Шәкәрім поэтикасы

ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Шәкәрім поэзиясындағы жаңашылдық
Шәкәрімнің ақындық әлемі
Шәкәрім поэзиясындағы рухани құндылықтардың бейнеленуі
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бүгінгідей түрлі мәдениеттер тоғысындағы жаһандану үрдісіне бағыт бұрған заманда ұлтымыздың рухани өресін биіктеткен тұлғалардың қалдырған мұрасына қайта үңілу оның тағылымдық мәнін қайта зерделеу – заман тудырып отырған қажеттілік. Өткен ғасырдың күрделі кезеңінде өмір сүрсе де ғаламдық ой таным дәрежесіне көтерілген Шәкәрім Құдайбердіұлының әдеби мұрасының түп қазығы – «ақ жүрек», «таза ақыл», «адал еңбек» иесі түзу адамды қалыптастыру, сол арқылы қоғамды түзеу. Ар ілімін адамдық сапаның алдына шығарып бүкіл поэзиялық туындыларына өзек еткен Шәкәрім тағылымы бүгінгі күн үшін де аса қажетті әрі көкейкесті мәселе болып отыр. Ұлы Абайдың ізбасары бола отырып, ұстазы жеткен деңгейде қалып қоймай өзгеше өрнек тауып, қайталанбас қолтаңба қалдыруының өзі – Шәкәрім ұлылығын айғақтайтын басты белгі. Бүгінгі күннің басты мәселесінің бірі – дін тақырыбына қатысты ақынның тұжырым, түйіндерін танып білудің маңыздылығы да дау тудырмайды. Себебі, ғұлама суреткер дін мәселесін шын ақыл мен салқын сана арқылы сараптап, негізгі өзегін өмір игілігіне айналдыра білген. Жаратылысқа деген сенім мен сүйіспеншілікті махаббат пен мейірімнің, жақсылықтың көзі ретінде бағалау арқылы қалың жұртын өмірді сүюге, адамды аялауға үндеген. Күрделі болмыс иесінің шығармашылық мұрасын әр түрлі аспектіде тереңдей, кешенді түрде қарастырудың қажеттілігі де осыдан туындайды.
Зерттеудің өзектілігі. Шәкәрім поэтикасындағы күрделі тақырыптарды дүниетанымдық тұрғыдан көркем бейнелеу үлгісін ғылыми саралау – бүгінгі қазақ поэзиясының бастау көзедерін анықтауға негіз болады. Соны ізденістер арқылы Шәкәрім өлең сөздерін жетілдіріп, рухани әлемімізді жаңа әдіс- тәсілдермен, бейнелік оралымдармен, жаңа сөз тіркестерімен образдық үлгілермен толықтырған. Шәкәрімнің поэтикалық әлеміндегі бейнелі суретті образдардың мәні қазақтың ғана емес, жалпы адамзаттық ақыл-ой дүниесімен астасып жататындығымен құнды. Қандай да бір мәселені тілге тиек етсе де ақынның ерекшелігі оны кең ауқымда алып, өлең өлшеміне өрісті оймен сыйдыра білген. Бұл қасиет сөз зергерінің шағын өлеңдерінде де, көлемді туындыларында да бөлекше бітімге, әсерлі айшыққа ұласқан. Ақын поэмаларының тақырыптық жүйесі, жанрлық түрі, идеялық және мазмұндық негіздері қазақ поэзиясындағы тың үрдісті танытады. Онда дәстүрлі шығыстық сөз саптау үлгісі мен батыстың дамыған әдебиетінің ықпалы өзара үйлесім тапқан. Шәкәрім Құдайбердіұлының көп қырлы шығармашылығы тақырыптық мазмұны, көркемдік болмысы алуан түрлі, әрі күрделі. Оның негізі қай қоғамның да көкейкесті мәселесі болып келген адам тұлғасы мәселесін көтеруде жатыр. Ақын шығармашылығының түп тірегін және шешуші мәнін құрайтын адам мен қоғамның, адам мен тылсымның (жар- жаратушы) мәселелерінің мәнін ашу іргелі зерттеуге негіз боларлық өзекті мәселе. Шәкәрім дүниетанымы өзі өсіп өнген жұрттың ауқымынан асып, бүкіл адамзаттық мазмұндағы ойлармен сабақтасып жататындықтан оның көркемдік әлеміндегі әрбір сөз қолданысы мен ой образының мәні терең. Сөз
Бөкейханов Ә. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі (1911 жылы
басылып шыққан кітап жайлы) // Қазақ, 1913. 28 сәуір №12 («Қыр баласы» деп қол қойған).
Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер мен тезистер, публистициалық мақалалар мақалалар және әдеби зерттеулер (Құрастырушылар Нұрғалиев Р.). – Алматы: Жалын, 1991.– 464 б.
Мұхаметханов Қ. Шәкәрім (өмірі мен творчествосы жайында) // Қазақ әдебиеті, 1988. 15 сәуір.
Әуезов М., Аймауытов Ж. Абайдан соңғы ақындар // Абай, 1993. №5. Б. 45-52.
Базарбаев М. Көрікті ойдан – көркем сөз. Алматы: Рауан, 1994. – 367 б.
Орда Г. М.Базарбаев мұрағатындағы Шәкәрім туралы құжаттар // «Орталық Азия аймағы: өткені мен бүгіні» Халықаралық ғылыми симпозиумның материалдары» Ақ Орда», М.О.Әуезов атындағы ӘӨИ. – Алматы: Нұр, 2006. – Б. 366-371.
Орда Г. Шәкәрімтанудың негізін салушы // Шәкәрім әлемі, 2006. №3. Б. 49-53.
Күмісбаев Ө. Шәкәрім, Мағжан және Мүсілім Базарбаев // Президент және халық. – 2007. 18-мамыр.
Дуисенбаев Ы. Худайбердиев Шакарим. В кн.: Краткая литературная энциклопедия. – Москва, 1975.
Магауин М. Кудайбердиев Шакарим. В кн.: Поэты Казахстана. Серия Библиотека поэта. – Москва: Советский писатель. Отд. Ленинград. – 1978.
Мұхаметханов Қ. Ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы // Семей таңы. – 1988. 15-16 сәуір.
Шәкәрім шығармалары // Семей таңы. – 1989. 21 ақпан.
Құдай деген сөзден сақтасын // Қазақ әдебиеті. – 1989. 17 наурыз Б. 10-11.
Шәкәрім (Өмірі мен творчествосы жайында) // Қазақ әдебиеті. – 1988. 15 сәуір.
Шәкәрім шежіресі // Қазақ әдебиеті. – 1989. 14 шілде Б. 10-11.
Елеукенов Ш. Қайтып оралған қазына. Шәкәрім ақынның өмірі мен творчествосы жайында» // Социалистік Қазақстан. – 1988. 14 сәуір.
Базарбаев М. Новая встреча с поэтом // Казахстанская правда. – 1988 27 июля.
Сәтбаева Ш. Бұрын зерттелмеген еңбек // Қазақ ССР ҒА. Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – 1988. – №3. – Б. 3-20.
Сәтбаева Ш. Достық жаршысы (Шәкәрім Құдаайбердиевтің туғанына 130 жыл) // Социалистік Қазақстан. – 1988. 29 шілде.
Мағауин М. Шәкәрімнің ақындық желі // Лениншіл жас. – 1988. 15 сәуір.
Мағауин М. Шәкәрім Құдайбердиев поэзиясының Семей облысында өтетін күніне орай // Қазақ әдебиеті. – 1988. 15 шілде.
Мағауин М. Ғаділетті жүрегі бір қозғалған (Ш Құдайбердиевтің туғанына 130 жыл) // Білім мен еңбек. – 1988. №7.
Мағауин М. Абайдың ақын інісі // Жұлдыз. – 1988 №8. 178 б.
Мағауин М. Шәкәрімнің шеберлігі // Жұлдыз. – 1988. №10. – Б. 178-185.
Тәжібаев Ә., Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердиев // Кітапта Құдайбердиев Шәкәрім. Шығармалары Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Алматы: Жазушы. – 1988. – Б. 5-24.
        
        Қолжазба құқығында
ӘОК 821. 512. 122.
092                                                                        
ІЗТІЛЕУОВА САЛТАНАТ ДАЛБАЙҚЫЗЫ
Шәкәрім поэтикасы
10.01.02 – Қазақ әдебиеті
Филология ғылымдарының ... ... ... үшін ... ... ... 2007
Жұмыс Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ... ... ... ... және өнер ... ... қазақ әдебиеті
бөлімінде орындалды.
Ғылыми кеңесшісі:                         ҚР ҰҒА академигі, филология
                                                          ... ... С.С. ... ...          филология ғылымдарының докторы,
профессор
А.С. Еспенбетов
филология ғылымдарыньщ докторы,
профессор
М. Хамзин
филология ... ... ... ұйым:                               Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды
мемлекеттік университеті
Диссертация 2007 жылы 14 ... ... ... ... ... және ... министрлігі Ғылым Комитеті М.О.Әуезов
атындағы ... және өнер ... ... ... ... ... ... беру жөніндегі Д 53.34.01 Диссертациялық кеңесінің
мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... көшесі, 29).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің
Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады (050010, ... ... ... 2007 жылы ... кеңестің ғалым хатшысы,
филология ғылымдарының кандидаты                                       
С.С. Қорабай
ЖҰМЫСТЫҢ ЖАЛПЫ ... ... ... тоғысындағы жаһандану үрдісіне бағыт
бұрған заманда ұлтымыздың рухани өресін ... ... ... ... ... оның ... ... қайта зерделеу – заман тудырып
отырған қажеттілік. Өткен ғасырдың күрделі кезеңінде өмір сүрсе де ғаламдық
ой ... ... ... ... Құдайбердіұлының әдеби мұрасының түп
қазығы – «ақ жүрек», «таза ... ... ... иесі түзу ... сол арқылы қоғамды түзеу. Ар ілімін адамдық сапаның алдына
шығарып бүкіл поэзиялық туындыларына өзек еткен ... ... ... үшін де аса қажетті әрі көкейкесті мәселе болып отыр. Ұлы Абайдың
ізбасары бола ... ... ... ... ... ... өзгеше өрнек
тауып, қайталанбас қолтаңба қалдыруының өзі – Шәкәрім ұлылығын ... ... ... күннің басты мәселесінің бірі – дін тақырыбына қатысты
ақынның тұжырым, түйіндерін танып білудің маңыздылығы да дау ... ... ... дін ... шын ақыл мен ... сана ... ... өзегін өмір игілігіне айналдыра білген. Жаратылысқа деген
сенім мен сүйіспеншілікті махаббат пен ... ... ... ... арқылы қалың жұртын өмірді сүюге, адамды ... ... ... ... ... мұрасын әр түрлі аспектіде ... ... ... ... де осыдан туындайды.  
