. «Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл – ... оның ... сол ... ... орай әр ... ... ... бірқатарының мағыналары өзгеріп, ... ... ... ... ... ... ... бір
топтары сол қоғамның сол дәуірдегі ... ... ... ... [48; 141-б.],- деп ғалым Р.Сыздық атап көрсеткендей, ... тек оның ішкі ... ... ғана ... оған сырттан әсер етуші
өзге фактілердің ықпалымен де айқындалатындықтан, ... ... ... ... ... ұстанымдардың соны бағыттарын
анықтауға мүмкіндік берері даусыз.
Тіл теориясының ... ... мен ... ... ала әрі ... ... зер сала дамып отырған жалпы
тілдік ... ... ... тіл ... ... 5 ... қарастыруға
болады:
• тіл және қоғам, әлеуметтік дамудың тілдік ... мен ... - ... ... ... тіл және ойлау, адам ойының тіл ... ... ... ... ...... мәселелері;
• «этнос болмысы» және «тіл әлемі» - этнолингвистика ... тіл мен ... ... сабақтастығы – лингвистикалық
мәдениеттану негіздері;
... ... ...... ... ... назарын өзіне аударған Қазақстандық лингвистиканың
өзекті ... ... әр ... ... ... және
онтологиялық негіздерін ... ... ... ... ... этнолингвистика секілді интегралды салаларға, ат ... ... ... ... ... ... актілерінің теориясы мен мәдениаралық қатынас
проблемаларына және т.б. көңіл бөлу ... ... [49; 5-б.],- деп ... атап ... қазақстандық тіл ғылымы лингвистиканың
маңызды проблемаларын шешуге зор үлес қоса ... тіл ... жеке ... өзге ғылымдармен тоғысқан бірлікте қарастыру арқылы таза формалық
тұжырымдармен қатар, тілге пәлсапалық, ... ... ... ... де ... Демек, бұл кезде тілдің қатысымдық
қызметімен ... оның ... ... ... ... ... мен деректерді жинақтайтын, қоғамдық тәжірибелер мен білім-ғылым
қорларын құрайтын ... ... ... ... ... бастады.
Соның арқасында тілді материалдық әрі рухани мәдениетті қалыптастырушы
құрал ретінде жан-жақты ... ... ... ... Әр ... ... ... толықтырып, нығайту негізінде тілдің уақыт пен заман
талабына сай ... ... ... ... ... ... ... де назардан тыс қалдырмайтындықтан, ғалымдар тілді ... ... ал тіл ... ... ... ... қарастыру керектігін
дәлелдей түсті. «Қазір ақпараттар заманы, ақпараттық қоғам өмірде жаңа
үрдістерге жол ... ... жаңа ... ... Қазіргі шешендіктің
басты міндеті – ұлттың рухани мәдениетін бойына ... ... ... ... өткізіп, ой қорытындысын жасай білетін,
өзіндік ... ... ... алдына шығып шешіліп сөйлеп, өз
пікірін саналы қорғай餙алатын, жұртшылыққа ой тастап, іске жұмылдыра алатын
қабілетті адамдарды ... [50; 4-б.] ... ... тілдің
қоғамдық-әлеуметтік принциптерін анықтау, адам ... ... ... мен ... келбеті іспеттес психофизиологиялық, ... ... ... ... ... ... ... үстінде, сондықтан адам мен қоғам ұғымдарынан туындайтын, олардың
өмір сүру, әрекет ету ... ... ... тіл ... ең ... қоғамдық фактор ретінде және оның маңызды
құрамды бөлшегі есебінде әрі ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі жолдың жалғасын құраған бұл
зерттеулер ... ... сай ... та, ... та отырғандықтан,
маңызды да өзекті ... таза ... ... ... ... ... ... дұрыс деп қорытындыладық,
өйткені ғалым Ә.Қайдардың айтуына қарағанда, ... ... ... ... ... топшылаулар» [36; 27-б.] тізбегі
болып табылады. Басқаша айтқанда, тіл мен ... ... өз ... ете ... ... кезең зерттеушілері қазақ тіл білімінде
когнитивті ізденістердің өзектелуіне, танымдық ұғымдардың ғылыми ... және ... ... ... зерделенуіне көп үлес
қосты. Осыған орай, ... ... тіл ... ... ... ... ... өсуін қамтамасыз етіп отырған ғалымдардың еңбектеріне мән
беру аса ... Ол үшін ... ... ... теориялық
тұжырымдарын айқындап алған дұрыс. Ондай мәселелер ... ... ...... ... ... ... – танымдық заңдылық;
• Тілдік қор – танымдық жады қызметінің ... ... ... мен ... ...... ... түйіндер уәждеді.
1.5.1 Лексикалық бірліктер – таным көрсеткіші
ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап дүниеге келген ... ... ... ұғымдарды жан-жақты қолдануымен, лингвистика
мәселелерін экстрафакторлар негізінде түсіндіруімен және ... ... және ... ... ... ... ... көзге
түседі. Тілді тек қарым-қатынас құралы ретінде ғана ... ... ... ... ... адамзат тіршілігінің негізі, тәжірибе мен білім
арнасы, таным өзегі деп қарастырған ғалымдар оның ... қоры мен ... ... ... ... ... ... әрі мағына мен пішін бірлігі тұрғысынан, әрі ұғым мен таным
арақатынасы негізінде ... ... ... ... ... ішінде әсіресе тілдің лексикалық қабаты ... ... ... ... отырған, себебі заттар ... ... ... ... ... ... ... өрісіне,
ұғымдық аясына зер салудан басталары ақиқат. «Тіл адам баласының қол ... ... ... ... Әрбір тілдің сөздік құрамындағы сөздер
халықтың басынан өткен ұзақ сонар ... оның ... ... күнкөріс-тіршілігін, мәдени-рухани өмірін, бүкіл
экономикасын айнытпай айқын ... бере ... Сөз ... ... ... ойымыз, идеямыз, ұғымымыз сақталған» [51; 6-б.],- деп
ғалым Ә.Болғанбаев атап көрсеткендей, ... ... ... мен когнитивтік қызметі оның кез келген халықтың ... ... ... ... ... ... ... осы лексикалық арналарға бағыттала отырып, сөз ... оның ... ... ... ... ... ... «Сөз дыбыстық құрамнан жасала отырып, зат, құбылыс, іс-қимыл
жайында жалпыға түсінікті, қоғамдық дәрежеде ... ... ... ... ... [52; 67-б.] ... ... нық ұстанған
Ә.Болғанбаев өзге ... ... ... ... және ... ... ... Осы мақсатта «сыртқы дүниенің» ... мен ... даму ... да ... ... керісінше,
тілдік құралдардың бастауы ретінде жоғары бағалап, тіл мен ... ... ... ... шешуге арқау етті. «Ұғым –логикалық
категория, ... ... ... ал сөз – ... ... ... ... тығыз байланыс бар. Логикалық ұғымның тіл жүйесіне қатысы
сөз арқылы іске асады. Ұғым дегеніміз – шындық өмірдегі зат, ... ... тән ... белгілердің адам санасында жинақталып, қорытылып
берілген ... Адам ... ең ... сезім мүшелері (есту, көру,
дәм, иіс сезу) арқылы қабылдауға ... ... ... ... ... ... ... [52; 69-б.] секілді тұжырымның астарында
да сол байланыстың мүмкіндігі мен ... ... ... ... ... ... деректі сипаттағы көрсеткіштеріне зер
салса, екінші кезекте оның ... ... ... әрі ... ... ... фактілеріне, анығырақ айтқанда,
дерексіз заттар мен құбылыстарға, мән берді. Сөйтіп, оларды «адамның ойлау
қабілетінің ... ... ... ... ... ... тек түйсік сезімі арқылы қабылданатын» өзгешелігімен ... осы ... ... жады ... де, ... ұқсату, салыстыру
әрекеттерін де өзектеді.
Тіл өнері үлгілерінің дамуын «сол тіл арқылы ... ... ... ... ... тәжірибесін, дүниетанымын ұрпағына ғибрат
етіп ұсыну әрекеті» [53; 8-б.],- деп ... ... ... ... ... ... ұғымдарының табиғатын тілтанымдық
зерттеулердің маңызды бөлшегі деп тұжырымдады. Тіл табиғатын, оның қызметін
жоғары бағалаған ... оны ... ... ... ... бастауы деп
қарастырды, сондықтан тілдік ... ... ... ... ... ... ... мен пайымдау әрекеттеріне жүгінген автор тұжырымдары
терең этнофилософиялық астармен, тарихи ... ... ... ... ... ашып ... ... маңыздылығымен
сипатталады. Ғалым тарихи дамудың нәтижесін құрайтын ... мен ... ... ... мақсат ету арқылы қазақ тіл
білімінде жаңа лингвистикалық бағыттың ... ... ... ... автор «Тіл әлемінің» өзіндік табиғатын, даму заңдылықтарын толық та
жан-жақты зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... паралингвистика
іспеттес этнолингвистика да – «этностаным» мен ... ... ... ... ... ... ... болған жаңа сала» [36;
8-б.],-деп түйіндеді. «Этнос болмысын» ... ... мен ... ... ғалым тілді танымның, психологиялық қабылдаудың, әлеуметтік
қалыптасудың кілті деп бағалады. «...белгілі бір ... ... ... ... бір ... ... тарихына байланысты, сол
халықтың мәдениетіне, ... ... ... т.б.
экстралингвистикалық факторларына қатысты зерттеу ... [36, ... ... ... ... бастауын тілден өрбіте отырып, ғылыми
тұжырымдарын пәнаралық сабақтастық нәтижелерімен дәйектеді. Тіл ... ... ... ... зерттеген тілші
ғылымдардың бір-біріне «мұқтаж» болатын тұстарын сөз ... ... ... ... саралау, «күңгірттенген бірліктердің
мәнін ашып, жасалу мотивтері мен қолданыс ... ... және т.б. ... ... негізінде тілші қазақ этнолингвистикасының өзіндік сипатын
тұжырымдап, оның ... ... ... этносының ұлттық бейнесін,
өзіндік ... ... та ... ... оның тіл ... – «тіл әлемі»
арқылы ғана ... ... әрі «Тіл ... этнос бейнесін тек
лексика қорының жиі қолданылатын «үстіңгі қабатындағы» мағыналық бірліктер
негізінде ғана ... ... ... оның ... ... қойнау-
қолаттарында тұнып жатқан [бүгінде сирек қолданылатын] сөз маржандары
арқылы да ... [36; ... ... ... ... ... ... тілші тілдік құралдардың «өткен өмір мен
бүгінгі болмысты танып-білудегі логикалық, ... ... ... прагматикалық, этнолингвистикалық мәнін» [53; 14-
б.] зор бағалады, сондықтан «адам баласына тән ... ой, ... ... ақыл, дара біткен даналық – ... ... ... айтылған сөз арқылы ғана әр қырынан жарқырап көріне алады» [53; 16-
б.],- деп есептеді. Ғалым зерттеулерінде ... ... ... ... ... қоры», «рухани мүмкіншілік», «дүниетанымды уағыздау» [53; 31-
б., 24-б.] секілді ұғымдық тіркестер арқылы «ұлт даналығын» ... ... ... ... ... ... тек сол ... өз
тілінде, өз ортасында және өз данагөй-ақылмандары арқылы ғана қалыптасады»
[53; 41-б.],- дей отырып, ... ... ... «сол ... ... ... ... рухани-мәдени құндылықтарын,
өріс-қонысын т.б. тарихи танымдарын сөз етумен» [54; 4-б.] ... ... ... этнотанымдық деректердің сабақтастығы арқылы қазақ
тіл біліміндегі тілтанымдық теорияның халықтық ... ... ... адам ... ... ... әлем заңдылықтарынан нәр
ала қалыптасқан күрделі де маңызды ... бірі ... ... ... ... бейнемен, ... ... ... ... ... және сол ... ... модель үлгілерінің деректанымдық мәнін
атады, логикалық танымның дедуктивті-индуктивті амалдарына да осы мақсатта
жүгінді. Тілші Р.Сыздықтың «танымдық» талдауларында да ... ... ... сөздердің идеялық мазмұнын басшылыққа алған үзінділер орын
алған. Автор «заманының ... ... ... ... беру»,
«әсемдік әлемі» [55; 66-б., 71-б., 14-б.] сынды тіркестерді қолдана отырып,
өмірлік тәжірибені адамның танымдық қабылдауымен, тілдік ... ... ... сол арқылы тілтанымның өзекті мәселелерін
дәйектеді. ... ... ... ана ... ... бойы
қалыптасқан, белгілі бір ... ... ... де ... ... ... өзі де жаңа теңеулер ұсынады. Қалыбы дегенде
теңеулердің жасалу тәртібі сияқты ... ғана ... ... ... (зат, ... ... ... айтамыз. Мысалы, М.Әуезовтің
алғашқы әңгімелеріндегі теңеулердің дені ... ... ... ... ... ... ... мал
бағу, көшіп-қону сияқты тіршілік әрекетінен алынады» [21; 30-б.] ... ... ... ... барлық сатыларын тілдік талдауға арқау
етті. Біріншіден, қоршаған ортаның ... ... ... ... маңызы аталса; екіншіден, тілтанымдық модельдердің
материалдық негізін анықтау арқылы жеке ... ... ... ... ... сараланды. Тіл мен таным негіздерін
жеке тұлғалардың психологиялық әлемі, қоршаған ортаны ... ... ... ... ... ... бөлігі ақын-
жазушылардың шығармаларын талдауға бағытталғандықтан, ғылыми тұжырымдар көп
жағдайда жеке ... мен «тіл ... ... ... ... ... «Суреткер тілін танудың біз ... әлі де аз емес ... ... ол ... ... ... ... ізденістермен қатар, көркем тілдің жалпы теориялық мәселелеріне де
қатысты болатынын және айтамыз. Бұл – ... ... [55; 6-б.],- ... өзі атап ... ... ... және танымдық мақсатпен
жазылған» [55; 8-б.] ... ... тіл ... ... ... көмектесіп қана қоймайды, сонымен қатар әлемдік лингвистиканың да
болашақтағы мақсат-міндетін танымдық бағытта саралауға мүмкіндік береді.
«Тілде де әзір ... ... ... ... ғасыр бойында әр
түрлі құбылысты өз ара салыстыра суреттеу, ... ... ... ойды тыңдаушыға әсерлі етіп, көркем түрде жеткізу дағдысының
нәтижесінде қалыптасқан тіркестер, афоризмдік ... ... ... жеке ... да ... айқын сөз де, сөйлем де мол» [56; 18-
б.] болатындығын негізге алған ... ... ... дені ... ... [56; 157-б.] арқылы тіл мен
халық ... ... ... ... бағытталған. Тілдік бірліктер
табиғатын этнотанымдық қабылдаудың нәтижесі деп дәйектеген ... ... ... ... ... ... ... мен
мәдениеттің көзі тұрғысынан зерделеп, ... ... [56; ... ... ... ... ... [56; 11-б.] деп есептелетін
құндылықтар мен ... ... ... ... болмысты қалыптастырушы
алғышарттар ретінде түсіндірді. Оған ... ... ... ... ерекшелігіне назар аударды. Айталық, «АЖ» - да
тікелей кейіпкер ретінде қатысқан төрт жүздей ... аты ... ... ... ... ... лақап атына төмендегідей талдау
жасады: «Құнанбай Нұрғанымды өз атымен, Нұрғаным деп атамаған, Қалмақ ... ... ... Әлде ол ... ... этнониммен байланысты
ма? Бұл ретте қалмақ этнонимі жөніндегі мына бір пікірді еске ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді
(Дарбакова). Осыған жуық мағына «АЖ»-да ... ... аты ... Қалмақ антропонимінде де бар сияқты. Олай дейтініміз: Нұрғаным
– тобықты ішіне Түркістан жақтан ... ... ... ... ... ... мен Тобықтының араластығын ескерген болар» [56; ... ... ... ... ... ... әрекеттеріне негізделетін
мұндай тұжырымдар, біріншіден, физиологиялық даму мен психологиялық
қабылдаудың ... ... ... әр ... өз келбетін айғақтар
әлеуметтік-мәдени нормалардың көрсеткішіне айналып отыр. Бұл ... ... ... ... сол ... халықтың қоғамдық дамуын
сипаттайтын тілдік амалдар қазіргі когнитивтік ұстанымдарды дәйектеп ... ... ... оның негізгі танымдық қорын да қамтамасыз ете
алады. «Е.Жанпейісовтің еңбектері ... ... ... ... ... кең ... ... этимологиялық
талдауларымен ерекшеленеді» [57; 10-б.],- деп ... ... ... ... ... екінші тарауында шығармаға арқау болған «көне
және қазір ... ... ... жан-жақты талданып, жинақталған.
«Тілді, оның әдеби түрін де халық жасайды» [58; 5-б.] ... ... ... [56; 18-б.] ... оның ... тілшілер назарына ерте кезден іліккен, сол себепті зерттеушілер әдеби
шығармалар тілін зерделеу барысында да, сөз өнері ... ... ... баспасөз тілінің ерекшелігін жүйелеу арқылы да ... ... ... ... ... «тіл ... «мирас» [56; 8-18-бб.] сынды
ұғымдарды жиі қолдана отырып ... ... ... «Халықтың ерте
кездегі әдет-ғұрпы, тұрмысы жайындағы этнографиялық ... ... мен сөз ... тарихи сөздіктер мен тарихи ... олар ... ... береді...тіл – солардың бәрін ... ... ... ... ... және ... ... бірі» [2; 24-б.],-деген еді. Осыған орай, Е.Жанпейісовтің
«М.Әуезовтің «Абай жолы» ... ... атты ... де ... ... олардың мән-мағынасын түсінуге әрі қолданылу
шеңберін ... ... ... ... мүмкіндік беріп отыр.
Абай ... ... ... ... ой ... [56; ... туындаған нормалар мен заңдылықтар деп бағалаған тілші
«байырғы тіл ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің, өнерінің, көркем ой тәжірибесінің,
рухани-эстетикалық байлығының өзіндік ерекшеліктерін, ... ... ... атады. Ғалым эпопеяда кездесетін «этнографиялық тіл құбылыстарын»,
«шығыс дәстүрін», «өлшем, ... ... ... тіркестерді», «санға,
есеп қисап түріне байланысты» тілдік бірліктерді т.б. ... ... ... ... ... ... тілдік құралдардың маңызын
өзектеді, сөйтіп, антропоним, этноним, топонимдерді ... [56; 157-б.] ... ... ... ... «...қазақ
халқының тілдік қасиетін, қазақ тілінің халықтық қасиетін көрсететін» [56;
157-б.] екі жақты құндылығы ... ... ... ... ... топталып, тұжырымдар жасалды. Мысалы, зерттеуде ай
аттары жан-жақты қарастырылып, танымдық бақылау мен қабылдаудың ... ... ... атын дәл ... ... атау ... ... бұрыннан бар, дәстүрлі құбылыс» [56; 137-б.],- дей отырып,
«Отамалы» деген ұғымның этнографиялық сипатын сұрыптау барысында дәстүр
мен ... ... зер ... ... - ... ... он бірінде
кіріп, он жетісінде шығады...Желсіз, борансыз ... ... ең ... ... [56; ... ... сан мен есепке қатысты тіркестер де ... ... ... бір ... яки ... қабылдауды
өрнектейді. «Тоғыз – тоғыз сый, екі тоғыз ... бас ... ... ... ... ... ұғымдардың әрқайсысы халықтың салт-дәстүрімен, әдет-
ғұрпымен тығыз байланыса келе, ... ... ... ... ... ... ... етеді. Осы қатарда ғалым «қойтұяқ, тайтұяқ»
сөздеріне де анықтама бере отырып, заң ... ... ... шолу ... Мәселен, «...тұяқ көне сөзі қырғыз тілінде малды
бөтен бір жерде ... не ... ... үшін ... ақы ... қат – малды бөтен жерде жайғаны үшін, тұяқ от – малды
бөтен жермен айдап ... үшін ... [56; 136-б.] ... ... ... ... ... өзгеше үлгісін «уақыт, қашықтық өлшемімен
байланысты» тіркестер мен фразеологизмдер де құрайтындықтан, ғалым олардың
өзіндік ... жеке ... ... ... «ет асым мезгіл, сүт пісірім,
шай қайнатым, сойыл салым жер, түстік жер, төстіктей жер, ... ... жер, ... жер, қозы өрісіндей жер...бие байлаған кез,
биенің бас сауымы...түйе көш жер...» ... ... ... «Алыс пен
жақындық жөніндегі өлшем әр еңбекте әр ... ... ... түйе көш ... тегіс, жақсы жолда елу шақырымдай жер алуға болатынын білдіреді
(Бичурин)...М.Әуезов ... ... ... білдіретін бұлардан басқа да
этнографиялық сипаттағы біраз тіркестер қолданады, ... ... ... ... ... найза бойы, арқан бойы,... намаздыгер шақ....ұлы сәске,
құрама ... кіші ... [56; 135-б.] ... ... ... ... ... мүмкіндігін сұрыптау мақсатында
ғалым төрт-түлік малдарына қатысты айтылатын сөздерге талдау ... ... ... ұғымымен байланысын анықтады әрі мәнмәтінде
қолданылу сипатына орай ... ... ... ... ... ... халқымыздың дүниетанымында төрт түліктің әрқайсысының өзіне
бөлек ата-бабасы болған-мыс деп айтылады. ... ... ... олардың «иесі», «пірі», «бақташысы деп түсіндіреді» [59; 28-б.],-
дей ... ... ... ата» ... ... ... ... образына зер салды. Мәселен, «Қамбар эпостарда жылқы пірі
ретінде аталады...Эпостарда бейнеленген Қамбар бейнесі саманизмнің табиғат
дүниесіндегі әр қандай ... иесі ... Әр ... ... ... ... ... көзқарасына жуықтайды» деген ... ... оны «ең ... дәстүр» [59; 29-б.] тұрғысынан зерделеді.
Аса құнды танымдық деректер тіл ... ... ... ... Адамның есімі, ру, тайпа, халық, ұлт атаулары, жер мен су,
аспан мен ғалам аттары туралы зерттеулер де ... тіл ... ... ат салысып келеді. Бұл ретте Т.Жанұзақов ... ... ... ... ... ... қабылдаудың,
тарихи археологиялық дамудың жемісін құраған аталмыш ... ... ... ... беретін «қыруар мол материалдар» көзін құрай отырып,
«...көп салалас, аралас ғылым қатарына ... [60; 93-б.], ... ... ... болмысын айғақтайтын фактілерден бастау ... ... ... [1971], ... адам ... ... туралы»
[1961], «Ономастикадағы жергілікті тіл ерекшеліктері» [1965], ... ... [1968], ... ... ... имен» [1974],
«Космонимдердің лексика-семантикалық ерекшеліктері» [1978], «Қазақстан
географиялық атаулары. Алматы ... [2005] және т.б. осы ... ... мен ... ... ... қазақ тіл білімінде «ат ... ... даму ... мен ... ... ... халық ... ... ... даму ... оның ... жағдаяттарының тарихи
көрінісі...Сонымен бірге белгілі бір дәрежеде, олардың тегі, тұрған мекені,
қайда қай кезде өмір ... ... [60; ... ... ... зер ... Соның негізінде алынған
мәліметтерді «тіл тарихы үшін аса қажетті, құнды ... деп ... ... ... ... айналдырды. Кез келген атаудың
астарында адамның әлемді қабылдау, бағалап ... ... ... ... әр ... ең алдымен, адамзат тарихымен, этнос
ғұмырымен сабақтастыра талдады.Авторлық тұжырымдардың әрқайсысы «халықтың
сан ғасырлық ... ... ... [60; 96-б.]. ... ... адам ... антологиясымен қатар, Т.Жанұзақов зерттеулері аспан
денелері мен ру, тайпа, халық аттарының да шығу, пайда болу уәждерін ... ... ... ... антропонимика салаларымен бірге
этнонимика ғылымының да даму бағыттарын анықтап, өзекті тілдік ... ... ... ... өмір сүрген ру, тайпа, тайпалық одақ,
халық, ұлт аттарын арнайы зерттейтін ономастиканың бір ... [60; ... ... бұл ... ... өзге салалармен байланыса отырып,
«география, этнография, тарих, археология, антропология» [60; ... ... ... ... ... ... ... да, шығу
төркіні де бимәлім кейбір этнонимдерді тілдік тұрғыдан ... ... ... ... ... құпия жайы айқындала түсуі шүбәсіз...әрбір
этнонимнің шығу, пайда болу ... ... ... да ... кездесіп қалуымыз мүмкін. Өйткені әрбір есімді қоятын да,
атайтын да халықтың өзі...» [60; 96-б.],- деп атап ... Олай ... ру, ... ... белгілі дәрежеде халық тілінің, мәдениеті мен
әдет-ғұрпының түрлі дәрежеде ізі мен бедер белгісі барын» ... ... ... ... ... ... қағидаттармен тығыз
қарым-қатынас құрайтындығын да байқауға болады.
«Тайпалардың әрқайсысы өзіне тән және ... ... ... ... ... ... шаруашылық, экономикалық, мәдени өміріне
сай сөйлеу тілінің біркелкі дамып отырғаны да анық. Мұның басты ... ... ... және ... территориялық тұтастығының бірлігінде
еді. Кең-байтақ территорияны ен жайлап жатқанмен көшпелі қазақ елі ... ... ... ... ... ат ізін ... ... [60;
100-б.],- дей келе, Т.Жанұзақов «үйсін, найман, қыпшақ, қоңырат, жалайыр,
керей ... ірі ... мен ... ... тарақты тәрізді ру аттарын
өзбек, қырғыз, татар, башқұрт, ... ... ... ... [60; 101-б.] болатынын көрсетеді. Бұл сәйкестікті ғалым сол
әр түрлі геграфиялық, ... ... ... ... ... түсіндіреді. Мысалы, тілші «Қошқар мен ... ... ... т.б. түркі халықтары ежелден қастер тұтып, ... ... ... ... тууы, халық қолөнерінің, ұлттық
өрнектердің кейбір түрлерінің қошқар атымен аталуы (мәселен, қошқар ... бас), ... ... ... және Текебай деп ат ... ... [60; ... деп тұжырымдады. Осы ... ... ... ... мағынасындағы сөздер мен лақап қойылған аттарды
да талдап өтті, олардың «негізгі сырын» «түрлі әдет-ғұрып, әр ... ... ... [60; 106-б.] дәйектеді. ... ... ... ... ... тағы бір ... ... атаулар құрайды, өйткені «Ғасырлар бойы алтын
қорымыздай сақталып, сарғайып жатқан ... толы сол ... ... ... ... ... абзал іс болмақ» [44; 14-б.],- деп ғалымның
өзі өзектегендей, жер-су аттарының астарында ... ... ... паш
етер өзгешеліктер көрініс тауып отырғаны, яғни ... кең ... ... қазақтың ру, тайпалары өздері иемденген таулар мен шұң-
құз, жоталар, қыр, қырат, шоқы, ... мен ... ... ... көл, ... ... бастау, тұма, бұлақ, сай, салалар мен ... мен ... ... ат қойып, айдар таққаны тарихи шындық» ... ... ... Оның ... ... ... ... Жетісу
өлкесіндегі атауларға лексика-семантикалық талдау жасап, ... ... мен ... ... ... ... жіктеп көрсетсе; екіншіден,
атаулардың мағынасын басшылыққа ала ... екі ... ... даму ... ... 1) ... ортаның физика-географиялық қасиетін көрсететін
атаулардан; 2) адамдардың іс-әрекет, тұрмысы, қоғамдық өмірін көрсететін
топонимдерден жинақталды. Мысалы, алғашқы ... ... ... ... райына, өзен, көл, сулардың үлкен-кішілігіне, дәміне, өсімдіктер мен
жан-жануарлар атауларына байланысты ...» [44; 32-б.] т.б. ... ... ... ... ... ... Алматы...;
Талдықорған, Талды, Талдыбұлақ...т.с.с. Ал келесі топтың құрамды бөліктері
«көшпелі өмір бейнелерін көрсетуіне», «жер шаруашылығына», «елдің ... мен ... ... ... беретін» [44; 33-б.] ерекшелігіне қарай
топталды: ... ... ... Жаңақұрылыс, Кеңдала; Мәдениет, Өрнек,
Біріншімай... Қорыта келгенде, ... тіл ... ат қою ... даму ... ... ... «Тарихи әр кезеңдегі жалқы
есімдер құрамы қоғамның бет-бейнесін айқындайтындықтан» [61; ... ... ... ... ... белгіленетін ақиқат және
қияли нысаналардың атаулары мен есімдері» құрайды деп есептеді.
„Адам баласы ... ... ... ең ... үш ... тану ... ... екінші ғаламды, үшнші Алла тағаланы” [62; 154-б.] ... ... ... да „таным” ұғымын аса құнды талаптар
деңгейінде өзектеді, сол ... ол адам ... ... ... ... ... байланысар өз дүниесін және ... ... ... ... ... ... ... түрлі логикаға”
назар аударды. Айталық, „...диалектикалық логиканың формалды логикадан
әлдеқайда ... [62; 32-б.] ... ... ... ... ... „қарапайым адамның логикасы немесе формалды яки адами логика” және
„оқымысты ғалымдардың логикасы не болмаса диалектикалық яки ... ... ... Одан ... ... ... қателесу жоқтың қасы” деп
анықталатын пайымдауларға „Пайғамбардың, машайықтардың, ... яғни діни ... ... ... ... ... логика деп
„Аруақтардың, періштелердің, шайтандардың логикасы” танылып, ол ... ... ие ... Ең ... ... ... ... өз
логикасы. Ларуни (Жаратушы Раббы) логика” деп түсіндірді [62; 33-б.].
Аталған ... ... ... бір ... адам ... заттар мен құбылыстар, ұғымдар мен ... ... ... ... берсе; екінші жағынан, оның танымдық болмысын тереңнен
зерделеуге, ішкі әлемі мен сыртқы дүниесін тығыз қарым-қатынаста ... өзге ... ... өзгешелігін ұғынуға көмектесері анық. Адам
танымын бағыттайтын үш ... ... ... келе, ғалым кез келген
„тіршілік иелерінің өз төңірегін бағдарлауы” арқылы ... ... ... сатыларға жіктеме жасады. „Адам өзін танып болғаннан кейін ... ... ... ... ... өмір сүре алмайды...Өзінен
өзге адамдарды тану, қоғамды тану – ғалам танудың құрамдас бөлігі” [62; ... атап ... ... ... ... ... өзінен өрбіте келе,
адамға тән қасиеттер негізінде „түйсік”, „қабылдау”, ... ... ... да жеке-жеке анықтама берді, санада қалыптасар ұғымды да
осы аталған бірліктердің ықпалымен, олардың өзара сабақтасу ... ... адам ... ... ... Дүние тану түйсіктен
басталады” [41; 5-б.],- деу ... ... оны ... ... негізі”
ретінде қарастырды. Келесі сатыға адамның қабылдау қабілеті жатқызылды,
оның өзгешелігін „заттар мен ... ... ... тікелей әсер
еткенде - бүкіл белгілерінің біртұтас бейнеленуі” құрды. Бұл ... ... ... бар ... мен ... [41; 5-б.] атқарар қызметіне
ерекше зейін қойды. „Бұрынғы қабылдауларды қайта өңдеу мен ... ... ... ... дәйектеледі, ол „елестету” деп аталады.
Авторлық талдаудың аса көлемді бөлігі „танымның жоғары ... ... ... арналды. „Ол сезімдік танымға негізделеді,
бейнелерге ... ... – ми ... ... асатын психикалық
процесс...Шындық өмірдегі заттар мен құбылыстардың, іс-әрекеттердің, тағы
басқалардың жалпы қасиеттерін, елеулі, ... ... ... ... ... ... мен қатынастарды ашатын психикалық
процесті ойлау деп атайды” [41; 6-б.] деген тұжырымға сүйене отырып, ... ... ... ... және мәнді белгілер” негізінде, ... мен ... ... ... сол ... ... ... тарихына да мән берді. „Ұғым ... ... ... ... ... ... ... „дыбысталуды” „ұғымның таңбасы” [41; 7-б.]
ретінде, ал сөзді осы екеуінің ... ... біте ... ... ... ... түсуі” тұрғысынан сипаттады, ... ... ... ... ... ... мағына”,
„денотаттық мағына” сынды терминдік тіркестерді де адам мен қоршаған әлем,
дүниедегі ... мен ... және ... ... мүшелері”, олардың
қарым-қатынасы негізінде дәйектеді. ... жеке ... не ... ... ... және тілдік мағыналардан басқа, сыртқы және
ішкі факторлардың әсерімен сұрыпталатын семантикалық мағынаға да жете ... ... ... ... ... дүниедегі заттарды, заттардың
қарым-қатынасын, табиғат құбылыстарын, іс-әрекеттерді, тағы басқаларды
бейнелейтін” ... ... [41; 15-б.] ... ... ... ... пен „идеалды денотатты” да ... ... мен ... ... ... нәтижесінде біріншісін
„адам санасында өмір сүретін ұғымның ... ... деп, ал ... ... ... ... өзгешеліктер ретінде анықтады.
Зерттеуші „Сезім мүшелері ... ... ... мида қорытылғаннан
кейін заттың түпнұсқасына жуық көшірме бейне пайда болады. ... ... ... ... ... өмір ... білімі
көмекке келеді. Сол зат туралы адамзаттың түсінігі, білімі ... ... ... бейне де сол затқа жақын бола береді”, ал „Идеалды денотат
ойдың бір элементі ... ... ... ... ... Ол
жалпыланып, нақты қасиетінен қол үзіп, ... ... да ... бола ... ... ... ... мағынасын ақиқат
дүниемен байланыстырады...”, -деп атап ... Оған ... ... ... ... ... „үйректің бір түрі деп түсінуін”
идеалды денотатқа, ал ол ... ... ... ... материалды
денотатқа жатқызу қажеттігін ескерткен тілші екі ... ... ... ... ... ... деп ... Қорыта
келгенде, ғалым Б.Сағындықұлы адам мен қоршаған орта, табиғат заңдылықтарын
сабақтастыра ... адам ... ... ... да, оның ... ... құралдарды да танымдық әрекеттің салдары, оның сатылы
дамуының көрінісі деп түсіндірді.
«...әр халықтың басынан ... ... ... ... ... ... ... өмір тіршілігіне, күнделікті ... ... ... ... ... т.б. қазақ тілінде сақталып,
тіл арқылы ... ... ... [57; 43-б.] ,-деп ... Ж.Манкеева тілдік ізденістерін „мәдени лексиканың ұлттық сипатын”
зерделеуге ... ... ... ... ... ... сүйене келе, тілде көрініс табатын
материалдық және рухани мәдениеттің белгілерін ... ... ... ... тәжірибелері арқылы талдап көрсетті. Бұл мақсатта ... ... адам ... ... ... ... болмысқа әсер етер
сипатына, халықтың күнделікті тіршілігін қалыптастырар шарттарына назар
аударды, соның негізінде ... ... ... ... ... ... ... бөлді. „Табиғат көрінісіне, жағдайына икемделу -
адамның негізгі бір қасиеті.Жүздеген ия мыңдаған жылдар бойы ... ... тек ... ... ғана ... емес, ол адамдардың ой-
өрісіне де әсер етеді” [57; 70-б.] деген ... ... ... ... ... ... фольклордағы мифологиялық
бейнелер...) дәйектеді. Адам психологиясын, оның ... ... ... ... ... ... [57; 71-б.], ең ... қарым-қатынасы, шаруашылық кәсібі арқылы өзектеген ғалым тілдік
құралдардың да ұлттық-мәдени „генезисін” ... мен ... ... зерттеді. Осы орайда, тілші „халықтың көкірегі”,
„халықтың жады”, „ұлттық ... ... ... „халықтық психология”
секілді ұғымдардың маңыздылығын атап өтті.