Зерттеудің өзектілігі. Шәкәрім поэтикасындағы ... ... ... ... бейнелеу үлгісін ғылыми саралау – бүгінгі
қазақ поэзиясының бастау көзедерін анықтауға негіз болады. Соны ... ... өлең ... ... ... ... жаңа ... бейнелік оралымдармен, жаңа сөз тіркестерімен ... ... ... ... ... ... ... мәні қазақтың ғана емес, жалпы адамзаттық ақыл-ой дүниесімен
астасып ... ... ... да бір ... тілге тиек етсе де
ақынның ерекшелігі оны кең ауқымда алып, өлең өлшеміне өрісті оймен ... Бұл ... сөз ... ... ... де, көлемді
туындыларында да бөлекше бітімге, ... ... ... Ақын ... ... жанрлық түрі, идеялық және мазмұндық негіздері ... тың ... ... Онда ... ... сөз ... мен батыстың дамыған әдебиетінің ықпалы өзара үйлесім тапқан. 
Шәкәрім ... көп ... ... ... мазмұны,
көркемдік болмысы алуан түрлі, әрі күрделі. Оның негізі қай қоғамның да
көкейкесті мәселесі болып ... адам ... ... ... жатыр.
Ақын шығармашылығының түп тірегін және шешуші ... ... адам ... адам мен ... (жар- ... мәселелерінің мәнін ашу іргелі
зерттеуге негіз боларлық өзекті ... ... ... өзі өсіп ... ауқымынан асып, бүкіл адамзаттық мазмұндағы ойлармен сабақтасып
жататындықтан оның ... ... ... сөз ... мен ... мәні ... Сөз ... адам түзетпек болған сөз ... ... ... ... ... аса ... де осыдан туындайды. Өйткені барлық ... тән ... (жан мен тән, өмір мен ... адам мен ... ... ... ... күні бүгінге дейін түрлі даму сатыларын басынан
өткерді. Бұл жағдай Шәкәрім өмір кешкен аумалы-төкпелі ... ... ғана емес оған ... де, ... күні де ... үшін аса ... Ақын қалам тербеген аса ... ... ... ... терең ойшылдықпен көркемделіп ақын поэзиясы философиялық ... ... ... ие ... ... ... ... өзгеше
сипатты поэтикалық көркемдік ... ... ... ... ежелден бергі обьектісі адам болмысы, адамды ... ... ... бұл ... ... ... ... тәрбиелеудің
өркениетті үлгісін әлдеқешан-ақ  сомдаған, жеке ... ... ... ... адам ... өмір сүру ... ... іздену, өзін-
өзі жетілдіру мәселесіне ден қойғанда ғана тіршілікте үйлесім ... ... ... ... ... адам болмысы, адамның жан дүниесіндегі түрлі сапалық
өзгерістерді поэзия тілімен ... ... ... ... ... төл ... ғана ... түбі бір түркі руханиятының
мазмұнды туындыларынан сусындап, әрі ... ... ... ... туындының көркемдік әлемі қаламгердің ой-қиялы және
дүниетанымы мен сөз ... ... ... ... қазақ өлеңінің
кеңістігінде Абайдан соңғы ойлы  өлеңнің ... ... ...... Оның шығрамашылығының поэтикалық жүйесіндегі өзіне ... ... ... ... ақын өлеңге өнер ретінде қарап, оны ... ой ... ... Сондықтан да өлең жолдарында философиялық ... ... ... ... ... тауып, нәтижесінде қазақ
поэзиясында жаңа ... ... ... мен ... ... тың
түр мен мазмұн пайда болып ұлттың рухани әлемін жаңа бір сатыға көтерген.
Екіншіден, ... ... ... сомдаудағы өзіндік
қолтаңбасы шағын лирикалық өлеңдері мен ... ... ... ... ой мен сөздің мән мағынасын, әсерін арттыра түсетін:
«шын ... «шын ... ... ой», «от ... ... ... «таза жан» т.б.
көптеген эпитеттік қолданыстарды түрлендіре қолдануы ұлттық поэзиямыздағы
көркемдік құралдарды тыңнан ... қана ... ... қаламгерлік
қолтаңбасын айқындайтын айрықша белгіге айналған. Тек ... қана ... ... ... ... өзгеше бітімі руханиятымыздағы жаңа ... ... ... ақын ... адам мәселесі өзгеше өрнекпен, бөлекше
талап – тілекпен сомдалып, алдымен адам жан ... ... ... баса ... адам ... жаратылыстың күрделі нәтижесі ғана емес
рухани жан ... ... ... ие болған құбылыс екендігін дәлелдеу үшін
поэтикалық жүйе ... Осы ... ... ... ... ... мен ауыстыруды түрлендіре қолданды. Дәстүрлі адам мен табиғат
бірлігін ... ... ... тың ... ... сөз шебері
шынайы болмыс суретінен асып, адам мен тылсым ... ... ... ... ... жаңа ... ... ақын поэтикасы қазақ поэзиясында бұрын соңды қолданылмаған
фразеологиялық оралымдармен бейнелі ... ... ... ... ... оянбауы», «жебір ұлық қылған іс», «өлі жүрек», «көңілдің
қабағы салбырады», «залым ғалым», «сұм ... ... ой», ... ақыл»,
«күңшіл мұңдар» сияқты алуан сипатты адам психологиясының суреттерін ашатын
сөз образдарымен ... өлең ... ... ... ... және өлең
құрау машығын алып келді. Осындай психологиялық оралымдар ақын кейіпкерінің
көңіл күйімен қоса оның рухани ой- ... ... ... ... да
мүмкідік береді.  Мұндай тың талаптарға өлең ұйқасындағы жаңа түр мен ырғақ
та сәйкес келеді.
         ... ... ... шығармашылық поэтикасындағы Алла, жар,
жаратушыны жырлау үлгілері дәстүрден ерекше сипатта ... ... оны ... пен тазалықтың қайнар көзі ретінде таныту ... ... ... ... ...  қоғамдық мәні күшті мәселелерді
көтереді. Дүниенің құпия сырларын танып білудің жолын жар, ... ... ... ... ... ... жаңа ... Бұл тарапта да жаңа ұғымдар қалыптастырады. Мысалы, тек қана «нұр»
сөзінің мағыналық өрісін кеңейту арқылы өлеңнің ... ... ... ... ... ... ... бүкіл ғаламға таратады.
Алтыншыдан, Шәкәрім шығармашылығының поэтикасы жанрлық, мазмұндық,
стильдік күрделілігіне қарамастан қазақ ... ... сай, ... ... ... сипатта жазылды. Мұның өзі аса ... ... ... ... ... ... ... оны өз жұртының
игілігіне айналдыра білген ғұламалығын танытады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Бұған дейін де ... ... әр ... ... салалары тарапынан зерттеліп, соңғы жылдары
Шәкәрімтану жеке ғылым ... ... ... жетістіктерге жетіп,
қалыптаса ... ... ... ... күрделілігі мен оның
қалдырған ... сан ... ... әр ... ... өкілдерінің назарын
аудартып тың ізденістер тудыруда. Яғни  ақын шығармашылығының поэзиямен
ғана шектелмейтіндігі философиялық ... ... ... мен ағартушылық
педагогикалық көзқарастарының жүйесін кешенді түрде зерттеудің енді қолға
алына бастауы заман ... ... ... қазіргі кезеңде Шәкәрім шығармашылығын белсенді зерттеумен
әдебиетшілермен қоса, философтар, тарихшылар, педагогика және ... ... ... ... ... ... ... ой
тұжырымдарын танудың негізі – поэзиялық туындылары. Шәкәрім шығармашылығын
зерттеудегі осы ... ... ... да атап
көрсетеді.
Қазақ әдебиетінде шәкәрімтанудың негізін салып, іргетасын ... [1], ... [2] ... ... ... ... кейін қазақ поэзиясын жаңа сатыға көтеруші ... ... ақын ... ... ... ... ... Бөкейханов Шәкәрімнің адам, қоғам, дін мәселелеріне ерекше
назар аударғандығын алғаш тілге  тиек ... ... ... ... ... қатысты Шәкәрім пікірлерін қуаттайтын Ә.Бөкейханов
«Түрік, қырғыз, қазақ hәм ханлар ... ... ... ... сын ... ... ... лабараториясына
жоғары баға беретін ой- тұжырымдарын шәкәрімтанудың бастауы ... ... ... ... ... ... үлгі ... Ахмет
Байтұрсыновтың Абай шығармашылығы жөнінде жазылған «Қазақтың бас ақыны»
мақаласындағы: ... ... ... ... ... зор бақ. ... түзеп,
жөн сілтеген кісілерге де, сілтеген жолды ылақпай тұп-тура ... ... ... ... ... алғыс берер» [2, 301], – ... ... да ... ... ... ақиқат. Себебі, Шәкәрім ақын
Абай дәстүрін бірден-бір жалғастырушы  әрі жалғастырып қана ... ... ... ... жаңа ... ... ұлы тұлға. Белгілі абайтанушы
Қайым Мұхаметқанов бұл жөнінде: «Қазір әдебиетіміздің ... ... ... елге ежелден белгілі болған ақын, жазушыларымызды еске
алғанда, ең алдымен Шәкәрімді атауымыз орынды деп ... ... ... ... ... бірі, бірі болғанда бірегейі», – деп ой
түйіндеген [3, 5 б.].
 Шәкәрім ... ... ... идеялық тереңдігін,
мазмұнының кеңдігін, әлеуметтік қажеттілігін атап көрсеткен ... ... ... ... даму ... арналған  «Абайдан соңғы
ақындар» атты  мақаласында: «Осы күнгі ақындардың ішіндегі Абайға ... ... да, ішкі ... ... кісі – ... ... ... жерлеп, шенеп, оңдырмайтын Шәкәрім өлеңінде ащылық
бар» [4], – деп, ... ... ... ... баға берілген.
 А.Байтұрсынов та Шәкәрім поэзиясында ... ... ... жоқ екендігін
тілге тиек етеді. Шәкәрім кейіпкерлері қарапайым ... ... ... ерлігін, білімділігін, мәдениетін көрсете білген дара адамдар.
Ахмет Байтұрсынов мұндай жырларды «әуезе жыр» дей ... ... ... ... ... ... ... ұстамайды, жыр шығарушының қиялы еркін
болады. Бірақ, жыр ... ... ... ... ... бермейді», –
дей келіп:  «Әуезе жыр» ... ... ... Шәкәрімнің 
«Жолсыз жазасы», «Қалқаман-Мамыры», Мағжанның «Батыр Баяны» ... ... ... ой ... ... пен Жүсіпбек Аймауытов мақалаларында Шәкәрімнің
еңбектеріне оң баға ... ... ... ... ... ... және ... деп бағалайды. Мәселен, 1922 жылы «Ләйлі-Мәжнүн»
поэмасының «Шолпан» журналының ... ... ... М.Әуезов көмектессе,
кейін 1935 жылы оның жеке ... ... ... ... сіңірген
еңбегі зор. Ол «Әдебиет майданы» журналының редакторы қызметін атқарған
кезеңде ... ... ... ... атты ... бастырып
шығарды. Пушкиннің көркем сөзбен жазған шығармасын ақын ... ... Осы ... ... ... ... осы ... ерекше
баға беріп «Ләйлі-Мәжнүн» дастанына да өзіндік көзқарасын білдірді.
Шәкәрімтануға күн санап қосылып жатқан жаңа деректерге ... ... ... ... ... ... да біршама зерттелгені көрінеді. Оған
ақын мұрасы ... рет ... ... соң ... ... зерттеуі
мысал [5, Б. 52-104]. М.Базарбаев ақынның баласы Ахат Құдайбердіұлымен ... ... және ... ... көп ... ... ... жазылған докторлық диссертациясының бір тарауын ақын мұрасын зерттеуге
арнағандығын да зерттеушілердің деректерінен танып жүрміз [6, Б. ... ... ... тың деректер ақын мұрасының қаншалықты зерттелген
сайын ... ... ... ... [7, Б. 49-53]. ... осы ... жарық көрген белгілі шығыстанушы ғалым Ө.Күмісбаевтың мына сөздері
растай түседі: «Мүсілім ... ... ... ... ... көп ... ... көрнекті әдебиетшілердің, ... ... бірі ... ... ... Ахат қаншама қиындық кешті,
соның бәрін Мүсілім аға көз алдынан ... ... ... ... көрді. Бірақ, шындық, әділеттілік жеңіп шықты. Шәкәрім ... ... ... ... жылы ... ... «Краткая литературная
энциклопедияның» 8-томына «Худайбердиев Шакарим» атты мақала енгізілсе [9],
1978 жылы М.Мағауин ... ... ... ... ... бірсыпыра
өлеңдерін жариялады [10].  Осындай іс-әрекеттердің ақын ... ... ... ... ... Одағының астанасы Мәскеуде жасалуын сол
тұстағы көзсіз жасалған үлкен ерлікке балауға ... ... бұл ... ... ... өз елінде жасау мүмкін емес еді. Кейін 1988 ... ... мен ... атты ... ... ... ... идеология ақынның әдеби мұрасын жарамсыз
етіп тапты. «Халық жауларының» қатарына енгізілген ақын ... ... ... әдебиетінің бетінен алып тастады. Алайда Кеңес Одағының ыдырауы
ақын мұрасының қайта қаралуына ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіндегі орнын анықтауда белгілі
абайтанушы Қайым Мұхаметқанов зор еңбек сіңірді. Оның 1988 [11] және ... [12] ... ... ... және сол ... ... [13], ... шілде [15] айларындағы «Қазақ әдебиетінде» жариялаған ... жаңа ... ... деп ... ... ... Шәкәрім мұрасын зерттеуде, оның поэзиясының ... және ... ... ... ... ... ... [16], М.Базарбаевтың [17], Ш.Сәтбаеваның Қазақ
ССР Ғылым академиясының Хабаршысында [18], ... ... ... «Лениншіл жас» [20], «Қазақ әдебиеті» [21], «Білім және ... ... [23], ... [24] ... ... ... және
Ә.Тәжібаевтің [25], М.Мырзахметовтің [26], Р.Нұрғалиевтің «Арай» [27],
«Заря» [28] журналдарындағы мақалалары негіз болды.
80-жылдардың аяғы мен  ... ... ақын ... ... ... ... ... ойшыл ақынның рухани-философиялық
мұрасын әр ... ... ... ... ден ... ... ... М.Базарбаевтың [29], Ш.Елеукеновтің [30], Р.Бердібаевтың
«Қазақстан мұғалімі» [31], ... жас» [32] ... [33], ... ... [34] ... мақаласы
мен зерттеуі [35], Ө.Күмісбаевтың [36], А.Қыраубаевалардың [37] тың
зерттеулері қомақты үлес ... ... ... ... ... ... ... Ғарифолла Есім 1994 [38] және 1996 [39] ... Абай ... 1994 [40], 1998 [41] ... ... ... ... Ал, ақын шығармашылығының дәстүрлік және
көркемдік негіздерінің ... 1989 [42], 1990 [43], 1992 [44], ... ... ... ... мен ... ... қарастырған
Балтабай Әбдіғазиев 2000 жылы ақын шығармаларын ... ... ... [46], 2001 жылы ... шығармаларының дәстүрлік
және көркемдік негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады
[47].
Сонымен ... ... ... ... ... ... негізіне алынды. ... ... [48], ... [49], Г.Әбдірасылованың ... [51] және т.б. ... ... атауға болады.
Алайда бұл аталған зерттеулер Шәкәрім мұрасын әр ... ... ... ... ... ... оның ... болмысын түгел ашып
бітті деуге болмайды. Әсіресе ғұлама ... ... ... ... іздерін ғылыми саралау басы ашық тұрған ... ... мәні – ... өз ... жан дүниесіне үңілу, сол арқылы
жаратушысын тану идеясы Шәкәрімнің ешкімге ... ... ... үні. Осы ... ... ... қандай көркемдік деңгейде
жеткізе білгендігі адам мен қоғам, адам мен жаратушы қарым- қатынастарының
 өлең өрнегінде ... ... ...... ... маңызды
мәселелерінің бірі, әрі Шәкәрімтану ғылымын жаңа мағлұматтармен байытатын
қажетті іс.
Шәкәрім Құдайбердиев ... ... ... шолу жасай
отырып ақынның адам, ... ... ... ... ... жеке
зерттелмегенінің куәсі боламыз. Ақын творчествосында Адам – Қоғам – Дін 
мәселелері ең ... ... Бұл ... оның поэзиясының
дүниетанымдық  және идеялық  күретамырлары  ... ... Ақын ... ... қоғамды түзету және Жаратушыны тану. Осы  ... ... ... ... ... ... ақын қазақ халқына
дұрыс өмір сүруді ... ... Ақын ... ... терең
тақырыптық, идеялық маңызы оның бүгінгі күн үшін, ... ... ... ... Сол ... ... ... Адам –
Қоғам – Жар – Жаратушы, және дінтану мәселелерінің поэзиялық бейленелуін,
көркемдік шешім табуын дара ... ... ... үшін ... ... деп ... ... әдебиеттануында  Шәкәрім мұрасына байланысты
бұл мәселелер жеке зерттелген жоқ.
Зерттеудің ... мен ... ... ... поэтикалық ерекшеліктерін ашу үшін оның ... ... ... ... ... сол ... қазақтың
өлең өрнегіндегі өзіндік нақышын, даралық стилін сараптау ... ... ... ... ... ... ... ролін ұлттық
фольклор мен жыраулар поэзиясының, сондай-ақ батыс пен шығыс ... ... ... ... оның шығармашылық жолының өсу, көркемдік
поэтикасының ... ... ... ... ... ... ... Абай шығармаларымен тақырыптық және поэтикалық
үндестігін сараптау арқылы ұлы ... ... ... ... ... ... ... сипатын анықтау. Екі творчестволық тұлғаның
тақырыптық, мазмұндық, идеялық, ... және ... ... сөз кестелері мен көркемдік амал-тәсілдерінде,
өлең өрнектерінде бедерленетін ерекше қолтаңбаларын айқындау.
Адам ... ... ... ... ... ... ішкі жан ... сапаларын тірілту, жандандыру арқылы ерекше мәнде
суреттеу тәсілін қалыптастырғандығы, сол ... ... ... ... ал жеке ... ішкі ... ... бүкіл қоғамның болмысын
айқындайтындығын шығармалары арқылы баян еткендігі талданады.
Мәңгілік тақырып махаббатты жырлаудағы ой-сезімнің поэтикалық бітімі мен
терең ... ... мен ... ... сопылық поэзия
сарындарын шебер пайдалана білген қаламгерлік ерекшеліктерін саралау арқылы
белгілі ... ... ... ... ... Ақын ... ... мәні жеке адамдар арасындағы сезім ... ... мен ... ... ... ... бірлікте алынуы арқылы
өмірдің түпкі мән-маңызын ұқтыруға бағытталатынын айқындау.
Шәкәрім поэзиясындағы қоғам мен әлеуметтің өзекті ... ... оның ... ... пен реализм белгілерінің көрінісін
тауып, өлең өнерін қоғамды оң бағытқа бұру жолындағы аса ... ... ... ... Шәкәрім қалыптастырған осы үрдістің
қазақ қоғамындағы қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі маңызын сараптау.
Ақынның көркемдік жүйесіндегі елеулі ерекшелік: оның өлең ... ... ... енгізіп, жаратылыс сырын жырға қосуымен сол ... ... ой айта ... ... Ақын ... ... Алладан, жаратушыдан негіз алады, Алланы сүйген, жаратушысын ... ... ... адам жаңа ... ... ұмтылады, сол арқылы адам да,
қоғам да түзеледі дейтін ой толғамдары қазақ поэзиясының мазмұндық ... та ... ... де жаңа бір ... тудырды. Зерттеуде
осы мәселені анықтауға назар аударылады.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.  Зерттеудің қол ... ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлының поэзиялық шығармаларының поэтикасы
кешенді түрде алғаш рет қарастырылады.
Ақынның поэзиялық ... оның ... ... ... ... ... жолының өлең өрнегіндегі іздері алғаш сараланады.
Шәкәрімнің өзіне дейінгі рухани қайнардан үйрену ... ... ... ақын ... ... ... ... негізінде
дәлелденеді.  Мысалы, халық ауыз әдебиетінің үлгілері, шығыс пен батыс
әдебиетінің ықпалы.
Абай мен Шәкәрімнің ... ... ... рет ... әрі ... ... белгілерімен ерекшелік, даралық сипаттары: ... ... ... ... ... ... ... жаратылыспен
үйлесім, гуманизм мен сыншылдық т.б. мәселелер деңгейінде айқындалады.
Ақынның шағын көлемді лирикалық өлеңдері мен кең ... ... ... жалғастығы, көркемдік амал- тәсілдердің ... ... рет ... ... ... ... ... қалыптастырудағы психологиялық ішкі сапаны
дамытудың мән-маңызын жоғары қойғандығы өлеңдеріндегі көркем жүйе ... ... ... ... ... ... ... әсірелей суреттеу
арқылы әрқайсысының жеке-жеке және тұтас қызметінің адам өміріндегі ... ... ... қуаты алғаш рет сарапталады.
Ақындық табиғатындағы бөлекше болмысының айқын белгісі ретінде адам мен
тылсымның арақатынасына ... сол ... ... ... ... ... тақырыптары: өмір мен өлім, жан мен тән мәселелерін қозғау
екендігі анықталады. Осы мақсаттағы ... ... ... ... ... өлеңдері көркемдік тұрғыдан тұңғыш рет зерттеу назарына
алынады. Осы мәселенің ықпал ... ... ... да аясы ... ... ... ... сүю ұғымына ұласатындығы дәйектеледі.
Ойшыл ақынның күрделі мәселелерді қалың жұртшылыққа ұғынықты, жатық тілде
ұқтыра ... ... амал ... ... ... ... ... сөзі, баяндау, т.б.) шебер қолданудағы өрнегі айқындалады. Ақынның
тың поэтикалық ізденістерінен туған «жүрек көзі», «көңіл көзі», «ішкі ... ... ... ... «кіршіксіз ақыл», «шын ақыл» секілді эпитеттік
қолданыстардың мәні ашылып, ... ... ... көркемдік келбетін
көркейтудегі рөлі анықталады.