Тіл мен ... ... ... ... ... ... ... қарастырды, сол себепті „...тарихи ... ең ... ... ... өмірімен, мал шаруашылығымен, тұрмыс-салтымен...саяси-
әлеуметтік тарихымен байланысты көне тамырлы ... мен ... [57; 16-б.] ... Оған ... ретінде
Ж.Манкеева „қазақтың материалдық мәдениетке қатысты лексикасының қайнар
көздері” қатарында тарихи ... ... ... ... ... ақындары туындыларын, фольклорлық мәтіндерді, тұрақты
тіркестер мен диалектілерді зерттеуіне нысана етті, нәтижесінде ... ... оның ... ... жіктеп шығарды.
Материалдық мәдениет лексикасына қатысты атауларды „реалий – ұғым – ... 249-б.] ... ... ... ... таным мәселесін уәж
ұғымымен ұштастыра отырып, „Көне ... ...... ... және тілдік процестері мен тілдік шығармашылығы туралы баға ... ... ... ... атауларында адамның сезімдері, қабылдау
түйсіктері мен ұғымдары, күнделікті тәжірибесі мен тұжырымдары көрінеді”
[57; 263-б.] деген ... ... Кез ... ғылым сияқты тілтаным
қағидаларының да өзіндік үрдіспен уәжделіп дамуын айғақтаған ... ... ... маңызды ұстанымдары қатарында когнитивтік негіздердің дамуына
ерекше мән беріп келеді, оларды тілдегі «таным модельдерінің» басты дәйегі
деп қарастырады. ... «1) ... ... ... яғни ... танымның қазыналық сипаты; 2) таным модельдерінің символикалық
түрлері, яғни тілдің ... - ... беру ... бейнелеуге мүмкіншілік
жасау...Басқаша айтқанда – тіл арқылы бейнелілік пен ... ... ... яғни ... арқылы беру; 3) таным модельдерінің
жүйелі сипаты, сабақтастығы. Яғни ол – ... ... ... [63; ... ... ... ... отырып, танымның
күрделі табиғатын бір емес, ... ... ... негізінде
шешілетін құбылыстарға жатқызады, сөйтіп, тілдік фактілердің когнитивтік
болмысын айқындайтын заңдылықтарды ... ... ... ... ... ... тән шешендік өнерін „халықтың болмысымен, ... оның ... ... арман-мүддесімен” [64; 8-б.]
сабақтастыра сөз еткен авторлардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдарының
қортындысы, „тоқсан ауыз сөздің ... ... ... Олардың
әрқайсысында философиялық ой және саналы ... мен ... ... ... ... ... [64; 12-б.] ... ескерген
ғалым оның қалыптасу, халық санасында орнығу ... ... ... ... „өңдеуден” өтетін ұзақ үдеріс ретінде түсіндіреді. Тілші
зерттеуінің ... ... қос ... ... ... да сол ... қабылдаудың, ежелден келе жатқан аксиологиялық
бейнелеудің нәтижесінде пайда болған тілдік ... ... ... ... ... ... ... ҚТФ, уақыт және
кеңістік атауларынан жасалған; ... ... ... ... ... ... ... жасалған және т.б. , сол себепті
зерттеуші ... ... ... ... ... ... ... бойы көңілге түйіп, сұрыптап жеткізген...тілдік
элементтері” деп анықтайды. Демек, „образ, фон, ассоциативті ... ... ... ... „ми мен ... ... ... [64; 119-б.] болып табылады. Нақтырақ айтқанда, образ дегеніміз
– „белгілі бір субъект, зат, құбылыстың адам ... ... ... ал фон – ... ... ... ... (айталық,
„ай десе аузы бар, күн десе көзі бар...) [64; ... ... ... ... ... тіркестері алдымен танымдық әрекеттің,” „адамның
ойлау қабілетінің”, ... ... ... танытады деп
тұжырымдайды.
Ғалым Г.Смағұлова: „Тіл білімінде қазақ ұлтының ... ... ... ... ... көк ... ой-қиялын жаңа ғасыр
табалдырығында тұрған жас ... ... ... алдында ұлттық ... өз ... тілі ... ... – ең ... ... [65; ... дейді, өйткені, автордың пікіріне сүйенер болсақ, тілдік ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар „айтушының зат, құбылыс туралы жеке көзқарасын,
бағалауын, жекелік, ... ... [65; 20-б.] де ... ... ... ... ... ойлау формаларын бейнелі қабылдау, образды тану
тұрғысынан қарастырған тілші ... ... ... сана ... ... ... де байланыстырады. „Қазақ халқы ... ... ... – дүние шындығын көркем образбен қабылдауы, шешендік сөз
өнерін ұлт ментальдылығы ретінде ... қала ... ... аясындағы
көшпелі өмір салты – бәрі „ішімдегінің бәрі – тілімде, тілімдегінің бәрі ... ... ... ... ... ... ... байқатады”
[65; 57-б.],- деп тұжырымдай келе, зерттеуші сыртқы факторлардың сөз
мағынасына әсер етер ... де ... ... оларды тілдік
амалдардың ... мен ... ... етер ... ... ... Бұл ... тілші фразеологизмдердің өзге лексикалық
бірліктерден айырмашылығына тоқтала отырып, оларды сөздің „екінші ... ... деп ... ... ... тән ... қызметті де осы тұрақты тіркестер мен мақал-мәтелдерде көбірек
байқалатын белгіге жатқызды. Осыған орай, автор ... ... ... танып білу үшін „мотивациялық және танымдық факторларды ескеру
керектігін” [65; 142-б.] атап ... оны ... ... ... ... ... ... пен кейіпкер арасындағы
қатынаспен дәйектеді, сөйтіп, ... ... ... әрекетін”
[65; 156-б.] бейнелеудің маңызды бөлшегі деп анықтады.
Өткен ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың бас ... ... ... ... ... бірліктерді когнитивтік лингвистика
элементтерімен ұштастыра талдаған еңбектер қатарында А.Салқынбайдың [66],
Р.Авакованың [67], ... [68], ... [69] және ... ... ... ... болады. «Тарихи сөзжасам»,
«фразеологиялық семантика», ... ... ... ... ... ... сынды тілдік тақырыптарды қамтыған
аталмыш еңбектердің әрқайсысы тіл мен ... ... ... ... ... ете ... бұл бағыттың қазақ тіл білімінде терең де
жан-жақты ... ... әсер ... Оның айқын айғағы ретінде зерделенген
тілтанымдық арналарға, олардың халықтық ... ... ... мән
берген дұрыс. Бірде ассоциация мен аналогияға, бірде символдық ... ... ... кез ... ... ... ... үлгісін
құрайтындықтан, олар екінші тарауда ұсынылған «Қазақ тіл ... ... ... атты ... құрамына енді.
1.5.2 Тілдік норма – танымдық заңдылық
Тілдің қоғамдық қызметі оның қолданылу ... ... ... ... өтеу ... және кез
келген қоғам мен орта заңдылықтарына бейімделуге көмектесер функцияларымен
сараланады. Бұл – тілдің ... ... ... ... Дегенмен,
тілдің стильдік сұрыпталуы, әдеби тілдің пайдаланылуы, оның мемлекеттік
деңгейде қолдау ... ... ... ... ... бермейтіндіктен,
универсалды ортақ белгі дифференциалды немесе әркелкі жағдайда дами отырып,
тілдің әлеуметтік мәртебесін әр алуан сатыға көтеруі ... ... ... тіл білімінде ерекше өзектелетін лингвистикалық проблемалар қатарын
әдеби тіл мен оның функционалды-стильдік сипаты ... ... ... ... тіл ғылымының көрнекті өкілдерінің бірі Р.Сыздықова синхрония
мен ... ... тіл ... мен ... ... ерекшеліктері;
тілдегі мақсатты-стильдік саралану; аударма ... ... ... ... ... ... тіл мен ... мәдениетінің
нормативті қалыптары, жазу мен емле ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыдан маңызды тұжырымдардың
жасалуына ат салысып келеді. Автордың “Абай ... ... ... ... “Сөз сазы” [1983], “Қазақ әдеби тілінің тарихы”
[1993], ... ... [1997], ... ... ... [2000], ... ... ұлттық әдеби тілі» [2004], «Ясауи «хикметтерінің» тілі»
[2004] және т.б. ... ... жаңа ... ... ...... қазынасы. Тілдің әдеби түрі – ғасырлар мен жылдардың, ... ... ... пен ... ... Сөз – сол ... 78],- дей келе, ғалым бір үзінді бойында маңызды үш мәселені
сабақтастырған. Олар: тілдің ұлттық ... ... ... ... ... негіздері және “сөз құдіреті”.
Зерттеуші әр тілдік проблеманы екі түрлі уәждемеге сүйене негіздейді:
біріншіден, ... ... ... мен мазмұн бірлігінен тұратын
құрылымдық өзгешелік болып ... ... кез ... ... ... ... ... сыртқы факторлар әсер етеді. Қазақ әдеби тілінің
қалыптасу дәуірлерін сипаттау кезінде де, ұлттық жазба ... ... ... жинақтау барысында да Р.Сыздықова осы ... ... де ... алды. “Халықтың ... ... ... сол ... әлеуметтік тарихымен тығыз байланысты.
Қауымның ру-тайпалық дәуірін былай қойғанда, бірнеше саяси-территориялық
бөліктерге ... ... ... ... ... әдеби тілі мен ұлт
болып құралған ... ... тіл ... ... ... Әсіресе
айырмашылық тілдің әлеуметтік қызметі мен стильдік ... ... ... [71; 7-8-бб.] деген тұжырымға сәйкес, тілші әдеби тілді
“қоғам мүшелерінің басын қосушы” ... ... ... ... ... ... белгілерін интралингвистикалық өзгешеліктермен
қатар, экстралингвистикалық себептермен түсіндірді. Ғалым қазақ әдеби
тілінің даму ... да ... ... қалыптасуымен, оның қоғамдық-
әлеуметтік жағдайымен байланыстыра дәуірледі. ... ... ... халқының ұлттық кезеңге дейінгі әдеби тілі…Бұл қазақтың ауызша да,
жазбаша да әдеби ... ... мен әрі ... даму ... ... Бұл кезеңдегі әдеби, әсіресе ауызша дамыған әдеби дәстүр
қазақ халқы мен қазақ ... ... ... үлес ... ... күш ... [71; 21-б.] ,- деп ... екінші кезеңнің негізгі
көрсеткіші ретінде ол қазақ халқының ұлт ретінде қалыптасқандығын атады.
Дәуірлеу табиғатының “әдеби ... даму ... ... ... өмірінің
әлеуметтік хал-ахуалына қарап бөлшектеу” [71; 22-б.] негізінде жүзеге
асатындығын дәлелдеумен қатар, Р.Сыздықова ... ... ... ... ... кәсіптік шаруашылығы, әлеуметтік шығу тегі, мәдени
өркениеті, психологиялық танымы тұрғысынан анықтады. ... ... ... ... ... ... [21; 10-б.],- деп бағалаған ғалым оның бар
мүмкіндігін көркем әдебиет тілін зерттеу арқылы көрсетуге ... ... ... ... ... ... әдеби тіл нормасын сұрыптап
тұрақтандыратын құрал, сөз мәдениетін көтеретін күш ... мән ... оның ... ... танымдық шыншылдығы қаламгердің қоғамдық
факторды шебер бейнелей алуында жатыр деп есептеді. Көркем шығарма ... ... ... ... ... ғалым әлеуметтік мәселелердің
сипатталуын бөліп көрсетті. “Тілдің әлеуметтік қызметіне ... ... ... тіл ... сөздердің, грамматикалық
амалдардың, көріктеу ... әр ... ... ... ... ортада жұмсалу тәсілдері, қолданылу жиілігі, тіркесу
қабілеттері сияқты сыртқы ... ... [21; 158-б.] ... сүйенген ғалым кейіпкер сөзі, келбеті, қимыл-әрекеті арқылы
бейнеленетін ерекшеліктерді қоғамдық дамудың ... ... ... ... жазушы әдетте өз заманының немесе өмір сүрген кезеңінің
тілімен сөйлетеді, сондай-ақ кейіпкер өзінің мінезіне, алған ... ... ... әлеуметтік орнына сай сөйлеуі қажет…Кейіпкер сөзі
оның бейнесін жасауға тікелей қызмет ... ... ... ... ... [21; ... деп дәлелдеді. Әр халықтың мәдени-танымдық
ерекшелігі, тарихи өсу жолы оның әдеби ... ... ... әсер
ететіндіктен, кейіпкер сөзі арқылы қабылданатын ... екі ... ... қажеттілігі де сол ... ... ... ... ... ... хабарлар, біріншіден, шығарма ... ... ... ... ... ... ... тәсіл
ретінде; екіншіден, замана келбетін бейнелейтін айрықша құрал немесе
қоғамның ... ... ... жағдайын сипаттайтын дереккөзі
есебінде түсіндіріледі.
«...өмір шындығын ... ... ... ... ... шешім жасайтын поэзияны, сөз құдіретін халық дәріптей білген»
[72; 116-б.],- дей келе, ... ... та ... қоршаған әлем
заңдылықтарының адам болмысына әсерін, олардың тілдік құралдарды дамытудағы
орнын жан-жақты сөз етті. Қазақ ... ... ... оның ... қалыптасуымен сабақтастырған ғалым «қоғамдық рухани мәдениет»,
«мәдениет өндірісінің құралы», «халықтың ... ... ... ... ... сана-ұғымы», «рухани қазына» секілді ұғымдарды қолдана
отырып, сан қилы ғасырлар жемісін құраған халықтық мұраны ... ... ... айналдырды. «...ой білдіру үшін» тілдік құрылым
деңгейлерінің «бір-бірімен тіркесу, қосылу ... ... ... ... ой білдірудің нормалы материалы болуын, т.с.с.
айқындап алу қажеттігін» [72; 15-б.] ... ... ... ... ... оның тілдік амалдарды дамыту мүмкіндіктерін талдауда өзгеше
бағытты ұстана білді. Адамның «ой-қиялын, арман-тілегін, мұң-мүддесін ... бар өмір ... ... ... ... ... халық ауыз
әдебиетінен бастап, сөз өнерінің даму ... ... ... қазақ
әдеби тілінің қалыптасуын, ең алдымен, сыртқы факторлардың ... ... ... кез ... ... тілін де, идеясын да
сол кездегі қоғамдық ... ... ... ... ... тіл ерекшелігін «көшпенді халықтың қоғамдық ой-санасының, өмір
тіршілігінің айнасы» [72; 69-б.],- деп ұғынумен қатар, автор ... ... ... негізінде санамызда орныққан «ой түйіндерін» ... ... ... өмір құбылыстарына байланысты...сақталып,
тіпті тұрақталып, ... ... ... отырған» [72; 115-б.] құндылықтар
тұрғысынан бағалады. «Ішкі мағына» мен оның ... ... ... ... мақсат еткен С.Исаев «қазақ қауымының саяси-әлеуметтік,
шаруашылық, мәдени өмірінде ... ... ... ерекше» [72; 148-б.]
дәріптеді, соның негізінде тіл мен ... ... ... ... ... ... деп таныды. «Ел билеуде, билік айтуда, дау-шарды
шешуде, ішкі-сыртқы байланысты өз дәрежесінде ... ... ... ... ... сөз ... мәні ... болған...өмірдің өз
өзегі болып табылатын дәлелді, логикалы, ойға қонымды, қателікті бадырайтып
көрсетіп тұратын, шындықты терең тұңғиық бүркеуінен тартып ... 148-б.] ... ... ... зерттеуші жекеленген тарихи
тұлғалардың тіл дамытудағы өзіндік орны мен үлесін ерекше ... ... ... ... ... сөз үлгілерін әрі тілдік, әрі танымдық
негізде сұрыптады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... поэзиясын
толық пайдалана отырып, қоғамдық ой-сананы меңгеріп, өз заманы тудырған сол
кезге ... ... ... айтып, ақыл-өсиет етеді...» [72; 166-б.],-
деп көрсетті. ... ... ... оның ... ... ... сабақтастырған ғалым дарынды тұлғаны табиғат ... ... ... берген қабілетімен сипаттап түсіндірді. «Білімді
адамнан ғана білікті сөз шығады» [72; 203-б.],- деп тұжырымдаған тілші ... ... сөз ... осы ... ... Нәтижесінде «Табиғат
берген даналық пен дарындылық, ақыл мен білім, көрегендік пен сезімталдық
Абайды халқының данышпан ұлы ... ... сөз ... алыбы етті...»
деу арқылы тілші адамның ішкі ... ... ... ... ... ... ... пайымдауға, ал оның тұңғиық ... ... ... дәйектеуге, сөйтіп, тілдік құралдардың
танымдық қағидалармен байланысу ерекшелігіне ... әрі ... ... ... мүмкіндік берді.
Қазақ тіл білімінде стильдік ... ... ... жеке ... шығармашылығы мен «тіл мәдениетінің негізгі
сапалары» тұрғысынан назар аударған ғалым ... «ой ... сөз ... ... ... ... «психология,
мінез-құлық», «ішкі монолог», «жан құбылысы», «философиялық ой-түйіндер»
сынды ұғымдық тіркестерді шебер ... ... ... ... ... және ... мәселелерге жан-жақты тоқталды.
Адам болмысының өзгеше қабілеті мен ... ... ... ... мен таным ұстанымдарынан өрбіткен тілші: «Жазушының әңгіме
жазу барысындағы сан алуан сиқырлы сырларының бірі – ... ... ... ... ... объективті, яғни адам санасынан, ... ... ... ... ... кейіпкердің жан дүниесімен,
оның қам-харекетімен, ... ... ... ... ... деп атап ... Әдебиет әлемінде сақталар ережелерді сөз
зергерлерінің пікір-көзқарастарымен, олардың «өз тәжірибелерімен» ... ... [73; 211-б.] ... ... тілдік құралдардың «өмір
материалын» «адамның ішкі сезім дүниесімен» [73; 200-б., ... ... ... назар аударды. Осыған орай, тіл мәдениетінің
негізін құрайтын сөз дәлдігі, логикалығы, тазалығы, мәнерлігі, байлығы,
қисындылығы [74; ... ... ... да ... ... ... тұрғысынан сұрыпталды. Кез келген мәтіннің ... ... [74; 128-б.] ... ... ... не жазу қалыптарының аса
құнды алғышарттарын ... ... ... ... ... ... ... сапаны танытатын тілдік құралдарды
білу әрекеті» жатыр деп есептеді. Ойын ... үшін ... ... ... ... Абайдың, М.Әуезовтің, ... ... және т.б. сөз ... ... ... кейбір қанатты сөздері адам мінезін, қылығын, болмысын
тануға байланысты болып ... [75; ... ... автор таным
көкжиегін айқындауға мүмкіндік беретін әрекеттер жігін адамның қабылдау,
аңдау, ойлау, кейіптеу, ұқсату, зерделеу ... ... ... ... ... бір жағынан, жалпы адамзат дамуының диалектикалық
негіздерін басшылыққа алса; екінші ... ... әлем мен ... ... ... ... бірлігін” яки „даралығын” [75; 50-
б.] ескеруді мақсат ... ... ... адам ... бір ... дәйектеген тілші: „...Мұның барлығы да ... ... ... ... ... ... адам ... лайықтап, түсінігіне
сәйкестендіріп бейнелеу мақсатында қолданылады” [75; 44-б.] деп атап өтті,
өйткені «әдебиет» деген күрделі ... өзін ... ... ... ... [73; 27-б.] әрекеті деп анықтады. «Жанды бейне» [73; ... ... ... ... ... ... етер әсерін, «логикалық
қуатын», «психологиялық ықпалын» [73; 184-б.] өзектеді, сондықтан ... ... ... басты арқауы» деп ұғынды. ... адам мен ... ... тіл мен ... ой мен ... ерекше көңіл бөлу арқылы маңызды тілтанымдық ... ... ... ... ... ... да, ... кейіпкерлермен қарым-қатынасын да, сырт тұлғасын да, оны ... ... ... ... да, қосалқы қызмет атқарғанымен,
табиғат көріністерін де, тағы басқа толып жатқан элементтерді және ... ... ... ... ... ... қуатын арттыратын
компоненттерге немесе факторларға жатқызуға ... ... сөзі және ... ... үйлесімділік, сәйкестік әлгі
аталған компоненттердің ішіндегі жетекшісі болса керек» [73; 211-б,] ... ... ... ... ... бірінші жартысындағы қазақ әдеби тілі» деп аталатын
Ш.Мажитаеваның диисертациясы ... ... ... ... ... ... еткен әлеуметтік және сыртқы жағдаяттарды
талдауға» (76; 4-б.) негізделген. Зерттеуші қазақ әдеби ... ... ... саралану сипатын «саяси, мәдени, ... ... ... ... ... «қоғам өмірі», «халық
тілі», «адамның ... ... ... «рухани өрес» сияқты
тіркестерді қолданды, өйткені автор: ... ... ... ... ... екі ... ... әсер етеді: бірі – тілдің ішкі даму
заңдылықтары, яғни сөз мағынасының тарылуы мен ... ... жаңа ... ... ... ... сөз жасау қабілеті артатыны,
екіншісі – ... ... (76; ... ... еңбектеріне, термин сөздеріне сүйену арқылы Ш.Мажитаева
«қоғамдық сана», «қоғамдық-саяси ойдың ілгері ... (76; 38-б.) ... ... ... адам ... ... қызметімен дәйектеді.
Бейнелі және эмоционалды сөздерді, теңеулер мен ... ... ... ... ... ... ... деп қарастырған
автор таным көкжиегін әр стильдің дара сипатымен түсіндіре талдады.
Тілдік норма негізінде қалыптасатын заңдылықтар тек ... ... ... ... тілдер табиғатына ортақ ұстанымдар мен ережелерді сипаттауға
мүмкіндік берері сөзсіз. Таным және ... ... және ... ... бастау алған тілдік ұстанымдар әр түрлі құрылымдар мен
тілдік деңгейлер көлемінде ... ... ... ... ... және өзгеше белгілеріне мән беру аса
қажет. Оның айқын айғағы ретінде тілдік ... ... ... ... ... ... ... заңы» [сингармонизм] мен
«үйлесім заңы» [ассимиляция] (Ә.Жүнісбеков), тілдің фонологиялық ... ... ... фонемаға айналуы, сөздік қор мен сөздік құрамның
әдеби тіл нормаларына сәйкес ... сөз ... мен ... ... ... жүзеге асар құрылымдық, функционалды-стильдік
белгілері, жазу барысында сақталар ережелері, кірме ... ... ... ... нормаларының жүйеленуі және т.б. мәселелерді
атауға болады. Осы қатарда жеке сөздермен ... сөз ... ... ... мән ... олардың әр түрлі аспектілеріне зейін қою,
сол ... ... ... қырлы сипатын» [77; 10-б.]
талдап қарастыру тілтанымдық ізденістердің өрісін кеңейтуге ... ... ... ... ... ... «синтаксистік
единицалардың...логикалық, құрылымдық, ... ... ... жатқызды. «Сөйлем схемасымен» ... ... ... ... ... [77; 11-б.] тұжырымдарына арқау еткен тілші «сөйлеу сематикасы»,
«контекстік [мәтін] мағына», «грамматикалық семантика», «сөз ... ... ... және т.б. ұғымдарды қолдана отырып, танымдық
семантика үлгілерін сөз етті. Қазақ ... ... ... ... ... мен ... ... білу арқылы қалыптасатын сөз
тіркестеріне «заттың белгісін, ... ... ... ... ... ... синтаксис мәселелерінде
ұстанатын тілдік және танымдық норма, критерий заңдылықтарын ... ... ... ... ... өйткені бұл екі құбылыстың астарында
«айтылатын ақпардың» белгілі не белгісіздігі басшылыққа ... ... қор – ... жады қызметінің нәтижесі
Қазақ тіл білімінің қазіргі даму сипатын жан-жақты айқындау тіл
ғылымын жаңа ... ... ... ... ... ... ... еңбектері арқасында мүмкін болып отыр.
Уақыт пен заман талабына сай, тілді ... ... ... ... оны антропологиялық танымның, этникалық қалыптасудың құралы деп
сипаттау ... ... ... ... өзгешеліктер қатарын құрайды.
Тарихи, салыстырмалы, экстралингвистикалық зерттеулердің негізінде ғалым
жеке ұлттық құндылықтарды ... ... ... шебер
ұштастырған. Тіл тарихын тереңнен зерделеген тілші ... ... ... мен жалпының үйлесімді жалғасы, этногенездік әрі жаһандық
пәлсапаның нәтижесі деп танылуда. ... ... ... «ұлт – тіл - ... ... ... ... ғылыми идеясы, шын мәнінде, тіл
ғылымының, оның ... ... ... ... ... отыр. «...этностың
дүниеге келуіне ұйытқы болған да – тіл, рухани-мәдени ... ... ... танып білудің өлшемі де – сол тіл т.т. Осының бәрі «тіл әлемінен»
табылады. «Адамтану», «Қоғамтану», ... деп ... ... ... ... ... да, біле ... осы «тіл әлемі» [36;
11-б.] деген автор пікірі де соны айғақтайды. Тілдің ... ... ... ... оның ... ... сай жаңа ... уәкілеттілікпен
қамтамасыз етілу қажеттігін негізге алған ... ... в ... и ... ... языков» [1972],
«Қостілділікті ғылыми тұрғыдан зерттеу ... ... ... сөз» [1984], «Терминология көкжиегі» [1984], «Тіл ... ... ... [1991], ... ... ... көзқарас» [1993],
«Халық та, тіл де мәңгілікті қалайды» [1996] және т.б. ғылыми мақалалары
мен зерттеулері ... ... ... мен ... ... ... дүниеге келген. Тіл мен қоғам ұғымдарының тығыз байланыста
дамып отыратындығына жете мән ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі қоғамдық формациялардан өту ерекшелігімен
сабақтастырған, осыған орай, ... ... ... ... ... ... жалпы генезис проблемаларымен ұштастыра зерттеу
керектігін өзектеген. Осыған орай, тілші кез келген ... ... ... ... нәтижелеріне «бір жақты, бір бағытта ғана болатын»
емес, «екі жаққа бірдей ықпал жасайтын» ... деп ... ... Автор тілімізде кездесетін кірме сөздердің шығу тегі мен ауысу
себебіне, табиғи өзгешелігіне ... ... ... ... кеңістікте
өмір сүру принциптерін түсіндіреді. «Түркі тілдерінің ішінде өзінің
тұтастығын, ... ... ... тән ұлттық ерекшелігін өз
бойында көбірек ... келе ... ... тілінің лексикалық байлығында да
шет тіл элементтері көптеп кездеседі» [36; 55-б.] дей ... ... ... араб-парсы сөздеріне, қазақ-монғол, қазақ-орыс тілдерінің қарым-
қатынасына талдау жасайды, сол ... ... орын ... гомогенді
ұқсастықтарға яки гетерогенді айырмашылықтарға сипаттама береді. ... ... ... мен ... ... ... болып
келетін бірліктер қатарында автор «бұр – бурить, шап беру – ... тасу ... жұму – ... ...... сынды сөздерді атайды. Бұл
тілдік ұқсастықтардың себебін ... ... ... дамуынан, жан-
жағын танудағы ұқсас әрекетінен әрі ... ... ... ... шарттардың бірі – алыс-жақын, көршілес елдермен жіті ... ... [53; 4-б.] ... ... түсіндіреді.
Лингвистикалық тұжырымдамалардың аса құнды желісін ғалымның тарихи
және тарихи-салыстырмалы зерттеулері ... ... ... ... ... элементтердің рухани болмыс-бітімін, ұлттық
танымның негізін сұрыптаған еңбектерге ғалымның ... ... ... ... [1969], ... ... ... лексикологиясы: проблемалары
мен міндеттері» [1988], «Структура односложных корней и основ в ... [1986], ... ... ... [2004], ... даналығы. [қазақ мақал-
мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу]» [2004] сынды жұмыстарын
жатқызуға болады. Тіл ... ... ... тілші халықтың ұлттық
қалыптасуымен, мәдени өркендеуімен, әлеуметтік саралануымен ажырамас
бірлікте қарастырады. Сол ... ... ... ... ... де, ... ... да, синтаксистік қызметі де – бәрі ... ... ... ... ... қондырма ұғымдарымен
сабақтаса анықталады. «...тарихи лексикология тіл ... сол ... ... ... кешірген қоғамдық формациялары мен ... ... ... жолына қатысты тілдік фактілердің шығу тегін, ... ... ... ... ... ... ... тілдерге
қатыстығын ғылыми-теориялық тұрғыдан зерттеуді мақсат ... [36; ... ... өзі атап ... тіл ғылымының тарихи аспектісі бүкіл
этникалық сұрыпталудың экстралингвистикалық болмысын дәйектеуге мүмкіндік
береді. Ең алдымен, кез ... ... оның ... ... ... ... ... ғалым өз зерттеулерінің негізгі нысаны
етеді. ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, тілші сөз төркінін ... ... ... ... ... ... ғылыми-теориялық
қорытындылары, тілтанымдық зерттеулері қазақ тілінің ... ... ... ... лингвистикалық мектебінің мақсат-міндеттерін
айқындар, азаматтық-рухани болмыстың ... ... ... дәлелдейтін құнды еңбектер қатарын құраумен ... ... сөз ... оны ... да, ... де, жауапты,
жадыгерлік ұғым» [54; 4-б.] ретінде бағалауға мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... дана санайды. Бұл – заңды да түсінікті
құбылыс. Өйткені, этностың халық ... ... өзі ... барлық
деңгейінен өтіп, санасы өсіп, дүниетанымы кеңейіп, ... ... мен ... ... ой-өрісіне, даналығына
тікелей байланысты» [53; 4-б.] деген тұжырым ... ... ... ... ерекшеліктерін тоғыстыра отырып, қазақ тіл білімінде, шын
мәнінде, ұлттық әрі ... ... ... ... дәйектеді.
Зерттеулерін «таным», «көзқарас», «қор», «сана», ... ... ... ... айғақтаған Ә.Қайдар қазақ лингвистикасын
жаңа логика-философиялық арнаға бағыттаумен қатар, тіл ... ... ... ... ... да тікелей әсер етті. «Халық
даналығының» түп ...... ... ... ... саралау,
ментальдық қасиетіміз бен ғасырлық салт-дәстүр, әдет-ғұрпымызды терең
біліп, дүниетанымызды ... ... [53; 5-б.] ... ... ... ... бөлігін мақал-мәтелдер табиғатын зерделеу,
оның шығу тарихын анықтау, сол арқылы халықтық танымның құрамды бөліктерін
сұрыптау, олардың ... ... ... ... ... «бай қазынаға»,
«рухани мирасқа» айналу жолдарын айқындау мәселелері құрады. Ғалым оларды
«өзінің түп ... жеке ... ... ... әр ... ... өмірге деген көзқарасы, өзіндік танымы» [53; 4-б.] деп ... тіл мен ... ... ... ... ... [53; 41-
б.] өзектеді. Сөйтіп, адамға тән танымдық, талғамдық ... ... ... ... қайнар көзі, сарқылмас бастауы деп ... ... ... ... көрікті, кеудесі ояу, көргені мен көңілге түйгені
мол қазыналы ... [53; 4-б.] ... үшін ... ... ... тіл ... ... бағыттың маңыздылығына мән
бере келе, когнитивті ұғымдардың өзгеше сабақтастығына негізделген ... ... ... ... ... болу ... қатарында
«саналы қауымның өзі өмір сүрген табиғи ... ... ... ... [53; 6-б.] ... қарастырған тілші «елдің жады», «қоғам
жадысы», «халық жады» сияқты ... ... ... этнотанымдық
феномен табиғатын дәйектеді, соның ... ... өзге ... оның ... ... [53; 14-б.] осы ... кездесетін
құбылыстан, оның жүзеге асу заңдылықтарынан ... ... ... ... ... зерделеудің келесі сатысы «қор»,
«қордаланған жиынтық», яғни «...ұлт ... мен ... ... ... болмысына қажетті рухани құндылықтарын өз бойында сақтап,
келесі ұрпаққа асыл мұра ретінде жеткізіп отыратын ... ... ... сақталатын деректер мен мәліметтердің жиынтығын құраумен шектеліп
қана ... ... қоса адам ... ... ... ... мен тетіктердің автоматты әрекеттерін реттеуге әрі аса
маңызды рухани міндеттерді ... ат ... ... ... мен ... ... қор адамдардың «...өз халқының басынан кешірген ... ... ... ... ... ... алуға»,
«...есте жоқ ескі замандардың сарынын аңғарып, тарихи дәуірлердің ... [53; ... ... ... ... ... олар туралы ой мен түсінігін тұжырымдар айтуға...»,
«...адамзат қауымына тән ортақ көзқарас пен құндылықты бағалауға» [53; ... ... Осы ... ... ... ... екі ... процестердің
«ұйытқысы» деп айқындайды. Оның бірін «көненің көзіндей болған...ескі
дүние» құраса, екіншісіне ... ... сай ... жаңа ұғым-
түсініктермен толығатын» жаңару процесі жатқызылды.
Р.Сыздық зерттеулерінің де ... ... ... ... мен ... ... алар ... орнын айқындау мәселесі құрайды. Жалпы
теориялық негізде танымдық ... аса ... ... құрайтын бұл бірлік
тілші қолданысында бірнеше бағытта сипатталады. «Сөз құдіретінің» таралу
шеңберін ... ... ... ... ... ... білім-ғылымның,
көркемдеу құралдарының, қоршаған әлемді танудың, ұрпақ тәрбиелеудің, әдеби
тілді ... ... ... ... деп түсіндіреді. «...поэтикалық
фразеологизмдер ғасырлар бойы жинақталады, сондықтан жалпыхалықтық ... ... ... ... мағыналары мен қолданылатын орындары
айқын қор құрайды. Ақындар, жыраулар, шешендер сол қорды жақсы пайдаланады»
[78; ... деп ... ... кез ... ... ... қамтыған қоры «тарихи таным» [79; 25-б.] барысында ... ... ... ... оған ... мен ... айқындауға
көмектеседі, сол арқылы «сөздік қазына» [55; 105-б.] мен оның қолданылу
«уәжі» [55; 104-б.] ... ... тіл ... ... бағыттары өзектеліп, сан салалы тұжырымдар жасалады. ... қоры оның ... ... [21; 22-б.] да ... ... мен ... ... және таныс емес топтарға жіктеледі, сөйтіп,
олардың жалпы қолданыстағы ... ... ... ... ... сөз өрнегін» талдау барысында ақын ... ... және ... қор ... ... әрқайсысының
өзіндік ерекшеліктеріне мән береді, сол себепті тілшінің «Сөз таңдау» ... ... де, ... осы екі ... ... ... олардың
өзіндік белгілерін сұрыптауға негізделеді. Еңбекте ұлы сөз ... қоры екі ... ... ... ... ... ... толғаған тақырыптарына, жанрлық жаңалықтарына сай» [55; ... ... ... ... ... ... сөздік қазынасында,
сөз таңдауында кездескен, бұл күнде екінің бірі тап басып ... ... ... ... ... ... қордағы сөздер» [55; 68-б.].