Қорғауға ұсынылатын ... ...  – Ш. ... ... ... ... бар күрделі көркем жүйе.
Ақын туындыларының көркемдік келбетін ... ... оның ... ғаламдық сипаттағы ой-танымымен тамырлас. Өйткені ұлттық
құндылықтарды ғана емес, ... ... ... ... игерген
ғұлама ойшыл қазақ өлеңінің көркемдік деңгейін де биікке көтере білген.
Шәкәрім поэтикасы қазақтың халық ... ... ... пен
батыс мәдениетінің озық үлгісінен игере тұра өзіне ғана тән айшығы анық
көркемдік құрылым ретінде бағалы.
Сөз ... ... ... рухани ұстазы Абай тағылымымен әрі
сабақтас, әрі өзгеше. Шығармашылық еңбегінде ұстазының ... ... оны тың ... ... ... ... толықтырған,
жетілдірген, түрлендірген. Сол арқылы рухани үрдістің өткен ғасыр басына
дейінгі даму жолын жалғастырған.
Өзгеше ... ... ... ... ... ... өзін
күрделендіріп, тереңдете толғағандығы өмір мен өлім, жан мен тән, адам ... адам мен ... ... өлең ... зерделегенінен
көрінеді. Діни таным түсініктердің қалыптасқан ... ... ... бұл ұғымдардың бәрін жаңа мазмұндағы адам тұлғасын
қалыптастырудың жолы ... ... ... ... атты ... көне ... келе жатқан символдық ұғымдардың көркемдік
мәнде жұмсалуы осыны айғақтайды. ... ақ ақын ... ... жан ... ішкі ... ... «ар», «ақыл»,
«ынсап», «рақым», «қанағат», «еңбек», «ақ жүрек», «ақ ниет» ... ... ... ... көркем әдебиеттің тәрбиелік-
тағылымдық қуатын жаңа арнаға бұрып, биік белеске көтерген.
Зерттеу ... ... ... түйіні – Шәкәрім шығармашылығында
махаббат, сүйіспеншілік сезімдерінің мән- мазмұнының ... ... ... ... ... ... ... адам жанын
ізгілікке, мейірімге толтырып сол арқылы оның бүкіл ... әсер ... ... бейнелейтін сыршыл ақын бұл ... адам мен ... ... ... одан әрі ... ... ... жаратушы
жайындағы ой-толғамдары өзіне дейінгі әлемдік ілім қағидаларды игеріп, өз
таным мен ... ... ... ... ... ... мен жақсылықтың қайнар көзі, дүниенің ... ... ... ... өз ... ... ... Осы арқылы «Жар,
Жаратушы» секілді сөз ұғымдарын тудырып және соны ... ... ... ... ... ... түсу жолдарын өлең өрнектері арқылы тағлым
еткен. Осы аталған күрделі ой таным ... ... ... ... мен кең тынысты эпикалық туындыларында жан-жақты көрініс тапқан.
Ақын өлең құрылысында (ұйқас, бунақ, тармақ) көркемдік ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың теориялық және әдістемелік негіздері.    Диссертациялық
жұмыстың теориялық және әдістемелік негізі ретінде ... ... ... ... ... ... ... қолданылды. Диссертацияның
зерттеу объектілерін түсінуде, әдеби және ... ... ... біз
белгілі әдебиеттанушы-ғалымдар А.Байтұрсынов, Ә.Марғұлан, М.Әуезов,
С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, ... ... ... З.Қабдолов,
Р.Нұрғалиев, М.Базарбаев, Ш.Елеукенов, Ә.Нарымбетов, М.Жармұхамедұлы,
М.Мырзахметұлы, ... ... ... ... Б.Майтанов, А.Қыраубаева, А.Ісімақова, Б.Әбдіғазиев, И.Жеменей,
т.б еңбектері мен ой-тұжырымдары ... ... ... ... және ... ... ... әдебиеті мен
поэзиясындағы Шәкәрім шығармашылығының алатын орнын ... ... ... сөз ... өлең ... ... ойды және ... жаңа деңгейге көтергені ақиқат. ... ... ... оның ... ... Ақын ... өлең өнерінде пәлсапалық
қағидаларды ұсына біледі. Шәкәрім поэзиясынан қазақ әдебиеттану ғылымында
дәстүрлі ... ... ... ... пен ... поэзиясының
қазақтың өлең өнерінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... әдеби процестен тәлім ала отырып, ақындық өнердің
шыңы Абай поэзиясынан үлгі алды. Абай мен Шәкәрім ақындығындағы ... ... және ... ... ... ... қайталанбас
құбылыс. Бұл құбылыстың қазіргі қазақ әдебиетінің дамуындағы маңызы ... ... ... өлең ... тек ... ... Абай мен Шәкәрім
үлгісі бірінші орында ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы
шығармаларының поэтикалық ерекшеліктерін анықтау. ... ... ... ... ... ойшылдығын, сыншылдығы мен
шыншылдығының табиғатын көрсету болып табылады.
Зерттеудің дерек көзі ретінде ... ... ... ... шығармаларының жинақтары, Қазақстан Республикасының Ұлттық
мұрағат қорларында сақталған құжаттары, ... ... ... Шәкәрім шығармаларының қолжазбалары, Шәкәрім туралы оның
туыстарының жеке ... ... ... ... ... ... ... әдістері. Әдебиеттану ғылымына тән кешенділік, жүйелілік,
салыстырмалық, объективті-аналитикалық, тарихи тұрғыдан жүйелі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
барысында салыстырмалы әдістер көбірек қолданылды. Сонымен қатар, отандық
әдебиеттану ғылымының тұжырым байыптаулары, поэзияның ... ... ... ... жанрлық-стильдік, көркемдік-эстетикалық
ерекшеліктерін қарастырған ғылыми ... ... ... ... әрі теориялық негізі ретінде қарастырылады.
Зерттеу жұмысының жариялануы мен сарапталуы. Диссертация  М.О.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер ... ... және жаңа ... ... ... ... бөлімдерінің біріккен мәжілісінен және осы
институттың Ғылыми кеңесі ... ... ... тақырыбына байланысты
мақалалар Қазақстан Республикасы Білім және ғылым саласындағы қадағалау
және аттестаттау комитеті ... ... ... жарияланды. Жұмыстың
негізгі мазмұны Халықаралық және ... ... ... ... ... ... Жұмыс мазмұны бойынша
30-дан аса мақала, 1 оқулық және 2 монография жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы.  Зерттеу жұмысы ... ... және ... мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Диссертациялық жұмыстың кіріспесінде зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мен дерек
көздері, зерттеудің негізгі нысаны, жұмыста қолданылған әдістемелер негізі,
зерттеудің ғылыми жаңалығы, ... ... ... тұжырымдар,
зерттеудің теориялық және практикалық құндылығы, жұмыс ... мен ... ... ... ... ... жаңашылдық» атты бірінші бөлімде ұлттық өлең
дәстүрінің ... ... ... мен ... оның өлшем
ырғақтарын түрлендірудегі сан қилы әдіс-тәсілдер  ақын ... ... ... ... ... сөз ... ... құралдарды құбылта
пайдалануға шеберлігі адамның ішкі әлемінің сапалы жақтарын баса көрсетіп,
өлең өрнегімен ... ... ... ой ... ... барлық қоршаған орта, дін, діл, ... ... ... ... шығармашылығының негізгі арқауына айналған. Бүкіл жаратылысқа
махаббат көзімен қарау, адамды сүю, ... сүю, ... ... ... ... ... ғұмыр кешу – ақынның басты принциптерінің
бірі. Қазақ поэзиясына жаңа өрнек берген ақын ... ... ... ... ... ... ... болған түркі әлемінің, шығыс
поэзиясының ықпалы да, қазақ ауыз ... озық ... де  ... ... ... ... ... әсер еткен арналар. Шәкәрім Абай
мектебінен тағылым тәрбие ала отырып, қазақ поэзиясын ... мен ... ... ықпал етті.
 Яғни,  адамгершілік, гуманистік, ағартушылық, демократиялық және діни
философиялық мәселелердің Шәкәрім өлеңдерінде синтезделініп көрініс табуы –
қазақ поэзиясына ... тың ... ... ... ... лирика ретінде бағалауға болады. Өлеңдері мен дастандарында
әлеуметтік шындыққа адекватты, сол кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... де бар. Шығармаларының
негізгі кейіпкерлері – сол ... ... ... ... ... ... сезімі, жандүниесі, өмір құбылыстарын түсінуі, адами
күйзелісі өмірде болып жатқан ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі –  кез-келген адам ... ... ... болмысты құбылыстарды таңдауға баруы. Бұл ретте ақын
поэзиясы Абайдың философиялық поэзиясымен сабақтасып жатыр.
 Бұл бөлімде ақын ... ... ... ... ... оның ... ... озық үлгілерін қазақ поэзиясына алып
келуі жөнінде ой қорытылады.
Шәкәрімнің көркемдік поэтикасы – ... ... жаңа ... пен ... ретінде дәлелденіп, ондағы қоғамдық рухани өмір ... ... ... орны ... ... ... формалардың мәні
сараланды.
Жеке тұлға танымын талдаудағы психологизм арқылы Шәкәрім өзінің
сыншылдық, әрі ... ... ... қалыптастырып, өзіндік дербес
ойлары арқылы ұлттық ... ... ... ой ... ... жанрлық, сюжеттік, композициялық ерекшеліктері әсіресе
дастандарынан анық ... ... ... ... ... ... байланыста, тек қана өзінің ішкі ... ... ... іске ... ден ... ... ... поэтикасын сюжеттік-композициялық,
стилдік, интонациялық, ... ... ... ... ... ... өлеңдерінің рухани-эмоциялық энергиясын ғана емес, ... және ... ... ... ... жол ... ... ішкі әлемінің күрделілігі және құндылығын ішкі сапа
мәселелерімен бірлестіре көрсетеді:
Дұрыс деме құры ойлап,
Ақылға ... ... ... ... ... ... өзімшіл.
Мініңді тапса кім сынап,
Аяғына бар, жығыл.
«Қап, бәлем» деп кекті ұнап,
Сақтай көрме ойға зіл [52, Б. 92-93].
Осындағы ... ... болу ... жағымсыз ұғымдар арқылы, аз
сөзге көп мағына сыйғыза білген. Адам ... ... ... ... ақын ... көптеп кездестіруге болады:
Сөз, мінезі құбылса,
Ар, иманы жоқ деп ... ... ... ... ... ... да бол әділ,
Түсірме ойға тат пен ніл.
Ұмытпа болсаң ... ... ... құлаққа іл [52, Б. 93].