Адам баласының ... ... бұл екі ... да ... қабылдау,
тану, ой желісінен өткізу секілді әрекеттер құрайтындықтан, тілші атап
өткендей, олардың қолданылу ... ең ... «тап ... ... ... Айталық, «...Абай мағынасы күңгірт сөздерге аса үйір
болмаған», - дей келе, ғалым ... ... «жүз ... ... ... атауларына тоқталады: «шидем шекпен» («қой жабағысын сыртынан
шекпенмен қаптаған күпі), «жарғақ шалбар» («иленген, жүні ... ... ... ... және т.б.; ... ақынның оларды «... образ
үшін емес, өз заманынан көп бұрын өткен кезеңдегі қазақтардың ... ... көз ... ... үшін ...тура мағыналарында жұмсағанын» [55;
68-б.] ескерту негізінде «жалпыхалықтық тіл қорының» [55; 70-б.] ... ... ... ... ... ... және ертеңгі мақсат-
мүддесімен өлшейді.Тілтанымның пәлсапалық, идеологиялық және эстетикалық
ерекшеліктерін зерттеулеріне ... ... ... ... жазба мәдениетінің»
[79; 36-б.] үлгілерімен таныса ... «сөз ... ... [55; 207-б.] ... ... ... ... шебер сабақтастырады. Автор «өзін-өзі танудың» халықтық, жеке
адамдық белгілерімен қатар, «патриоттық», «ғылыми», «ілімдік» [78; 29-б., ... ... сөз ... ... ... ... ... зерделеген
тілші оның танымдық ілімін «құдайды табиғатпен теңдестіретін, ... ... ... деп ... мистикалық пантеизмнің көрінісі» [78; 9-
б.],- деп сипаттайды, ал сопылар ... ... ... да табиғаттың бір
бөлігі, демек, құдайды тану үшін әуелі адам өзін тануы керек, ол ... ... ... ... ... салу ... еске алу) арқылы жүзеге
асыруға ... ... ... ... анықтап көрсетеді. Демек, әр ілімнің
идеялық ... оның ... ... ... тәжірибесімен,
идеологиялық мақсатымен сабақтасып жататындықтан, ... ... ... сұрыптау, қоғамдық қажеттілігін саралау осы аталған
танымдық деректер мен ... ... ... болады. Р.Сыздық
«Ясауи ілімінің танымынша, мораль мен суфизм бір, суфизм – адамгершіліктің
бір түрі» [78; 9-б.] ... ... ... «ясауитанудың» басты
мәселелерін жүйелеп талдауды мақсат ... оның ... ... «патриоттық» танымға зер салды. Бұл орайда зерттеуші «...Ясауи
мұрасына қазіргі қай түркі халқы ие бола алады, ол қай ... ... ... ол «кімнің атасы» деген» [78; 29-б.] ... ... ... ... табиғатын» қисса-шежірелермен, ақын-жыраулар шығармаларымен
сабақтастыра айқындаған ғалымдардың бірі – ... Оның ... ... ... ... ... ... [80], «Алғашқы қазақ
газеттерінің тілі» [81] атты ... ... ... ... ... ... ... ұғымына әбден сіңіскен,
қалыпты сөз оралымдары мен ... сөз ... ... [80; ... ... «қазақ шындығы», «рухани өмір», «халық талғамы»,
«дәстүр», «аударма тәжірибесі», «сөздік ... ... бар ... ... ... жиі ... ... қазақ әдеби тілінің
дәстүрлі қалыптасу жолын, даму ... ... ... ... ... өрлеуімен, объективті мәселелермен
байланыстырды. Соның нәтижесінде ... ... ... ... ... [80; 52-б.] ... халықтық таным болмысын, оның ... ... ... ... жекеленген сөздер мен сөз
тіркестерінің мағыналық ... ... ... ... олардың
төркініне, этимологиялық негізіне назар аударды, ал кірме элементтердің
меңгерілу амалдарын ... қор, жады ... ... ... ... ... мәні бар зат пен ... ... өз ... ... бар сөздермен беруге ... ... ... ... ел ... орнығар танымдық
фактордың маңыздылығын өзектеді, жаңаны да адам бұрыннан таныс модельдер
арқылы қабылдап ... деп ... ... ... тәжірибесінде кездесер
ұғымдар табиғатын да ғалым осы үлгіде талдап ...... ... ... ... ... жолдасы – спутник земли» және т.б. [80; 74-б.].
«Тілдің, оның даму заңдарын халық тарихымен тығыз байланыста» [82; 14-
б.] зерттеген ... ... ... де ... ... анықтауға бағыттала отырып, адам танымының жаңа сөз жасауда
не көршілес халықтардан сөз ... зор ... ... Әр ... ... ... сол ... күделікті өмірге
«ең қажетті ұғымдар мен ... ... ... үшін ... [82; ... өзгешелігімен сипаттаған тілші «адам, ай, жер, су, ... ... ... ... ... ... деп анықтайды, өйткені, ғалым
байқағандай, бұл элементтер қазақ әдеби ... де, ... да ... ... ... ... ... тән ортақ белгілерді ... ... ... факторларға да сүйенеді. Бұл қатарда
зерттеуші кәсіби лексиканы қалыптастырар себептерге мән ... ... ... ... ... аттары, бау-бақша, жеміс және ... ... ... [83; 77-б.] ... бір аймақтарда кеңінен
таралуын ғалым танымдық уәждің ықпалымен бағалады. Халық өмірін жан-жақты
қамтыған лексикалық атауларды ... ... және ... ... ... ... ... әдеби әрі бейәдеби
бірліктерді танылу деңгейіне қарай салыстыра айқындады.
«Сөздік қор – аса ... ... ... ... ... теориялық және
практикалық мәселелер үшін оның кейбір қасиеттерін, яғни ең негізгі ... ... білу ... (84; 4-б.) деп тұжырымдаған А.Жұбановтың
«Қолданбалы лингвистика: қазақ тілінің статистикасы» деп аталатын еңбегі
мәтін ішіндегі ... ... ... сипаты негізінде танымдық
ақпарат мәселесіне арнады. Автор «автоматты түрде өңдеу», ... ... ... ... ... ... ... алу мүмкіндігін»
когнитивтік ұстанымдармен байланыстыра отырып, тілдің ішкі табиғатындағы
заңдылықтарды оның «қарым-қатынас ... ... (84; ... Осы ... ... ... ... ұғымына мән беріп, тіл
білімін логика, математика, психология, кибернетика ғылымдарымен ажырамас
бірлікте ... ... ... ... тіл мен сол ... иеленуші
адамның (тұтас бір халықтың) ... ... ... ... ... ұлт ... ... керісінше) ықпалын
зерттеуде аударма әдебиет көп көмек жасайды» [85; 17-б.] ... ... ... ... ... өзіндік белгілерін сұрыптаумен қатар,
«ой», «пайым», «қоршаған орта», ... ... ... да ... ... ол ... мен ... арасындағы байланысты «жеке
адамның ойлау-психикалық ... ... [85; 23-б.] деп ... ... дүние, сондай-ақ қабылдаушының да ойлау-пайымдау қабілет-
деңгейін ескереді, ... ... ... ... ... ... өткізуі бірізді, тұйық, «механикалық» түрде жүрмейді. Ой-психика
қоршаған дүниені логикалық шындыққа сәйкес тура ... ... ... ... әсер ... алған мағлұматын өзге құбылыстармен
теңестіреді, ... ... ... ... [85; ... ... өткендей, аудармашы мен қабылдаушы оқырман арасындағы қарым-қатынас
танымдық ... ... яки ... ... ... ... арқылы жүзеге асады, яғни екі жақтың бірін-бірі
түсінуі не болмаса саналы ... ... ... ... ... орын алуы ... ... болады. Демек, аударма әдебиет
«рухани мәдениеттің бір ... бола ... ... ... ... ... ойсанаға әсер-ықпалын бағамдауға,
ғылыми жинақтауға негіз» [85; 21-б.] болар құндылықтар қатарын құрайды.
Оған айғақ ... ... ... ... және ... ... анықтама
берді, алғашқысын көркем әдебиетке ... шарт ... ... ... ... ... байланыстырды. Автор айрықша тоқталған
тілтанымдық құралдардың бірі – «аудармашылар ... ... ... ... [85; 31-б.]. ... олардың адамның ұқсату
әрекетіне негізделген табиғатын «көркем аударманы дербес ... ... ... ... ... деп ... ... толығу жолдарын құрайтын мәселелер қатарында ғалымдар
сөз мағынасының дамуына, кірме сөздер ... ... ... ... ден ... келеді. Қазақ тіл білімінде синкретизмнің,
ХІІІ-ХІV ғасырлардағы ескі қыпшақ ескерткіштері тілінің ... ... ... ... ... тарихи грамматика негіздерінің,
сөз этимологиясының, түбір морфемалардың, жалпы түркітану мәселелерінің
қалыптасып, өзектелуі ... ... ... ... және т.б. ... ғалымдардың есімдерімен тығыз байланысты.
Бүгінгі күні аталмыш ... ... ... «семантикалық
деривация» секілді өзге де ... кең ... ... ... ... ... «көптеген ішкі-сыртқы
әсерлерге» [86; 19-б.] назар ... ... ... білдіретін
мағынасының өзгеруінің басты себебі – экстралингвистикалық факторлар» [87;
17-б.] екенін ... ... ... ... ... «сөз бен ... ... семиотикалық және семантикалық аспектілерін
қарастырылуымен» [87; 17-б.] ... ... ... тілдік құралдардың
құрамдық бірліктерін тарихи таным негіздеріне арқау ... ... ... ... ... ... Бұл ... Ж.Тектіғұл қазақ
тіліндегі түркі негізді қосымшалардың мағыналық дамуын ... ... ... оның ... ... ... алғашқы нақты мағынасынан
жалпылама грамматикалық мағынаның дамуына», ... оның ... ... мен ... ... ... көбеюіне» алып
келуімен [86; 286-б.] түсіндірді. ... ... ... ... нәтижесін
сөздердің грамматикалық қатарларға қатыстылығымен дәйектеді. ... ... ... танымдық процеспен ұштастыра
қарастырды. «Сөз ... ... ...... ... іс-
әрекетінің нәтижесі» [87; 26-б.],-деп тұжырымдаған ... ... ... ... ... ала ... талдауларын «тіл тарихымен,..халық тарихымен
байланыстырды» [87; 47-б.]. ... тіл ... ... ... ... оның ... мен ... бірліктерін сұрыптау, сол арқылы
диахронды фактілерді аса құнды когнитивтік алғышарттардың бірі ... ... ... ... ... ... ... қордың қалыптасу мен дамуын айғақтар құрылымдар қатарында
лексикографиялық еңбектердің де ... ... сол ... теориясы лексикографияның тарихына, лексикографиядағы
отандық және әлемдік ... ... ... ... [88; 3-б.] ,-деп атап ... ... сөздіктерді «халықтық
білім мен біліктің шежіресі» [88; 5-б.] ретінде жоғары бағалады. Сөздер
тарихында «бір тобының ... ... бір ... ... пайда болып
жататынын» ескерген ... «тіл ... ... ... ұлт
мәдениетімен, әдеби тіл нормаларымен, ... ... ... Тілтанымдық ұғымдар тоғысын құрайтын лексикографиялық
жұмыстар, бір ... ... ... жинақтаушы функция атқарса; екінші
жағынан, норма мен тәжірибе байланысынан ... алар ... ... түзейді. Осыған орай, аталмыш зерттеуде әрі «лексикографиядағы
норма және нормативтілік мәселесі», әрі лексикалық ... ... сөз ... ... ... «семантикалық анықтамалар» мен сөз
мағынасын түсіндіру тәсілдеріне тілдік және ... ... ... ... ... орай ... ... таным» үдерістерімен
қатар, «жеке сөздер» табиғатын ... ... ... ... ... ... [88; 300-б.] ... зерделеу арқылы
тілші танымдық фактілердің «сөздік жасау тәжірибесіндегі» маңыздылығына мән
берді. «Тұтас бір мәдени әлемнен ... ... ... ... ... сөздің елдің рухани және материалдық дүниесіндегі алатын орны ... ... Сол ... ... елтанымдық деректердің берілуі де
қажеттілік болып табылады» деген ... ... ... дәлел.
1.5.4 Тілдегі тәжірибе мен таным бірлігі – ... ... ... [89; 103-б.],- деп тіл табиғатын, оның ... ... ... ... келе жатқан ғалымдардың ішінде
Ш.Сарыбаевтың пікіріне сүйенер болсақ, тілдің ... екі ... ... ... ... ... ... Олардың біріншісі «басқа
тілдерден сөз қабылдаумен байланысты болса», екіншісі, «сөз жасампаздықпен
(словотворчество) ... [89; 103-б.] ... ... ... Олай ... тіл оны ... ... әрі жеке
тұлғалардың субъективті ... ... ... ... ... адам ... өзгеше қабілетінен туындайтын антропологиялық,
психологиялық және когнитивті негіздердің жиынтығын құрайды. Адам ... мен ... ... ... әрі оның ... сөз ... [89;
104-б.] әрекеті де қоғамдық-әлеуметтік жағдайлармен шартталған амал-
тәсілдерден жинақталатын ... ... ... ... ... ... [89; 105-б.], адамзат жаратылысын
сипаттар өзге қасиеттермен қатар, оның ... ... ... ... ... бағытын өзектеп келеді. «Тіл – ойдың айнасы
десек, ана тілінде ойлай алмайтын адамның сол тілде таза ... ... аян. ... ... адамдар ана тілінен айырылып қана қоймайды, ... ... ... ... тәрбие-тағылымнан, тарихи мұралардан мақұрым
қалады» [89; 464-465-б.] деген ғалым ... ... ... ... және ... фактілер негізінде дамуы ғылыми қағидаттардың
функционалды-прагматикалық ... ... ... және
пәлсапалық ұстанымдарға сүйене пәнаралық деңгейде саралануына себепкер
болып отыр. Тәрбие мен ... ... ... діңгегін құрайтын
тілдік амалдар табиғатын тереңнен пайымдап қарастыру оның ... ... ... ... ... ... айқындауға, сол арқылы
тілтанымның ұғымдық аясы мен заңдылықтарын сұрыптап талдауға ... ... «Ана ... ... [89; 465-б.] даритын әрі ... ... ... ... ... ... ... тілін
түбегейлі меңгеруге» негізделетін тілдік ұстанымдардың танымдық ... ... оның ... ... ... ... ... әлеуметтік
шарттардың жүзеге асуын зерделейді. Оның маңызын ... ... ... ... ... ... ең ... халық тілінен
үйрену керектігімен» [89; 466-б.] дәлелдесе, екіншіден, «Қоғам мүшелерінің
өзара қарым-қатынас жасау ... ... ... ... ... ... ... алатын орнын» [89; 465-б.] ескеру ... ... ... ... адам ... ... дәйектейтін,
«ұлттық санамызды оятып, тілімізді түлетіп, үлгілі үрдістеріміз бен дәстүр-
салтымызды жаңғыртуға» ат салысатын ... ... ... ... ... оның ... ... алар орнын, халық
жадында сақталар ... ... ... зердеде қалдырудың
амалдарын ой-тұжырымдарының нысаны ... ... ... ... ... келешегі қазіргі бүлдіршіндердің қолында, солардың тағдыр-талайымен
тікелей байланысты. Осы күндері балабақшаларда ... ... ... ... ... тәрбиеленсе, келер ғасырда да қазақ
халқы өмір сүреді. Ұрпақ жалғастығы ... [89; ... деп ... Ел ... тіл ... ... ... пікірінде
қазіргі лингвистикалық ізденістердің мақсат-міндетімен ... ... ... даму сипаты да айқын көрініс тауып отыр, ... ... ... оның тек құрылымдық не болмаса формалық ерекшелігімен
шектелмейді, ол үшін алуан түрлі сыртқы факторлардың әсер ету ... ... ... ... ... ... ... Ш.Сарыбаев олардың халық тіршілігімен байланысу сипатына ғана
тоқталып қоймайды, сонымен қатар әр ... ... ... ... ... ... енер себеп-салдарына да зер салады. «Белгілі ... ғана ... ... ... ... ... шаруашылық түрлеріне
байланысты қолданылатын кәсіби сөздер де тілдік қорымызды ... ... ... дей ... ... ... тілді «...мүсін тәрізді қатып қалған
нәрсе емес, ол жетіліп, байып, шыңдалып кейбір диалектілік ... ... ... ... ... көтеріп отыратын тірі организм» [89;
482-б.] ретінде қарастыру керектігін ескертеді.
Тіл ... мен ... оның ... ... ... әрі әлеуметтік болмысымен шебер ұштастырған тілші «ұлттық ... ... ... ... ... ... ұғымдарды маңызды
тілтанымдық ізденістерге арқау етеді. Тіл дамуын этнотанымдық, қоғамдық
тәжірибенің бір ... ... ... келе, Ш.Сарыбаев сөздерді
«зердеде, жадыда қалдырудың» амалы ретінде «ізденіп, оқып, кітаптарында
кездесетін түсініксіз ... ... ... ... ... ... нақыл сөздерді жазып алып, анда-санда соған бір ... ... ... ... [89; 467-б.] мән береді, соның негізінде «ана
тілі тазалығына қамқор болу – азаматтық ... [89; 467-б.] ... ... «Иә, ... тіл – ... гүліміз. Оны таза ұстап,
қастерлегенде ғана ол өзіндік ... мен ... нәрі мен әрін ... ... Тілдік құралдардың танымдық өзгешелігін айқындау, олардың
жадыда сақталар мүмкіндіктерін саралау, халықтық ... ... ... ... жүйелеу тіл болашағына кепілдік берер алғышарттар
тізбегін құрайды.
Р.Сыздық зерттеулерінде сөз болатын маңызды мәселелер ... ... ... ... ... мәдени нормаларды сұрыптау ерекшелігі,
адам мен қоршаған әлем байланысы, олардың тәжірибе мен білімге ... ... ... ... Ғалым тілдің дамуы этникалық
танымның, саяси сананың, әлеуметтік өсудің негізінде жүзеге асатынын ... ... ... «жаңғырудың» алғы шарты ретінде «халықтардың өзін-
өзі тану санасының оянуы» деп біледі. «Бірнеше жүз жылдық үзілістен ... ... ... ... ... және оған ... ... түркі
халықтарының саяси белсенділігінің өсуінің, этникалық, мәдени дербестікке
ұмтылуының айқын көрінісі болатын. Егер бұл сапалы ... ... тану ... ... деп ... ол ... ... барлық
әлеуметтік бөлігін қамтығаны, сондай-ақ ол бір күндік немесе бір жылдық
эмоциялық сілкініс емес, халық өмірінің ең ... ... ... ... ... ... күш болғандығы да даусыз» [79; 31-б.] ... ... ... ... ... қызметі, халық тіршілігіне
қажеттілігі, өзге ... ... ... ... зерттеулердің өзектігін, тың тілдік салалардың қалыптасып
дамуын дәлелдеуге көмектеседі. Осы орайда, тілтанымдық үдерістің ... ... ... ұғымдық шеңберін саралауға бағытталған ғалым
тұжырымдарына зер салған орынды. Тілші қолданысындағы танымдық ... ... ... ... әр ... ... ұштаса берілгендіктен,
олардың антропологиялық ұстанымдары мен когнитивті негіздері қазақ тіл
білімінің жаңа ... ... ... ... ... ... ... «таным», «қор», «рух» мәселелерінің тілдік құрылымдармен
сабақтасқан заңдылықтарын анықтау, ұрпақ тәрбиесін, тарих ... ... ... бағалау арқылы соны тілдік ізденістердің мақсат-
мүддесін өзектеген Р.Сыздық ... шын ... ... жаңа ... ... ... ... өнегелі істерді үлгі
ете отырып» [79; 26-б.], халықтың «рухани ... ... [79; ... етіп келеді. Автор «Аталған халықтардың (өзбек, қазақ, қырғыз, татар
т.б.) ... ... ... ... тану ... ... саяси және
мәдени дербестікке ұмтылуы өз көрінісін қоғамдық сананың белсенді бөлігі
тарихтануда анық ... дей ... оған ... ... ... ғғ.Орта
Азия мен Қазақстанда белгілі болған жазбаларға мән береді. Сөйтіп, тілші
күрделі қоғамдық құбылыстар, өзгеше ... ... ... ... тілтаным процесінде атқарар қызметіне зер салады. «Қазақ
қоғамында өткенді білу, тарихқа құрмет азаматтық сананың ... ... [79; 39-б.] ... ... ... ... тұжырымға арқау болған
«азаматтық сана» аталмыш құбылыстың тек бір қырын ғана тануға мүмкіндік
беретінін біз ... ... өзге ... ... ... бірде этнотанымдық болмысты айқындауға бағытталған әр ұғымның
астарында «зерде» мен ... ... ... ... ... «тіл ... (Ә.Қайдар) пайымдап түсінуге негіз
болған ізденістер көкжиегі көрініс тапқан, сол себепті ... ... ... ... ... меңгеру» [79; 37-б.] қажеттігін, олардың
ұрпақтан ұрпаққа берілу дәстүрін өзгеше тілге тиек ... ... ... ... ... ұзақ маздаған ошақ ... ата ... әке мен ... ақ бас қария мен уыз жастың арасында айтылған
аңыз-әңгімелер, арнайы жатталып, ұрпақтан ұрпаққа, ... ... ... шежіре сол жүйенің негізгі элементтеріне жатады...» [79; 39-б.] деп
аталғандай, тіл мен танымның арқасында ... ... ... ... сөз ... ... ... құраса, екіншіден,
адамға тән танымдық әрекеттердің үйлесімді тоғысуын айғақтады, сондықтан
бүгінгі күні ... ... ... ... ... ... ... шешу керектігіне айрықша мән беріліп отыр.
Сөздерді «ойдың бүкіл динамикалық қуатын бере алатын» [90; 16-б.] күш
ретінде ... ... ... ... де ... бағытын
тілтанымның қоғамдық тәжірибесі айқындады. „Тіл қоғамдық құбылыстың бірі
ретінде сол қоғам құрылысын ... ... ... Яғни ... болған, болып жататын құбылыстардың бәрі тілден орын тебеді ... ... ... ... ... ... [90; 3-б.] деген авторлық
тұжырым ... ... ... қызметін өзектеумен қатар, оның
танымдық табиғатын да жүйелеуге мүмкіндік береді. ”Халық қазынасы”, ... ... ... „қоғам дамуы” сияқты ұғымдарды „қолданыс
тәжірибесі”, „ғылыми ой-пікір”, ... ... ... объектілер”,
„ұлттық мәдениет қоры”, „саналы іс-әрекет”, „терең талғам”, „ынта, ықылас”
сынды тіркестермен тығыз байланыстырған ... ... ... [90; ... ... ... ... шығармашылық қалыптасуымен сабақтастырды.
„Біздің түсінігімізше, әдеби тіл, ең алдымен, қоғамға, қоғам мүшелеріне
қызмет ... ... ... ... ... өмірдің алуан-алуан
сырларынан, оқиғаларынан, құбылыстарынан кең мағлұмат беретін хабар тілі,
халқымыздың ғасырдан ғасырға ... ... келе ... сөз ... ... ... ... қазына, тыңдаушы мен оқушысын
өлшеусіз әсерлендіріп, нәр беретін сан-саналы ... бар, ... ... ... ... жоқ әлеуметтік құрал” [90; 91-б.],- деп
келген ғалым қаламынан туған ... ой ... бұл ... ... Жады мен сана ... тану мен ... ойлау мен пайымдау
әрекеттерінің үйлесімді ... ... ала ... ... ... ойы ... тілдерсіз көрініс беруі мүмкін емес...Тіл де
дамуға ... [90; 19-б.] ... аса ... қорытынды жасады, сол ... ... ... ... дамытуға үлес қосты.
Тілші зерттеулерінде орын алған танымдық ... ... ... ... болады. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... болуы және оған әсер етуші
объективті жағдайлар. Екіншіден, ... ... мен ... ... экстралингвистикалық факторлардың ықпал-әсері.
Жазудың „...қоғам өмірінің даму ерекшелігі алып келген еңбек нәтижесі” ... ... ... ... аударған ғалым „Өздерінің іс-әрекеттерін
сан ғасыр бойы жадында сақтап келген ... ... ... ... ... пікірлесу, аралас-құраластың жаңа бір жетілген түрін
ойлап таба бастайды” деп атап көрсетті. , ... олар ... ... қилы таңба, белгі, сурет түрінде тасқа, ағашқа, теріге түсіретінін.
Сөйтіп табиғат ... әр ... ... ... ... ... мазмұн білдірерлік мәнге ие болатындығын” [90; 61-б.]
мәлімдеген зерттеуші бұл әрекеттің астарында адам ... ... ... ... себебі, автордың айтуына қарағанда, адамзат
„не қилы ... ... ... бола ... ... тексеріп, танып,
біліп, өз заманынынң өзгешеліктерін мүмкіндігінше қағазға түсіріп, тасқа
салған, сол үшін ... ... ... [90; 65-б.]. ... тілтанымдық
факті „ғылыми” және „қоғамдық ой-пікірдің” [90; 23-б.] қалыптасуымен, „ой
мен оның ... ... [90; 16-б.] ... ... ... орай,
Ө.Айтбайұлы „”Адамдардың саналы араласуы термин жасау творчествосын
бақылап қадағалап, ... ... ... ... ... жоғары сатысы – адамдардың танымдық қызметін, ... ... ... құралы есебінде қолданылады” [90; 9-б., 15-
б.],- деп атап өтті. „Ғылым тілін” жасаудың негізін де ... ... ... ... зейін қоя бақылау, ол туралы мағлұмат
жинап, қорытындылау әрекеттері құрайды, яғни ол ... ... ... оны ... мен ... жұмыстардың нәтижесі
туралы мағлұмат беріп, сақтаудың, жинақтаудың, ... ... ... ... ... табылады. Авторлық тұжырымдарға қосымша реңк ... ... шын ... тіл дамуындағы танымдық уәждерді дәйектеуге
септігін тигізеді, ... ... ... оның ... яғни тіл
фактілері арқылы біз халық ... ... ... ... [90; ... маңызды да өзекті қағиданы ұстануы да сондықтан ... ... ... ... ... негізгі ережелеріне сүйене келе”
қазақ тіл біліміндегі „терминжасам тәжірибесін” ... ... ... ... құрамы мен дыбыс вариацияларының фонемаға айналуы
[91], фоносемантика мәселелерінің өзектелуі, дыбысқа еліктеу негізінде
жаңа ... ... ... даму ... қатар, танымдық
болмысының тәжірибеге ұласу сипатын айқындайды. Адам ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне қарай жүйелеудің бастамасын
Қ.Жұбановтың зерттеулері құраса; бүгінгі күні бұл бірліктер тың бағыттардың
белестерін айғақтап отыр. ... атау ... ... тән ... ... нәтижесі болып табылады» [92; 6-б.],- деп ... атап ... ... мен ... бірлігінің негізін
құрайтын тілдік фактілер қатарында дыбысқа еліктеу арқылы ... ... ... назар аудару қажет. Автордың айтуына қарағанда, кез
келген лексикалық бірліктің ... ... ... ... ... «генезис шарттарын» [92; 12-б.] анықтауға болады. Бұл ретте тілші
қазіргі семасиология саласында қолданыс ... келе ... сөз ... ... ... ... морфологиялық, семантикалық және фонетикалық.
Аталған мәселелердің ... ... ... уәжділік негізінде
метафора, метонимия сынды құбылыстарға тән бейнелілік пен ... ... ... ... [92; 9-б.] адамның ат қою, атау беру
әрекеттерінде орын алатын ұқсату, салыстыру, сабақтастыру ... ... ... «уәжделген және уәжделуші сөздер арасындағы байланысты»
ғалым «шынайы ... ... ... жүзеге асатын байланыстың
келбеті» деп анықтайды. Ойын ... ... ... ... жаңа затпен не құбылыспен танысқаннан кейін, ең алдымен, оның бойында
кездесетін сан алуан белгілердің ... тек ... ... ғана ... соған сүйеніп атау береді» деген тұжырымына жүгінеді. Демек, тілдің
шығу тегін адамның танымдық тәжірибесімен ... ... ... ... ... ... формасын, дыбыс пен мағына бірлігін сұрыптады ... ... ... ... ... сүру ... ... талдады.
Қоғам мүшелеріне әсер ететін факторлардың ... өз ... ... ... ... ... пайда болу алғышарттарынан,
этникалық топтардың жіктелуінен алатындықтан, бүгінгі күні адам белгілі бір
әлеуметтік-мәдени ... ... бар, ... ... ие ... ... тән ... болмысымен сипатталатын
өзгеше құбылыстардың бірі деп тұжырымдалады, сондықтан қазіргі ұлттық сана,
ой-өріс ... аясы ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-дәстүр бастамасының жалғасы, үздіксіз
жетілудің, өркениетті дамуға қол жеткізер әрекеттердің бірлігі деп танылып
келеді. Ал адам сол ... мен ... ... ... ... етер мінездемелерді бойына жинақтаған тұлға немесе әлеуметтік және
этникалық ерекшеліктердің ұтымды бірлігі болып табылады, олай ... ... не ... тұрған эмоционалдық жағдайын түсіну үшін де бақылау арқылы
жинақталатын өмірлік тәжірибе мен ... ... білу ... алыну керек [92; 186-б.].
Ә.Ахметовтің “Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер” деп аталатын
салыстырмалы ... ... де тіл ... ... қоғамдық принциптерін талдауға бағытталған. Ғалым табу ... ... ... ... пен ... тән ... [93; 9-б.] деп ... келе, аталмыш бірліктердің дамуын алуан
түрлі сыртқы ... ... ... ... табу ... ... ... әлеуметтік, психофизиологиялық
мінездемелер тұрғысынан сипатталып, ... ... ... ... ... танымдық қасиетімен
сабақтастырылды. “Табу мен эвфемизмдердің шығу тегін қуаласа, олар ... ... ... ... ... ... ... табу мен
эвфемизмдер адам баласының рухани мәдениетінің бастапқы сатыларынан бастап,
күні бүгінге дейін ... ... ... де, ... де, ... заманның басты діндерімен де, тіпті өзіміз өмір
сүріп отырған дәл осы замандағы тіл мәдениетімен де ... ... көз ... [93; 9-б.],- дей ... ... табу ... ... өмірімен, тыныс-тіршілігімен, тарихымен, тіпті ойлау-
танымымен ажырамас бірлікте ... ... ... ... ... ... ... жүйесі және олардың этномәдени негіздері”
атты тарауы магиялық әрі мифотанымдық ... ... ... ... ... шығу ... зерттей келе, оның мәдениет пен
рухани дамудың төменгі сатыларында ... ... кең ... ескі
нанымдардың бірі – магиядан туындайтынын дәлелдеген” [93; 24-б.],- ... ... ... ... “табу” терминінің шығу төркінін, салт-
дәстүрлерді, сөз магиясын дәлелдейтін ... ... сөз ... ... ... ... және ... дамуының, діни наным-сенімінің
қалыптасуының бастапқы көрінісі деп бағалады, өйткені ... ... ... орын ... ... құбылыс” деп сипаттады [93; 54-б.].
Тіл мен таным ... ... ... ... бірі – ... ... ... өзін қоршаған әлемді қабылдап,
танып қана қоймайды, сонымен қатар жадыда ... ... ... ... ... ... толық жүзеге асуын қадағалайды, яғни сөйлесуші екі
жақтың бір-бірімен түсінісуіне мүмкіндік береді. Осы ... ... ... ... ұғымдарын қамтыған ғылыми зерттеулердің бірі ретінде
Ф.Оразбаеваның “Тілдік қатынас: ... және ... атты ... ... ... Аталмыш монография тіл білімінің ішкі және ... ... ... ... ... ... оның ... принциптері мен әдістемелік ерекшеліктерін сұрыптауға
бағытталған. Ғалым адамзат қоғамында тілдің атқарар қызметін, ... ... ... алар ... ... ... мақсатында
“тіл мен ойлау”, “тіл мен сөйлісім”, “тіл мен таңба” сияқты ... ... ... ... тілдік қатынастың қоғамдық-
әлеуметтік құбылыстар қатарында қол ... ... ... ... ... ... ... түрде зерттеуге мән береді. “Тілдік қатынас – адамның ойлау,
пайымдау, сөйлеу, ... ... ... пікірлесу т.б. әрекеттеріне тікелей
қатысты құбылыс…Тілдік қатынас – тіл ... ... ... тілі ... ... ... ... қоғамдық, ұлттық тіл арқылы
ұғынысу, түсінісу…” [23; 3-б., 39-б.] ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынастың екі түрлі ерекшелігін бөліп көрсетті:
тілдік және тілісіз ... Кез ... ... нормаларында екі
жақтың ұғынысып, “соған қарай іс-әрекет ... ... ... тыс бола алмайтын” [23; 40-б.] негізгі белгілерінің сақталуы қажет
екендігін ескерткен автор тілдің қатысымдық ... ... ... ... да маңызына тоқталды: “Ой сыртқа тіл
арқылы шығу үшін, сыртқы дүние ... ... ... ... санасына әсер етеді. Демек, сөйлесімнің болуы үшін, сыртқы әр түрлі
жағдайлардың да әсері ... ... ... ықпалынан
адамдардың ойлау қабілеті, тілі, сөзі дамиды, жетіледі. ... ... ... ... ... ... Ол ... қоғамдық-
әлеуметтік маңызына әсерін тигізеді” [23; 83-б.], яғни сөйлесім әрекеті
арқылы іске ... ... ... ... ... да, басты
ұстанымдары да оған ... әсер ... ... ... құбылыстарға тәуелді
дамиды.
Танымның өзегі ретінде бұқаралық ... ... ... ... талдау жасаған Б.Момынова „Газет лексикасы (жүйесі ... атты ... ... ... ... ... ... жүргізу саласындағы қызметін” [94; 27-б.] қоғамдағы әлеуметтік
факторлардың ықпалымен уәждеді. Ақпарат құралдарының „ағартушылық-танымдық”
және „қоғам мүшелерінің ... әсер ... [94; 5-б.] ... ... ... ... салалаық бағытымен әрі мақсат-
міндетімен сабақтастырған ғалым „қабылдаушының таным-түсінігі, ... ... ... ... ... эволюциясы” сынды
тіркестер негізінде тілтанымдық құралдардың адам ... алар ... ... „...әлеуметтік лингвистика табиғатын жете түсінуде ойлау,
сана, сезім, қалып (установка), қажеттілік, қызығушылық, мотив ... ... ... ... зор” [94; 33-б.] ,-деп есептей
отырып, тілші газет лексикасының жүйесін „қоғам мен ... ... ... ... ... мен ... арқылы жинақталатын
танымдық қордың үлгісі ретінде сипаттады. Осыған орай, еңбекте „қоғамның
динамикалы қозғалысы мен ... ... ... ... ... ... ... Б.Момынова „Тілдік номинация тек қана ... ... ... мен ... атауы болуымен, сол мақсатқа
жұмсалуымен ғана шектелмейді, ... ... ... объективті „шындық
болмысты”, оның бейнесін өзінің субъективті ішкі әлемі арқылы ... да ... ... [94; 163-б.] ... ... ұстана отырып, „ой
динамикасын” „объективті негіз бен субъективті ... ... ... ... тіл ... ... ... парадигмалар
Қазақ тіл білімінде ХХ ғасырдың аяқ кезінен бастап өзектеліп келе
жатқан жаңа бағыттардың бірі ... ... ... ... ... атап ... «Тілдің лексикалық байлығы тек атауыш сөздермен
шектелмейді. Ана ... ... енді бір ... ... ... ... зерттеуі, ой қорытуына байланысты пайда болған. Ондай сөздердің
номинациялық ерекшелігінен гөрі ... ... ... болады» [95; 51-б.],
сол себепті өзіне дейінгі тілтанымдық қордың ... ... ... ете және ... ... ... ... отырып
дүниеге келген аталмыш тілдік ... ... ... ... ... сараптамадан өткізсе; екіншіден, ізденіс ... ... ... ... ... ... ... когнитивті негіздерін» айқындауға бағыттады. «Тіл мен
ойлаудың, тіл мен ... ... адам ... ... (оған тіл де кіреді) құндылықтар қаншалықты роль атқаратынын
белгілеп береді. Тіл мен ... ара ... ... ұғымдар белгілі бір
құрылымға түседі. Аталған құрылымды ... ... ... өте ... оны ... ... алып қарау арқылы белгілі бір ... ... [96; ... деп ... тіл мен ... ... ... адамзат болмысы мен қоршаған әлем
заңдылықтарын тілдік ... ... ... ... ... ... қамтылуына себепкер болып отыр.
Осыған орай, кейінгі жылдары жарық ... ... ... ... ... танымдық қазынасын, ... ... ... ... тілтанымдық үдерістің ішкі және ... ... ... ... ... ... ... ойлау
және сөйлей алу қабілеті оның өзі өмір сүріп отырған әлемді танудан, оны
бақылап ... ... хақ. ... тану ... басталады.