Бірінші шумақта сөз бен мінездің құбылуын арсыздықпен, имансыздыққа
балаған ақын, ... ... ... ... ... Досың түгіл,
дұспаныңа әділ болу ... үлгі ... ақын ... өз ... ... ... Бұл – ... поэзиясындағы өсиет өлеңдердің жаңаша
түрге енуі.
Шәкәрім шығармашылығында адамгершілік, ізгілік мәселелері халқымыздың
ғасырлар бойы келе жатқан ұлттық ... ... ... мәні мен өлең ... өзіндік үні айқын 
айшықталады. Ұрпақ ... ... ... ... ... «ар-ұждан» мәселесін ең алдыңғы кезекке шығара отырып:
Еңбекпенен,
өрнекпенен,
Өнер ойға тоқылса,
Жайнар көңіл,
қайнар ... ... ... – [52, Б. 266 ].- деп ... осы ... ... ... Абай алып келген түр жаңалығын
жалғастыра отырып, оны түрлендіре пайдаланған. Алғашқы екі ... ... ақын ... ... тармақты басқа ұйқасқа тізген. Өлеңнің алғашқы
алты тармағындағы сөз кестесі кейінгі жолдарда ... ... ... ие. ... кестесі мүлде басқа болып келеді де, өлеңнің соңғы алты шумағы
әдепкі қайталауды сақтайды. Міне, осындай бір өлеңнің ішінен ... ... ... да ... поэзиясын түрі жағынан байытары даусыз. 
Адамның ішкі жан-дүниесі, рухани құндылықтары жайындағы өлеңдерінде де
Абай ... ... және ... ... ... поэзиясының эстетикалық, танымдық деңгейін көтереді.
Еңбекке шыда ебін тап та,
Сабырдың түбі – сары алтын.
Өзімшіл болма, көпті ардақта,
Адамның бәрі – өз халқың.
Нысап пен ... ... ... жан ... ... ... неміз кетті
Мақсұтқа жетпей қалсақ та [52, 34 б.].
Ақынның оқырманын ойшылдыққа шақыратын дүниетанымдық көзқарастарға
құрылған өлеңдерінде ақын терең ... ... ... ... ... ... аса талғампаздықпен қарайды.
Оның шығармаларындағы терең астармен өріліп отыратын терең ... ... ... жөн. Бір ... жаратылыс туралы айтылғандай
көрінгенмен, мына жолдардан астарлы саясатты байқауға болады:
Табылмас анық азат адам,
Жаралыс билер ... ... азап ... өмір ... сені ... ... еркін ел таппай,
Қорлықта жылап, зарла да өт,
Бостандық болар жер таппай [52, 32 б.].
Мұнда патша өкіметінің қол ... отар ... ... ... яғни
күшті мемлекеттің ұсақ ұлттар мен әлсіз елдерді отарлау жүйесіне ақынның
адам және қоғам, ... орта ... ... емеурін арқылы
беріледі.
Өкімет өшсе, залымдар  көп,
Арлыға өмір сүргізбес.
Қарулы қасқыр құдайың боп,
Азаттық жолмен жүргізбес [52, 32 ... ... орыс ... озық ... таныс болған ақын,
қазақ өлеңіне жаңа мазмұн мен жаңа өрнек алып келіп поэзияға үлкен ... ... ... «қарулы қасқыр» – отарлаушылардың көркем образы.
Олардың ... ... ... ... ақын ... ... Бұл ... қаламына тәне бейнелі образ. Қазақ елінің еркіндігін ... ... ... ... – тәуелсіздік.
Жан деген не
Мүлде өле ме,
Шын жоғалып сөне ... ... ... мен деп келе ме? [52, 150 ... деп, ақын өмір мен өлім ... өлеңінде  қазақ поэзиясын түрлендіріп,
идеялық соны жаңалық алып келді. Өлең Абайдың ... ... ... түр ... ... енгізбегенімен мазмұн тереңдігімен
ерекшеленеді. Қазақ өлеңінің ... мен ... ... ... мен ... ... ақын өлеңдері өміршең. Поэзияға  жоғары талап қоя
білген ол өлең ... ... ... ... ... Өзі ... ... нақты да, жинақы көрсете біледі.
Ақын бейнелеген лирикалық кейіпкерінің басты ...... ... байыту, ізгі істерді қолдау, ар-ұжданы жоғары болу.  Яғни мінез-
құлқы, болмыс-бітімі жағынан әділет пен арды ту ... елі мен ... ... ... ... ... ... жеке қолтаңбасы
әсіресе лирикалық кейіпкер бейнесін сомдағанда дараланады. «Шын нұр», «шын
асық», «таза ой», «таза жан», «тәтті ... «от ... т.б. сөз ... арқылы кейіпкер психологиясын, оның адамгершілік сапасын ... ... ... ... адам өте ... ол тек қана табиғи
жаратылыс қана емес, сонымен қоса оның ... жан ... ... құбылыс.
Қазақтың дәстүрлі поэзиясындағы адам мен табиғат тұтастығын, жаңаша ... ... ... ... сөздер мен метафораларды түрлендіріп
қолданады.
Табиғаттың күйін, ... адам ... ... ... ... ... Ақын поэзиясындағы образдылықты «сұм жүректің оянбауы»,
«жебір ұлық ... іс», «өлі ... ... ... ... ... ... ақыл», «күншіл мұндар» сынды сөз тіркестерінен де
көруге болады. «Қабағынан қар жауған қараңғы ... ... ... ... ... сіркіреп», т.б. сияқты бейнелі тіркестер арқылы қазақ
поэзиясына жаңа бір психологиялық ... ... Адам ішкі ... ... ... ... аша көрсету  арқылы жүрегінде
жақсылыққа орын жоқ, өз мінін көрмейтін, ... күн ... ... да ... ... бір өлеңдерінде «күншіл мұндар», «өлі жүрек» метафорасын қолданып
адамның кері ... ... ... ... ми», ... ой», «жалқау
тартқан ой» сияқты теңеулер арқылы кейіпкерлер жандүниесіне тереңдей енеді.
 Ақын осы секілді ... ... ... қолдана қоймаған сөз тіркестерін
жиі қолданады. «Өлі жүрек» тіркесі жөнінде М.Базарбаев: «Тас ... ... ... ... «өлі ... деуі ... мұндарды) поэзияда ауыспалы
мағынасында бұрын кездесе бермейтін жаңалық (өлген адам, немесе, сезімсіз
суынған жүрек ... ... ... ... яғни ... тіке ... адам ... беру үшін айтылған түрін кездестірген емеспіз)» [42, Б.
249-250], – деген болатын. Ақын жаңа сөз ... ... ... ... сомдай түсіп, ойдың, ұғымдардың мәнісін тереңдетіп,
адам, ... ... ... ... ... ... ... алып
отырады. Сондай-ақ ақын «ақыл» ұғымын түрлендіріп, сөз тіркестерін жаңаша
өрнекпен әрлеп отырады. «Аз ақыл», «сұм ... ... ... ... «таза
ақыл», «шын ақыл» т.б. Ақын  «Ақыл» ұғымының өзін екі сападан көрсетеді. Ең
негізгісі  адам болмасындағы «таза ақыл» категориясы деп ... ол. ... ... ақыл ақты ... ... ... алмайды», – деп аша түседі.
Ол адамзат баласын таза ақыл билесе ғана, өмірі ... ... ... ... Осы ... ... поэзиясында философиялық дүниетанымдық
жүйенің жаңа лебін алып келгені анық байқалады.
Рух деген дінсіз таза ақыл,
Мінсіздің ісі шын ... ақыл ол ... ғана ... – аз нақыл,
Құраныңды оқы нанбасаң [53, 231 б.].
Оған ақынның мына жыр жолдары дәлел: «Ақылдың көзін байлама, ... ... ... Ал, ... ... ... ... оралымдардан ақынның
көзге көрінбейтін дерексіз заттарға жан бітіруі, яғни кейіптеуге баруы
байқалады. Ақын ... ойым ... ... ... ... немесе «терең
ой», «шалғыншы ой» т.б. сияқты сөз тіркестерін ақыл мен ой ... ... ... ... ... ... шарлаған
Қиын іске әдейі арнаған [53, 223 б.].
Әрбір іс-әрекетте ой мен ақылдың рөліне терең мән ... «ой» ... ... «Ой» ... мәнін ашуда да жаңа тіркестерді қолдану арқылы
философиялық пайымдар жасап, қазақ поэзиясының мазмұны мен ... ... ... алған, жандүние сапасын арттыру,  бейнелі тіркестер
арқылы адамның рухани әлемін ... жаңа ... ... ... адам түземек идеяларына негізделеді.
Мысалы, «нұр» – метафорасын қолдану арқылы қазақ өлеңінің көркемдік
жүйесіне өрнек қосса, ...... ... да ... ... ... ақын ... тигізген ықпалынан туған терең мазмұнды
«жар», «нұр» сөздерінің көркемдік ... ... ... атты ... өлеңдерінде кеңінен қолданылып, ақынның ... ... ... ... ... «ақ ... «ар-ұждан», «таза ақыл», «шатақ дін», таза дін,
т.б. тіркестер мазмұнға сай бейнелі ... ... ... ақ
жүрек» оралымында «ақ жүрек» сөзінен, ... бір тас ... ... ... ... сөз ... дүниетанымына тұжырым мен ғибратты сөз
енгізді.
«Шын таза жан» ақын поэзиясында адам болмысын ... ... ... ... ... ... Себебі,  «Шын таза жан» ... ... ... жан. Осы ... ... танытуда ақын
Қасиетті құрандағы ілімге жүгінген. Өйткені, ақынның сомдаған «Шын ... ...... ... мен «ақ жүрек», «ақ ниет» тәңірісіне құлшылық
қылатын ... таза ... ... ... ... ... көзі», «іш көзі», «кеудесінде
болса көз», «жан көретін көз керек», ... ... ... ... т.б. ... ... жаңа ... теңеу, метафораларды
қалыптастырған.
Халықтық жыр-толғаулардағы қасиеттерді Шәкәрім ақын «Ескі ақындық» атты
өлеңінде әсем ... ... ... жыраулар поэзиясының болмысын
ашады. Жыраулық поэзия табиғатына тән қыранның ұшқаны, ақ ... ... ... ... ... ... жыраулар дәстүрінен үзілмеген
алтын арқауды дәлелдейді:
Ойлай келсек, ескі жыр,
Салады тұлпар жүрісін,
Міне, байқа мұнысын.
Кейде жорға, кейде ... ... асар бел [53, 141 ... ... ... қасиеттерге басымдық беріп жағымсыз қылықты
қалай жоюдың жолдарын көрсетеді. Ақын үшін ... ... ... бір жолы – ... ... Ізгілікке кедергі  болатын ішкі
дүниедегі ... ... ... ... да ақын поэтикалық өрнекпен
көркемдеген. Ол ... ... ... ашу ... ... ... қасиеттерді тұмшалайтын жағымсыздығын ашады.
Еріншектіктен – салақтық,
Салақтықтан – надандық...
Бірінен-бірі туады,
Жоғалар сүйтіп адамдық [53, 102 б.].