Қозғалыс, зат, құбылыс, әрекет туралы, ... ... ... ... ... ғана мағлұмат ала аламыз...ол – ... ... ... ... ... ... [96; 5-б.] деп ... ... ... ... ... адам баласының «бағдарлау»
әрекеті оның зейін қою, мән ... ... ... ... ... іске ... ... нәтижесінде әр тілдік нысана да
субъективті-объективті себептердің қосындысымен өлшене бастайды. Оған ... ... ... ... ... ұштастыра отырып, қазақ тіл
білімінде алғашқылар ... ... ... негізін
дамытуға ат ... ... ... мен қоршаған әлем
заңдылықтарын мағына ... ... ... ... ... ... авторлар танымдық ұстанымдар мен ұғымдарды қазақ
лингвистикасында арнайы ... ... ... тілдік мәселелерді
шешудің аса қажет алғышарты, сөз мағынасын экстралингвистикалық негізде
зерделеудің ... ... деп ... Когнитивтік кезеңнің аталмыш
жұмыстардан басталуын да, ең ... ... ... ... мақсат-
міндетімен және өзіндік бағыт-бағдарымен түсіндіруге болады.
„...алғашқы қауымдық құрылыс кезінде этникалық байланыс бір ... ... ... ... ... ... қатынастарға негізделіп
келді. Келесі дәуірлерде ұлттың негізін ... мен ... ... ... ... қазіргі адам құқығына сәйкес, жеке ... бір ... ... оның өз ісі болып табылады...” [97; 8-б.],- деп
аталып көрсетілгендей, сөзді оны жасаушы ... оған әсер ... ... байланыстыратын адамдық қабілеттердің маңыздысы – таным,
сондықтан тіл ... ... ... ... ... ... ... бұл бағыттың өрісін кеңейтуге, ғылыми
ұстанымдарын тереңнен қамтуға мүмкіндік берері анық. ... тіл ... ... кеңінен сөз бола бастауын ХХ-ғасырдың аяқ шенінен
бастап жарық көрген ғылыми ... ... ... ... ... зерттеулердің ерекшелігін екі арнаның ұтымды тоғысуы айғақтай
алады, олар: қазақ ... төл ... ... ... ... және
жалпы тіл білімінде қалыптасып дамып келе жатқан ғылыми ұстанымдар, нақты
теориялар. Сөз табиғатын, оның ... ... ... ... ... ат қою ... негіз болар қабілетін адам ... бұл ... ... де, ... да, теориялық-
практикалық маңызын да танымдық бірліктер дәлелдейді, сондықтан ұсынылып
отырылған тұжырымдар да ... ... ... арнасын
толықтырып, дәстүрлі жолын жалғастырар ... ие ... ... ... ... когнитивтік негіздері» атты мақаласында танымның
«тілдегі номинация, таңба, уәж, грамматикалық құрылым ... ... ... ... ... ... жалпы адамзаттық және
ұлттық қоғамдық-тарихи тәжірибе негізінде ... тіл ... ... ... ... ... ерекшелігін анықтап, соның негізінде, сол
тілде сөйлеушінің санасында, соған сай ... ... ... бейнесін
жасайды» [63; 42-б.] деген тұжырымға келді, сол арқылы ... тіл ... оның ... және ... ... ... ... Аталмыш зерттеулердің тізбегі күннен күнге
кемелденіп, өсіп ... тіл ... ... ... ... оның тіл ... кеңістігі де бірге артып келеді деуімізге болады,
оған, бір жағынан, оның өнегелі тарихи бастауы әсер ... ... ... деректердің қоғам қажеттілігін өтер мүмкіндігі, халық
болашағын қамтамасыз етер өзгешелігі әрі тіл ... ... ... ... ... етеді, сондықтан қазіргі ... ... ... ... мен даму ... ... ... мәселелер
арқылы айқындауға болады:
• Тілтаным теориясының концептологиялық негізі;
... мен ... ... ... Тіл мен таным одағының лингво-мәдени сипаты.
1. Тілтаным ... ... ... де сырсандық тәрізді. Сәті түсіп, кілті табылғандай болса, көп
нәрсені баян ... ... ... ой-қиялы, тыныс-тіршілігі,
дүниетанымы туралы сыр шертіп ... [98; 12-б.] ,- деп сөз ... ... ... ... халық болмысын, тарихын, ойлау
өзгешелігін танытар ... өз ... ... ... сол арқылы тілдік
бірліктердің ішкі құпиясына үңілу, олардың қалыптасу тарихын анықтау әрі
халық жадында сақталу ... зер ... ... тіл нормаларын «тіл
тәжірибесінде сыннан өткен қағидалар» [95; 10-б.] ... ... ... ... ... Ғалым қазақ тіл білімінде жаңа
бағыттың дамуына үлес қоса ... ... ... [95; ... ... ... мән ... өйткені ол тілдің «ұрпақ пен
ұрпақты, аға буын мен іні буынды ... ... ... ... ... ... «ескі» мен «жаңаның» арақатынасын қоғамдық,
психологиялық, ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... ой, кең ... сөз орамдарының астарында халықтың өмірден түйген
терең мағыналы пайымдауы жататындығын» [98; 41-б.] ескерген ... ... ... ... ... ... шарттарды лингвистикалық
ізденістердің нысанына айналдырды. «Халықтың сөз тарихын ... [95; ... өсу, ... ... өзіндік танымын, этникалық дәстүрін айғақтауға
болатындықтан, ... ... дені ... құралдардың қыр-
сырына зейін қоюмен ұштасты, сондықтан «Сөз ... [1984] ... ... тіл ... қалыптастырар ұстанымдар мен ... ... сол ... дәлелдер ішкі идеялық табиғаты
айқындады. Бұл қатарда автор тұрақты тіркестердің, ... ... ... ... ... ... ... оларға
негіз болар «шындықтың өз өңі» мен «шын сырын» [95; 93] ... ... ... зерттеушілер үшін аса құнды лингвистикалық, тарихи,
этнографиялық деректер береді...Жер-су аттарында көптеген ... ... ... ... [95; 55-б.] деп ... ғалым тіл мен таным
сабақтастығынан бастау алар ұстанымдарды бүгінгі күні аса ... ... ... ... ... оның ... ... байланыста
зерттеу арқылы Н.Уәли қазақ лингвистикасында тілтаным ... ... ... ... ... ... тіл ... кеңінен қолданыла
бастауына әсерін тигізді.
«Халық тілінде байырғыдан келе ... ... сөз ... ... ... ... фразеологиялық тіркестер т.б.] сан алуан
сыры бар. Олай болатыны халық ... ... ... ... ... тыныс-тіршілігін аз сөздің аясына сыйдырып,
әрі нәрлі, әрі әрлі етіп ерекше өрнектей білген» [98; 12-б.],- дей ... тек зат пен ... ... ғана емес, адамның ой түйіндерін,
бейнелі қабылдау нәтижелерін, салыстыру, ұқсату әрекеттерін білдіретін ... де ... ... танып-білуге негізделе пайда болатынын атап
өтеді. Осыған орай, автор ... ... ... де ... ... ... танытудың аса тиімді ... [95; ... ... Адамның физио-психологиялық қабылдауын қоғамдық әрі
ұлттық-мәдени танымымен тоғыстыру арқылы дүниеге ... бұл ... ... ... ... ... ... толғамымен» [95; 84-
б.] өлшейді, себебі «...айтылатын ойға әр сөздің ... ... ... т.б. ... болады» [95; 45-б.] деген пікірге
сүйене отырып, ғалым тілдік бірліктерді танымдық деректермен ... зер ... Осы ... ... ... қылды қақ жарған», «елу
жылда – ел жаңа, жүз жылда - қазан» және т.б. ... ... ... ... «сырын» аңыз-әңгімелермен, қариялардың ой-тұжырымдарымен
дәйектеді.
Тілтаным теориясының ... ... ... ұласар
ғылыми сипатын ғалым «концепт» ұғымының жан-жақты ... ... ... белгілі бір концептінің атауы ретінде ала отырып, сол
сөздің тілдегі мағынасына, ақиқат ... ... ... ... ... (образына) және ол жөнінде санада ... ... ... ... ... ие ... ... жасау арқылы
аталмыш сөз-концептінің мазмұн ... ... ... ... ... дүниенің тілдік бейнесін ашу
жөнінде зерттеулер ... ... ... деп атап ... ... ... лингво-мәдени ақпараттар көзі ретінде зерделеді. Ол үшін
аталмыш сөздің лингвосемиотикалық және ... ... ... ... ... өзіндік зерттелу аясы сараланды. Айталық,
бірінші жағдайда қамшы сөзі синхронды және диахронды сараптамадан ... ... оның ... ... ... ... ... нысанаға алынды. Құрылымдық және экстратанымдық
фактілерді шебер ... ... ... ... диахронды
морфологиялық құрамына салыстырмалы талдау жасай ... оның ... ... ... ... ... ... терең танымдық
«экскурстерге» (Қ.Жұбанов) барды. Сөз ... ... мен ... ... мен ... ... айқындау «қазіргі туыстас тілдердің кейбірінде
(тува, ... ... сары ... хакас т.б.)» кездесетін қам=бақсы
мағыналық сәйкестігін ... ... ... соның арқасында «Әуелі қамшы
сөзі қазақтарда да «бақсы, шаман» мағынасында жұмсала ... ... ... ... ... болу ... ... дедуктивті жорамал жасау
мүмкіндігі пайда ... ... ... ... пәлсапалы
тұжырымдар ғасырлар сүрлеуінен өткен әдеби ... ... ... ... ... бейнесін» жасауға негіз болар алғышарт ... ... ... ... ... білген заттар мен
құбылыстарға жеке-жеке ат қойып, айдар ... қана ... ... туыстығы, түрлі-түрлі қасиеттерінің ұқсастығы мен ортақтығына
қарай топтастырып, жинақтап, классификация жасайды. Ал ... ... ... мен құбылыстарды белгілі бір дәрежеде ... ... [95; ... ел ... ... ... жинақталған мәліметтер тілдік
талдаулардың маңызды ... ... ... Оған ... ... ... ат ... қамшы, арба қамшы, түйе қамшы...; қырғыз өрім, қырық сегіз таспа және
т.б. осы ... ... ... ... ... ... концептісін
«құқықтық қатынастар», «мифологиялық сана», «психологиялық ... ... ... ғалым оның этно-мәдени семиотикалық
жүйесіндегі бірлігін ежелгі қазақ ... ... ... ... ... ... олардың меңзер түсініктерімен, идеялық ... ... ... ... ... ... ... қабылдауды
автор «заттық мәдениеттің таңбасымен, эстетикалық мәнділікпен, әлеуметтік
мәртебемен және мифологиялық сеніммен» сабақтастырды. «Тілдік ... ... ... ... ... ... және ... мәдениеттер тоғысын
айқындау құралы тұрғысынан қарастырған зерттеуші ... тіл ... ... ... негізін дамыта отырып, тілдік және
танымдық ... ... ... ... ... ... - өмір шындығы..» [98; 40-б.] деген қағиданы берік ұстанды.
1998 жылы жарық көрген Қ.Жаманбаеваның «Тіл ... ... ... ... ... сана» атты еңбегі де «тілдік сана
құрылымын», «гештальт теориясын» мәтін құрылымымен, модельдер жүйесімен ... ... ... қызметімен байланыстырар мәселелерді сұрыптады,
сол арқылы «тілдік модель», «құндылықтар ... ... ... ... анықталып, когнитивтік лингвистиканың қазақ тіл
біліміндегі даму сипаты айғақталды. Тілдік модельдердің ... ... ... ... сипатымен, эмоция мен ақпарат арақатысымен
дәлелдеп көрсеткен ... ... ... ... ... ... ... оны жүзеге асырып отырған адам болмысы тұрғысынан
бағдарласақ, айтылған процестің үнемі ішке қарай ... ішкі ... ... көреміз» [96; 6-б.],- деп көрсетеді. Сана ... ... ... ... ... ... нормаларына
ерекше зейін қойған автор құндылықтар мен символдар әлемін де сананың сол
«ішкі қажеттілікті ... ... деп ... ... ... де ол ... құбылыстардың негізі, ал оны айқындар
мәтінді «тілдік сананы анықтайтын құрамды бөлік» яки ... ... ... ... ... ... бізге құрылымның болмысын анықтау
үшін және мәтін шеңберінен шығып, құндылықтар дүниесін белгілеу үшін керек»
[96; 20-21-б.] деген тұжырым жасады. Ішкі әрі ... ... ... мен ... ... ... ... танымдық процестің
«қозғаушы күшін» ... ... ... ... ... ... «өзі туралы деректің жеткіліксіз болуы» мен «ішкі
ниет» мәселелерінен өрбіте келе, «Мұң концептісін» саралап ... ... өлең ... ... ... ... «ішкі жан күйін тану» [96; 67-
б.] мүмкіндігіне назар аударды. Зерттеуші «Сөз ... ... ... ... Сөз ... құдіретке жеткенде өзі де өздігінен
энтелехияға (ішкі ниетке) айналады. Адамның сөз ... – оның ... ... ... дей ... ... ... мүмкіндігін құрылымдық
болмысынан әлде-қайда жоғары көтерді, оларды антропоцентристік ... ... ... ... ... кілті ретінде сипаттады.
2006 жылы қорғалған Б.М.Тілеубердиевтің ... ... ... атты диссертациялық жұмысы «қазақ
дүниетанымындағы «тіл-сана-ұлт» ... ... ... [99 [1]; 4-б.] ... Осы ... ономастикалық тілдік бірліктердің когнитивтік, лингвомәдени,
семиотикалық аспектілері көрсетіліп, ... ... ... сияқты концептілер өрісіндегі бірліктерге сипаттама берілді.
Тілші қазақ топонимдердің ... ... ... ... ... топонимиялық аңыздарға, ауыз әдебиеті үлгілеріне, көркем мәтіндерге
ерекше зейін қояды, сол ... ... ... ... ... ... ... сынды ұғымдық тіркестерді
нақтылап көрсетті. Қазақ ... ... ... ... ... ... бұл ... бір жағынан, «когнитивтік
ономастика ... ... ат ... екінші жағынан, «дүниенің
ономастикалық бейнесін» ... ... ... сондықтан автор
«Ономастикалық концептілерде кешенді түрде адам және әлем туралы ... ... ... ... ... ерекшеліктері
сақталған» [99 [1]; 43-б.] деген қорытындыға келді. Ат қою, атау әрекетінің
нәтижесінде қалыптасып, ... ... ... ... ... ... ішкі әлемінен, жеке бақылау, тану, пайымдау амалдарынан
алатындықтан, оның астарында ... ... да, ... ... да,
қоғамдық тәжірибенің де, рухани дамудың да ... ... ... ... ономастика қағидаларының жаңа сипаттары анықталып, тың
бағыттары өзектеледі. Аталмыш зерттеу де тілтанымдық ... ... ... ... ... өзге қырынан дәйектеп талдауды көздеген,
өйткені, автордың пайымдауынша, «Онимдік бірліктердің күрделілігі мен көп
қырлы болуына ... ... бір ... ... ... полипарадигмалық
тұрғыдан зерттеу мақсатқа лайық болып табылады...» [99 [1]; 15-б.]. ... ... ... ... ... тіл мен мәдениеттің, тіл мен
сананың, тіл мен ... тіл мен ... ... ... ... ... күрделі әрі алуан түрлі
құбылыстарды айқындау мен ... ... ... ... ... ... концептісі оның семантикалық және ассоциациялық өрісі арқылы
айқындалады. Сөздің семантикалық және ассоциациялық өрісінде ... ... ... ... және ... ... бейнеленеді» [99 [2]; 11-б.],- деп ... ... ... ... ... ономастиаклық кеңістігінің
концептілік құрылымына» арнады (үшінші тарауды қараңыз).
2. Семантика мен таным теорияларының ... тіл ... ... теориясының қолдану сипаты мен даму
ерекшелігін зерттеулеріне арқау еткен ... бірі – ... ... «тіл білімінің еншісіне тиетін категория» [100; ... ... ... бұл ... «...философтардың да, психологтардың
да, семиотиктердің де ойларына азық болып жүргенін» ескертті, сол ... ... ... ... ... ... негізінде
өзектеді. Сөз мағынасының «...өте күрделі, бірнеше ... ... ... ... ... ... ой», «ойлау», «ұғым»,
«объективті дүние», «ішкі форма» сынды терминдерді де ... ... ... ... ... ... жан-жақты зерделеп,
жаңа тұжырымдардың жасалуына бағыттады. «Жалпы сөз семантикасы философияның
кей категорияларымен байланысты екенідігін ... ерте ... ... Мысалы, заттарға қалай ат берілген, сөз бен заттың арасындағы
байланыс ... ... ... ... ... [100; 30-б.] сынды пікір-көзқарастардың астарында да сол
табиғи бірлік, заңды байланыс көрініс тапқан. Еңбекте ... ... ... ... бір яки ... ... ие болу ... тура немесе
ауыспалы мағынада жұмсалу ... ... ... қарым-қатынасы,
денотаттық, сигнификаттық және эмоциялық мағынада қолданылу өзгешелігі ... ... ... ... ... сөз болды, өйткені,
ғалымның айтуына қарағанда, «лексикалық мағына түйсік арқылы қабылданып,
адам миының ... ... ... ... мүшелері құптаған, белгілі
бір дыбыс не дыбыстар комплексімен ... ... ... ие ... ... [100; 56-б.] ретінде анықталады. Осы ... ... ... ... мен ... да, олардың лексикалық және
грамматикалық мағыналарда теңелмеу себебін де ... ... ... таным теориясының, оның қабылдану әрекеттерінің ... ... ... лексикалық элементтермен, тоғысу жолдарын
өзіндік үрдіспен түсіндірді. «Сөз мағынасының объективті ... ... ... ... ... ... мағынасы да
қатынас негізінде тумайды, ол объектив дүниедегі заттардың не ... ... ... ... адам санасындағы бейнесіне
негізделеді» [100; 38-б.],-дей отырып, ғалым бұл байланыстың ... ... де мән ... оны ... ... мен ... ... әр
түрлі қатынастармен айғақтады.
Қазақ тіліндегі сөз мағынасы мен объективті ... ... ... ... және ... ... ... арқылы жүйеленді. «Бір нәрсе анық – сөздердің лексикалық ... ... сол зат не ... ... негізгі түсінік еніп, сол затты
басқа зат не ... ... тани ... ... ... ... деп ... М.Оразов сөз мағынасын ашуда объективті
факторлардың әсерін, оны тануға бағытталған ... ... ... ала отырып, екеуінің арасалмағы мен даму өзгешеліктерін анықтау
үшін олардың қоршаған әлеммен ... ... мән ... Сөйтіп, ол
алғашқысын «объективті дүниедегі заттардың, іс-процестердің не ұғымдардың
атауы ретінде қоланылатын» мағына деп, ... ... ... жоқ,
«өздігінен өмір сүрмейтін, лексикалық мағынаға негізделіп, соған жалғасып
қана өмір ... ... [100; 52-б.] ... ... сол ... ... ... дүниені сәулелендіру
дәрежелерін» [100; 54-б.] де ... ... деп ... ... автор сөз мағынасын анықтаудың екі жолын атап көрсетті: ... жол ... яғни ... ... ... ... құбылыстармен ара қатынасын сол заттарға берілетін аттың берілу
принциптерін анықтай» отырып; 2) семасиологиялық ... ... ... ... және сөз не сөз ... ішкі ... ... процесі негізінде) ұғымның қалыптасу механизмін
анықтау» [100; 66-б.] негізінде. ... ... сөз ... ... ... орта заңдылықтарын тек ескеріп қана қойған жоқ, олардың
өзге факторлармен ... ... ... де жан-жақты
саралады, анығырақ айтқанда, «...объектив ... ... ... ... ... ... етіп қарастырды.
Мағына табиғатын тереңірек түсіну үшін тілші К.Огден мен И.Ричард
ұсынған ... ... ... ... ... ... сол арқылы
денотаттық және ... ... ... ... ... белгілерін де таным теориясының ықпалымен дәйектеді.
«Дыбысталу, ұғым және ... ... зат» ... ұғымдық
бірліктердің қарым-қатынасын ғалым адам мен ... тіл мен ... ... ... ... сол себепті ол үшбұрыштың бір
қабырғасы дыбысталу мен ұғымды, ... ... ... ... зат пен ой сабақтастығын бейнелейді деп тұжырымдады. ... ... ... мен оны ... ... адамның
психофизиологиялық жаратылысымен сұрыпталып, тілтанымдық құралдардың
мағыналық сипаты өзгеше ... ... ... ...... ... арқылы білдірілетін объектив дүниедегі заттар
мен құбылыстар...Денотаттық мағына таным ... ... ... ... ... ... сезім мүшелеріне түйсік туғызатын
заттың қасиеттері ғана денотаттық мағына жасай алады» [100; 75-б., 77-б.] ... ... ... ... ... ... мен оның құрамды
бөліктерін «адамның жүйке тамырларына әсер етіп, түйсік ... ... ... ... мүшесі арқылы қабылдана бермейтін» құбылыстар мен заттар
тұрғысынан ... ... ... ... сүйене отырып,
адамға тән сезім мүшелерін де ішінен үш топқа ... ... ... ... дүниедегі заттар менн құбылыстарды тікелей қабылдайтын бес түрлі
сезімді: көру, есту, иіскеу, дәм және теріге байланысты сезімдерді ... ішкі ... ... ... ... ... 3) ... білдіру мен
болжалды сезімді (дәлдікті) қосу» [100; 78-79-бб.]. Нәтижесінде шынайы зат
[не құбылыс] пен оның ... ... ... ... ... ... өзгешелігі объективті және субъективті факторлар
тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... Демек, өзара тығыз байланыс құрайтын бұл екі ... ... ... ... ... ... информациялардың мида анализ,
синтез жасау» әрекеттерімен жүйеленетін «сол заттың түп нұсқасына ... ... ... олар ... дүние мен адам санасы
арасындағы бейнелік қатынасты «тарихи-әлеуметтік тәжірибе, білім, көзқарас,
гнесиологиялық бейне ... ... ... [100; 88-б.] тұрғысынан
анықтауға мүмкіндік берді, өйткені, ... ... ... ... ... ... көріністері не заттармен ... ... ... де ... ... туғызған заттарды, олардың түр-түсін,
исін, көлемін т.б. қасиеттерімен ... ... ... ... ... ... ... объектив дүниедегі заттарға ұқсас субъектив бейне
жасайды» [100; 87-б.]. Осыған орай, ғалым аралық байланысты ... ... бар ... ... ... бар, ... айырмашылық та,
фотокөшірме де» ... ... ... ... ... ... «нақтылы заттың белгісі мен түрлі қасиеттерінен қол
үзген идеалды ... ... әрі ... ... ... субъективті бейне» [100; 88-б.] ретінде айқындалған белгілер
тізбегі деп қарастырды, ал ұғымды «...заттардың ... ... ... туғызбайтын ішкі қасиеттерін де қамтитын» және «мидың қызметі
негізінде...алынған информацияларға ... ... ... жеке ... тәжірибесіне, біліміне, рухани қалпына т.б. қарай мағыналық мән қосып
күрделенетін» өзегешеліктер жиынтығымен зерделеді.
Тілдік құралдар арқылы қалыптасатын танымдық ... ... ... ... практикасының жетілуімен» [100; 88-б.]
сабақтастырған ғалым аса маңызды ... ... ... ... де ... ... оны әрі «ең ... тілдік акт» [100; 90-б.],-
деп, әрі арнайы танымдық заңдылықтарға негізделген әрекет ретінде ... ... ... «ат беру» үшін оны танып-білу керек, негізгі
белгілерін анықтау (сол зат туралы түсінікке ие ... ... ... ... сол ... атауы болған сөздің мағынасының
құрамына енуі керек» [100; 91-б.] ,- деп ... ... ... ат ... оның ... ... ... енуі екі ... жағдайды талап ететіндігін»
ескертті. Сөйтіп, Г.В.Колшанскийдің пікірін қолдай отырып, тілші «ат беру»
процесін «коммуникация мен дүние тану» ... ... ... ... ... формалар арқылы берілу тиімділігі, сонымен
бірге қоршаған дүниенің дұрыс бейнеленуі» ... ... Олай ... ... ... ... адамның сөйлеу, ат қою, қабылдау ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкіндік берсе; ... ... ... ... ... тұрғысынан талдауға да әсерін тигізді, ... ... және ... ... [100; 132-б.] қарым-
қатынасы ... ... ол үшін ... Л.М.Васильев
еңбектеріне шолу жасап, «мағына ... ... ... ... ... ... жататын мағыналық бірліктердің барлығы туралы»
[98; 126-б.] ... ерте ... ... болғанына тоқталды.
«Сөздер тіркеске түсіп те, системада белгілі бір орын иелеп те
өздерінше ... ... ... ... да, мән де жасай алмайды.
Керісінше, бейнелік мағынаға сүйене ... ... ... ... өз ... ... ... мағыналық элементтерге ие
болады» [100; 133-б.] деген тұжырым негізінде ғалым екі мағынаның арасында
жүзеге асатын тығыз ... ... ... ... ... ... ... парадигмалық және синтагмалық қатынастар деңгейінде
анықтама берді. ... ... ... ... ... ... байланысып, сұрыпталуымен» ... ... ... ... адам санасының қызметімен, тілдік
бірліктерді қабылдау және топтау өзгешелігімен сабақтастырды, сол ... ... [100; 136-б.] ... ... ... ... ойда ... жинақтау, мағыналарын саралау арқылы жасалатынын»
[100; 137-б.] атап өткен тілші «ассоциациялық қатынас», «тематикалық топ»,
«лексика-семантикалық топ» ... ... ... зер ... ... ... қарағанда, парадигмалық байланыс негізін құраған
элементтер «ассоциациялық байланысқа түсе отырып», ой ... ... деп ... ... сөз мағынасын қалыптастыратын факторлар
тізбегін объективті болмыс ... ... ... ... теориялық негіздерін ұсынды.
«Ат қоюдың когнитивтік теориясы басқа деривациялық, семантикалық
және синтаксисиік құбылыстарға түсініктеме ... ... ... ... ... ... ... әлемді тануға
негізделген әрекеті көрініс табады» [101; 98-б.] деп көрсетілгендей, келесі
Н.Н.Аитованың «Қазақ ... ... ... когнитивтік семантикасы»
атты диссертациясы да тілтанымдық құралдардың мағыналық сипатын талдауға
бағытталған. Ол үшін тілші «...түр-түсте ... ... ... түсіндіруді, сол арқылы олардың онтологиялық ... ... ... ... негізінде жатқан сана архетиптерін айқындауды, түр-
түстің концептуалды мазмұнын» [102; 3-б.] сұрыптауды мақсат етті, сондықтан
еңбекте нысанаға ... ... ... ... мән ... ... ... құрылымын «ғалам бейнесі» контексінде зерттеу,
«түс атауларының қызметін ... ... ... көзделді.
Осыған орай, автор «пропозициялық, прототиптік, радиалды, жағдаяттық
құрылымдар», «концептік өріс», «ассоциативті тезаурус» ... ... ... «Әр ... өз ... тән әлемді құру қалыптасқан. Түр-түстің
әр түрлі халықтар тілінде таңбалануының бірдейлігі, жақындығы мен ... ... ... ... ... хабар береді. Түр-
түс ұғымының әр ... ... ...... ... ... ... (ұлтқа қатысты) саралауға,
индивидуальды болмысын танытуға септігін тигізсе, ... мен ... ... ... ортақ тілдік универсалийлерді, түстік архетиптерді
табуға көмектеседі. Оны концептуалды ... ... ... ... ... құрылған моделін тануға мүмкіндік береді» [102; 8-б.]
деген ... ... ... түр-түстердің халықтық сипатын,
символикалық табиғатын, метафоралық мүмкіндігін, ... ... ... ... арқылы зерделеді, ал когнитивтік семантиканы
«...тіл (түсінік, сөз) ... ... адам ... білімді таным моделі арқылы зерттейтін ғылым» [102; 27-б.],-
деп қарастырды.
3. Тіл мен таным одағының лингво-мәдени ... ... өзі ... танымдық үдерістің маңызды ... ... ... әр ... ... бірліктерді когнитивтік
семантика, концептілік талдау, ұлттық таным ... ... ... келеді. Айталық, тілтаным мәселелеріне арналған
зерттеулердің бірі – 2004 жылы ... ... ... ... ... және ... ... атты диссертациясы. Жұмыстың негізгі
мақсатын шешендік өнерге анықтама бере отырып, оның құрамдас бөліктері мен
арналарын анықтау, шешендік сөздердегі тілдік ... ... ... ... құрады [50; 5-б.]. Ол үшін автор зерттеудің дереккөздері ... сақ, ғұн ... ... ... ... ... ... ежелгі шежірешілердің, әйгілі философтардың пікірталастарынан
бастап, ҮІІІ-ХҮ ғғ аралығындағы жазба әдебиет ... ... ... ұсынды.
Осы қатарда А.Исламның «Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік
суреті» деген «салыстырмалы-салғастырмалы лингвомәдени сараптамасы» ... ... ... лингвомәдени мәселелерді шешудің теориялық
ұстанымдарын айқындады» [103; 5-б.], сол себепті «тілдік тұлға», «концепт»,
«символ», ... ... ... ... терминдерді де тілші ұлттық
дүниетанымның негізгі ... ... тіл мен ... ... саралауға, ұлттық пәлсапа мен фондық білім жүйелерінің маңызын
дәйектеуге арнады. «Дүниенің тілдік суреті ... тіл мен ... ... ... ғылым шеңберінде қарастыру қажеттігін туындатады... Адам
қоршаған ортаны ойлау ... ... ... және ол адам ... ... ... ... болмысты танып білуі ой ... ... ... ... ... ... нәтижесін бекітудің құралы ретінде қызмет етеді.
Бұл – жалпыға ортақ таным үлгісі...» [103; ... ,- дей ... тіл мен ... ... сабақтастығы аясында дамып, қанат
жайған когнитивті лингвистика ұстанымдарының ... ... ... ... ... да ... ... ден қойды. Танымдық
жүйенің өзіндік ерекшеліктері мен ұғымдық бірліктерін алға ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдени сипатымен
тікелей байланыстыра» [103; 11-б.] түсіндірді, ... ... ... ... ... ... астарына «ұлттық мәдени құндылықтарды, ұлттық
болмысты, ұлттық психологияны меңгерген және оны келер ұрпаққа бере алатын
тұлға» сынды ... ... ... ... Әлем ... мен
«дүниенің тілдік суретін» тығыз байланыста ... ... ... ... ... мен ... негізінде «жиналған білім жүйесінің»
[103; 13-б.] тілде көрініс табуын аса ... ... деп ... ... ... ... олар ... концептуалды
сараптамасын, символдары мен этномәдени белгілерін» айқындауға мүмкіндік
береді. «Концепт ұғымдық ақпараттан ... ... ... ... ... да ... [103; 15-б.] ... тіл
білімінің өзге де өзекті салаларымен ұштасатындықтан, оның ғылыми негізде
дамыған салааралық ... жаңа ... ... ... ... ... ... ретінде зерттеуде «барлық адамзат дүниетанымының қазығы
боларлық «тағдыр» және ... ... сөз ... айрықша талдау
амалдары ретінде «оларды ... ... ... ... дүниетаным
ерекшеліктері мен әмбебап тұстары анықталды» [103; 16-б.], ол үшін «уақыт»,
«өмір» секілді концептілерге де мән ... ... ... аспектіде пайымдалып, олардың «түп негізінде»
қала беретін «философиялық ... ... [103; 17-б.] аса ... ... ... ... болмысының бастауы деп ұғынылды. ... ... ... [«тянь минь»] жоғарыдан берілген жазмыш
ретінде қабылданып әрі одан адам ... ... өту ... ... халықтары дүниетанымында «судьба» - құдіретті өмірді
басқарып, бағыттап отырар күш» ... ... ... ... ... және ... негізде таразылауға мүмкіндік
берсе; «бақ концептісінің семантикалық аясы» [103; 19-б.] да өзіне ... ... өзге ... ... қабілетімен жүйеленген.
Одан басқа зерттеуде, ... ... ... ... ... ... табиғаты туралы деректер топталған, олар ... ... ... ... ... ... ... беріп
келеді.
Тілдік құралдардың мәдени танымдық сипатын зерттеуіне нысана ... бірі – ... ... ... ... ... лексикасы»
деп аталатын жұмысы «...қазақ халқының ... ... ... ... ... мен материалдық өндірістің даму деңгейін
бейнелейтін...тіліміздегі қолөнерге қатысты ұшан-теңіз қазынасының тілдік
табиғатын» [104; 4-б.] ... ... ... олардың мағыналық
астарын зерделеуге, уәждерін сипаттауға бағытталды. Осы мақсатта ... ... әр ... ғылым салаларымен байланыстыра талдады, сол
арқылы оларды «этнос ... ... ... тілдік бейне»
ретінде айқындады. Тарихи-археологиялық мәліметтерге сүйенген зерттеуші тіл
біліміндегі «уәжділік мәселесін»рухани және материалдық ... ... ол үшін ... ... ... ... ... мүйізден, тас пен құмнан және т.б. жасалған қолөнер түрлерінің
атауларын материалына, ... ... ... ... және ... ... ... талдады. Аналитикалық, синтетикалық, лексика-
семантикалық тәсілдерді басшылыққа ... ... бұл ... ... ... ... да ... тыс қалдырмады. Нәтижесінде ғалым «Салт-
дәстүрге, наным-сенімге байланысты ... ... ... ... ... ... ... қатысты этномәдени ақпарат
сақталған» [104; 48-б.] ... ... ... тіл білімінің танымдық тұжырымдамасын дамытуға ат салысып
келе ... ... ... ... ... ... ... және өзге ... ... ... ... ... ... ... лексикалық
бірліктердің, көркем шығарма мәтіндерінің когнитивтік негіздерін,
концептуалды ... ... ... бұл ... әрі ... әрі жүйелі әдіснамалық негізімен, әрі ... ... ... ... ... ... «Қазақ тіліндегі
этнографизмдердің ... ... ... ... «Қыз
Жібек» пен «Қозы Көрпеш – Бан сұлу» жырларына талдау жасалынды. ... мен тіл ... ... ... ... сабақтастығын
дәлелдеуді» [105; 5-б.] мақсат еткен ізденуші лингвомәдениеттанудың тарихи-
танымдық негіздерін, эпостық жырлардың кумклятивті қызметін, ... ... ... ... ... ... үшін
автор «рухани мәдениет», «халықтық эстетика», «сұлулық символизмі» ... ... ... ... ... «Эпикалық фразеологизмдердің когнитивтік негідері»
атты диссертациялық жұмысы «жалпы халықтық фразеологизмдердің ... ... ... ... ...ақиқат, бейақиқат
дүние фрагменттерінің, эстетикалық танымның тілдік бейнесін жасаудағы орнын
көрсетуді», сөйтіп, олардың «когнитивтік құрылымындағы ... ... [106; 4-б.] ... ... ... зерттеудің басты ұғымдық
бірліктерін «мифологиялық сана», «тотем», «тілдік бейне», «дүниенің ойсурет
концептісі», ... ... ... ... мен ... ... Осы
орайда, еңбекте лингвистикада кең қолданыс ... ... ... ... ... ... ... әдіс те ескерілген. Оның
себебін танымдық ізденістердің күрделі табиғаты, антропоцентристік сипаты
мен ... ... ... ... ... ... ... факторлардың қатарында адамның тану әрекетімен бірге, абстрактілі
ойлау, қабылдау ... де ... ... ... ... ... тілдік дереккөздерін саралау арқылы тарихи таным ұстанымдары да
өзектеліп, күрделі пайымдаулар ұсынылды. Оған ... ... ... ... ... ... енетін тұрақты бірліктер тек санының
молдығымен ғана емес, алуан ... ... де ... ... Олай
болатыны фразеологиялық бірліктердің бір алуаны фольклорлық мұралармен,
екінші бір тобы діни ұғымдармен, ал ... бір түрі ... ... ... ... ... ... тіл үлгілерімен ұштасып жатады» [106; 8-
б.] деген пікірін келтіруге болады. Демек, әр ... ... ... ... ... ... мағыналық болмысы да,
қолданылу шеңбері де, ... ... де ... ... ... ... ... зерттеуші, әсіресе, «сөйлеу тілі аясында» ... ... ... ... ... ... қатар,
«ішкі формасындағы кодқа салынған дүние, әлем жайында образды түрдегі әр
түрлі ... ... ала ... ... ... ... шешуге
тырысты. Нәтижесінде тілші «Тілді біліп қоймай, оны «түсіну» үшін этностың
мәдениетін, тарихын, ... тән ... ... да білу ... Бұл ... ... бір ... Білімнің осы типін біз аялық білім деп тани ... бір ... ... ... ... талдаудың
барысында лингвомәдени ақпараттарды айқындадық. Оларды реалды дүниелермен
және ирреалды дүниелермен байланыста қарастырдық» [106; ... ... ... ... ... семантикалық құрылымы мен
лингвомәдени мазмұны» деген тақырыпта жазылған ... да ... тағы бір ... ... ... ... арналған немесе,
автордың сөзімен айтқанда, зерттеу мақсатын «егіншілік мәдениетінің ежелден
келе жатқан ... ... ... ... тілдік деректер,
лингвомәдени бірліктер ... ... [107; 5-б.] ... Бұл ... ... ... ... және археологиялық деректерге жүгіне отырып,
тары шаруашылығына қатысты ... ... ... ... ... ие болды. Сонымен қатар, қазақ халқының ... ... ... еңбек әлеуметтік мәселелермен де сабақтасып, «көркем
шығармада, ауыз ... ... орын алар ... және ... да өзіндік үрдіспен айғақталды. Келесі міндеттер тізбегін тары
сөзіне қатысты тұрақты тіркестер, коннотациялық ... ... ... олардың өрісі айқындады, сол себепті тілші ... ... ... затдерек (денотат), ойдерек (сигнификат), реңдерек
(коннотат) секілді ұғымдарды пайдалана ... ... ... ... қарастыру барысында сөз мағынаоарының мифологиялық
төркіні айқындалады. Қазақ қауымы ... ... пен үміт ... ... ... ... ... сол үшін де ырым, салт, әдет
түрлеріне барынша жауапкершілікпен қараған» [107; 24-б.] деп тұжырымдады,
яғни ... ... зат, ... ... кез ... этностың өзіне тән
танымдық жиынтығы болу керек» [107; 25-б.] ... ... ... ... дайындалған жұмыстардың бірі ... ... ... ... ... ... (М.Мақатаев поэзиясы бойынша)» атты диссертациясы.
Зерттеуші қазақ тілінің танымдық үрдісін айқындау ... ... ... жасаған, ол үшін негізгі тілдік материал ... ... ... ... ... ... «индивидуалды-авторлық,
психо-мениальді, мәдени, бейнелі құндылықтарын» жоғары бағалай келе,
«метафизикалық концептілердің» мән-мағынасын жан-жақты ... ... ең ... ... ... ... ашу негізінде
«концепт» пен «ұғым» терминдерінің ішкі ... ... ... ... ... аударды. Соның арқасында ... ... ... мазмұнды қасиеттерінің жиынтығы» ... ... ... ... ... болмысқа негізделген ментальді
білім жиынтығы» жатыр деп тұжырымдады, сондықтан ізденуші «концепт ретінде
барлық ұғымды ала алмаймыз, тек ... бір ... ... қолданылатын
және автор үшін маңызы зор деп танылатын күрделі ұғымдарды...тани аламыз»
[108; 8-б.] деген қортындыға келді. ... ... жету үшін ... ... ... ... ... модель», «ассоциация»,
«бейне», «фрейм», «ойсурет», «схема», «сценарий», «скрипт» сынды ұғымдарды
қолдана отырып, поэтикалық мәтіннің танымдық мүмкіндігін көркем де ... ... ... Оған ... ... ... стиль»
тіркесінің мағыналық өрісіне зер салған орынды. «Когнитивтік стиль ... ... ... ... ... ... ... адаптацияланған ментальді әрекеттерін танытады» [108; 26-б.],-
дей келе, А.Б.Әмірбекова ақиық ақын М.Мақатаевтың танымдық болмысын ... ... ... ... ... ... мәтіндегі концептілік құрылымдардың көрінісі арқылы ақынның
концепт таныту әдіс-тәсілдерін, когнитивтік модель құру ... ... ... ... ... ... аялық білімін танытуға
болатынына» [108; 30-б.] көз ... ... ... этнолингвистикалық сипаттамасы
[қазақ, орыс, ... ... ... ... [109] атты
диссертациялық жұмысы да салғастырмалы талдау негізінде «әлемнің ... ... ... ... тіл ... айқындау, «ұлтаралық
дүниетаным мен болмыс көрінісін ... ... ... ... ... ... ... шешуге
бағытталған. 1000-ға жуық қазақ, ... аса орыс және 300-ге жуық ... ... ... ... мәтіндері арқылы ізденуші «этнотілдік
сана», «этномәдени ... ... ... ... өзектеді, сол арқылы
«Бесік жырлары – ұлттық сезім, әдеп, парасаттылық және ... ... мен ... ... Олар - халықтың ғасырлар бойы жинақтаған бай
тәжірибесін сақтаған, ұлттық рухани ... ... ... [109; ... тұжырымын дәлелдеді. ... ... оның ... ... ойлау қабілетімен, ұлттардың «мифопоэтикалық»
пәлсапасымен сабақтастыра ... ... ... бір ... ... мәселесін саралауға мүмкіндік берсе; екінші
жағынан, когнитивтік ... ... ... де ... ... келгенде, қазақ тіл ... ... ... тарихын, даму сипатын (2-суретті қараңыз) ерте ... ... ... ... ... атап ... «...тіл
білімінің үлкен жетістіктерге жете дамуы тілдік шығармашылық үдерісінің
тәжірибе жүзінде ... ... ... ... 17-б.]. ... қазіргі қазақ тіл білімінде кең өріс алып келе ... яки ... ... ... бұл ... шектеу
мүмкін емес, өйткені даму процесінің ... ... ... ... мен ... де, ұстанымдары мен ұғымдық
бірліктері де ... ... ... болатыны анық. Бүгінде ... ... ... ... де, ... ... да, тілдік универсалий негіздерін сұрыптау ... де ... уәж ... ... ... да және т.б. ... ... басшылыққа алынып, жаңа когнитивтік теориялардың қалыптасуына, болашақта
қазақ тіл біліміндегі ғылыми мектептер мен ... ... ... ... ... ... тіл біліміндегі тілтанымдық үдерісті
айғақтайтын сызықтың бірде жоғары ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін объективті және субъективті
факторлармен, уақыт ... сай ... ... ... ... тілдік дәстүрдің мақсат-міндетімен, жаңа бағыттың пайда
болу себептерімен дәлелденеді.
2 Тілтаным теориясының әдіснамалық ... ... ... ... ... ... ... тіл табиғатын жан-жақты зерделеген
ғылыми еңбектермен қатарласа қалыптасқандықтан, оның теориялық бірліктері
мен ұстанымдары да, бағыт-бағдары да ... бір ... ... ... ... ... жүзеге асты деп айта алмаймыз. Тіл болмысын, оның
қызметін адамзат атаулының тұрмыс-тіршілігімен, таным-қабылдауымен, пайым-
түсінігімен ... ... ... ... бұл сала ... ... тілдік тұжырымдарға етене арласуымен өзгешеленсе,
одан кейінгі кезекте мұнда ғылымдардың ара-жігін ... ... ... ... ... ал ... факторларды екінші кезекке қалдыру
әрекеттері көбірек байқалды, сол ... ... ... ... деңгей-дәрежесі де бір қалыпты дамыған жоқ. ... ... ... өзін ... ортадағы заттар мен құбылыстардың
мәнін, сыр-сипатын жете білуге тырысқан. ... ... ... ... дүние танымын кеңейткен» [41; 5-б.], -деп ... атап ... ... ... адам баласының назарын
әрдайым өзіне аударып келгендіктен, бірде ... ... ... ... ұғымдар мен бірліктер, олардың ғылыми-теориялық
ұстанымдары бүгінгі күні аса ... ... ... ... ... Олар
жаңа когнитивтік концепциялардың дүниеге келуіне түрткі болумен қатар, тіл
ғылымын соны әдіснамалық ... ... ... ... ... ... зерттеудің өзгеше сатылары ... ... ... ғана ... маңызды теориялық ілімдер де топталды. Соның
арқасында қазақ тіл білімінің зерттеу шеңбері кеңейіп, өзге лингвистикалық
бағыттармен қатар ... ... ... қағидалардың да әлемдік
жетістіктермен қатарласа дамуына мүмкіндік пайда болды. Оның айқын ... ... ... ... ... сабақтасуын, жекеленген
лексикалық бірліктерді зерттеуде тарихи таным әдістерінің қолданылуын,
құрылымдық ... ... мен ... ... ... ... ингтра және экстралингвистикалық мәселелердің
күн тәртібіне қойылуын әрі адамдық ... ... ... ... болады.
«Тілдің кез келген тарихи кезеңінде оның әр бөлшегі динамикалық тепе-
теңдікте бола тұра, өз ... ... ... ... өзге де ... ... ... Олардың басым көпшілігінің
құпиясы әлі толық ашылмаған» [110; 75-б.] делінгендей, ... ... ... келуі мен теориялық сараптамадан өтуін ... ... ... ... тіл ғылымының даму негіздерін;
екіншіден, жеке тілдік ізденістердің жүзеге асу ... ... ... ішкі ... мен ... тану мен ... ... пен
әлемдік тәжірибенің тоғысуынан құралған бұл тұжырымдар әрі субъективті, әрі
объективті ұстанымдарға сүйене қалыптасып отырды (3-суретті қараңыз).
Демек, оның негізгі нысанына ... тіл мен ... ... де
ғылымаралық байланыстың, объективті шындықты субъективті түрде бейнелейтін
заңдылықтың нәтижесі тұрғысынан ұғынылса, олардың астарында ұқсату ... ... ... ... ... қою, ... ... әрекеттері жатыр
деп есептелді. Осыған орай, қазақ тілтаным ғылымында сөз ... ... ... ... ... ... ... жіктеліп ұсынылып
отыр: ұқсату яки аналогиялық қабылдауға негізделген бірліктер; метафоралар;
этномәдени белгілер; мәдениет ... мен ... ... және
этнографизмдер мен этнолингвистикалық арналар. Әрине, аталған элементтер
тілтанымдық зерделеудің барлық қырларын қамти ... оның ... ... себепкер болары анық, яғни «...Құбылыс - көп, сөз – аз»
[8; 92-б.] деп ... ... ... атап ... жалпы тілдік
деректер адамның қатысымдық әрекетін, ойлау ... ... ... оның ... құраған тарихи ізденістер жеке тұлғалық, халықтық
әрі жалпыадамзаттық мәліметтерді толықтыруға ат салысатындықтан, ... ... адам мен ... әлем ... танып қабылдауға
ұмтылатын, тілдік фактілерді де сол танымдық үдерістің ... ... сала ... ... ... оның өзге ... ... зерттейтін
ғылымның өзі әр түрлі салаларға жіктелетіндіктен, ... ... аясы ... ... әр келкі түсіндіріліп келеді. ХХ-ғасырдың екінші
жартысында ... ... ... ... парадигмалардың
үздіксіз дамуы танымдық аспектілердің де, оның ... ... ... де жан-жақты айқындалуына мүмкіндік ... ... ... ғылымның бастамасын құраған, 1956 ж. 11 қыркүйекте
Масачусетс штатының Кембридж қаласында көпшілік назарына ... ... ... ... теоретика» атты ... да ... жаңа ... дәйектеді. Адамзат болмысының ажырамас бөлігін,
тұрмыс-тіршілігінің аса қажет бөлшегін ... ... ... мен ... ортаны бақылау нормаларымен сабақтаса отырып,
объективті шындық ... ... білу ... де ... ... ... күні когнитивтік модельдердің әрі техникалық, әрі
жаратылыстану мен қоғамдық ғылымдарда ... ... ... ... ... не ... гуманитарлық жүйенің өзге де көрсеткіштерін
когнитивтік графикаға сала ... ... ... [111; 2-б.],- ... ... атап көрсеткендей, тіл, таным, ойлау мәселелерін тек
когнитивтік психология нысаны ретінде ғана емес, ... ... ... ... ... пайдалана білу аса ... ... ... Оған ... ... ... ... жүйесінің санадағы
екі түрлі функционалды ерекшелігіне тоқталды:
• ойлап түсіну;
• ойлап дамыту.
Бірінші ... ... ... виртуалды мәнмәтіндердің
жасалуына және символдық мағыналардың ... ... ... екінші кезеңі бастапқы қарастырылған шарттарды өзгертуге, ... ... сол ... ... ... ... тарихты
сипаттап жазуға, яғни адамзаттың өсіп өркендеуіне жағдай жасайды. Демек
ойлау мен ... ... ... ... негізінде әрі
психологиялық, әрі логика-философиялық және әлеуметтік-мәдени ұстанымдардың
құндылықтары мен ережелері қалыптасады. ... ... ... ... ... аударғанда «ой, ойлау» сияқты мағыналарды да
ұштастыратындықтан [112; 81-б.], когнитивистер оның аясы ... ... ... деп есептейді. Когниция адамның жүйке жүйесі мен миында
болып жататын барлық процестерге араласады: хабарды ... ... ... ... ... әр түрлі ментальді образдарға үйлестіру,
керек жағдайда жадыда ... және т.б. ... ... бұл ерекше
формалары тіл мен ойлау, сөйлеу секілді ... ... ең ... құрауымен қоса, күнделікті өмірде туатын қажеттіліктерді
де ... ... ... танымдық әрекеті ... ... ... қатарында өздігінен жүзеге асатын, адам болмысы
итермелейтін рефлексті ... да ... ... лингвистика мен ... ... ... атты ... ... пайда болуына әсер еткен когнитивтік ғылымның өзі де уақыт
өте келе, әр түрлі мектептер мен ... ... ... негізінде
дамып отыр, мысалы: когнитивтік психология, нейроғылым, ... ... ... бір ... ... ... ... когнитивтік
терминнің ұғымдық ерекшеліктерін әр ... ... ... ... деген пікірге назар ... ... ... негізгі
белгілері когнитивтік ғылымның мақсатына сай толықтырылып дамып отырады
да, оның жалпы ұғымдық сипаттамасы ... ... ... ... ... мен заңдылықтарынан сұрыпталады. Жаңа ... ... ... «теоретика-информациялық модельдерді
қолдану негізінде сана мен жоғары ойлау процестерін ... ... ... берілген [114; 264-б.]. Когнитивтік ... ... ол ... ... ... әрі оның ... тығыз байланыста қарастырылатын, негізгі нысана ретінде когниция
мен оның құрылым-үрдістерін қамтитын, ең ... ... мен оны ... ... ... саласы ретінде танылып отыр. Осыған орай,
танымдық ғылымның негізі «әрі білім, әрі ... әрі ... әрі ... мен ... әрі ... сәйкес анықталатын және барлығының
биологиялық негізін ... ... миы» [112; 58-б.] ... ... ... процестердің тоғысын құрайтын ғылыми жүйе
ретінде зерттеліп келеді. ... ... ... екі ... өзектей
отырып, ғалымдар антропологиялық және пәнаралық даму ... ... ... тән негізгі белгілер қатарында төмендегідей мәселелерге
көңіл ... ... ... ... қалыптасуы;
• таным көзі ретінде білім мен ілім негіздерінің дамытылуы;
• когнитивтік құрылымдардың өзектелуі;
... ... ... және әлеуметтік факторлардың
екінші кезекке қойылуы;
• таным негіздерін тіл арқылы, оның ... әрі ... ... бақылау арқылы дәйектеу;
• компьютерлі метафора ұстанымдарын қолдану,
яғни бастапқы кезде адамның миын компьютерге ұқсас құбылыс деп ... ... ... ... ... ... болса; кейін
адам санасында компьютерлік бағдарламаларға ұқсас құрылымдар орналасқан,
оған жады ... ... ... деген тұжырымдардың айтылуы («software»
компьютерлік метафорасының нәтижелеріне сай) да орын алған.
Таным адам әрекетінің, тұрмыс-тіршілігінің әр ... ... ... оның ... түсіну әр түрлі ғылыми
деректерді сабақтастыруға, ... ... ... ... Адам ... бір ... ерекшеліктер
жиынтығы бола тұра, жаратылыс табиғатынан ойлы, пәлсапалы мүмкіндіктер
орталығы, сан қилы ... ... ... деп ... (4-суретті
қараңыз). Адам өздігінен ... ... ... және ... шарттарға сүйене дамып келе жатқандықтан, оның ... ... ... ... ... ... ... өркендеуге сүйене қарастыру керектігі даусыз. Адамзат ақыл-
ойының күрделі табиғатына негізделген аталмыш ғылымның ... ... ... ... орын алуы да ... ... Ғалымдардың бір тобы
ғылым бастауын когнитивтік психология мен ... ... ... ... ... ... пәлсапаны, бірде тіл білімін не болмаса
антропология мен нейроғылымдарды жатқызғанды ... деп ... [115; ... Демек, «Когнитивистер пәнаралық байланыстан жырақ кете алмайды, бұл
заңдылық оның тарихи тамырында жатыр. Тек ... ... мен ... ... ... ғана ... ... пайымын, концептуалды жүйе негіздерін ... [116; ... деп ... ... ... ... ... когнитивтік философияның, когнитивтік психологияның,
когнитивтік әлеуметтанудың, когнитивтік ... ... ... ... де ... ... жалғасын құрап келеді.
«Адамзаттың ақыл-санасы, ойлау жүйесінің заңдылықтары, білімнің
қайнар көздері мен оны меңгерілу ... сол ... ми, ... ... мен ... – барлығы ерте кезден пәлсапа мен логика, психология
мен биология шеңберінде зерттеліп ... [112; 61-б.], ... ... бір ғана ... ... ... ... тоғысқан табиғаты, шебер ұштасқан жүйесі құрайды. ... ... аясы ... ... ... ... ... мақсат-міндеттердің шешілуіне мүмкіндік беріп отыр.
Барша ғылымның бастамасын құраған ... мен ... ... де универсалды бағыттардың бірі. Логика, ... ... ... ... ... пәлсапа әрі қоғамдық, ... ... ... ... ... тек ... ... өлшемдерге негізделген бұл ғылыми бағыт қазіргі
кезде сан алуан ғылымдардың тоғысқан көрсеткішіне, ... ... ... айналды. Сондықтан болар, ... ... әр даму ... ... мәселелерімен бірде жақындаса, бірде
алыстай отырып, қалыптасып келді. Мәселен,
1-кезеңді қамтыған ХІХ ... ... ... ... ... және ... ... талдауға бағытталды;
2-кезеңде немесе ХХ ғасырдың алғашқы он жылында ғылыми көзқарастарда
байқалған революциялық процестерді түсіну орын ... яғни ХХ ... 20-40 жж., ... ... ... ... Оның ... негіздерін Л.Витгенштейннің пікірлері мен
ғылым тілін талдауға ... ... ... ... ... ... ... пайымның логикалық негіздерімен байланыса
отырып, таным мәселелеріне қайта оралды. ХХ ғасырдың 40-50 ... ... ... ... ... үстем болып, ғылымның
ұғымдық аясы ... ... ... ... тек ... ... тарихи деректермен де байланыстырылды;
5-кезеңнің ерекшелігі – неопозитивизмнің негізгі ережелерінің сынға
алынуы. ... аяқ ... ... ... екі ... ... зерттеудің логикасы» сынды еңбектері көпшілік назарын
өзіне аударды. Осы ... ... ... ... және т.б. ғалымдардың
да зерттеулері дүниеге келді. Сөйтіп, аналитиклық ... ... ... ... негізде қарастыратын әлеуметтік ілімдер
мен ғылыми бағыттар қалыптаса бастады. Дәл осы ... ... ... байланыстың принциптері өзектеліп, таза құрылымдық ... ... ... ... ... бөлу мәселелері көтерілді.
Нәтижесінде «парадигма», «тақырып», «әлемнің ғылыми бейнесі», «ғылыми ойлау
стилі» секілді ұғымдарға баса мән беру ... ... ... 60-70 жж. ғылымдар ... ... ... ... Бұл ... де ... көбірек көңіл ... ... ... ... ... Демек, танымның маңызды антропологиялық өлшемдері
дәстүрлі пәлсапалық талдаулардың әдістемелік ... жаңа ... ... күні ... ... аясы ... ... пәнаралық
сабақтастықтың ұстанымдарын жан-жақты дамыту күннен күнге ... [117; 3-б.], ... ... ... айқындау да
когнитивтік ғылымның аса құнды дереккөздерінің бірін дәлелдеуге мүмкіндік
берді. «Таным – ... ... ... қабілеттілігі» деп [118; 135-б.]
қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде көрсетілгендей, ... ... ... ... да ... «сана», «қабылдау», «қабілет» ... ... сана ... ... ... ... тұра, табиғатының күрделілігіне орай, сан алуан ғылыми ... ... ... әрі пәлсапа, әрі психология нысанын
құраған бұл ... ... да, ... ... да
біркелкі емес. ХІХ ғасырда ғалымдардың бір қатары сананы зерттеу, ... ... ... емес деп ... ... ... келесі
біреулері оның тек жекеленген құбылыстары мен ... ғана ... ... көзқарасты ұстанды (В.Вундт). Кейінірек ... ... ... көзі, бағыт, көзқарас, көңіл, ... тану ... ... ... ... күні ... ... когнитивтік
теориялар негізінде, жасанды интеллект мәселелерімен ұштастыра ... ... ... ... ... сана ... бірде адамның танымдық
мүмкіндіктері шеңберімен ... ... оның аясы ... дейін кеңейтіліп, ғылыми тұжырымдар тізбегінде оған таным
құралы, материямен сәйкестік ... ... ... не ... ... ... деп ... беріліп жүр.
Адамның анатомиялық жаратылысынан бастау ... ... ... ... жүйенің бір бөлшегі, ішкі физиологиялық тәртіптің жемісі
деп қарастырылары анық. Өзге салаларға ... ... ... ... ... ... да ... антропологиялық негіздерін дәл
анықтауға көмектеседі. ... ... ... ... ... сабақтастырған аталмыш ғылым алғашында теориялық бағыттардың бірі
ретінде ... ... ол ... төңкерілістің» алғышартын құрады,
себебі «Жалпы психология» ... ... - ... ... ... ... ... [119],-деп түсіндіріліп келеді.
Осыған орай, психологиялық әдістер де, бір ... ... ... ... ... ... ізденістердің жүзеге
асуын қадағалайды. Алғашында өмірдің әр түрлі кезеңдеріне, адамның әрекет
ету ... ... ... ... ... танып білу
көзделетін болса, келесі зерттеулер алуан ... ... ... ... ... ... тән ортақ белгілерді дәйектеуге
бағытталды. Осыған орай, адам ... ... ... ... ... психология» деген терминді 1967 ж. ғылыми айналымға
ұсынған У.Найссер оны ... ... ... ... ... ... ... ішкі психикалық өзгешеліктерін зерттеу кезінде байқалған
қарама-қайшылықтар әр теориялық тұжырымның ... ... ... ... ... ... бағыты субъектілердің
қабылдау, ойлау, тану, пайымдау, ... ... ... ... ... ішкі, көзге көріне бермейтін әрі нақты механизмдер мен
процестер арқылы ... ... жады ... ... ... шешуге бағытталды. Сол себепті Р.Л.Солсо танымдық психологияның
ғылыми-теориялық ... ... ... 10 ... ... ... ... құрайды деп есептеді. Олардың қатарында ғалым қабылдау,
бейне-образдарды тану, көңіл-бөлу, жады қызметі, елестету, даму, ойлау ... ... ... ... мен ... интеллект, тілдік
функциялар сияқты құбылыстардың психологиялық белгілерін атап өтті ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесінің бір
бөлігі деп қана ... ... ... оны функционалды-
прагматикалық, аккумулятивті және қатысымдық ... ... ... аса ... фактор ретінде саралады. Сөйтіп, психология
ғылымының нысанын құраған көптеген мәселелерді жаңа қырынан ... ... ... ішкі мүмкіндіктерін тың сипатта түсіндіруге жағдай
жасалды. Мәселен, бала ... ... ... зерттеген
ғалымдар 60-жылдарда оның тек ойлау жүйесінің қызметіне және ... ... тану ... ... ... ... ... баланың ақыл-санасының дамуына ықпал етер факторларды ... ... ... ... бұдан былай «адам - ерекше ... ... ... ... ... алу, оны ... жадыда сақтау
мәселелерінің барлығы дерлік ... ... ... бастады.
Нәтижесінде алғашқы ... жігі бала ... ... ... ... ... берумен шектелсе, уақыт өте келе, олардың
қатарына баланың хабарды меңгеруі, оған ... ... ... ... ... ... танымдық ұғымдарға мән беру көзделді.
Қабылдау, елестету, пайымдау, сезу, сезімін білдіру - барлығы когнитивтік
теорияның маңызды ... ... ... И.Изард танымдық теория
негізінде екі түрлі аса қажет тұжырымдар қарастырылу керек деп есептеді.
Оларға автор «мен ... және ... ... ... ... өзге де теорияларды» жатқызды. «Соның ... ... ... ... тауып отырғаны – «Мен» концепциясы, оның негізі жеке
тұлғалардың өзін-өзі бағалауымен, ... ... ... түсе ... [121; 1-б.],- дей ... ... адамның сыртқы ортаны тануы, ең
алдымен, өзінің ішкі ... ... ... ... баға беруден
басталады деген пікірді қолдайтындығын атап өтті. Олай болса, таным ... ... ... ... ... бір-бірімен
байланыстырар тетігі сөз болары да хақ.
Когнитивтік психологияның нысанын құраған маңызды мәселелердің бірі
– білімнің құрылымы мен түсінік ... ... ... ... ... Г.П.Щедровицкий білімге «...гетерогенді, гетехронды,
гетерархивті» [122; 3-б.] ... деп ... бере ... оның ... түсіну, қабылдау аппаратымен сабақтастыра дәйектеді. «Адамның
ойлау әрекетін оның ... ... ... тыс қарастыруға болмайды. Дәстүрлі ... бұл ... ... даму ұстанымдары бар. Бірінші қалыпты
жағдайда әрекет етуші не болмаса ойланушы субъект қана ... ... ... ... ... мен ... ... назар аударыла
келе, жаңа ізденістерге мүмкіндік жасалады. Бұл ретте ... ... ... ... байланысы, сана жұмысымен бірлікте әрекет
ету ерекшелігі ескеріледі», - ... ойын ... ... ... мен ... ... ... жалғастырды. Ол үшін
автор «таңбалық пішін» және «объективті мазмұн» ... екі ... ... ... құрылымында біріншісі жоғарғы қабатта, ал
екінішісі төменгі қабатта орналасу керек деп есептеді, ... ... кез ... ... ... әрі ... ... ретінде танылса,
«объективті мазмұн» жалпы мазмұн мен жеке ... ... ... ... ... ... ... [123; 4-б.]. Демек,
білім негізін шындық пен объективті мазмұнның арақатынасы, олардың тығыз
байланысы ... ... ... ... ... ... қоршаған ортадан, таңбалық бейнелерден алатын ... әрі ішкі ... ... ... ... отырады.
Адамның психологиялық және когнитивтік мүмкіндіктерін зерттеу -
кез ... ... ... ... ... ... пайдаланудың
бірден бір көзі, себебі адам ... ... оның ... қажетін өтей алатын құрылғылардың жасалуы тек техникалық
білімді меңгерумен шектелмейді. Қолданбалы ... ... ... интеллект мәселесінің жаңа бағытта дамытылуы соған ... ... ... ... алгоритмдермен қоса, нейропсихологиялық
ерекшеліктермен де жабдықтау көзделіп отыр. Бұл жаңалықтар ... және ... ... қарағанда, адамның ойлау әрекетінің
субстратты негіздеріне сүйену арқылы хабарлар мен мәтіндерді тез де ... ... ... ... тек морфемалар мен синтаксистік
бірліктерді танумен ... ол ... ... ... ... оларды автоматты түрде сатылы байланыстыруға, тақырып бойынша ... ... ең ... адам ... ... ... етуге
мүмкіндік береді, ... ... ... ... ... ... ... нейрондар табиғатына
сүйенеді. Нәтижесінде компьютерде «ұқсаттыру» жұмыстары жүзеге асып, бала
санасында қалыптасатын жай және шығармашылық ... ... ... пайда болады» [111; 7-б.]. Демек, жасанды интеллект мәселесінде
қарастырылып келе жатқан ғылыми жаңалықтар адамның тану, қабылдау, ... ... алу ... адамдық факторды аса маңызды шешім
қабылдау құралдарының бірі ... ... ... ... пен ... психология арасындағы қарым-қатынастар бірін-бірі
дамытып толықтыратын маңызды ғылыми фактор болып ... ... ... ... ... жасау, оны адамға тән ... ... ... ... ... ең ... аталған процестердің адам
бойында жүзеге асу принциптерін танып білуден туындаса, ... ... ... ... ... тән танымдық өзгешеліктер табиғатын
тереңірек түсінуге мүмкіндік береді» [120]. ... ... ... ... дамып келе жатқан қағидалардың ... ... әр ... ... тууына себепкер болып отыр. Айталық,
Д.Деннит пен оның шәкірттері ұсынған адам ... ... ... ... ... ... ұшырап, концепция негізіде «бұрынғы
бихевиористік пікірлер жатыр» ... ой ... ... ... ... сананы жоққа шығарып отыр. Олардың анықтамасындағы сана өз
қызметінен айырылған ... ... ... ... субъективті, сапалы
ментальды жағдайларды сипаттаудан гөрі, үшінші ... ... ... ... ие болған құбылыс ретінде ғана ... ... ... дәлелдейміз дей отырып, олар, керісінше, оны жоққа шығарумен
тынады... » [123; 29-б.] ,- деп атап ... ... ... ... ... ғғ., бірізді шешімге келмеген
проблемалар қатарында психологтар сезім мен ... ... ... ... ... адам ... ... физиологиялық құбылыстар
тек психикалық дамудың салдарымен түсіндіріліп келді. Кейін ғылыми танымның
шеңбері ... ... адам ... ... ... ... ... жан-жақты байланыстардың біріккен ... ... ... ... ... адам ... әсер етер
аса маңызды психологиялық шарттар қатарында ... мен ... ... ... ... ... ... көз алдымызға елестер
бейнелерге қатысты»,- деп атап ... ... ... ... да осы ойды
жалғастыра отырып, эмоцияны ішкі ... ... ... қарастырды.
Ол сезімдердің белгілі бір образдарды жасауға қатысатындығын ... ... ... ... ... алатынындығын талдап
көрсетуге тырысты, сол ... ... ... ... ... ... болатын құбылыстар деп анықтады. Физиолог У.Кеннон әр
түрлі эмоцияларға сәйкес байқалатын физиологиялық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... ... Осыған орай,
психологтардың бір тобы эмоцияны психикалық құбылыстан гөрі ... ... ... ... қайтару үлгісі ретінде талдау қажеттігін ... ... ... ... ... ... сынды ғалымдардың есімдері
аталып келеді. Келесі топтың өкілдерін Е.И.Рогов ... ... ... ... ... ... [124; 12-б.] ... сөйтіп, американ ғалымы Л.Фестингердің ... ... және ... П.В.Симоновтың эмоцияның ... ... ... Л.Фестингер диссонансты адам санасында қайшы
мәліметтерді қабылдаудан туындайтын қолайсыз жағдай, субъективті толқу деп
сипаттаумен қатар, одан құтылудың екі ... ... ... ... ... ... өз көзқарасыңды өзгерту; екіншіден, өз пайымыңа
сай жаңа мәліметті не болмаса хабарды қабылдауға тырысу, сол ... ... ... яғни ... көкжиегін арттыра отырып, ... ... ... та адамның эмоционалды жағдайы оның қалауынан
туындайтын фактор деп түсіндірді. Оны психолог ... ... ... 13-б.] ретінде ұғындырды. Бұл «күштің» негізінде зерттеуші әрі
бағалау, әрі ... ... ... ... ... ... немесе уақыт өте келе, тәжірибе арқылы ... ... ... ... құбылыс сияқты біздің сезімдеріміз ... ... ... ... процестермен тығыз байланысты» [124;
29-б.] болатындықтан, психологтар эмоцияны сананың ... ... ... ... деп анықтаудың түп тамырында ... ... ... ... ... Кант секілді ойшылдардың
идеялары жатыр деп есептеді [121; 1-б.], ... ... ... ... ... сезімді тудырушы уәждеме ... ... ... Осы ... ... Шехтер мен Сингердің психологиялық
теориясы құрады. Олар эмоцияны физиологиялық қозу мен ... ... деп ... ... әсер ... ... оқиғалар табиғи
реакцияларды тудырады, сөйтіп, ол болған жағдайды ... сол ... бір ... ... шығу ... түсінуге тырысады. Демек,
эмоцияның ... ... ...... ... ... индивидтің болған нәрсені бағалауынан, ой таразысынан өткізуінен
бастау алатын құбылыс. Жағдайды анықтау, оны ... ... ... ... өз сезімін нақты сипаттай алатын, ... мен ... үрку ... ... ... ... мүмкіндіктерге ие болады»
[121; 2-б.] ... ... ... ... әлеуметтік психология
ұстанымдары негізінде зерттелуіне ықпал етті.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... ... ... түрлі тәжірибелерге сүйеніп дүниеге келумен қатар, адам
миында жүзеге асатын ... ... ... ... ... және жүйелі қамтамасыз етілу қағидаларын саралауға мүмкіндік
берді. Ғылыми әдіс-тәсілдердің ... ... ... ... ... ... ... әдіснамалары басшылыққа алына отырып,
когнитивтік психологияның жаңа ... ... ... Сөйтіп,
аталмыш ғылым саласы алғашқылар қатарында ... ... ... бірге, адам миы мен психикасының құрылымы және
қызметі жайлы тың деректерді көпшілік назарына ұсына ... ... ... ... оның ... ... психикалық құбылыстар енді
электронды есептеу ... ... ... ... мен ... ... ... де маңызды қорытындылар жасау
мүмкіндіктері пайда болды. Нәтижесінде, У.Найссер атап ... ... әрі туа ... әрі ... бір ... ... ... ерекшеліктер деп танылды, яғни ... ... ... ... ... жаңа бетбұрыстар
байқалды. Адам әлемді қалай қабылдайды, оның ... ... ... ... таза психикалық көрсеткіштерге жата ма, әр адамның дүниетанымы
оның іс-әрекетіне қалай әсер етеді, ... ... ... оған қалай
енеді және керек кезінде қалай ... ... т.б. – осы ... барлығы бұрынғы кезде тек психология тұрғысынан талданып келсе,
кейінгі кезде олар ... ... және ... ішкі ... тарапынан қарастырылып, когнитивтік ізденістердің негізін
құрады. Адамның танымдық жүйесін хабар өндіруші ... ... ... ... ... де тілдік қабілет табиғатын дәйектеуге,
оның себеп-салдарын анықтауға бағыттала отырып, үш ... ... ... ... Олар: сөйлесімнің пайда болуы, оның қабылдануы
мен түсіндірілуі, бұл ... ... ... мен өзге де ... да ... қызметі орасан.