Адамның ... ... ... ... ... тілегін орындауын көксеген
ақын осындай баяндаулар арқылы поэтикалық айшықты да ... ... ақын ... мәні мен ... ... мән ... ... қоя білген. Ақын ұғымында сөз құдіретті, ерекше – бір әлем. Сөз адам
өмірін айшықтайтын әрі адам танымын ... ... ... ... ... ... суреткер сөз астарының небір мән-мағыналарын ашып немесе
ауыспалы мәндегі ... ... ... ... орнымен де
пайдаланған.
Шошыма, достым, сөзімнен,
Сөз – Құдайдан шыққан бу.
Ұқпасаң, көр өзіңнен,
Жұтқызайын нұрлы су [52,  286 б.].
Шәкәрімнің сөз ... қояр ... ... ... жеңіл, жүрекке
жылы тиер» талабын тереңдете түседі.
Тәтті сөз бен түзу ой ... сыйы емес ... ... ... ... ... егеспе! [52,  123 б.].
Он бір буынды дәстүрлі қара өлең үлгісімен жазылған ... ... ... ... ... ... ... мәселесі, ұстанымы мен
мақсаты терең де мәнді. Ол өлең өлшеміне қояр талабын былайша өрнектейді:
Қауымның ... тап ... ... айт ... ... жырды жебелі оқтай,
Дәл тигіз қалағанға қас мергендей [53, 139 б.].
Ақын өз талабында ақындық дүниенің ... ... ... өзінің өмір жайындағы түсінігін, ұстанымын көкейтесті арман-
мақсаттарын бір ауыз өлең шумағына ... ... ... ... мен түрін, ырғағы мен бунағының қатар жымдасып келіп, тыңдаушысына
жетуіне айрықша мән беретін ақын:
Үйіріліп көкейіне ұйып ... ... ... жуып ... шөл ... ... тасып, дариядай құйып жатсын, – деп түйіндейді  [53, 140
б.].
Осы шумақтың ... ... ... ... ... ... ...  Ахмет Байтұрсынов ұсынған өлеңнің түр – тұрпаты мен айшығы,
көркемдік кестесі жөніндегі ... ... ақын өз ... ... отырған. Өлең сөзінің қуаттылығы ақынның жүрегінен шығып, ары
мен адамшылығын айқындап ... ... ... иеленген:
Арыңның болсын өлең айнасындай,
Көрікті, көптің ортақ пайдасындай.
Жосылып жатсын артта жортқан жолы,
Арынды асқақ өзеннің арнасындай [53, 140 б.], – ... ... ... өлең өнерін өзі ғана биік деңгейге көтеріп қоймай, өлең
жазуды ... ... жету үшін өлең ... мен ... ... ... ... іші мен сырты тең келетін көркем дүние жасау жауапкершілігін
ақындарға жүктейді. Абай ұстанған «іші алтын, сырты күміс» өлең ... де ... ... ... ... Шәкәрім ақын қазақ
поэзиясында қалыптасқан дәстүрлі поэзияны жаңа мазмұн, соны түр жаңалығымен
байытты.
«Шәкәрімнің ақындық ... атты ... ... ақын ... ... ... ... Сонымен бірге бұл тарауда  мәтіндік
тұрғыдан өзгешелігі бар «Қорқыттың сарыны» сынды өлеңдері де сөз болды ... ... ... ... мәні мен ... ... құлшынысын
арттыратын күші – саналы адамның ... ... ... ... ғұмырлы
дүние екендігі де қарастырылды.
 Өмір мен өлім жайын ... ... ... ... ... сүю
философиясын Шәкәрім ақын кейінгіге үлгі ... «Мен ... ... ... ... ... деп Қорқыт танымын өлең кестесіне салғанда да, ақын
сопылық сипаттағы астарлы да, бейнелі сөз бен ұғымдарға бой ... [53, ... ... ... ... ... рухани жоғары деңгейге көтеретін,
рухани тазару, дұрыстық, хақиқат жолы деген үлкен ізгілік ... ... өмір сүру ... таяныш еткен ақын өмір мәнін кетірер
залалды мінездерге ... ... осы ... ... ... пернесін!
Монтаны талай мұңдар бар.
Нәпсіге ерген сұмдар бар,
Адамды аңша аулатқан.
Алдамшы, арсыз жандар бар,
Ондайлар маған келмесін [52, 157].
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... ... да орны зор. ... «Иманым» атты топтама өлендерінде
сопылық ... мен ... ... қазақи жүйеге сай жүйеленген:
Кел, аяқшы, қымыз кұй,
Көпке бер де, маған бер.
Махаббат салды ауыр ... ... ақты тер [52, 148 ... ... соңында Шәкәрім Хожа Хафизден аударудың мәні бүгінгі қоғам
қажеттілігінен туған рухани сұраныс екенін, арақты-қымыз деп т.б. ... ... сай ... жазады [52. 149 б.].  Осы үлгіде жазылған ақынның
«Кел, аяқшы қымыз құй», «Кешегі басшы піріміз», «Қорқыт, Қожа Хафиз ... ... ... ... досыңның», т.б. «Қожа Хафиз
сөзінен» деп берген топтама ... бар. ... ... өлеңдерін
зерделей отырып Шығыс шайырының дүниетанымдық ой тереңдігін, хақты сүю,
адамшылық, махаббат, дүние, ... ... ... ... ... ... ... рухани үндестік табады. Өйткені Хафиз ғазалдарында Хаққа деген
махаббатты, дүние жалған, адам жан дүниесінің ... ... ... ... жан тазалығын жырлайды.
Дегенмен ақын сопылық қалыпта емес, ... ... ... ... сай,
ұлттық поэзия тудырып оқырманына ұсынған. Сопылық поэзияның бай мазмұны мен
түрі қазақ ақындарының жақсы мен жаманды сынау, ... ... ... ... өмір мен өлім ... ... ... шығыстық әдеби тәсілдер мен амалдарды көркемдік құрал ... ... ақын ... ... ... мен түр ... тәлімдік жағынан сапасын арттырған. Сопылық танымның қыр-сырын
терең білген Шәкәрім де қазақ ... ... ... ... жинағында астарлы сөз тіркестерін қолдану арқылы жаңа ... ажар ... Ол ... ... әр ... мен тармағындағы тың
теңеулер мен метафора,  символдарды ұлттық тілдің лексикалық ... ... ... ... ... ... ұлттық
дүниетаным аясын ұлғайтқандығымен сипатталады.
Жар сипатын білсеңіз де,
Нәпсің өлмей, деме Жар.
 «Сен – ... деп ... ... оқ боп ... [52, 231-232 б.].
Қазақ ақындары Құран іліміндегі тамаша қағидаларды, қазақ қауымына
өлеңмен ... ... Олар өз ... ізгілікті,
адамгершілікті, әділетті, махаббатты бейнелеуде әуезді, бейнелі өрнектерді
де орны-орнымен пайдалана алды. Әсіресе, Шәкәрім ақынның ... ... ... ... ... денінде сопылық шығыс әдебиетінің терең де
бейнелі тұстары бар.
Шәкәрім – өлеңге аса құрметпен ... ... ... адам,
өлең, өнер және кәсіп, еңбек жайындағы өлең нақыштарын «қиыннан қиыстырып»,
ерекше өрнек салуынан және ... ... ... мен бай ... ... ... ... ... ... «Еңлік – Кебек» «Әңгіме
алдында аз ... ... пен ... ... «Әңгіменің сыры»,
«Дубровский» «Сөз алдынан» деген сөз басымен басталады. Бұларға ортақ жай ... ... сөз басы ... толғаммен басталып, онда ақынның
адам, өмір, қоғам жайындағы дүниетанымдық толғамдары ... ... ... ... ... – ақын ... тән ... кейінгі Пушкин шығармаларының қазақ ... ... ... ... шоқтығы биік. Ақын Пушкиннің «Дубровский» мен
«Метель» әңгімесін 1908-1912 ... ... ... аударғанда әрбір
сөзінің мәніне терең үңіліп айрықша мән берген. Оның ... ... ... ... ... ... ... адамзаттық мәселелерді
қозғайтын ойларымен өз жандүниесі де үйлесім тапқан.
«Сөз алдында» адам баласының ежелгі дәуірінен бастап, бүгінге дейінгі
кезеңіне шолу ... жер ... ... неше ... ... оқиғалар мен
адам баласының бойындағы жат ... ... тиек ... ... ... ... міндетін ақын:
Мақсұтым: ғибрат үшін айта кетпек,
Адамға үлкен міндет – ... ... ... оны ұғып ... ... ... әр іске адам жетпек, – деп түсіндіреді.
Ақын бұл шығарманы ... ... ... ... мұны ... ... қабылдай алмайтындығын да ескертеді [53, 412 б.]. Еркін аударма
арқылы да ақын ... ... ... ... ... түсінікті баламалар мен әдіс-тәсілдер сипатындағы жаңаша сөз
қолданыстарымен толықтырды. Сөз басының әрбір жолы ... ... ... дүние жайындағы  танымдық көзқарасын айқындайды. ... ... да осы ... ... ... тұрмайды дүние жай,
Келер, кетер адамзат із қалдырмай.
Сол өткен көп заманның бір кезінде,
Болыпты Троекуров деген бір бай [53, 412 ... ... ... ... ... қарама-қарсы кереғар ұғымдарды
қатар салыстыра қолдану – Шәкәрімнің поэзиясында жиі кездесетін көркемдік
тәсіл. Осылайша ақын шағын лирикалық өлеңдеріндегі терең ойлы ... ... ... жеткізе білу шеберлігін дастандарында одан ... ... Ол – ... ... ... ... озық үлгісін көрсеткен
көркем сөз шебері.
Ақылсыз мал мен мансап кім екенін,
Сырты – адам, іші – шошқа, сұм екенін,
Алла ... ар ... адам ... ... шын ... [53, 412 б.].
– деген шумақтардан ақын қаламына тән көркемдік ... ... ... ... ... ... «сырты – адам», «іші – шошқа»
сынды бейнелі образдар ақынның ... ... ... ... ... ... ... Шумақтың соңғы екі жолында ақыннның
бүкіл шығармасына арқау еткен «арлы адам», «иманды ... ... ... ... ... ... ... алшақ кетпей, ұлттық
сипатқа, ұлттық ұғымға сай еркін аударған. Сонымен қоса ... ... ... өз ... ... ... Ол Пушкин туындысын ... тән, ... да, ... ... төл ... ретінде сөйлетті.
Ақын шығарманы сөзбе сөз емес, негізгі ойды ... ... ... ... ... ... шығармашылығының идеяларына ғана емес, оның
әділетсіздік, надандық пен зұлымдық, сонымен қатар, адамгершілік, ... ар ... адам жан ... ... ... ... мал сүймей, адам сүйгіш
Қиянат, залымдықты көрсе күйгіш.
«Мал сақтама, ар сақта» деп ойлайды.