Адам белгілі бір қоғамның мүшесі, ұлттық-мәдени ... ... оның ... әрекеті де, бойындағы психологиялық
өзгешеліктері де ... ... ... ... ... ... күні эмоцияны білдіру кезінде байқалатын
ерекшеліктер тек биологиялық ... ... ... ғана ... әр ... ... ұлттар мен ... ... ... деп те танылуда. Әр жастағы балалар өз ... әр ... ол үшін әр ... ... мен ... пайдаланады. Сол сияқты
әр келкі тарихи ... ... өз ... ... ... көрсетіп отырады...Сонымен қатар әр халықтың да өзіндік ... ... ... ... салттарында көрініс
табады... » [124; 26-28-б.],- деп ... ... ... ... келетін адам атаулының өзі алуан түрлі факторлардың
ықпалымен әр ... ... әр ... ... ... ... ... де әр басқа танытады. Сондай әсер етуші күштердің бірі ... өмір ... ... мен сол ... орнататын заңдылықтарды
ескерген жөн. «Баланың сөз мағынасын ... ... ... ... ... ... ... өмір шындығымен ұштасады» [69; ... ... атап ... ... бір қоғамның, уақыттың өкілдері
бола тұра, әр түрлі құндылықтардың иесіне, әр басқа ... ... ... Оған ... ... ... ... білім деңгейі, сыртқы
қоршаған адамдардың ықпалы, ішкі сенімі, конфессиялық жағдайы әсер ... ... да осы ... ... ... ... жалпы танымдық тұжырымдамалардың қатарында ... ... де өз ... ... тұрады. Когнитивтік
әлеуметтану дегеніміз – жеке адамдар мен топтардың ... ... орын ... ... ... ... ... Бұл бағыттағы алғашқы еңбек 1973 ж. А.Сикурелдің ... ... 1997 ж. ... Е.Зерубавел «Когнитивтік әлеуметтануға
шақыру» атты жұмысында когнитивтік әлеуметтанудың синхронды ... ... ... ... ... ... атады:
• жеке тұлғалардың ойлау әрекетіндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды
түсіндіру;
• әлеуметтік конвенцияларға талдау ... ... ... ... ... ... шарттарға назар
аудару;
• жеке субъективті мәселелерге қатысты анықталатын талғам ұғымының
анықтамасы, ерекшелігі;
• мағына мен ... ... ... және ... негіздерін
құрайтын жіктеменің әлеуметтік негіздерін оқып үйрену;
• аса құнды және қажет ... ... не ... ... сақтаудың әлеуметтік ұстанымдарын зерттеу;
• уақыт, заман, қоғам мәселелерінің әлеуметтік даму шарттарын саралау
[125; ... ... ... ... оның таныммен
сабақтасқан саласы жаңа ... ... мен ... пәнаралық
негізде қалыптасып дамуына әсер етті. «Әлеуметтік таным» ... ... сана ... ... ... ... ... зерттеушілер жаңа
танымдық әдістер мен бағыттарды қолдана ... ... ... ... маңызды да құнды деректанымдық жүйесін сұрыптады.
Соның негізінде ... ... ... ... когнитивтік антропология, жасанды интеллект теориясы сияқты
ғылым салаларымен бірлесе дами ... Оған ... ... ... ... ... еңбектері дәлел бола алады.
Жүйелі ізденістердің нәтижесінде жаңа ... ... ... ... кең ... ... айталық: «когнитивизм», «социо-
когнитивтік үрдіс», ... ... және т.б. ... ... ... ... адам ... қалыптасуымен, жады
қызметінің қажеттілігімен, қоршаған орта, әлемнің ... ... мен ... сияқты ұғымдармен үйлесімді ұштасқан тұжырымдары
айқындалды. Ғалымдар ... ... ... ... ... байланыстыра келе, адам санасында жүзеге асып
отыратын процестерді бүтіннің бөлшектері, динамикалы өсудің ... ... ... ... ... жады - ... ... қайнар көзі. Соның арқасында жеке тұлғаларға тән ... ... ... негізделіп, өзіндік құндылықтары
сұрыпталады» [126; 61-б.],- деп зерттеуші О.Т.Лойко айқындағандай, ... ... орта – ... оның жеке тұлғалық болмысын, аксиологиялық
танымын, рухани өрісін ... ... ... ... ... табиғи мінездемесін зерттеген автор ... мен ... өзін өмір мен ... ... ... фактор
деп қарастырды. Мәселен, ұмыту сөзінің орыс тіліндегі баламасына талдау
жасағанда, ... ең ... сол ... ... ... ... ... және «за-бытия» деген мағыналардың ... ... сөзі бұл ... тек уақыттық немесе мезгілдік көрсеткішін ғана
емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... дәлелдейді деп тұжырымдады. Оны ғалым «жады мен естен шығарудың
арасындағы дихотомиялы, яғни екі жақты әрекеттің көрінісі», «адам санасында
сақталар ішкі ... ... не ... құпия дамуы» деп түсіндірді [126;
19-б.]. Автор ... және ... ... ... салыстыра отырып,
екіншісін танымдық және тәжірибелік әрекеттер қоры деп ... ... ... ... Адам ... сақталар мәліметтер қазіргі,
күнделікті тұрмыс-тіршіліктің ... ғана ... әр ... ... мен ... үлгісінде көрініс тауып жинақталатындықтан,
әлеуметтік жадының құрылымдық ... ... ... ... ... қажеттігіне орай сыртқа шығаруды жатқызып келді, сол
себепті зерттеушілер жадының ... ... ... ... шеңберінде
символ мен метафора ұғымдарына да зер салды, ... ... ... хабаршысы, танымдық сабақтастырғышы ретінде ... ... ... ... ... бола ... ... орныққан,
бірақ әр кез қалыпты жағдайда қабылдана ... ... ... ... көзі ... ... өйткені метафораланудың өзі
адам болмысымен өлшенеді» [126; 156-б.],- деп тұжырымдады.
Тану мен қабылдау бір жағынан ... ... ... ... ... ... танымның көкейтесті мәселелері
қатарында ғалымдар «этос» ұғымына назар аударды. ... ... ... және іскерлік тәжірибеде» атты ... ... ... ... ... ... оның қоғамдық, ұжымдық сана
тұрғысынан ... ... ... «Этос» - көне грек пәлсапасында
танылған терминдердің бірі. Кезінде А.Лосев те бұл сөздің «мінез-құлық»
деп аударылу ... ... ... ал ... эстетикасында әрі
өнертану саласында ол ... ... ... ... ... ... ұғымының аясы кеңейе келе, ол адамның
ішкі ... ... ... ... ... бөліктерін құрайтын
құбылыс ретінде таныла басталды...» [127; 33-б.]. Сонда әлеуметтік тұрғыдан
этос ... бір ... ... мен ... ... ... ... сана мен танымды да сол мәдени-этникалық ... ... ... ... ... Демек, танымның әлеуметтік негіздері
қоршаған әлемнің адамға әсер етуінен әрі жеке ... сол ... ... қарым-қатынас жасау өзгешеліктерінен ... ...... бір ... яки ... ... өзі өмір сүрген қоғамның
мүдделерін білдіретін саяси, праволық, моральдік, діни, ... ... ... [128; ... деп ... ... ... халық, саясат, идеология секілді ұғымдар
адамзат ... ... ... бірі ... ... ... танымның құнды және когнитивтік байланыстарын зерттеу, шын
мәнінде, бұрыннан ... ... мен сана ... ... ... атап көрсетті [129; 235-б.].
Олай болса, әлеуметтану мен ... ... мен ... ... нысанын құрайтын қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... танымдық теорияның негізінде ... ... ... және қатысымдық әрекеттері жататындықтан,
кез келген адамды қоғамдық арақатынастар жемісі деп зерттеген дұрыс, ... ... ... оның ... ... ... әлеуметтік
антропология, әлеуметтану және экономика салаларына зер салды. Нәтижесінде
Л.А.Боброва мен ... ... ... ... белгілер қатарында келесі мәселелерге зейін қойды:
• субъектілердің мінез-құлықтары бойынша: ... ... ... және ... қарым-қатынастың формалары негізінде: тілдік, бейвербалды, аралас
қарым-қатынастың жүзеге асу деңгейіне қарап: мәдени деңгейде, ... ... ... қолданыста т.б. [130; 33-б.].
2.2 Тілтаным теориясының ... ... ... ... ... шығу ... ... оның
табиғатын сұрыптау, өзге тілді меңгеру, базис пен ... ... яғни ... бар ... ... ... ... сараланады. «...таласы көп сөздер әлеумет мәселелері
турасындағы пікірлерде болады. Тұрмыс мәселесі – ... ... ... жері. Оны дұрыс шешуге көпті көрген көсем болуға керек.
Адамның, халықтың, я бір ... ... ... ... жан ... ... ... мұң-мұқтажын жақсы білетін дана болу, ғалым ... ... ... деп ... ... айтылады? Тұрмыс мәселесі деп
айтатын, айтылатын шын ... ... өмір ... мәселесі, яғни
өмір бақытты болу ... ошақ ... жұрт ... ... ... ... ... [20; 221-б.] деп қазақ тіл
білімінің ... ... ... ... ... ... ... адам атаулының қоғамдағы, күнделікті тіршіліктегі жүзеге
асырар қызмет-қасиеттері оның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... береді. Қоғам мен
адам арақатынасы, ең алдымен, тілдік құралдар арқылы көрініс ... ... ... ... ... араласу қабілеті, қоғамда
атқарар қызметі, соған орай ... ... ...... ... ... ... қатынас негізінде дәйектелетін ... ... ... ... ұғымының астарында да осы аталған
фактілер жинақталып, жүйеленетіні ... ... ... тіл ... не ... ... өзгешеліктерді ғана емес, ең бастысы, сол
тілді пайдаланушылардың ұлттық психологиясын, ... даму ... ... ... білу қасиетіне ие болады, сол себепті тілдің
шынайы болмыспен, қоршаған ... ... адам ... ... ... ғылыми қалыптасудың алғашқы кезеңдерінен бастап
өзіне аударды. Ежелгі үнді, грек, ... ... да тіл ... адам мен ... орта ... байланысын негізге ала
пайымдады. Айталық, Платон өзектеген мәселелер қатарында «Сөздер танымның
құралы бола ала ма? Олар ... сырт ... ... ... ма?»
деген сауалдар қарастырылып келді.
Қоғам мүшесі туралы толыққанды мәлімет жинау ... оның өмір ... ... ... ... бойында тұнып жатқан сан алуан
қабілеттер желісін айқындап алу ... Адам ... ... жүретін
жаратылыс иесі ретінде ұғынылатындықтан, әлеуметтік танымның ... сол ... ... ... ... ... ... жеке субъектілердің өмірі де, мәдени қалыптасуы да өзара байланыссыз
тізбектер жиынтығы емес, олар бүтіннің ... ... ... ... деп ... ... ... «Адамзат баласы дүние
есігін ашқаннан бері қоршаған ортаға әсер ету үшін қоғам мен ... ... зер сала ... ... тану ... болады [131;
7-б.] ,- деп атап көрсетеді. Осыған орай, ... ... ... ... де сырт ... ... тіпті бір күйден келесі қалыпқа
ауысуына, өтуіне ықпал етеді. Шынайы ... ... орта ... ... өзі де, оның ... де ... ... жағдайынан ауытқып,
нәтижесінде әлеуметтік заңдылықтардың жаңа теориясы қалыптасады, өзгеше
бағыт-бағдары ... ... ... ... ... ... ... атауға болады. Ғалым А.Байтұрсынұлы дәйектеп өткендей,
олар «Адамның, елдің, жұрттың ... ... ... ... ... ... құлқын түзеуге зор пайдасы тиетін нәрсе» [20; 227-
б.] болғандықтан, тіл ... мен оның даму ... ... әрі ... ... ... нормаларын белгілейтін құндылықтардың бірі болып
табылады, сондықтан тілдік деректерді ... ... ... ... ең ... қоғамдық маңыздылығын уәждеу қазіргі
лингвстикалық зерттеулердің қажет ... ... ... халықтың
тарихында үлкен әлеуметтік, қоғамдық, мәдени өзгерістер дәуірі болатыны
хақ. Халық тарихындағы ... ... сол ... ... сөздік қорына
әсерін тигізбей қоймайды. Өмірге қанша жаңалық, қанша жаңа зат пен ... ... ... де ... жаңа ... мен сөз ... қосылып
отырады» [89; 103-б.],- деп ғалым Ш.Сарыбаев ескерткендей, тіл ... бұл ... ... ... ... ғана емес, өмірлік
тәжірибесінен де, мұрагерлік қазынасынан да орын ... ... ... мен ... тіл ... ... бұл бағыттың да бүгінгі күні өзіндік ұстанымдары
да, тұжырым-қағидалары да өзекті тақырыптарға ... ... ... ... ... отыр. “Халықтың әдеби тілінің қалыптасып, дамуы
сол ... ... ... ... ... ... ... тіл дамуына әсері едәуір кідіріспен, кешеуілдеп жүреді.
Әлеуметтік-саяси, идеологиялық ... ... ... ертеңіне тіл
өзгеріп шыға келмейді. XІX ғасырдың ІІ жартысынан бермен қарай ... ... ... не бір өзгерістер, жаңалықтар болып
өтті, бірақ тіл өзінің негізгі сипатын түбегейлі өзгерткен жоқ, рас, ... ... ... ... ... ... функционалдық
стильдердің жеке белгілері айқындала түсті т.т. ... атап ... ... [71; 23-б.]. Шын ... тіл мен қоғамның байланысы, бір-
біріне әсер ету ерекшеліктері бір күнде не бір ... ... ... ... ... Ол үшін қоғамдық-саяси жағдайлардың деңгейін,
әсер ету күшін әрі танылу ... ... ... ... ... ... адамзат жаратылысының негізі ғана емес әрі сол адамдар өмір ... ... ... сарапшысы да бола алады.
Тіл адам қоғамында өмір сүріп, оның “қажетін”жүзеге асыратын құрал
болғандықтан, тіл білімінің ... ... деп ... ... ... де, ғылыми маңызы да ерекше. XІX-XX ғғ. ... ... мен ... бірі ... ... ... ... бүгінде өз нысаны, ... ... ... ... ... тілдің қоғамдық сипатын, стильдік
саралануын, ... ... ... ... ... ... ... тілдік саясат ұғымдарын және т.б. айқындауға
мүмкіндік ... ... ... ... ... “Әлеуметтік
лингвистика - тілдің қоғамдық қызметтерін, әлеуметтік шартталған белгілері
мен заңдылықтарын кешенді түрде ... ... тіл ... маңызды
бағыттарының бірі. Ол тіларалық байланыс ... кез ... ... сүру ... ... ... ... мен сипатына қатысты
айқындалатын тілдердің қызмет ету ерекшеліктерін қарастырады”[132; 42-б.],-
деп анықтама береді. ... ... орны оның ... ... дәрежесімен, құқықтық мәртебесімен, конфессиялық ерекшелігімен,
оқытылу, меңгерілу сипаттарымен ... ... ... ... ... ... ерекшелігіне
шоғырланған. Автор тілдің барлық ... оның ... ... ... ... ... тұжырымдарының басым
көпшілігі лингвистиканы қоғамдық ғылым ретінде ... ... ... [10; 90-б.] мән бере ... оның ... ... бағалай
отырып, ғалым тек қоғам бар жерде ғана тіл өмір ... оны ... тіл ... дами ... деп ... Осыған сәйкес, кез
келген тіл білімінің саласын С.Аманжолов ... ... зор ... ... деп ... ... жыл өмір ... адам баласының дүние
тануына үнемі қызмет еткен тіл, тек ... ... ғана ... ол
дамудың да және. күрестің де ... ... ... ... ... ... зор ... істейтін өте маңызды ғылымды тудырды. Бұл ғылым ... ұзақ ... ... үшін ... ... ... ... ұзақ уақыт абстракциялануы арқасында топшыланған жетістіктерін
қорытқан да ... ... ... ... ... ... “адам баласы” деген тіркес қатарынан үш рет кездеседі. Тілші
көпшілік назарын тілдің ... ... оның ... әрі ... функционалды сипатын тіл арқылы айқындауға бағыттаған. Осы
орайда, қоғамдық факторлармен бірге зерттеуші тілтанымдық ... ... ол ... ... тек ... ... ғана емес,
дүниені тану, тәжірибе жинау, ойлау, білім алу ... деп ... ... ... ... тұрғысынан барлық тілдер тең
дәрежелі болып ... де, ... ... ... ... ... өз “құндылықтары” барын ... ... ... ... ... та, ... да әлеуметтік [социалды]
жағдайға байланысты” [10; 54-б.] ... ... ... ... ... Бұл ... сол ... сөйлеуші адамдардың, халықтардың
саны, қолданушы мемлекеттердің есептік көрсеткіші ескеріледі әрі ... ... мен ... ... ... ... нысанағы
алынады. Мұндай ерекшеліктерді С.Аманжолов “қоғамдық ... ,- деп ... ... ... “қоғамдық құбылыс, қоғамдық
коллективтіктің тапқан, жасаған ... ... ... ... ... 50-б.] ... ... Демек, тілдің әлеуметтік деңгейін анықтау,
оның қоғамдық танымын саралау және қоғамдық сананы қалыптастырудағы атқарар
қызметін талдап ... бір ... ... ... ... екіншіден, қоғамдық коллективтің тапқан, жасаған нәрсесі деп
ұғынылады, яғни әлеуметтік таным тілдік құралдардың жасалу, қалыптасу, ... ... ... ... және оның даму ... ... тарихымен бірге, бірінен- бірін
айырмай қарағанда ғана ... ... [10; 89-б.] ... ... ... ... мен қоғамдық сананың байланысын ... ... ... ... ... жаңа ... жаңа қоғамдық саты
тілдің де жаңаруын керек етеді...” [10; 65-б.] ... ... Олай ... ... қоршаған орта, тұрмыс-тіршілік оның
әлеуметтік өсуіне, сол арқылы тілдің қоғамдық қызметіне тікелей әсер етеді.
Бұл ретте автор ... ...... ... Бұл өнім ... ... сайын
өседі” деген пікірін қолдады, сондықтан әлеуметтік танымның ... ... ... ол ... проблемаларына шолу жасады: жаңа ... ... жаңа ...... ... өнім”деп таныды. Зерттеуші ... ... ... ... ... анықтама береді, сондықтан оның
қабылдауындағы „сөз” тек номинативті қызмет атқарушы тілдік ... ... ол - ... ... ... ... ... сәулесі, көрінісі,
дерегі...” (П.Лафарг) болып табылды. „Адам баласының ... ... ... белеңдер, кедір-бұдыр кезеңдер, тарихи сатылар,
баспалдақтар, ... ... да ... ... ... „сөздің өзі –
идеяға айналған саналық зат” [10; 244-б.] дей отырып. ... ... ... ... ... ... мен қоғамдағы оқиғалардың
ықпал ету күшімен түсіндірді. Ғалым ... қор мен ... ... жасалуы,
сөз мағынасының кеңеюі немесе тарылуы, сөздердің актив немесе пассив
қолданылуы - ... ... ... ... деп есептеді. “Сөздердің
ескіруі идеологияның ... ... ... ... жаңа ... ... байланысты. Мысалы, Октябрь революциясынан бұрын қазақта
“барымта”, “құн”, “қалың ... ... ... “пітір”,
“ғұшыр”...сияқты не ескі рушылдық-феодалдық саясатқа, не ислꏮм дініне
байланысты ... ... еді. Олар ... социалистік мәдениетіміз бен
санамызға сай келмей жойылып, орнына жаңа ... жаңа ... ... ... ... жаңа ... ... болды”[10; 69-б.] деген тілші пікірін
басшылыққа ала отырып, біз тілтанымдық ұғымдардың әлеуметтану ... ... ... көз ... яғни „социалистік сананың”
орнығуы „салт, өнегеге”, тәжірибеге байланысты, сол ... ... тану ... ... болатындықтан, “қоғам ілгері басқан сайын,
адамның ... ... да ... ... ... ... [10; 325-б.].
Екіншіден, ғалым әдеби тіл мен оның қолданылу ... ... ... ... тоғыстыра талдады. Әдеби тіл нормаларын
сұрыптай отырып, зерттеуші оның ... ... ... қарағанда кең
көлемде және қоғамның кез келген саласында қолданылатынына ... ... ... тіл ... - бүкіл қазақ халқына ортақ ұлт тілі. ... тек ... ... тілі ғана ... қоймайды, оған бүкіл баспа
сөздердің тілі, ... ... ... тарихи және техникаға байланысты
кітаптардың, газет-журналдардың тілі де кіреді”[10; 54-б.]. “Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ғылым [пән] үшеуінде
ешбір ақаусыз, кемшіліксіз жаза алатын тілді ғана ... ... ... ... қызметі оның қоғамдық болмысымен, мәдени-ұлттық
дамуымен түсіндіріледі, сол арқылы тілдің әлеуметтік ... ... ... қоғамның тілге, ал тілдің қоғамға әсер
ете алар табиғаты айқындалады. Тілдік таным ... ... ... ... оның функционалды-стильдік ерекшелігі ... ... даму ... сүйене жүзеге асады, себебі,
Р.Сыздықова атап ... ... тіл ... ең ... ... - ... ... нормаланған тіл болуы, бұл-бір. Қызметі жағынан сол
халықтың өмірінде ұйымдастырушы, қоғам мүшелерінің басын қосушы сипаты,
яғни ... ... ... ... ... ... авторлық талдаудың маңызды бөлігін терминжасам ... ... ... өзі ... ... қарастырған терминжасам жүйесі,
оның қоғамдық фактілермен байланысу өзгешелігі тіл мен қоғамның тікелей
арақатынасынан, адам ... ... ... оның ... ... мен ... әрекетінен және тану, қабылдау негіздерінен туындайды.
“Аударма тілі ұлт әдеби тілі мен орыс ... ... ... оның ... ... және ұлт ... дұрыс жасалып, дұрыс
пайдаланылуына байланысты әдемі және айқын ... [10; ... ... Ол ... өзге ... ... түсіндіре отырып,
олардың қалыптасу жолы біркелкі немесе еш қатесіз болмайтынын ... ... - жай сөз ... ... ... ... ... әрі терең,
асыл сөз...Дұрысын айтуымыз керек, ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы оңайлыққа түскен жоқ” [10;
205-б.]. Осыған орай, С.Аманжолов терминжасау жұмыстарында кеткен бірнеше
олқылықтарға тоқталды. ... ... ... ... әлде ... сөздің қасиетін білмеушілік, қазақша балама ... ... ... ... ... ... тілінің қадірін түсірушілік
орын алып жүр...”, “осы кезде қолданылып жүрген терминдеріміздің ... ... ... сөз қолданылып, сөздің терминдік қасиетін кетірушілер
бар...”,”кейбір аударушылар белгілі терминдердің қазақ ... ... бола ... ... қолы ... ... тілі сөз ... жолы бір жақты дамиды деп түсінеді...”[10; 206-б.] - осы сынды
ескертпелер бүгінгі күні де ... ... ... ... ... жалғасын Н.Т.Сауранбаев зерттеулерінен де
кездестіруге болады. Тілдік категориялардың қалыптасу, даму өзгешеліктерін
зерделеген ғалым, ең алдымен, тіл білімінің қоғамдық ... мән ... ... ... - әлеуметтік ғылымдардың бір көрнекті бөлігі...” [34; 125-
б.] дей отырып, „уақыт”, „жаратылыс”, ... ... ... ... анықтауға бағыттады, сол себепті оның еңбектерінде
қоғамдық өзгерістер тілдік ... яки ... ... ... Екі процестің даму динамикасын ... ... ... тіл ... ... ... ... өте қалыптасатын ерекшелік
ретінде ... ... ... ... ... алыс уақыттағы дәуірлеріне терең бойлай берсек, тілдің құрылысының
да соншалықты жабайы болатынын көреміз. Сол сияқты ... осы ... ... тіл ... ... ... көреміз” [36;
286-б.] деген тұжырымды ... ... ... ... - ... Бала ана тілін қоғам мүшесі ретінде пайдалануды табиғи ... [33; 5-б.] дей ... ... ... ... „адамның тіл жұмсау” [33; 38-б.] әрекетін басшылыққа алды, оны
адамның „қоғам мүддесіне лайық ... ... бір ... ... ... орай, тілші „қоғамдық сананың” [38; 36-б.] қалыптасу
алғышарттарын тілдік ... оның ... ... тіл ... [38; 24-б.] салдары деп түсіндірді. Оған ... ... ... ... ... ... дара, оқшау қалпында, басқа
құбылыстармен байланыссыз өмір сүре ... атап ... ... қатарында М.Балақаев тіл мен ... ... әсер ... ерекше зейін қойды, сондықтан „...қоғам ол [тілді] құралды
шыңдай түсу қамын ойлайды. Өйткені ... ... биік ... ... ... сана-сезімінің, экономика, өнер-білім, ғылым,
мәдениетінің біріне-бірі ... ... ... сөз жоқ, оның ... ... ... [38; 137-б.] деген қорытынды жасады. Оның айқын айғағы
ретінде тілші ... ... оның ... ... даму ... сөз
етті. Сөйтіп, „қоғам мүшелерінің қатысымен” дамитын және ... „әр ... ... ... ... бір ... ... жүзеге
асатын бұл лингвистикалық ұғымдарды „қоғамдық категориялар” [38; 5-б.] деп
таныған ғалым тілтанымның әлеуметтік ... ... ат ... қойған жоқ, сонымен қатар оның ... ... ... ... тіл ... ... топшылаулары мен қорытындыларын”
дамытқан К.Аханов зерттеулері де тіл мен ... ... ... ... ... ... ... ізденістер нәтижесін құрады.
Ғалым «...тіл білімі тілді ... ... ... ... ... ... дамитын қоғамдық құбылыс ретінде, қоғам мүшелерінің пікір алысу,
қатынас жасау құралы ретінде ... [2; 10-б.] дей ... ... ... ... ... тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды: қоғамның өмір сүруі, адамдардың
бірлесіп еңбек етуі үшін ... ... ... ... ...... тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді: қоғам – ... өмір ... ... тыс, адамдардың коллективінен тыс тіл жоқ [2; 38].
Олай болса, қазақ тіл білімінде ... ... ... қатарында зер салған автор тілді қоғамдық ... ... оны ... пен ... ... ... ... ажырату керектігін атап ... ... ... тіл ... әлеуметтік ерекшеліктерін танып білуге
көмектесетін және қоғамдық нормалар мен заңдылықтарды ... ... ... Осыған орай, тілші «шындық болмыстағы» құбылыстарды да
екі түрлі сипатта зерделеген дұрыс ... ... ... ... олардың
ір тобын «материалдық құбылыстар, жаратылыс құбылыстары» құрайды, ... тану ... ... ... ... құбылыстар»
айқындап, «қоғамдық ғылымдар зерттейді» [2; 7-б.] дей келе, автор қоршаған
әлемнің күрделі ... ... ... ... аса ... деп ... «Ғылымдардың интеграциясы өте-мөте күрделі
процестерді, заттарды, ... ... ... ... ... комплексті зерттеу түрінде де, әр түрлі ғылымдардың басқа
ғылымдарға кірігуі, әр ... ... ... мен ... ... жақындасуы түрінде де жүріп жататындығын» [2; 8-9-бб.] ескерген ғалым
қоғамдық құбылыстардың да ... ... ... сыртқы факторлардың
әсерімен таразылады, соның негізінде тілдік құралдардың ... ... ... қор мен ... ... даму заңдылықтарын да жан-жақты
талдады. Бұл бірлікті ғалым «дүниенің бір тұтастығымен, оның салаларының,
бөлшектерінің, әр ... ... өз ара ... ... ... ... бір-біріне әсер ететіндігімен» [2; 10-б.] айқындады.
Нәтижесінде «...қоғам тарихын зерттеу барысында тіл білімінің ... ... де ... тіл ... мен ... тығыз байланысы
дәйектеліп, тың ұстанымдардың өзектелуіне мүмкіндік ... әрі ... ... жалпы адам баласының тілін сипаттайтын жалпы заңдылықтар»
мен «жеке, ... ... тән» [2; 77-б.] ... ... ... ... де қозғады» деп тұжырымдаған Р.Сыздықтың
ғылыми-танымдық талдаулары әлеуметтік тақырыппен, қоғамдық фактормен тығыз
байланысты. Тіл ... ... оның ... ... ... ... ... күні әлеуметтік және саяси ықпалмен
түсіндіріле зерттелуі тілдік ... ... пен ... ... ... деп түсіндіруге болады Оның айқын айғағы ретінде осы
кезге дейін тілшілер лексикалық қабаттың өзгеру, ... ... ... ... ... бірліктердің кірігу уәжін айғақтауды мақсат етсе,
қазіргі ... ... дені ... себептердің тарихи
тұрғыдан дәйектелген, ... ... ... айқындалған әрі
әлеуметтік сана тарапынан қабылданған қорытындыларына негізделіп келеді.
Бір ... ... ... ... әсер ... ... – қоғамның
әлеуметтік құрылысының өзгеруі, өндірістің, мәдениеттің, ғылымның ... ... [48; 62-б.], ... ... ... ... тілдің қалыптасуы мен
даму тарихы «қоғамдық сананың», «патриоттық танымның», «халықтардың өзін-
өзі тану ... ... [79; 24-б.], ... ... деп ... автор «Қоғам өмірімен етене қабысқан тіл – сөйлеу тәжірибесі,
оның лексикасы сол қоғамның тыныс-тіршілігіне орай әр ... ... ... ... мағыналары өзгеріп, енді бірсыпырасы
тұрақталып, терминденіп жатады. Қысқасы, лексиканың ... бір ... ... сол ... ... көрсететіндей дәрежеде қызмет етеді...»
[48; 141-б.] деп тұжырымдайды. Демек, әлеуметтік таным - ... ... ... ... қалыптасуына тікелей әсер ететін
экстралингвистикалық фактор. Ол ... ... ... 72-б.] ... ... сананы қалыптастыратын қозғаушы күш бола
тұра, ... ... ... орны мен ... ... ... өзіндік үлесін сұрыптауға мүмкіндік беретін когнитивті ұғымдардың
бірі болып ... сол ... ... ... ішкі сәйкестіктері бар
көпдеңгейлі үрдіс» [133; 7-б.] ... ... ... ... көлемді бөлігі әлеуметтік танымның тілдік құралдарды
қалыптастырудағы маңызын ... ... ... ... шығарма
тілін сан алуан экстратанымдық ықпалдардың нәтижесі ретінде саралай келе,
қаламгердің ... ... және ... ... ең ... ... ... сомдар қоғамдық мәселелермен сабақтастырады. Айталық,
Абайдың дара тұлғасын, ақындық шеберлігін Р.Сыздық ... ... ... талдады. «Абай - әлеумет, халық, ұлт мүддесін кеңінен
сөз еткен ақын. Оның әлеуметтік тақырыптарға ... ... ... ... асып түседі. Өз заманын, ... ... ... ... саяси-әкімшілік, заң-сот құрылысын, экономикалық ... ... ... ақын ... ... ... арқылы
жаманына күйінеді, жақсысына сүйінеді. Сондықтан ақын заманының әлеуметтік
картинасын беретін, сол ... ... ... ... ... Абай тілінен де кең орын алған» дей отырып, ғалым «болыс, болыстық,
шаруа, ... ... ... бай, ... ... [78; 66-б.] сынды
бірқатар сөздерге ден қойды. Сөйтіп, ғалым Абай танымындағы тілді «заманын
түзету үшін қолданған» ... ... ... қатар, оның әлеуметтік
табиғатын, танымдық болмысын «заман», ... ... ... топ атауы» сияқты ұғымдардың көмегімен түсіндірді.
Олай болса, қазақ тіл біліміндегі тілтанымның ... ... ... сана мен ... қоғамдық таным, әлеуметтік тыйым,
әлеуметтік ... ... ... ... тәжірибе сынды ұғымдар
құрайды, себебі ғалым Ә.Хасенов атап өткендей, «Қоғамсыз тіл болмайды, тілі
жоқ қоғам – ... ... ... ... ... ... үшін тіл керек;
тілдің өмір сүруі үшін оның ... болу ... Бұл – ... та ... [42; 324-б.], яғни қоғамдық құрылыстың ... ... ... ... ... анықтау үшін, ал тіл ... ... ... ... даму ... ... үшін аса ... Ә.Ахметов мифотанымдық элементтер мен ... ... ... құбылыстар қатарында “табу мен ... ... ... қана ... ... қатар тіл мен қоғамның өзара
байланысын сипаттайтын социолингвистикаға да қатысы бар құбылыс” [93; ... ... де ... орынды деп тұжырымдайды. Тілдің әлеуметтік
саралануы, әлеуметтік ... мен ... ... сияқты әлеуметтік тіл
білімінің өзекті мәселелерін тыйым салу яки ауыстырып айту ... ... ... ... ... бөлімінде баспасөз
бетінен алынған бірқатар мысалдарға шолу жасайды. Сөйтіп оларға “…белгілі
бір саяси ... ... ... арналған, шындықты бүркемелеу үшін
қолданылатын айла-шарғы, саяси тәсіл” [93; 129-б.] деген мінездеме ... ... ... – стратегиялық деревнялар, ауруханалар мен
мектептің жетіспеушілігі - инфрақұрылымның аздығы және т.б. [93; ... 2) ... ... автор “сөз магиясын” уәждейтін фактор ретінде “ат
тергеу салтын” ... ... оның ... ... ... ... түсіндіреді. “…шартты лексиканың немесе тілдің пайда
болуының ең басты себебі адамдардың жыныс ... мен ... ... ... алатын орнына байланысты қалыптасатын ... ... ... ... [93; 37-б.] ... ... төркінінде
қазақ халқының ұлттық танымымен қоса, сан ғасырлар бойы сақталып келе
жатқан ... ... ... ... да ... да
даусыз.
Қорыта келгенде, тілтаным теориясының әлеуметтік негіздері дегеніміз –
тіл мен қоғам байланысын танымдық ... ... ... мен ... ... ... теориясының психологиялық негіздері.
«Тілдің қоғамдық құбылыс ретіндегі және тілдің психологиялық ... ... ... ... көрініс табатын жүйе мен қабілет
арасындағы байланыс олардың динамикалы әрі біріне-бірі ... өте ... ... ... [110; ... деп ... атап
көрсеткендей, тілде байқалатын әлеуметтік және ... ... ... тіл ... де тіл мен ойлаудың арақатынасын, олардың бір-
біріне әсерін, адамның сөйлеу әрекеті арқылы ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
беріп отыр. Тілге таза ... ... ғана ... терең
философиялық, логикалық, танымдық тұрғыдан көңіл аудару нәтижесінде
туындаған бұл ... ... ... ... әлеуметтік даму бағыттарын айқындауға мүмкіндік беруде.
«Психология адамның жанын қарайтын ғылым ... ... [8; ... ... атап көрсеткендей, тіл адамдардың өзара қарым-қатынас жасау
нормаларын жүзеге асырумен қатар, олардың өзге жаратылыс ... ... ... ... ... даму деңгейін сипаттайтын
өзгеше ... ... ... ... оның адам ... ... де ... құбылыс деп танылады. Тіл арқылы ... ... ... жеке ... ... ... әрі ... айқара ашуға немесе жасырып ... ... [8; 97-б.] ... қазақ тіл білімінің өкілі А.Байтұрсынұлы адамға тән екі ғаламның
сабақтастығын дәлелдеу мақсатында оның ... ... ... қияли танымның, ойлы сезімнің өзегіне айналдыра сипаттады. «Ішкі
ғаламның» субъективті ... ... даму ... ... ... ... ұтымды пайдалана білген ғалым тілдік құралдарды,
адамның сөйлеу әрекетін оның ... ... ... ... ... лебі, көңіл құсының сайрауы, жанның тартатын күйі» [20; 226-б.]
сынды ... ... ... ... ... екі ... ойлағанда
я нәрсеге тиісінше ойлайды, я көңілінің түйісінше ойлайды» [20; 209-б.] дей
отырып, тілші ... ... ... ... мен нәрселер табиғатын
«сипатты» қабылдаудан өткізе келе, әрқайсысын «бойындағы ... ... ... ... ... ... «Нәрсе түрлі сипатты
болады. Ол сипаттардың біреулері бойына біткен ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, нәрсенің бірін жылы,
бірін суық, бірін тегіс, бірін бұдырмақ, бірін қатты, бірін жұмсақ дейміз.