Адамдық әділетті ерте түйгіш – дейтін жолдары [53, 413 ... ... ... ... ... ... деген халық даналығын
ұстана отырып, тәржіманы ұлттық дүниетанымға ... ... ... ... ... ... де ... қазақи нақышпен еркін
де, жатық ... ... ... ... ... ... жағынан да
жаңаша бір белеске көтерді.
Ақын монолог, диалог, ... ... ... ... ... ... ... негізгі кейіпкерлер бейнесін ашуда ... ... ... ... ... қадірі елге мол-ақ,
«Сүйек қайда көп болса, ит сонда», – деп,
Үйінен үзілмейді мың-сан қонақ [53, 414 б.],
– деген авторлық баяндаудың ... оның кім ... мол ... береді.
Абай мен Шәкәрімнің аудармалары жөнінде А.Исмакова: «Иное предпочтение
обнаруживается в казахских переводах. Не случайно обращение Абая к переводу
реалистического ... ... ... ... ... ... ... Л.Н.Толстого. При этом мы знаем также, что ... Дюма еще во ... ... Абая ... степными
«әңгімеші», как необыкновенные «әңгіме» о дальних странах. Этих имен
достаточно, чтобы ... и ... ... ... ... литературы»,
– деп ой тұжырымдайды [50, 134 б.].
Ол ... Абай ... сара ... ... ... кеңейткен, шәкірттік
ізетінен еш уақытта жаңылмаған. Ақынның «Жастарға» деген өлеңінде ... ... ... ... аңғарылады. Мұнда Абайдың рухани тұлғасы
сомдалып, оның биік ... ... ... үлгі ... ... Абай ...... даналықтың, ізгіліктің, адамшылықтың
үлгісі:
Мынау Абай – бір ... жол ... ... ... ұғарлық.
Амалы жоқ, айналды енді бізге,
Күн туды етегіне жабысарлық [53, 33 б.].
-деген жолдарда Абай халықтың рухани ... ... ... ... ... әділдікті мұрат етуші ретінде танылады. Шәкәрім ақын Абай
тұлғасын ... ... ... ... оның  ұстанған мақсатын,
шығармашылық ... ... ... түсіне отырып оны көркем бейнелей білген.
Абай шығармаларының өзегіндегі адам тәрбиесі, ... сүю, ... ... ел ... рухани дамуға қол жеткізу мәселелерін де
Шәкәрім ақын өзінше ... жоқ бұл ... ойға ... ... бой сынарлық.
Білім іздеп білуге кесел болар,
Көрсеқызар, көзі ашық бос құмарлық [52, 33 ... ... ... қасиеттердің туындауын адамгершілік ақыл-ой,
білім, еңбек бәрі де ізгілікке ден ... ... ... ... ... да – Абай үлгісі. Екі ақын да адам бойындағы жағымсыз ... жолы ... ... ... еңбекті бірінші кезекке қояды.
Көрсеқызарлық, ... ... ... ... ... – адамның ізгі
 қасиетін тежейтін залалды іс. Бұл тек қана ... ... ғана ... ... ... ... тастайтын зиянкес екендігін баса айтады. Ендеше,
осылардан арылтатын құралдың бірі – Абайдың рухани дүниесі, Абайдың ... ... ... тану ... ... Ақыл, жүрек, ақжүрек, ой
ұғымдарының дәріптелуі – Абай ... ... ... ... ... ... ... философиялық көзқарас, ... ... жан, ... ... адамгершілік туралы ойлары да Абай
дәстүрінің ықпалы ... дау жоқ. Абай ... ... ... ... ... ... адамзатты сүйген, әдiлеттi ту еткен махаббат иесі ретінде
сомдалған. Алайда «толық, түзу ... ... ... ... ғана ... ... те адам ... Аллаға құлшылық ету, iшкi
дүниесін жетілдіру, қанағат, рахым, ... ... ... ... ... қағидалардың негізі.  Сондықтан да ақын «Ақыл, қайрат, жүректi бiрдей
ұста, Сонда толық боласың елден бөлек» – деп ... ... ащы ... пен оптимистік үнге толы. Ақыл-ой, сезім
деңгейі ерекшеленіп, дербестік дәрежеге ... ... ... ... діни ... мен қоса ... ... абстракциялық ойлау мен
логикалық жүйені біріктірген, рухани таза ... ... ақ ... ... ... адамның,
Таппасы жоқ бұл өмірде.
Осынымды ұқ, балам! [52, 270 б.] 
       
Екі ғұлама көзқарастарындағы ортақ желі – өлім мен өмір ... ... мен ... ... бір құдай, діндер қанша көп болса да, ... ... да, ... ... бір себебі – Жаратушы. Жаратушы
мейірімді және ... ... ... ... анық ... ... жан мен тән ... сөз қозғағанда, жан мәселесіне айрықша
мән береді. Абай ... ... мен жан – мен ... ... ... ... тән қамы үшін жұмсап жүр. Соған қызмет етеді» деген ұғым басым. Өмір
жайындағы Абай толғаныстары мен ойларын ... ... ... ... ... у ...... Абай тұжырымдары Шәкәрім толғамында:
Кейбіреулер жазады: «Қу өмір» – деп,
«Тұрағы жоқ алдамшы су өмір» – деп,
«Көрген қызық, қылған іс-бәрі де ұмыт,
Иә, ... яки түс, у ... - деп ... ... ... адам ... ... өз бойыннан іздеуге міндеттейді.
Қанша тілегіңе жетсең де, бақытқа кенеліп ... да ... ... ...... Адамның жалған дүниеде мазмұнды өмір сүруінің
маңыздылығын өмірдің қас-қағым ... ... ... жайында ой
қорытады:
Суынан да
Уынан ... жоқ ... [53, 94 ... мазмұны терең өлеңінде ақын ұғынықты оймен ... ... ... бейнелейді. Бұнда негізгі ой адам өмірінің қысқалығы, алайда оны
мағыналы өткізу маңызды екендігі ... ... ... ... ... ... Абай қара
сөздеріндегі үлгіні парасаттылықпен, байыппен пайымдап, зерделеуі «Жан ... ... ... мен ... ... жан туралы», «Мен адамның таппадым
ақылдысын» т.б. ... ой ... ... ... «Тіршілік жан
туралы», «Дін», «Мақтау мен сөгіс», ... пен ... ... т.б.
өлеңдерінде Абай зерделеген ... ... ... ... Халыққа
ғибрат ұсынған данышпандардың екеуі де түзу тіршілік жасаудың жолы  білім,
біліктілік пен ... ... ... алға ... адам баласының бір-
біріне мейірімді, қайырымды болуын тәңір алдындағы парызы деп ... да ... ... ... ... құтын қашырып келе жатқан
кемшіліктер – ... ... ... жалқаулық екенін айтуда да
ойлары үндеседі. ... ... ... ... өз ... жайында мағлұмат беретін
«Мұтылғанның өмірі» атты шығармасының лирикалық кейіпкері – ақынның өзі.
Мұнда ... ... ... ... ... көзқарастары мен ақынның
поэзиядағы өзіне тән ... мен ... әлем ... ... өз ... ... ... арқылы өзін таныту, сонымен қоса
ақынның тұлғалық сипаты дараланады. ... жас ... ... ... адам ... зерделеп, зерттеп, сонымен қоса, ақынның тыныс-
тіршілігі суреттеледі. Балалық кезең бес жас пен он бес жас ... ... ... ... бала ... мен ... жасқа
жеткенде кейіпкердің білім, ғылымның маңызына мән берген кезеңін көреміз.
Одан әрі Мұтылған тағдыры қазақ халқының ... ... ... адам мен ... ... ... ... арқылы көркем өрнек
тапқан. Мұнда кейіпкердің өмір мен танымын, ішкі рухани сілкінісін баяндау
және ... ... ... ... роль ... тұр. ... баяндауды монолог түрінде құрған. Автор өз идеясын Мұтылғанның
монологы ... ... ... Ақынның көркемдік талабы ... мен ... ... ... ... ... ... қырынан аша
отырып, қазақ поэзиясына адамның ішкі ... мен ... ... ... ... енгізген.
Шәкәрім поэзиясының негізгі арқауы – адам болмысы. Ол ... ... ... ... және ... құбылыс ретінде үнемі зерттеген. Ақын адам болашағына, оның
рухани ішкі әлеміне және қуатына ... жан, ... ... мәселелерін сөз еткенде ақын, ондағы адам
орнын ізденіспен ... Осы ... ақын ... көп ... таба ... ... жан, ... ғалам жайлы ой толғаған Шәкәрiм ақынның
шығармашылығы өзiнен кейiнгi ... ... бай ... ... қала бермек.
Шәкәрiм – ақыл-ой, сезiм деңгейi ерекшеленiп, дербестiк дәрежеге
жеткен, ... ... ... ... дiни ... мен ... тұжырымдар, абстракциялық ойлау мен логикалық жүйенi ... таза ... ... адам болу үшiн ... ... ... ақыл, қажырлы қайрат,
ыстық жүрек қажет дейді. Оның бiреуі кем ... ... адам деп ... ... бұл тақырыпты өзiнше жаңа қырыннан көрсетуге ұмтылған:
«Мейiрiм», «Ынсап», «Әдiлет»,
«Шыдам», «Шыншыл», «Харакет»,
Түп қазығы: «Ақ ниет» ... ... ел қылу [52, 237 ... ... ... ... ... ақыл сияқты адами сапалардың қатар
болуын, адам бойынан бiрдей көрiнуiн қаласа, ... ... ... ынсап, әдiлет, ақ ниет сияқты сапалық қасиеттердi уағыздау басым.
Адами қасиеттердiң түп қазығын ол адалдық пен ақ ниетке ... ... жан ... ... оның ... ... тартымдылығына
әкелетiндiгiн дәлелдейдi Шәкәрiм. Ал шын әдiлет, шын ... ... сүю ... ... сүю ... ... – дейдi ақын.
 «Ақ жүрек» ұғымы да Шәкәрiм өлеңдерiнде терең ойларды, ... ... Бұл ұғым ... ... ... ... ... адам тек әдiлет пен шындықты қалайтын адам. Ақ жүректi адам ешкiмдi
алдамайды, өтiрiк айтпайды, ... ... ... ақ ... ... ... пен өркениетке тек ақ жүректi адамдар ғана
жетелейдi деп есептейдi ақын.
«Арлы ақыл» – жақсылық пен әдiлет жолына қызмет ... ... Шын ... ... болады. Арлы ақылы бар азамат өмiрiнiң мәнiн елiне,
жерiне қызмет ету деп ... Арлы ақыл ... ... ... пен ... жолына бағыттайды. Арлы ақыл иесi ... ... ... үшiн ... ... ... деп бiледi.
Адал еңбек, ақ жүрек, арлы ақыл бар жерде адам ... ие ... ... ... алдауға тосқауыл қояды. Осы ... ... адам түзу ... ... Адам ... - ... мен ... жаратушыны шын сүю басталады деп тұжырымдайды. Мына бiр өлеңiнде
ақын:
Ескiден қалған сөз терiп,
Өз ойымнан өң ... жөн ... едiм ... [52, 105 ... ... ... мақсатын ашып айтады.