Бұл ... ... ... бар ... Бұл ... ... ... болар да, біреулері ұнамайтын болар...Бұлардың біреулерін
жағымды, сүйкімді деп, ... ... ... деп ... ... ... ... Адам өз көңілінің түйісінше сипаттау болады» [20;
209-б.] деген тұжырымға сүйенер болсақ, дүниенің өзі адам санасына ... яки ... ... әсер ... оның тек ... ... де, ал жеке ... ... не ... ... оған өзіндік көзқарасыңды білдіру тұрғысынан алып қарағанда, тысқы
ғаламдық заттар ... ... өте ... «көңілдің түйген,
қиялдың меңзеген» қалпын «әліптейді» [20; 210-б.]. Олай болса, ... ... сол ... ... тек ... ... әсерлі, қанды
қайнатып, жүрек тулатып, естен айырып, ерікті алып ... ... ... ... тіл» ... ғана ... ... алады яки кез
келген құбылысқа өз қарым-қатынасын білдіру мүмкіндігіне ие болады. Демек,
тіл мен ойлау ... ... ... ... ... ... ... дәйектейтін болғандықтан, адам дүниеге
әкелген сөз ... де, ... ... ... ... ... ... құрайды. Анығырақ айтқанда, «шешен сөз»,
«толғау» сынды ... ... ... ... «зор ... ... ... таным тұрғысынан сұрыпталды. Шешен
сөздің «қызметі адамның жүрегін билеп, жүйесін босату, ... ... ... ... қоздыру» сынды әрекеттерге негізделетіндіктен, бұл
жағдайда «айтушының мақсаты баяндап, сипаттап түсіндірумен қоймай, пікіріне
нандыру, сендіру, ұйыту, ... иман ... [20; ... ... сондықтан адам өзінің ... ... ... ... ... психологиялық мүмкіндіктерін адамтану, қоғамтану,
тілтану, табиғаттану бағыттарына жұмсайды. Оның себебін ... ... ... психофизиологиялық сабақтастыққа түсуі арқылы
айғақтады. Ол «Адам ... ... ... тек ... ... тек ... қана қоймайды. Ол нәрселермен қатар ... күй де ... Адам ... ... я ... ... біріне сүйінеді, бірінен сескенеді, бірінен шошынады. Сезіліп
тұрған тысқарғы ғаламмен, сезіп тұрған ішкергі ғаламның екі ... ... ... ... ... ... ... бірігеді» деп атап көрсетті.
Осыған орай, автор адамның санасына өзгеше анықтама да берді, оның ... мен ... ... ... тілші «Адамның санасы фотография
(сүгірет машинасы) емес, нәрсенің тұрпатын ғана түсіріп қоятын ... ... ... ... ... адамның ойын да, көңілін де бірдей
оятады...» [20; 226-б.] деген маңызды тұжырым жасады, соның арқасында қазақ
тіл ғылымында адам ... ... ... ... ... дүниеге келіп, когнитивті зерттеулердің құнды ... ... ... ... ... «психологиялық
қиялдау» [8; 79-б., 97-б.] секілді тіркестерді қолдану негізінде Қ.Жұбанов
та “ойды сөзбен білдіру” амалдарын ... ... ... мақсат
етті. Сөйтіп, тек қазақ тіл білімінде ғана ... ... ... алғашқылар қатарында “сөйлеуші тас емес, тірі адам, сезімі
бар, жүрегі бар ... [8; 216-б.] ... ... де мәнді қорытынды
негізінде адамзатқа тән ... ... ... тілдік
қатынас арқылы байқалу сипатын, өзін және қоршаған ортаны тану ... ... ... ... ... ... та “...тіл мәселесі
ойлаусыз ешбір ... ... 22-б.] дей ... кез ... тілдің
құрылымдық элементін, олардың бір-бірімен қарым-қатынасын адамның ойлау
әрекетімен бірлікте қарастыру қажеттігін ... ... ... ... ... ... байланысын” талдау арқылы “...сөйлем, оның
мағынасы дүние танудың, даму мен күрестің құралы. ...сөйлем дегеніміз ... ... ... 37-б.] ... ... зерттеулер үшін аса құнды
қорытынды жасады. Сөйлем құрамындағы сөздер ... ... ... әрі ... бір ... ... өтей тіркеседі, сөйлемдегі
сөздердің орны “ой ... ... ... ... интонациямен,
өзгеше леппен бөлініп айтылатын бұл құрылымдар “ой өткірлігімен, ... ... ... ... “Ой ... ... сөз ... ұғымға
әсер етіп, сөйлем мүшесінің тұрлаулы (бастауыш, баяндауыш) ... ... ... тартады” [10; 153-б.] деген тұжырымдардың әрқайсысы қазақ тіл
білімінің ... ... ... оның ... ... ... ерте ... сол арқылы қазақ лингвистикасының әлемдік тіл
ғылымына қосар өзіндік үлесін ... ... ... ... ... ... лингвистиканың бір саласы
психолингвистика дүниеге келді. ХХ ... 50-60 ж.ж. ... ... сала ... ғылымының маңызды концепцияларына сүйене
қалыптасты, яғни, К.Аханов көрсеткендей, «...психикалық құбылыстарды, ... ... пен ... елес пен ой, ... мен ... ... пен
қабілет, ерік сапалары мен ... ... ... [2; ... ... ... ... олардың «сөйлеу процесімен»
ұштасу ерекшелігін айқындауға мүмкіндік берді. Ол ... ... ... ... ... пікір алысу, біреудің сөзін қабылдау, оны ұғыну
процесін түсіндіру психологияның жәрдемін керек етеді...Бұлай ... ... жүйе адам ... ... адам бұл ... өз ара ... ... ... ... ... ... сақталған атауымен байланысы – психикалық байланыс...Заттардың
өзіне тән белгілері бойынша аталуы және ол белгілердің таңдалып ... ... ... [2; 17-б.] деген тұжырым келтірді. Осы кезден бастап,
«Тіл ... ... даму ... ... ... үш ... ... маңызды салалардың қалыптасып дамуын өзектеді. Олар: ХІХ
ғ. 80 жылдарында жас грамматистер ... ... ... ХХ ғ. ... ... зерттеле бастауы және ХХ ғ.80 жылдарында
когнитивтік лингвистиканың дәйектелуі» [134; 20] ... адам ... бір ... ... ... ғана ... сонымен қатар алуан түрлі
эмоционалды-психикалық белгілердің, мінез-құлықтардың, ішкі заңдылықтардың
тұтастығы ретінде зерттеу ... ... ... ... ... жүзеге асу ерекшеліктерін сипаттап зерттейтін ғылым саласы
психолингвистика деп аталады”деген И.Н.Горелов, К.Ф.Седов [24; ... ... ... ... - ... ... оның ... өзгешеліктерімен байланыстыра, тілдік тұлға
ұғымын жеке психологиялық аспектіде ... ... ... ... Өзге ... салалармен бірге психолингвистиканың да өз
қалыптасу тарихы, даму ерекшелігі, қағидалары мен ... ... ... ... пайда болуы, қызметі немесе құрылымдық
ерекшеліктері туралы алғашқы ... ... біз, ең ... көне ... еңбектерінен кездестіреміз. “...тіл ... тек ... яғни ... ... ... ... болмайды”,-деп
белгілі лингвист Э.Бенвенист ... ... тек ... ... ғана емес, сол сияқты психологияның әдіс-
тәсілдерімен, дәстүрлі зерттеулерімен ... ... ... ... ... ... ... ойлары Л.С.Выготский, А.Р.Лурия,
А.Н.Леонтьев, А.А.Леонтьев, ... ... ... ... ... ... сынды ғалымдардың
есімдерімен тығыз байланысты. Кезінде психолингвистиканың ірге ... ... ... ... ғана ... қазіргі уақытта ол тек бір
ғана лингвистикалық мектептің (“Москва мектебі”) бағыт-бағдарына ... ... бұл ... ... ... ... қабылдау, есте сақтау,
түсіну секілді әрекеттерімен сабақтаса дамып келе ... оның ... ... ... өзіндік түрлері жіктеліп, жаңа да тың
мәселелерді шешу мүмкіндігі туындап отыр, айталық: ... ... ... ... ... ... жоғары сатысы – ойлау. Ол сезімдік танымға негізделеді,
бейнелерге сүйенеді. Ойлау – ми ... ... ... ... ... заттар мен құбылыстардың, іс-әрекеттердің, тағы
басқалардың жалпы қасеттерін, елеулі, маңызды белгілерін бейнелендіретін,
олардың арасындағы нақты ... мен ... ... ... ... деп ... [41; 6-б.],- ... ғалым Б.Сағындықұлының
пікіріне сүйенер болсақ, ... күні ... ... ... ... ... ментальді лексиканың өзгешелігін
анықтау, ... ... ... ... ... ... ... беру, тілдің эпистемиялогиялық қызметін сұрыптау және т.б. ... ... ... ... тіл біліміндегі жаңа
үрдісті байқатары сөзсіз [135]. Тіл, ... тану ... ... тығыз
байланыста қарастырған тілшілер адамдық факторды алға ... ... ... өзінде тілді психологиялық танымның құралы ретінде қарастыру
керектігін дәл ... ... ... өсуі ой ... ой өсуі тіл ... [10; 29-б.] ... С.Аманжолов қағидасы адамның ойлай ... ... ... ... ... ... құрылымдық-
семантикалық, функционалды-прагматикалық өзгешеліктерін ... ... ... ... ... ... себепкер болды. Бүгінгі күні де тілдік зерттеулердің аясы
экстралингвистикалық фактілермен толығып, адам ... оның ... ... қарым-қатынас жасау ұстанымдарымен сабақтаса,
танымдық әрекетімен тоғыса ... ... Тек ... лингвистика
көлемінде ғана емес, танымдық психология ... ... да ... ... ... қабілеттер сынды ұғымдар қолданыс ... ... ... ... ... секілді мәселелер жан-жақты
түсіндірілу үстінде. Осыған орай, когнитивтік тіл ... ... ... тіл мен ... ... ... да
қарастыратын нысаны болып табылады. Екеуінің ... ... ... тек ... ... әрі ... әдіс-
тәсілдері негізінде айырылады. Мәселен, психолингвистика ... ... ... ... ... яғни
психологиялық әдіснаманы лингвистикада пайдалана білудің ... ... ... ... ... ... негіздерін айғақтап көрсетуді мақсат етеді.
«Әлем туралы белгілі бір көзқарастардың қалыптасуы - үш деңгейлі
психикалық жағдайлардың ... ... ... ... ... сезім
мүшелері арқылы қабылдау деңгейі; ұғымдар мен ... ... және ... мен ... ... ... ... деңгей.
Осы аталған хабарлардың жиынтығы танымдық тұжырымдардың негізін құрайды»
[134; 11-б.],- деп ... ... ... ... ... ... құрайтындықтан, қазақ тіл біліміндегі “жалпы
тілтану” ... ... ... ... ... тіл мен ойлау, сана
секілді ... ... ... ... қарастырыла бастауы
психолингвистиканың қазақ топырағындағы ... ... ... оның ... ... үшін ... дәйектеуде де құнды
қажеттілік деп танылды, себебі «Ой тіл арқылы ... ... ... Ой ... адам ... ... әрекеті арқылы тілдік
единицалар объективті дүниенің заттарымен және құбылыстарымен байланысқа
түседі, мұнсыз адамдардың ... тіл ... ... ... ... болар еді» [2; 44-б.] деп ескерткен К.Аханов ... ... ... бір ... ... ... ... жүйелері арқылы
жүзеге асса, ... ... ... материалдық физиологиялық
процестерімен тығыз байланыста бола отырып, тек ... ... ... ... іске ... Осы ... қазақ тіл білімінің көрнекті өкілі
Қ.Жұбанов зерттеулеріне мән берер болсақ, ғалым тіл мен ойлау арақатысына
қатысты ... ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов “адамның жаны, “ой”, ”ұғым”, ... ... ... ... байланысқан проблемаларды тілдің құрылымдық, ... ... ... ... ... ... ... себепкерлерін” анықтауға тырысқан үнді-европа тілшілерінің
кезінде тілді тек “дара адам ... ғана ... ... ... психологиялық құбылыс қылып шығарғанын” сынға ... ... ... ... ... бір ... ... хабарлау. Сөйлеу дегеніміз
хабарлап қана қою емес; белгілі бір ойды, ниетті ... деп ... ... ... ... ... ... мақсатымызға
қарай оқиғаның өзімізге тигізген әсерін білдіре де, ... ... ... өтіне, бұйыра, тыңдаушыға белгілі бір талап қоя сөйлейтін
кездеріміз де болады. Қысқасы, біз ... ... ... өң ... Тыңдаушыға айтар хабарымызбен бірге өз көңіліміздің мейірін ... ... - ... ... күлдіре, ызаландыра, өтіне,
кекесіндей, сұрай, бұйыра, қандай әсері барын ... да ... ”,- ... сол ... ... ... ... жасады, олардың айтылу не
жасырылу ... ... ... “өң бере ... ... мейірін
білдіру”сияқты ұтымды тіркестерді қолданды. Қазіргі психолингвистикалық
зерттеулерде сөздің ... ... ... лексиканың бірлігі
ретінде қарастырыла келе, адамның психофизиологиялық ... ... ... ерекше аталады. Е.Мягкова “Маңызды мәселелер
қатарында сөз эмоциясының психолингвистикалық ... ... ... себебі бүгінгі күні эмоционалды құбылыстар теориясы мен алынған
тәжірибелік мәліметтерді теориялық негізде сұрыптау проблемаларын тоғыстыра
талдаудың ... мән ... ”[136; ... деп атап ... яғни
психотанымдық зерттеулердің дені сөз бен оның ... ... ... сол ... тілдік бірліктердің адам психикасымен
байланысқан табиғаты, ... мен ... ... ... мейірін»
таныту жолдары айғақталады.
“Хабарлағалы тұрған оқиғасының жәйін де, сөйлеушінің көңілін де,
талабын да білдіру - тілдің кәрі ... деп ... ... [8; ... Ол әр ... ... ... көңіл-күйі сол мезеттегі
сөйлеу әрекетінен, сөйлемдерге әртүрлі “ән” бере тілдесуінен ... ... ... Ғалым ”Тілде көңіл райын қоса білдіретін амалдар
өте көп. ... ... әр ... ... ... тән әр ... әні бар.
Айтушының көңіл райын сөйлемнің әніне қарай танимыз. Ән - тілде көңіл ... үшін ... ... маңыздысы” [8; 132-б.],- деп тұжырымдады.
Бұл ретте ... ән деп ... ... ... ... ... өзіндік мәнері т.б. Сонда, “сөйлегендегі ... - ... ... ... ойын ... ... ол ... өзі тыңдаушыға
әртүрлі амал-тәсілдер арқылы белгілі бір ... ... ... жеткізілетіні анық. Қ.Жұбанов бұл ретте ой деген сөзге
төмендегідей ... ... ”ой ... ... өзі жайлы, болмаса,
төңіректегілер жайлы білгені. Сөз деген - сол ... ... ... ... ... мен ... ... білгенін [ойын] білдіргісі
келсе, сол заттар менен құбылыстардың аттарын айтып білдіреді, ойды ... ... ... ... негізінде тілшінің ой,
таным ұғымдары хақындағы ... ... ... ... Ол ... ең алдымен, танымның дамуымен байланыстыра отырып, субъективті
және объективті ... ... ... сабақтасу
өзгешелігіне зер салады, сөйтіп, когнитивтік ... ... ... ... ... ... Осыған орай, ғалым тілдің
қатысымдық функциясымен қатар, этнопсихологиялық, ассоциативті ... баса ... ... ... ... тіл ... ... пікіралысу мүмкіндігін қарастыру үшін “ойды сөзбен білдіру”табиғатын
жан-жақты ... ... ... мен ... ... ... мән
беру арқылы тілдік коммуникацияның психологиялық сипатын дәйектеді. Белгілі
психолог Л.С.Выготский ой мен сөз ... ... ... ... ... ... айналуы” деп түсіндіргендей, ойды айқындауға,
жеткізуге, дәлелдеуге бағытталған сөздің негізгі ... ... ... ... ... мен ... ... туындайды,
яғни сөз танымның ойдағы көрінісі және сыртқа шыққан формалық келбеті бола
тұра, зейін мен ... сана мен ... ақыл мен ... ... ... ... ... жетер құралы да болары хақ.
Авторлық зерттеулердің өзгеше бағытын ... ... ... ... ... Ән ... ... басындағы зат емес, буын басындағы
зат» дей келе, тілші буынның не созылып, не ... не ... не ... осы ... ... немесе «әуенімен» [8; 7б.]
түсіндірді. Ол әннің табиғатын «...Тіл-тілге ортақ ән де бар, әр ... ... ... әні де ... Бір нәрсе сұрағанда дауыс 5 тон
көтеріледі. Қабат ноқат [қос нүкте] интонациясы мен жай ... ... ... ... ... ... ... таңдану – бәрі де ән арқылы
білінеді...Біз сөз мағынасын түрлендіргенде де ырғақты пайдаланамыз. Сөздің
сөз ... ғана ... ... оның әні арқылы басқа мүмкіндіктерін
түсінеміз» ... деп ... ... ... ... ... өз ... арқау етті. Жеке тұрғанда
сөз тек лексикалық ... ие ... ... сема ... адам ... ... ... сүйене келе, ол сөйлеу
процесінде әрі психологиялық, әрі танымдық және коннотативтік қызмет атқара
алатын дәрежеге ... сол ... ... та ... ... байқау арқылы
қабылданатын сөйлеу әнінің немесе әуенінің өзгеше ... ән ... ... ... ... деп тұжырымдады. Осы ойдың жалғасы
ретінде К.Аханов та «дауыс ырғағының ... ... ... немесе
бәсеңдеп барып қайта көтерілуі» [2; 240-б.] секілді құбылыстардан ... ... ... ... ... ... беретін
«сөйлеу әуенін» қарастырды.
«Революционер-когнитивистер «объективизмнің ұзаққа созылған ... адам ... ... «ой» деген ұғымды қайта әкелуге тырысты...» [137;
1-б.] деп аталып көрсетілгендей, танымдық ... ... ... ... ... ... табатын жағдайларды ментальды терминдермен сипаттау
қажеттігін ескертті. Олар адам ... ... әр ... ... ... ... нәтижесінде когнитология ғылымының
міндеттері шешіледі дей келе, оның осы уақытқа дейін үстем болып келген
бихевиоризм мен ... ... ... ... адам ... ... мен ... негізінде сипаттаса,
нейропсихология оны нейрондық үдерістер деңгейінде түсіндіреді. Ал танымдық
процесс өз ... ... жүйе ... ... келе, негізгі
тұжырымдарын әр түрлі қозғаушы күштер мен клеткалардан тыс ... ... Олай ... ... атап өтуді қажет етер мәселелер
қатарында тіл мен ойлау ... ... ... ... адам ... оны қоршаған әлем заңдылықтарымен ... зер ... ... «Тіл ... да, жазу арқылы да адам ойын
іске асырады...Олай болса, тіл ойдың жүзеге асуы, ... ... ... ... ... ... Ойдың тілге, яғни сөзге айналуы, сөзбен
айтылуы конкрет затқа айналғанымен бірдей» ,-дей отырып, С.Аманжолов тілді
адам ойының ... ... ... ... ... қеректігіне үлкен
мән берді. Лингвистика мен философия ғылымдарының да бір-бірімен байланысу
нормаларын осы ... ... ... ... «Тіл философия ғылымымен
тығыз байланысты болуының өзі де сол – екеуінің де ... ... ... Тіл философиясы, психолингвистика ұғымдарының мән-
мағынасы да тіл мен ойлау ара-қатысынан шығады. Қазіргі тіл біліміндегі
ассоциативті ... ... ... тілдің ойлау
қабілетіне және, керісінше, ойлаудың сөзге, сөйлеу әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... лингвистика көлемінде адамның танымдық әрекетін оның ойлау,
қабылдау, түсіну, ... ... ... ... ... орай, “...ойдың қыры көп”, “ой өте кең ... ... ... ... тілінің пайда болуын да, оның танымдық әрекетінің
кеңеюін де әрі сол ... ... қор мен ... құрамның толығуын да ой
жемісі деп бағалады. Кез ... ... не ұғым ... тілдік
категориялардың да бірден дүниеге келмейтінін ... ... сөз, сөз ... ... және ... синтаксистік
қызметтері мифологиялық ойлаудан бүгінгі танымдық-логикалық ойлауға дейінгі
жолды өту сипатымен айғақталады, сондықтан ... ... ... ... пен объективтілік, олардың арақатынасы және
космикалық, тотемдік символдармен байланысы ... ... ... ... танылады. Тілді психофизиологиялық ... ... ... ... таным мәселелерін адамның сөйлеу
ерекшелігімен, қоршаған ортаны тану, әлемдік дамуды жеке ... ... ... барша көрген-түйген ... ... ... секілді әрекеттерімен тоғысқан бірлікте талдап көрсетті.
Олай болса, тілші ұстанған ғылыми бағыт жалпы және жеке тіл ... ... ... олардың маңызды ұстанымдарын бір-біріне
өзек еткен құнды тұжырымдар тізбегін құрайды.
“Сөйлеу әуелгі адамның адам ... ... бар. ... да ... ... бірімен-бірі егіз нәрсе сияқты. Кімде-кім сөйлей білсе, ойлай да
білгені...Адам ... ... мен ... ... жыл өмір ... ... қарсы тұрмысын жеңілдету үшін, күресу жолында тапқан” [22; ... ... ... адам ... ... болуын оның ойлай алу
мүмкіндігімен байланыстырды. Бұл екі қабілетті де адам ... ... ... ... ... көзі ретінде қарастыра келе,
ғалым олардың ажырамас бірлігін өз зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... неше алуан ойымыз, өткір қиялымыз,
тереңнен тартып топшылап, алыстан ... ... я ... сөйлейтін
тәртіпті сөйлемдеріміздің тізбегі, толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... бірліктерді адам ойының жемісі
деп түсіндірді, олардың маңызы мен ... ... ... ... ... ... ойлар желісімен” дәйектеді, қиял да, астарлап
орағытып сөйлеу де, жоспарлы баяндау да – барлығы ... ... асу ... ... мүмкіндігі ретінде қарастырылды. Осыған орай, ... ... даму ... ... ... француз ғалымы Л.Леви-
Брюльдің ... ... ... ... ойлаудың мәнісіне,
символға және өзге де ұғымдар табиғатына зер ... ... ... миф, ... ... ... ... жүйесіне тікелей әсер
еткенін және сол арқылы адам баласының санасында мифологиялық қабылдау мен
ойлаудың ... ... ... бөліп қарастырды, өйткені, біріншіден, ол
ойлау жүйесінің диахронды ... ... ... ... халық
қолданысында қалыптасқан көптеген тілдік бірліктерді немесе оралымдарды
“логикалық ұғым” бойынша емес, сол ... ... ... ... деп ... ... ... мәнісі - ... ... ... ... ой ... әр ... жаны бар, ... тірі зат, әр нәрсе бірдеме істей алады...деген ... ... Бұл ... ... ... сөйлемді қазіргі сөзімізден де көп
табуға болады”. Айтылған пікіріне дәлел ретінде ... ... ... ... мал ... ... құлақ қойдым немесе құлақ салдым, ашу қысты,
сөз өтпейді, жаным ашыды деген ... ... ... ... қазіргі “логикалық ойлаудың өлшеуіне қайшы ... ... ... ... ... Мәселен: “Алғашқы адамдар қарын
“жеу” арқылы ... ... ... ... керек қылмай, тура
қарнының ашығанын бірден көрсетеді. Қазіргі тура логикалық ұғым ... ... ... ... ... ауырды деген сөз тамақты керек қылмай,
дәрі-дәрмекті керек қылады ғой. Алғашқы ойлау тура ... ... ... өзін ... ... керек қылатынын осыдан-ақ көруге болады.
Қарным ашты негізінде қарным ... ... ... ... ... де болады”
[22; 12-б.]. Осы үлгіде тілші өзге де ... ... ... сөз тарихын ой тарихымен, оның алғашқы даму ерекшелігімен,
адамзат бастауындағы қоғамдық ... ... ... ... түсу ... ... ... жат болғанымен, оның мағынасын
халық танымынан іздеу керек деп ... ... ... ... ... “көз құдыққа, көлге теңерілген”, “қазіргі ойдың өлшеуі” ... ... ... ... ... ... ... көзқарасқа байланысты ойдан айтылған сөздер. Бұлардың
сөздік тұлғасы осы күнгі оймен ешбір тура ... ... ... ... ерте ... деген тоқтамға келеді. Шын мәнінде, зерттеуші ... ... ой мен ... ... ... ... жүрген тілдік
фактілер арқылы, олардың функционалды-семантикалық өзгешелігі негізінде
айқындаған және тілді тек ... ... ғана ... ... ... деп ... Сондықтан жоғарыда келтірілген үзіндіде жеке сөздер
мен сөз тіркестері, бір ... ... ... ... ... ... ... ұлттық психологиялық танымның, философиялық
ойлаудың көрсеткішіне айналып ... ... ... сөз, жайшылықта
айтқандай болмайды; қуанып айтқан сөз, ... ... ... ... ... сөз ... ... кетеді де, оның ішкі
құрылысы сол кестелі сөзбен сәйкестеніп отырады. Мұндағы ... ... ... ... ... ... реттеп беріп отырады” [22; 16-
б.]. Кез келген адамның істі ... ... да, ... ... ... ... ақиқат. Бірақ адам ойы қаншалықты терең ... оны ... ... де ... қиын деп ... ... себебі: “...ойдың
шарасы кеңірек, әр ойлаған ойды бір сөзбен, не бірнеше сөзбен, я ... оңай айта ... ... [22; ... ... маңызды да ... ... ... ... бірін тіл мен ойлау мәселесінен туындайтын теориялық және
тәжірибелік-практикалық ізденістер ... ... ... ... «Тіл – адам ... ... ойы ... кісінің сөзі де
анық, дәл болады. Ойы ... ... ... ... сөзі де берекесіз
болады» [33; 34-б.]. Демек, тіл адамның ақыл-ойына, сана-сезіміне, қабылдау-
пайымына тікелей әсер ететін құралдардың бірі ... ... сол ... өзге ... ... ... ... де аса құнды. Тілді
«адамның ұзақ сонарлы ой жұмысының нәтижесі» [33; 29-б.] ... ... та ... ... ... мүмкіндіктерін
алдыңғы шепке шығарды, сөйтіп, сөзді «ой өрнегінің мағыналы бөлшектері»
[38; 120-121-бб.] деп ... ... ... ... ... анықтады: «...қарапайым ой қаңқасы да, айқын ойдың көріктеу
бояуы да сөз ... ... ... – ой ... ... дегеніміз – ойлай алу қабілетіне ие болу, ... ... ... білу, баға бере алу» [139; ... деп ... ... де соны ... ... ғалым ұсынған ойлаудың үш
түрлі өзгешелігі сол психологиялық танудың негізгі белгілерін анықтауға
және тіл мен ... ... ... мүмкіндік береді. Олар: 1)
бейнелі ойлау немесе қабылдаудың өзгеше түріне негізделген елестету ... ... ... 2) ... ойлау, яғни бейне мен ұғымның
олардың ... ... ... 3) ... ... яки ... мен ұғымдарды қолдана білудің қатаң ... ... [139; ... ... ... мен қабылдауын дәйектейтін және оның тілдік
қабілетіне ... ... ... ... кез ... ... деп ... Олай болса, лингвистикалық тұжырымдардың
маңызды бөлігі тілдің психологиялық және ... ... ... ... тілінде жарық көрген ғылыми еңбектердің
басым көпшілігінде аталмыш мәселе тілдің табиғаты мен қызметін ... ... алар ... ... сипаттау мақсатында таза
философиялық не танымдық ... ... ... ... ретінде
және өзге лингвистикалық проблемаларды шешуде қосымша ... көзі ... ала ... ... ... ... «Танымның жоғары сатысы болып
табылатын психикалық ...... ... ... негізеледі, санадағы
бейнелерге сүйенеді. Дүниедегі құбылыстарды, жекеленген фактілерді қабылдай
отырып, адам оларды ойша өңдейді, олардың әрқайсысының мәнісі мен ... ... ... ... Осылайша дүниедегі заттар мен құбылыстар
адам ... ... ... олар ... ұғым ... болады»
[46; 535-б., 23-б.] деген пікірге сүйене отырып, тіл мен ойлау ұғымдарының
байланысын айқындайтын психолингвистикалық және ... ... ... ... бола ... ... қиынға соқпас деп
ойлаймыз. Бүгінгі күннің ... ... ... ... атап ... ... табиғатын зерделеу, түр-түс
атауларының ... ... ... ... ... өз ... табу үстінде. Әйтсе де, «Сыртқы» лингвистика тілдің
таңбалық, әлеуметтік және психологиялық табиғатын анықтауға, оның ... ... ... салаларын қамтитын өзгешелігін, тілдік қатынастың
маңызын көріп тануға бағытталады. Ол тіл ... және ... оңай ... ... ... ол - ... ... бастауының
негізінде жатқан құбылыс Ал тіл теориясы тіл білімінің шегінен аса отырып,
жалпыгуманитарлық мәнге ие ... [97; ... ... ... лингвистика тіл пәлсапасы мен адамзат әрекеттерін сипаттар өзге
де философиялық қағидалармен үздіксіз байланыста ... ... тіл де, ... ойлау да адамға тән құбылыстар» [2; 44-б.]
деген пікірі психолингвистиканың зерттеу ... ... ... ... тіл де, ... да адам ... ... тіл де, ойлау да әлеуметтік құбылыс;
• сөйлем мен байымдаудың байланысы;
• байымдау – шындық дүниенің адам санасында бейнелену формасы;
• тіл – ... ... ойды ... ... ... ... дыбыстық әрі мағыналық жақтарының ойлауға қатысы
туралы;
• логикалық және грамматикалық категориялардың ... сөз ... мен ... арақатынасы және т.б.
сынды мәселелердің жинақталуына себепкер болды. Аталған мәселелердің ... ... ... үшеуінің әлі де жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... мақсатында И.П.Павлов, И.М.Сеченов, В.фон Гумбольдт, Л.Блумфильд,
З.Харис, Н.Я.Марр секілді зерттеушілердің ... шолу ... ... мен ... ... ... ... қойып
теңестіру де, ол екеуінің бірлігін жоққа ... ... ... ... да ешбір ғылыми негізі жоқ қате көзқарастар болып табылады» [2; 57-
б.] деген қорытындыға ... ... ... ... тіл мен ... әрі екеуінің де ... ... ... ... «шындық болмыс» пен «адам танымын» қарастырды. «Ой тіл ... ... ... ... Ой ... адам ... сәулелендіруші
әрекеті арқылы тілдік единицалар объективті дүниенің заттарымен және
құбылыстарымен байланысқа ... деп ... ... ... ... «ойлауынан» айырар басты белгілері ретінде адамның
«шындықтың ... ... мен ... ... ... ... ... айқындап белгілер» қабілеттерін даралады. Демек, адам
миының туындысы бола тұра, тіл де, ой да ... ... адам ... ... байланысты, яғни «Ойда айқындалатын міндеттерді ... ... ... ... ... тіл өзге қатынас жүйелеріне
қарағанда, әлде-қайда ... ... ... ... Ол хабарды
жіберу не қабылдау қызметтерін жүзеге асырып қана қоймайды, сонымен қатар
сырттан келетін ... ... ... ... ... ... ... [134; 11-б.] делінгендей, тіл мен ойлаудың
антропологиялық және когнитивтік ... адам ... ... өзін ... ... ... жасау сипатынан айқын
аңғарылады.
“…ой дегеніміз әмсе жайдақ болмайды, күрделі, түс сияқты шытырманды,
арман сияқты ... ... ... ... [21; ... деп адам ... дәл ... берген Р.Сыздық көркем шығарманы ... ... ... ерекшелігіне зер салады, себебі “авторлық даралықтың,
жазушының өзіндік қолтаңбасының” ... ... ... ... ... ... ... [21; 131-б.] әрекеттеріне ерекше
назар аударды, оларды адам табиғатын танудың ... ... деп ... ... ... ... дәстүрге жалғастырған зерттеуші “ой-
монолог”, “ой-текст”, “ой-сана тартысы” сияқты ... ... ... ... мен оның ... ... мақсатында “Сөз құдіретінде”
теңеулер мен алуан түрлі көріктеу, айшықтау құралдары да психологиялық
таным ... ... ... ал оның ... ... ... мен ... өз дүниетанымы, “содан өзі алатын ой
түйіні” [21; 23-б.,31-б.] өзгеше ... ... ... ... бір ... екінші халықтан ажыратуға мүмкіндік беретін белгілер,
адамның ішкі әлемін қалыптастыруға, оның ... ... ... ... деп ... пен ... атап өткендей, адам - өз
заманының, халқының ... оның бар ... осы ... ұғымдармен
тығыз байланыста қалыптасады, сол ... жеке ... ... әлемді қабылдау нормалары сұрыпталады, сол ... ... ... ... арналары қатарында этнографизмдердің
авторлық “сөз таңдауға” әсерін қарастырды. “Сөз таңдаудың” үлкен саласына
өмір ... атап ... ... ... ... ... шынайы
көрсетуде этнографизмдер деп ... ... ... ... сөздер мен тіркестерді дұрыс танып, дәл тауып ... ... - ... Р.Сыздық. Шынайы болмыс пен халықтық дәстүр сабақтастығынан
нәр ала қалыптасатын жеке тұлғалардың ішкі ... ... ... ... күрделі байланыстың психологиялық негізін құрайды. Адамның
«психологиялық күйі» мен «ішкі, ... ... ... ... өрілген сөз
оралымдары арқылы дәйектеген автор тілдік бірліктердің барша функционалды-
прагматикалық мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... ... «психологиялық күйді білдіру» қызметін «нақты
сурет беретін сөздермен» [55; 71-б.] ... ... ... жастардың ішкі көңіл күйлерін суреттеу үшін суыну, ысыну, бос
шошу, жүрегі түпілдеп, саусағы ... ... ... өлең ... дей ... ғалым Абай шығармаларында ерекше орын алатын ... пен ... ... заңдылықтарының үйлесе ұштасуын дәлелдейді.
Адам образының психотанымдық ... ... ... ... бір ... ... ... қыз бен жігіт сөздеріне зер салды.
Халықтық дәстүр, тәлім-тәрбие, тағылым, ұлттық болмыс ... ... ... ... жасау өзгешеліктерінен өрбіткен
Абай сөздерін ғалым ... ... ... ... ... ... жанры жағынан аса бір қызық шығармалары «Жігіт сөзі» мен
«Қыз сөзі». Екі өлең де ... ... ... ... ... жігіт сәл еркіндеу, қызға сен деп қарата сөйлейді, тілі де ауыл
мырзасының ... ... ... ... ал қыз ... ... сөзін сіз деп бастайды, бірақ ол да еркін өскен құрбысына наз арта
алатын сауатты қыз...» [55; 75-б.] ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Қазақ даласына тән
еркіндікпен қатар, қыз-жігіттердің бойында қалыптасатын ... ... ... құндылықтармен, қазақи болмыс-бітіммен ... Абай ... ... қайталанбас этнотанымдық
психологияның ... ... ... талдайды. «Модальдық реңк»,
коннотациялық ... ... де ... ... ... табиғаты немесе
олардың өзара байланысу амалдары негізінде түсіндірді, сөйтіп, «шылау,
одағай, көмекші ... ... ... ... рай ... ... шырай тұлғалары, дауыс әуені ... ... ... ... [55; 77-б.] адам ... айқындар амал-
тәсілдерге жатқызды. Р.Сыздық зерттеулеріндегі тілтанымның ... ең ... адам ... ... ... ... болмыс заңдылықтарын уәждеп талдауға бағытталған. Ғалым тіл ... ... ... ... ... ... болмыс табиғатынан, өсіп-
өнген ортасынан, әлеуметтік шығу тегінен іздеді.
«Танымның жоғары сатысы ... ... ... ...... ... ... санадағы бейнелерге сүйенеді. Дүниедегі
құбылыстарды, жекеленген фактілерді қабылдай ... адам ... ... ... ... ... мен ... өзара байланысын танып
біледі. Осылайша дүниедегі ... мен ... адам ... ... олар туралы ұғым пайда болады» [46; 23-б.] ... ... ... ... ... ... ойлау әрекеті
қоршаған орта заңдылықтарын өзгеше қабылдауға, қорытып бағалауға мүмкіндік
береді, сол себепті оның ... ... ... ... ... ажырамас бірлігі деп танылады. Тілтанымдық ... ... ... жалпы психологиялық ... ... ... ... ... те ... себебі адамның
сезіну, эмоциясын білдіру ... ... ... биологиялық
тұрғыдан универсалды сипатқа ие, сондықтан «Кез келген сезінуді, тәртіпті
немесе ... тану екі ... ... ... асады...Психолог сезімдерге
әрі өзгеше, қайталанбайтын және идиосинкретикалық құбылыс деп әрі ... ... ... ... категориясы ретінде назар аударып отырады»
[30; 285-б.],-деп Абрахам ... ... ... ... атаулының
ең құнды да күрделі ... ... ... оны психотанымдық
зерттеудің нысаны ретінде, бір жағынан, жекеленген тұлға деп ... ... ... ... ... ... мінездемелер
жиынтығы есебінде қарастырады. Бұл әрекеттің астарына ғалымдар «объектіні
белгілі бір категорияға жатқызуға мүмкіндік ... ... ... ол ... тән тәртіптер мен жай қимылдардың автоматты
түрде ... ... ... ... ... ... ... ескерткендей, психология ғылымы «адамның ... ... ... ... сөз ... ... ... сияқты
жайлардың мәнін, сөйлеу мақсатына қарай ... ... ... ... ... [42; 23-б.], оның ... ... қағидаттар да психикалық процестердің танымдық уәждерін тілдік
құралдар арқылы уәждеуге бағытталады.
Қорыта келгенде, ... тіл ... ... универсалды
психологиялық негіздерін ой, сана, қиял, арман, ішкі ... мен ... ой ... ... ... ... адам миы, ми сәулесі, ой-монолог,
ой-текст, ой-сана тартысы және т.б. ... ... ... Олар
«...дүниені, дүниеде болып жатқан құбылыстарды тек өз күйінде қабылдамай,
оған өз көзқарасын білдіруге, ...дүниедегі құбылыстарға баға ... ... ... ... ... ... көмектеседі, яғни «әр
ұрпақ өз дәуірінде болып жатқан ... ... ... ... ... ... ұрпаққа беріп отырады» [100; 107-
б.]. Олай болса, тілтаным ... ... ... ...... ... ... сабақтастығын танымдық негізде дәйектеуге мүмкіндік
беретін ережелер мен анықтамалар ... ... мен ... ... ... ...... ... ... ... ... деп ... Оның (этнос, халық)
өз территориясы, экономикалық байланысы, біртұтас тілі, ортақ мәдениеті
болады» [42; 324-325-бб.], ... ... тіл ... кең ... келе жатқан бағыттарының бірі - этнолингвистика, яғни тілдің халықтық
сипатын анықтауға ... ... сала ... ... таным мен
этникалық болмысты тіл деректерімен ... ... ... ... ... ... «...тілге байланысы бар этнографиялық,
тарихтық, әдебиеттік мәселелерді білу қажет. Демек, тілді халық ... ... ... [140; 11-б.]. ... кезде тіл мен халық
ұғымдарының сабақтастығы туралы ... ... рух, ... ... ... алса, бүгінгі күні оның аясы әлде-қайда ауқымды,
біріншіден, қазіргі күні этнолингвистика өз ... ... сала ... ... ... оның ... ... айқындайтын өзіндік
ұстанымдары, ережелері, әдістемелік негізі сұрыпталып анықталған. “Бүгінгі
таңда қазақ этнолингвистикасы ғылыми негізі ... ... ... ... ... ... мен ... айқындалып келе жатқан,
дербес те перспективті ғылым саласы ... ... ... белгілі
ғалым Ә.Қайдар атап өткендей, қазақ этнолингвистикасы “этнос болмысы” мен
“тіл ... [36; 9-б.] ... ... ұштастырған ғылымдар
қатарын құрайды. Осы жердегі “этнос болмысы” ұғымының таңдалу ... екі ... ... ... түсіндірді: 1) “...біз этностың жеке
мәселелерін емес, оның ... ... ... ... ... келеді;
2) этнос туралы толық мағлұмат тек оның тіл қазынасында ғана сақталады.
Этностың шынайы ... ... ... ... ... археология,
этнография т.б.] ғылымдар дәл этнолингвистикадай айқындай алмайды” [36; 11-
б.]. Халық тарихын да, ... ... ... да, ... халықтық
ойлаудың қалыптасуын да біз тек тіл арқылы ... ... Тіл - ... асыл ... ... зерттеулер халықтық арналардан
сусындай отырып, ұлттық сана, ... ... ... қалыптасу сияқты ұғымдардың ішкі сырын ашумен ғана шектелмейді, олар
мәдени өркендеу, әдеби өрлеу, қоғамдық-саяси даму ... ... да ... шарттарын түсіндіруге ат салысады, сол
себепті, «Тіл тарихы мен халық тарихының байланысы – екі ... ... ... сол ... ... ... және оның иесі – ... сол халықпен бірге жасасып келе жатқан оның тілінің тарихымен
байланысында зерттеу соншалықты ... [2; 20-б.]. ... ... мән ... оның ... ... бағалау, яки тіл мен ... ... ... ... ... мақсатында ғалымдардың бұл
мәселеге әр кезде көңіл бөліп, тіл ... түп ... ... ... ... ... ... пікіріне сүйенер болсақ, «тілдің
танымдық, мұрагерлік қызметі негізінде сан ғасыр ... ... ... ... сан ... ана тіліміздің қорына мәңгілікке сақталатын
сарқылмайтын қазына, адамзат тарихының ... [141; ... ... ... ... ... қалыптасуы мен
дамуын айқындар құралдар қатарында тілдің атқарар қызметі ... ... ... ... ... ... ... мәселелер
қатарында сана, тіл, мәдениет ұғымдарының байланысы, әлемнің тілдік бейнесі
туралы түсінік, ... ... және ... ... ... әр түрлі
тілдердің ассоциативті сөздіктерінің жасалуы сынды ... мен ... ... ... Кезінде Л.В.Щерба бізді ... ... ... тұрып әр түрлі ... әр ... ... ... әр ... (тіпті халықтық санағы төмен елдерде де) өзіндік
танымы мәдени, ... ... ... ... ... ... ... тілдің дамуы негізінде адамның әлем туралы, оның өмір сүру
шарты хақында көзқарасы, ілім-білімі ... ... ... ... адам ... ... көмегімен таным нәтижесін
сұрыптап ... ... ... ... ... тіл ... әлем», «әлемнің тілдік көрінісі», «ғаламның тілдік бейнесі»,
«әлемнің тілдік моделі ... ... ... ... ... деп ... ... ішінде ең көп кездесетін ұғымы – «әлемнің тілдік бейнесі».
Адамның әлемді тану ... ... бұл ... орта мен ... жинақталған барша хабарды өңдеу процесінен туындайды. Жекеленген
тұлғалардың концептуалды жүйесі оның физикалық және мәдени ... ... ... тіл мен таным арасындағы байланыс та сыртқы
факторлардың әсерімен, олардың ... ... ... өрбитініне
назар аударған дұрыс. ... ... ... сөздерінің қолданылу
ерекшелігін айқындауда ... көз ... ... ... ... көңіл бөлген болатын, соның негізінде ол әлемнің бейнесі сол
дүниені бейнелеуші сурет ретінде емес, ... ... ... ... өзі болу керек деп тұжырымдады. Автордың пайымдауынша,
сонда ғана шынайы болмысты сипаттауға, тануға ... ... ... ... бейне-бітімі сомдалады. Осы орайда, ғалымдар «әлемнің
бейнесі» және «әлемнің ... ... ... екі ... ... ашып ... ... Өзара тығыз сабақтасқан, сөйте тұра, өте күрделі
қатынастар тізбегін құрайтын бұл ... ... ... әрі ... ... белгілерінің болуы - заңды құбылыс. Әлемнің ... ... ... ... және т.б. осы ... ... ... айқындала
келе, тіл, дәстүр, табиғат, ландшафт, білім ... ... ... ... Ал әлемнің тілдік бейнесі сол әлем
моделін қалыптастыратын, өзге танымдық процестердің жүзеге асуын ... ... ... бірі ... табылады, өйткені адам өзін де,
өзгені де әрі қоршаған әлемді де, ең алдымен, тіл ... ... ... ... ... ... де тілдің негізінде санада бекітіліп,
жалпыадамзаттық, ұлттық ... ие ... ... ... ... ... қарапайым, ғылымның қалыптасуына дейінгі сипатын
анықтай отырып, бастапқы дүниеге ... ... ... ... ... ... ... толықтырар, кейде қате пайымдауларға ... ... деп ... [143]. ... ... тез ... қайта
түзетіліп, өзгертілетін процестерге жатса, тілдік бейненің ... ... ... ... ... себебі сөз мағынасының қалыптасуы,
өзгеруі, сөздік құрамның толығуы тек тілдік қана ... ... ... ... асады. Осыдан келіп архаизмдер,
историзмдер, неологизмдер туындайды, ал ... ... ... аталған
бірліктердің ауысып отыруына, жаңа өзектелген модельдердің пайда болуына
қатысты талданып ... сол ... ... Э.Д.Сүлейменова әлемнің тілдік
бейнесін екі түрлі негізде түсіндіруге ... деп ... ... бір ... тілге қатыссыз, яғни тіларалық өзгешеліктерге тәуелсіз
айқындалатын ұғым ретінде; екіншіден, керісінше, тілдік ерекшеліктерге, ең
алдымен, лексикалық номинация ... ... ... ... ... тілдің негізінде қалыптасатын ұғым есебінде [27; 90-б.]. Әр сөздің
астарында ... ... ... ... ... ... ... жататындықтан, «әлемнің тілдік ... ... ұғым ... ... ... бір ұлттық қауымдастықтың қоғамдық-
тарихи тәжірибесі көрініс тапқан, ... ... ... реңк ... ... мәселелерден құралатыны анық. Қазақ терминографиясын зерттеп
жүрген Е.Әбдірәсілов та «ғаламның тілдік бейнесіне» төмендегідей анықтама
беріп, оның ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуімен дәйектеді: «Когнитивтік тіл біліміндегі
тілдік бірліктерді ұғымдық тұрғыдан қарастыратын саласы тұрғысынан бұл ... ... ... ... мүмкіндігін, әрі тіл ретіндегі орнын
айқындап беруге ұмтылады...тілші Ю.Н.Карауловтың ... ... ... ... ... ... қызметі мен сол бейнедегі терминнің,
сол ... ... ... ... ... сөздіктердің бірі -
...ассоциациялық сөздіктер екен» [144; 72-б.].
Жалпыадамзаттық таным ... ... ... ... ... және ... ... үлгісін құрайтынын ескерген
А.Байтұрсынұлы тілтанымдық фактілерді тіл мен әдебиет ... ... ... ... ... ... ... шағы – біздің балалық
шағымыз мысалды» [20; 228-б.] дей ... ... ... ... танымдық
әрекеттерін табиғат сырын айқындауға бағыттады, сол ... ... орын ... ... түсіндіруге тырысты. «Табиғат тауқыметінде
тұрып» өмір сүрген халықтардың «сана-саңлауын» да ... ... ... ... әсері тұрғысынан дәйектей отырып, «әлемнің тілдік бейнесін»
өзінше зерделеуге тырысты. «Күннің тұтылғаны ... ... ... тасаттық бергізіп, қанша қой сойғызып әурелеуші еді. Бұл шақта
күн тұтылуы от басындағы құманның отты ... ... ғана ... ... ... ... ... бір нәрсе ашуланған сияқты болып,
дүрілдеп, күрілдеп, көкті күркіретіп, тасырлатып, ... ... ... ... ... тітіретіп, дірілдетіп, жапырып жоқ
қылатындай дауылдар, жауындар болады...Күн күркіреуін ... ... ... ... ... ... ... ұйғару сияқты, табиғат ... ... ... ... таңу ... көп ... [20; 229-б.]
деген тұжырым негізінде зерттеуші бір этностың когнитивтік ... ... ... ортақтастыра келе, адам болмысын сипаттар
универсалды заңдылықтарды маңызды тілдік ... ... ... етті.
Халықтық танымды адамдық фактормен жан-жақты сабақтастырған ғалым ... ... «ол ... ... «адамның, елдің, жұрттың басындағы»,
«адам бала күнінде» сынды тіркестерді ... ... жеке ... ... ... да осы ... ... қоса баяндап отырған,
себебі ол этникалық өзгешелігімен ... ... ... ... ... ету ... қарым-қатынас жасау нормаларындағы
біркелкілігімен көзге түседі деп есептеді. А.Байтұрсынұлы ... ... бір ... адамға тән өзгеше құрал ретінде қарастыру керек, екінші
жағынан, олар халықтық ... зор ... ... қор ... қажет деп тұжырымдады. «Сөйлеу жүйесінің мақсаты сөйлеу жүйелерін
білдіріп, анайы тілдегі асыл сөздердің түрлерімен таныстырып, сөзден ... ... ... болатындығын көрсету» [20; 232-б.] екенін ескерген
автор әдеби шығармаларды сол ... мен ... ... ... ұтымды көрсеткіш ретінде қарастырды, аталмыш ойын ... ол ауыз ... ... ... ... ... ... халықтық көздерін өзектеді. Мысалы: «Қазақ ... ... ... ... әуелі екі салаға бөлінеді: 1. Сауықтама,
2. Сарындама» деп атап ... ... ... ... төмендегідей
анықтама берумен қатар, қазақ халқының салт-дәстүрін ... ... ... «Сауықтама саласына барша сауық үшін айтылатын сөздер
кіреді. Сарындама саласына жұрттағы келе ... ... ... ... [20; 232-б.] болғандықтан, осы сарындама ... ... ... ... ... ... ... 2. Ғұрып сөзі. 3. Қалып
сөзі». Этнолингвистикалық арналардың ... ... бұл ... ... ... ... сәйкес пікірлерді» [20; 248-
б.], «ғұрып бойынша ... ... ... ... [20; ... әрі «тіл ... қызмет атқаратын өрнектер болып табылады.
Этнотанымдық зерделеудің өзгеше үлгісін ... ... ... ... әдеби мұралардың лингвистикалық талдауларын ұсынды.
Аталмыш зерттеулерінің негізгі ... ... ... ... қазақ атанып отырған халықтың өткендегі тұрмыс-тіршілігін білу
үшін Қазақстан жерінде өмір сүрген бұдан ... ... ... ... ... жеке ... қалған ескі әдебиет мұраларына да үңіле
қарау керек”, яғни қазақ халқының ... дөп басу ... оның ... ... ... үшін ескі ... мән ... абзал, себебі “ескі
әдебиет мұрасы халықтың тарихын танытатын материал болады”[8; ... ... ... ... ... ... этникалық дүниетанымның
элементтеріне өзгеше мән бере ... ... сол ... ... бір қатар ... да ... ... ... ... ... күйі мен ... шыдай алмай, тас та су болып еріп кетті”,-деген сөзіне қарағанда, ол
кездегі түркістандық халықтың дүниетану дәрежесі әлі ... ... әрі аса ... ... ... 304-б.] ... ... Ол тілді микро-космостық, тотемдік кезеңдерден өрбіте отырып, оның
этнотанымдық, философиялық, идеологиялық ... ... Оған ... тілші «Тотемизм [идеология]» деген ... ... ... ... ... ежелгі түсінік-пайымдарға тоқталды.
«Ежелгі дәуір адамдары әр заттың, нәрсенің не жақсы, не жаман иесі бар ... ... ... ... ... ... пайғамбар, әулие деп
атап, жаман жақтағыларды шайтан, албасты, пері [мұның да екі түрі бар] ... ... ... адам ... ... өмір сүретін нәрселер деп
білген...Төрт түліктің пірі, қолдаушысы ретінде сиыр ...... ...... ... жылқы иесі – Қамбар ата, қой малының иесі – Шопан
ата, ешкінің пірі – Шек-шек ата деп атау сол ... ... [8; 94-б.] ... ... ... ежелгі танымдық элементтерді сөз ете отырып, тілші
олардың тілдегі ... ... ... ... ... ... ... ретінде талдады. Мысалы, «Ол заманда әйелдер
құдайының аты Ұмай ... ... сөз ... ... ұ ... ... май деп айтылып кеткен. Қазақтың: «От ана, май ана, ... ... «Май ... ... ... қай ... - деген мақалдары да осы
ұғымнан туған (Ұйғыр мақалы...)» [8; 94-б.] деген сөздердің түп ... ... ... ... ... ... ... мен қазақ елінің құндылықтар әлемі көрініс тапқан. Шамандық
кезеңнен ... бұл ... ... ... ... ... құралдардың
мұрагерлік қорды жинақтаған кумулятивті қызметін халықты тану, дүниені
тану мақсатында қолдана ... ... ... ... «Құт ... бақыт
мағынасында екені белгілі. Құт-құдай-бақыт – бұлар мағыналас...Адам баласы:
әлемде бір күш бар, біз ... ... деп ... ,- дей келе,
тілтанымдық деректердің мифологиялық ойлаумен, ... ... ... ... ... ... таным арқылы ел жадында сақталар
қазынаның, ... ... ... ... өйткені К.Аханов пікіріне
зер салсақ, «Тіл деректерін зерттеу және оларды пайдалана білу тарихқа
қатысты әр ... ... ... ... ... Ол проблемалардың
қатарына белгілі бір халықтың тегі, оның пайда болуы, халықтардың дамуының
әр дәуірдегі мәдениеті, белгілі бір ... ... ... байланысы
туралы мәселелер енеді...» [2; 22-б.].
Сөйлеу тілінің дыбыстық сипатын негіздеп ... ... ... ... ән секілді мәселелерге де халықтық болмыс тұрғысынан ... ... ... тек ... ... ... психологиялық зерделеу тұрғысынан айқындау арқылы тілші
қазақ тіл білімінде алғаш рет ... ... тіл ... ... өзек ... Фонеманы «бір сөз бен екінші сөзді айыруға
жарайтын» ... ... ал ... ... ... ... болған» әрі «сөз
үшін жасалған» [8; 50-б.,73-б.] құрылым деп ... ... ... әр
фонетикалық бірлікті халық тарихымен, таным таразысымен өлшеді, сондықтан
«Дауыстылар алғашқы кезде мағына беруші болмай, әр ... ... ... елден екендігін білдіретін дабыл болған. Сондықтан ... ... ... делінеді. Бұрын олар фонема болмаған» [8; 62-б.] деген
болжауларды да ... тыс ... ... ... ... түсініктің
қалыптасуы, оның болмысын айқындайтын ерекшеліктердің дәйектелуі тіл
ғылымының көне ... ... ... ... ... ... даму жолын диахронды-синхронды сипатта барынша толық
саралауы көзге түседі.
С.Аманжоловтың ғылыми мұрасы қазақ тіл білімінің қалыптасып, ... үлес ... қана ... ... ... тіл ғылымы саласының
қазақ топырағында өркендеуіне , ұғымдық аясының кең ... ... ... тигізді. Ғалым алғашқылар қатарында тілді барша
адамзатқа ортақ ... ... ... оның ... ... ... ... айқындап берді. Бұрыннан орныққан тіл
қызметі туралы ... ... ... ... ... өзге
ғылымдармен байланысын сұрыптау негізінде жаңа тың тұжырымдар ... ... ой ... ... ... талдау
жүйелілігімен өзгешеленеді. Тілді қарым-қатынас құралы, қоғамдық құбылыс
көрсеткіші ретінде ... ... ... оның ... ... ... ... сол арқылы «тіл ... ... ... ... ... ... ... Сол кезде
сұрыпталған ... тіл ... ... бүгінгі күні арнайы зерттеу
нысаналарын құрап, маңызды ... ... ... ... ... ... ... туындайтын мәселелер
қатарында тіл мен халық ... ... ... зер ... ... ... ұлт лексикологиясын” әдеби тіл
грамматикасымен қатар және өз алдына жеке курс ретінде оқытылуға тиіс тіл
білімінің бір ... деп ... [10; 69-б.], ... тіл ... ... ... ... шырмалған түйінді мәселелер”
қатарында талдады. “Европаның ... ... ... ... тұрмыс,
салт-сана, әдет-ғұрпымен байланысты сөздерді бекерге жинамайды. Кейде сол
сөздердің өзі асыл ойларға жол ... ... ... есіне салады.
Дүниетануы кең адам, әрине, алдымен тарихқа қанық, бұрынғы-соңғыны ... ... [10; ... дей ... ... ... ... сөздердің, ең алдымен, тарихи деректерді есте сақтауға мүмкіндік
беретінін ескертсе, екіншіден, әр этностың құндылықтарын, наным-сенімін
бағалай ... ... де атап ... ... элементтер халықтың басынан
өткен оқиғаларды анықтауға, ... ... ... ... ... сонымен қатар діні, сенімі туралы мағлұмат алуға
көмектеседі, сол себепті ғалым пайымдауындағы “дүниетануы кең ... ... ... ... ... ... мәліметтерден хабары бар
қоғам мүшесі болу керек.
“Алғашқы адамдар түрліше ... ... ... ... ... ... ... тіршілік жасайды. Бұлардың әрқайсысының өз тілі ... ... ... ... ру, ... ел ... бірікті. Біріккен топтардың
кейбірінің тілі мүлде жоғалып, кейбірі араласып, жаңа ... ... ... ру тілі ... руға ... тіл болып, үстемдік алды”[10; 54-
б.] деп түрлі этникалық тілдердің пайда болуын түсіндірген ғалым ... ... ... ... ... ... Тіл
кез келген халықтың өмір сүру шарты екенін ескере ... ... ... де ... түрлі диалектілер мен тайпа ... ... ... ... тілі мен ... халқы ұғымдарының тұтасқан
бірлігін дәлелдеу мақсатында С.Аманжолов ... ... ... ... ... ... қалыптасып дамуын жалпы халықтық тілдің
пайда болу кезеңімен ... ... ... ... “...қазақ халқының өзі ежелден бір тілмен ғана сөйлеп келе ... ... ... болмайды. Қазақ халқы, қазақ мәтелімен айтсақ, “қырық
рудан ... ... ру” ... ... өз алдына тілі болған,
өз ... бір ... жеке ... ... жеке ел ... ... ... я
рулар еді...”[10; 175-б.]. Айтылған ойдың жалғасы ретінде ол дулат, арғын,
керей, ... ... ... ... ... ... түрлі дерекнамалар
тұрғысынан сипаттады. Пікірін айғақтар сан қилы фактілерге ... ... ... ... ... ерекшелігін өзектеді, айталық,
“Орхон-Енисей жазуларының өзі дулаттардың тілімен жазылған ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық
шолуы”деген лекциясында [Қазан, 1894] дәріптеген. Қазіргі дулаттардың (Ұлы
жүз) тілі мен ескі орхон ... ... ... деп ... болмайды. Өйткені
арада толып жатқан замандар өтті” немесе “Қазақтың басты ... бірі ... ... тілі ... 11 ... Қашғари деген кісі
өзінің 3 томдық “Диван луғат ат-түрк” деген ... ... ... ... Осы ... ... Бартольдтің, Н.Веселовскийдің,
Карамзиннің, Мұхаммед Хайдардың және т.б. деректеріне шолу ... ... ... ... ру-тайпа тілдерінің қосындысынан туған” деген
қорытындыға келген С.Аманжолов оны ... ... ... ... ... танымдық көрсеткіші, тарихи болмысы деп анықтады, себебі
ол “бұл үш ... ... ... ... ... әнінде,
күйінде өзгешеліктер бар екені тіпті даусыз” [10; 178-б.] деген тұжырым
жасады.
Этнотанымдық процестің тілдік ... ... ... ... мен ... ... [38; 55-56-бб.] мәселелерін ... ... әр ... бірлікті, оның семантикалық өзгешелігін
«халақтық сана», «халықтың ... ... қор» [38; 38-б.] ... көмегімен айқындады, сондықтан тілші олардың ... ... ... ... арна ... да әрі «халық өмірінің
ішкі дүние ... ... ... де ... Ой мен ... ... ... сабақтастырған ғалым «объективті шындық» [38;
88-б.] мәселелерін талдай келе, ... ... ... ... деп айғақтады. Қазіргі тіл ғылымында «әлемнің тілдік бейнесі»,
«дүниенің ... ... ... ... ... жиі ... Бұл
ұғым этнос, ұлт терминдерімен байланыса отырып, жеке тұлғалардың ұлттық
мінез-құлқын, болмысын тануға бағытталады, себебі ... ... ... ... ... ... бірі ретінде тарих пен тарихи даму
қарастырылса, белгілі бір кезеңдерді қамтыған ... ... ... ... ... ... көрініс табар бөлшектер
анықталады. Ғылыми жүйеде «халық» ұғымының екі түрлі мағыналық ... ... ... қауымдастық ретінде;
• халық этноәлеуметтік қауымдастық есебінде.
Этнос дегеніміздің өзі адамдардың этникалық сана-сезімі ... ... топ ... ... оның ... біріншіден,
генетикалық туыстық жату керек; екіншіден, ол ... ... ... ... ... ... танымның
негіздерін өзектей отырып, антропологиялық және диалектикалық ұстанымдардың
табиғатын тілдік негізде саралауға мүмкіндік береді. Олай болса, ”Әр елдің,
халықтың ... ... заңы бар. ... заң ... ... ... ... қалыптасқан…Бұл ережелер, қағидалар далалық ұлттардың әдет,
салтына, тұрмысына ... ... 7],- деп ... ... ... ... ұлттық әдет-ғұрыптары әрі халықтың тұрмыс-
тіршілігін, ... ... ... әрі ... қоса ел ... қимыл-әрекеттер арқылы белгілі бір хабарды, ойды, мағынаны үстей
отырып, символдық қабылдаудың, философиялық ... ... ... ... яғни әрбір ырым халықтың арманымен, сенімімен, ... ... ... нәр ала қалыптасатындықтан, олардың барлығы
бай халықтық семиотиканың қайнар бұлағы болып ... ... ...... ... ... әр ... халықтар
қатынасының этикет нормаларымен тығыз байланысты. Этикет ұғымының астарында
адамдардың ... ... ... тәрбиелік ерекшеліктері
ұғынылады. Бұл ретте белгілі бір қоғамда орныққан жақсылық ... ... ... ... ілтипат, қаратып айту мен амандасу формалары,
қоғамдық орындарда өзін ұстау ... киім кию ... ... ... деп есептейді.
“Этнос туралы осыншама мол деректер мен мағлұматтарды тек тіл ғана өз
бойына сыйғызып, сары ... ... ... ... ... Осы ... байланысты тіл феноменін – “тіл әлемін” этностың өзін
танып-білудің қайнар көзі, біліктіліктің ... ... ... ... ... ... келуіне ұйытқы болған да - тіл, рухани-
мәдени өмірінің өзегі де, өзін-өзі ... ... де – сол тіл т.т. ... 11-б.],- деген белгілі ғалым Ә.Қайдар сөзіне жүгінер ... тіл, ... ... ... ... ... ... құралы, ұлттық
табиғатын, өсу-өркендеу жолын танытушы құндылығы. Қазақ тіл ... ... ... ... мәселесін көтере отырып, Ә.Қайдар ... пен ... ... ... „этностың шығу тегін, қауым ретінде ... ғана ... ... ... оның тілінде қалыптасқан деректер арқылы
болмысын ... ... ... ... ... тіршілік-тірлік
көздерін, ұлттық дүниетаным мен менталитетін т.б.] паш ... ... ... ... ... ... [36; 117-б.] ... сипатын анықтауға бағыттаған ғалым халықтың „тұтас бейнесін”
„тіл қазынасы” [36; 11-б.] арқылы сомдау ... ... ... ... „этнос болмысын” әрі „этностың ұлттық бейнесі, тарихи тұлғасы және ... ... ... ... әрі оның „өмір-тіршілігінің
айнасы...тілі арқылы қалыптасып, жадында ... ... ... ... ... келе жатқан бай рухани-мәдени қазынасы”,- деп қарастырды, сол
арқылы ... ... ... қазына, қор, жады сынды когнитивті терминдер
көмегімен түсіндіре келе, ... ... ... ... ... ... уәждерді арқау етті. Ә.Қайдар
қабылдауындағы „тіл әлемі” – бұл „этнос болмысына қатысты мыңдаған, тіпті
миллиондаған мағыналық ... ... ... ... оны ... бен ... [36; 51-б.] мәселелерін шешуге көмектесетін
„этностың өзін ... ... ... деп ұғынды. Халық тілін
анықтау, оның қоршаған әлеммен сабақтстығын саралау, соның ... ... ... ... ... ... ... құрамды
бөліктерін кең көлемде зерттеуге мүмкіндік беретіні ... ... ... ... мен ... этникалық мәдениеті мен рухани өмірі қай
кезде, қандай жағдайда болсын, белгілі бір географиядық кеңістікте көрініс
табады, нақтылы ... ... ... ... саналады...” [36; 140-б.].
Тіл мен халық ұғымдарының арақатынасын танымдық ұстанымдарға сүйене
байланыстырған ғалым „тіл әлемінің” ... ... ... ... ... ... сөйлеуші халықтың” [36; 50-б.] тыныс-тіршілігімен, әдет-ғұрпымен,
салт-санасымен сабақтастыра ... сол ... ... ... тек ... туралы ғана емес, өзі жасап келе жатқан табиғи ... мен ... ... да, жан ... жүрек сыры, қуануы мен сүйінуі,
ренжуі мен күлуі, түс көруі, ұққаны мен ... ... мен ... құбылысты өзінше бағалап-бағамдауы – бәрі-бәрі, біле білсек, ... ... ... өзіне-өзін көрсететін айна іспеттес” [36; 11-б.]
деген қағиданы ... ... ... ... ... кезінде лексикалық бірліктердің мән-мағынасын ашумен қатар, ... өз ... ... ... ... ... ... 19-б.] де, яғни танымдық заңдылықтардың маңызын да ... ... ... тілдік құралдар арқылы жасалатын „бағалы мағлұматтар мен
құнды деректерді түгел ... ... ... отырып, олардың „өзіне
тән бояу-нақышымен бейнелі де көркем ... ... ... де ... ... қажет деп тұжырымдады. Ғалымның айтуына қарағанда,
„...халықтың барлық ... ... бойы ... ... ... болса, ең алдымен, сол халықтың ана ... өз ... да, асыл ... болып қалыптасып, атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа
ауысып отырады” [36; 140-б.], бұл өзгешелікті ... ... ... тән объективті заңдылық, ортақ қасиет” тұрғысынан бағалады.
Тілтанымның халықтық негіздерін ... ... ... ... ... да, ... ... өрістері мен символдық белгілерін
де жан-жақты қарастырады. Оларды „әрбір халықтың рухани, мәдени өмірімен,
тілімен ... ... ... ... [146; 26-б.] ... жиынтығы
деп таныған тілішілер түс әлеміне адам мен қоршаған ортаның, ... ... ... ... ... ... ... [146; 13-
б.] тұрғысынан сипаттама берді, ал адамның физиологиялық қабілеттерін сол
сұлулықты ... ... ... ... ... ... деп ... „табиғи музей” [146; 27-б.] бөлшектерін тілдік ... ... ... ... ... ете отырып, „...толып жатқан табиғи құбылыстардың ... күн ... ... ... жыл ... ... ортаның
т.б.] әсерін, сырын білу, өмір тәжірибесінен (салыстыру, салғастыру, ... ... т.б.) ... ... сүйену” сынды әрекеттер негізінде
танымдық ұғымдардың ара-салмағын сұрыптады. Адам ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени дамуымен
сабақтастырған тілшілер бұл бірліктердің дүниеге келу ... келе ... ұзын ... ... деп ... Сөйтіп, оларды
„...ұзақ дәуірдің, халық болып жаралғаннан ... ... ... тамаша табиғаттың түр-түсін меңгеруінің және оларды өз тілінде
қалыптастыруының нәтижесіне” [146; 26-б.] жатқызды. ... ... ... атты ... ... кемпірқосақ түстерінің анықталу
өзгешелігі этнотанымдық сипаттама негізінде ... ... ... ... ... ... ... әрі „соған сәйкес оған ... ... ... [146; 28-б.] ... бұл ... ... арқау болғандықтан, атаулар арасындағы „жалпы ... бір ... ... ... ... ... ... „көпір”, „белбеу”, „желі”, „қосақ” ...[146; 29-б.]. ... ... ... ... ... мәні зор
мәселелерге” жатқыза отырып, „эстетикалық ... ... ... ... секілді тіркестерді тілтанымның ұлттық
өзгешелігін айғақтауға бағыштады. Олар тіл арқылы жадыға ... ... ... ... „түр-түс әлемі жайындағы” ... ... ... ... ... негізінде дүниеге
келген символдық және бейнелеуіш мағыналардың қалыптасу, даму жолдарын
түсіндірді, сол ... ... ... де ... ... ... [146; ... қарастырды. „Ұлттық дәстүрді” танымдық
әрекеттің ажырамас бөлшегі ретінде бағалаған зерттеушілер „сұлу бейнені”
сомдайтын түстерді де ... үш ... ... ... ... ... ақша бет, ақ ... ақ саусақ, ақ дидар,...қара көз, қара қас, ... ... ... рең т.б.” [146; 133-б.].
„Сөз байлығын ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ауыз ... сақталған информацияның барлығы сабақтастық
жүйемен игерілуі қажет. Тек сонда ғана ... ... ... ... толық, жан-жақты ашылады” [147; 36-б.]
делінгендей, ... ... ... айқындау, оның түптамырын
құрайтын ұлттық-мәдени белгілерді саралау тілдік ... ... ... ғана ... ... ... түп тамырын
жүйелеуге, ұлттық болмыстың өлшем бірліктерін таразылауға көмектесері
анық. Тіл мен ... ... ... ... ... ... әлемнің адам санасына әсер етер табиғатын жалпыадамзаттық ... ... ... ... ... ... ... „әлемнің суретін жасау” ұғымдарының астарында „ғалам бейнесінің
вербальдық сипаты” [102; 11-б.] ... ... де ... ... ... ... ... тілдік бейнесінің идиоэтникалық сипатын ашу үшін
рухани мазмұн болмысын, ... ... ... ... ... ... алғашқы атаудың қисынды байланысын тану қажет” [102; 12-б.],-
деп есептейді, сол ... ол ... ... шындықты...этникалық
таныммен көру керектігін” атайды. Демек, А.Исламның пікіріне жүгінер
болсақ, „дүниенің тілдік суреті ... ... ... ... ... ұлт
өкілдеріне ортақ ұжымдық ұлттық мәдени тәжірибе негізінде жиналған білім
жүйесі” [103; ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей фактілермен ерекшеленеді:
1) алғашқы этнолингвистикалық зерттеулердің мақсаты тілдің танымдық
қызметіне ... мән ... ... ... ... алар ... айқындау
болып табылды;
2) тілдік бірліктер тек құрылымдық ... ғана ... ... ... көзі ... ... ... тіл мен ойлаудың байланысы арқылы ұлттық танымға, халықтық қабылдауға
мән ... ... ... ... сөз ... ... оның уәжді себебін
дәйектеу қажеттілігі пайда болды;
5) ұлттық рух, ұлттық әлем, ұлттық таным ұғымдарын ... ... ... арқылы ғана жүзеге асатындығы дәлелденіп, ... ... жол ... ... ... ... сұрыптау керектігіне ден қойылды.
Демек, «Тіліміздің қалыптасу дәуірі тіл иесі – ... ... ... ... ... ... да ... Қиын-қыстау ағымға
төтеп беріп өрістеген тілдің де ... хас ... ... болды.
Қыпшақ тілдерімен ауыс-күйіс қатынаста бола тұрып өз алдына отау ... ... ... ... ... өркендеу жолдары болды» [14;
73-б.],- деп ... ... атап ... ... тіл біліміндегі
тілтаным ғылымының халықтық негіздерін уәждеп түсіндіретін ... ... ... ... ... тілі, тіл әлемі мен этнос болмысы,
ғаламның тілдік бейнесі, ұлттық қабылдау, ... ... мен ... ... этностық таным және т.б. осы секілді ... ... ... ... ... деп әлемнің тілдік
бейнесін этникалық құндылықтармен тоғыстыра ... ... ... анықтамалар жиынтығы аталады.
5. Тілтаным теориясының мәдени негіздері
Лингвистикалық мәдениеттану бағыты тіл ... ... ... салалардың бірі болып табылады, оның ... тіл мен ... ... ... ... ... «Тіл ... байланысы тіл білімінің қазіргі лингвомәдениеттану саласында
ерекше мәнге ие. Бұл екі фактордың тоғысуы нәтижесінде пайда болған ... ұлт ... ... ұлт ... ...