Айла күш – айуандықтың ең жаманы,
Боқты боқпен жуғанмен ел түзелмес
Ар түзейтiн бiр ... ... ... әдiл ... [52, 86 б.].
Мұнда ақын адамның бойында әдiлет, мейiрiм, ынсап, ақ жүрек, таза ақыл
болмайынша, зұлымдық, әдiлетсiздiктер, ... ... ... ... ... дәлелдеп көрсетедi.
Шәкәрiм адам өмiрiн түзетерлiк әдiлет, ынсап, ... ... ... қиянатқа жол бермейтiн бiрден-бiр құрал деп
есептейдi. ... ... iшкi ... мазмұндылығын адамды нәпсi сияқты
тән құмарлығын тиюға одан бойды алшақ ұстауға ... ... бiрi деп, ... ... дейдi:
Адамның сыртқы дене жаралысы,
Нәпсiсi айуанмен анық теңдес,
Бөлектігi – жалғыз-ақ таза ақылда,
Әлiң келсе, жол тап та ... ... [52, 86 ... ақыл ... ... мән бере ... таза ақыл ұғымын ұсынады.
Ақын «көз» ұғымын да жандандырып, бейнелі образ жасайды: «Бас көзiмен
қарасаң, ...... Анық ақыл ... қарағанда, Өзiн берер қалыңға ол
қызды алған [52, 50 б.] – ... ақын ... ... ... ... да жаңаша мән-
мағына үстейді: «Нәпсi үйiнде байлаулы Ынсап жатыр, Мұның емiн, тегiнде,
сол аша ... [52, 50 б.]. Яғни ... ...... ... ... әрекеттерiне тосқауыл қоя алмаған адам нәпсiсiне де тосқауыл қоя
алмайды. Ынсап, ұят, ар, ... ... ... ... ... ... ... нәпсiге тежеу салады.  Ақынның дерексіз заттарға жан бітіріп
кейіптеуі – оның ... ... ... ... ... қойған үлкен мақсатының бірі – «түзу адам» мәселесі.
Мұны ашудың оңай емес екенін ақын жақсы түсінген. Сондықтан ақын ең ... ... ... ... ... ... арттыру, көп іздену, еңбектену.
Поэзиясындағы «түзу адам», «шын таза ... ... ... ... ... ... үнемі баға беріп отырады. Осы ... ашу ... ... Өлең ... айрықша мән берген ақын, шығыс шайырларының ... ... төл ... орыс ... озық үлгісіне ден
қойып, оны поэзиясында орнымен пайдалана білді. «Жақсы адам», «таза жан»,
«түзу ... ... ... ... ... сөз қолданыстарын пайдаланады.
Мысалы: «Шын таза жан», «таза ақыл», ... ой», «шын сыр» ... ... ... сұлу да, ... ... логикалық дәлдік пен
ойлау, тұжырым жасауда ақындық болмыс пен дүниетаным ерекшелігі ... ... сыр, ... ... мен ... ... ... көркемдеуде
ақынның «сырлы сөзім сырды ашты» деген ойлы да, әуезді де, мазмұнды ... ... ... ... ... Осы ... ақынның
поэма жанрында да қазақ әдебиетіне, поэзиясына қомақты туындылар ... Оның ... ... ... мен түр ... ... ... қызық, тақырыбы мен идеясы зор туынды.
Шәкәрімнің қазақ ұғымына жатық бай тілмен ... ... ... ойлы образдар мен сезімге толы өлең өрісінің бір ерекшелігі
поэманың соңында тақырыпты қорытындылап, өз ойын ... ... ... ... сөз  – ... ... аз-ақ кейін көрген күнім.
Мен ондай қызға ғашық ... ... ... қалың, шын осыным [52, 396 б.].
Осындағы «ғарыппын» деген сөз әдетте сопылық ... тән сөз ... ... ... жиі ... Аллаға ғашықтық, «дидар
көруге» ұмтылыс, міне, осы кезеңдегі терең толғанысты көрсететін ... ... де, ... ... ақын ... пайдалана білген.
Осылайша «ғарыппын», «дерттімін» сөздерін ақын өзінің ... ... ... өте ... ... ... ... беруде әділеттілік пен мейірімділік, тазалық
ұғымдары арқылы идеалды, ... таза жан ... ... ... – ақын ... ... өн бойында көтерілген ... ... ... ... ... ... үлгісі. «Шын таза жан
тазалықпен, Тәңірісіне бармақ ол» ... ...... ... ... заңды жалғасы. Ақын негізгі кейіпкерлер арқылы өмір,
дүние, болмыс, жан, махаббат, жаратушы ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Шәкәрімнің поэмалары – қазақ поэзиясында орны бөлек, ерекше туындылар.
Оның қаламынан туған ... ... ... ... поэмаларының өзіне дейінгі дастандардан ...... не таза ... ... ... ... ... тән күрделі
проблемаларды қоюымен қатар, оларды ... ... ... ... «Қалқаман-Мамыр» мен «Еңлік-Кебек» – қазақ
әдебиеті ... ... ... ... ... жаңа әдеби дәуірді
туғызған ... Бұл ... ... ... тақырыбына
арналғанымен, тақырып пен сюжетті меңгеруі жөнінде өзіндік дүниетанымын,
қазақ ... тән ... ... байқатты» [34, 11 б.].
Мысалы «Еңлік – ... ... жеке ... жалпының шешіміне
қарсылығы өлімге әкеліп тірейді. Өлім көпшілік қауым қолымен ... таза ... ... көзқарасы, тұжырымы поэманың прологы
іспеттес. Осы шығармада дерексіз «ақыл» сөзін ақын ... ... ... ... ... ... ... бейнелі образдар мен айшықтауларды
әрбір өлең жолынан келтіруге болады. Мұндай көркемдік компоненттерді орынды
қолдану – ... ... ... ... түскен. «Ақылдың» адам
өміріндегі маңыздылығын, мәнін ... үшін ... ... ... ... жиі ... ... пролог пен эпилогтың атқарар міндетіне ақын
мұрасын зерттеушілер де жетькілікті ... мән ... ... ... ... ... Кебектің тағдырына тікелей қатысты. Болашақ жайында
болжау жасау, болатын оқиғаны алдын-ала ... ... ... де ... келе ... ... ... Ақын осы тәсілді дастанда ұтымды
пайдаланған.
Р.Нұрғалиевтің: «Қазақ дастанында «Еңлік-Кебек», ... ... кең ... дәстүрі қалыптаса бастады», [41, 240 б.] – деп
тұжырымдағанындай поэмада диалогтың орны ... Екі ... ... ... мен ... ... екеуінің ішкі әлемін айқындауда маңызды
орын алып тұр. Сонымен ... ... ... небір бейнелі оралымдар
автордың танымы мен көркемдік шеберлігін танытады.
«Өнімсіз іс болмайды өмірге сеп», «Жақсы әйел ... ерді ... ... ... ... ... «Аз күндік арам жүріс аужал емес», «Тең
көрмесең ... ... ... істі ... алла ... ... жауа ма құры ... «Ындыңмен ұнатсаң, бер қолыңды», «Ақыл ... сау ... т.б. ... ... қыз бен жігіт диалогында көптеп
кездеседі. Диалог-кейіпкерлердің адамгершілік пен адалдық, әділет махаббат
жолындағы ... ... ... ... ... автордың
танымдық деңгейін танытуда зор қызмет атқарып тұр.
Адамның ішкі психологизмін көркем бейнелеуде ... ... ... мұңы, олардың ішкі әлемі, қоршаған орта әсері поэманың
көркемдігін аша ... Ақын адам ... ... ... ... ... сәттерін, қоғам мен заман шындығын
бірлестіріп, сан алуан түрлі салыстырулар мен ... ... ... ... ... ... ... бұрын оған дейінгі уақытқа
шегініс жасау – ақын қаламына тән ... ... ... ... ... арқылы Нартайлақ пен Айсұлудың арғы аталары арқылы ... ... ... Алда болатын оқиғаның бір сырын айта отырып, ... ... ... ... ... ... негізгі жетістігі болса,
автор осы ... ... ... ... ... бардым сол Ақтасқа түлкі қағып,
Үңгірде өткенді ойлап тұрдым бағып.
Тастағы қырау еріп күн ... да, ... де жас ... ағып [52, 312 ... дей ... ... ... де трагедиялы екендігін алдын-ала
байқатады.
Дастанның көркемдік кестесін толықтыра ... ... бірі – ... мен ... ... ... ... Ақын негізгі оқиға желісін 
автор сөзімен толықтырып отырады.
 Нартайлақ – үлкен махаббат иесі. Автор оның ... ... ... адал ... ... адамгершілік қасиеттерін  жастарға үлгі
етеді. Кейіпкер сөзі мен диалогтың ... ... ... ... аша түседі. Оған Барғана мен Күнсұлу арасындағы диалог мысал
бола алады.
Сондай-ақ ... ... ... ... тұрмысын, мал
шаруашылығымен айналысқан тіршіліктен аз-маз ... ... ... ... ... эпитет, теңеу,  метафоралар жиі
ұшырайды.
Дастандағы кейіпкер сөзінен авторлық ... ... ... ...... ... ... имандылығы күшті, түсінік-танымы терең
адам. Өлім ... ... ... ... сабырлылық, өлімді заңдылық деп
қабылдау, артында қалған Қалқаманға өмір тілеу, Көкенайға барар жерінің бір
екенін ескерту, иманын ... – оның ... ... ... ... ... ... пен кейіпкер сөзінен заман келбетін, адамдардың ішкі
жан дүниесіндегі әртүрлі сезім күйлерін (психологизмін), оқиғаның шиеліскен
тартысын айқындауға болады.
Осындағы «Аз ... ... ... ішкі сапасының дұрыстығы мен кері
жақтарын ... ... ... ... қолданылады. «Ақыл» сөзінің өзін
жақсы сапада және кері істерге бұратын бағытта да болатынын ... ... ... де, ... тілмен ой мен тілдің үйлесімділігін сапалық
дәрежеде береді. Әрбір ... ... пен ... ... мәнін,
мазмұнын әсерлілікпен жеткізеді. Өлеңдердің әр шумағындағы сөз бен ... сөз ... ... тереңдігінен келісімділікті көреміз.
Дастандарындағы  эпилог та, пролог та ... ... ... ... ... де ... ... толықтара түседі. Мұндағы
ақыл, тағдыр, нұр, тән, жан деген әрбір жеке ұғым терең ... ... ... танымдық дүние әдемі поэтикалы бейнелі ... өлең ... ... ақын ... басты кейіпкері адамның ішкі жан ... ... ... түрге еніп, ақын поэтикасының көркемдік
келбетінің ерекшелігін айқындайды да, ... ... ... ... ... күйге түседі. Мәселен: ақыл, жан, тән, нұр, ... ... ... образға еніп әрқайсысын жеке әрекетпен сипатқа ие болады.
Сөйтіп ақыл бере алмай адал көмек,
Зұлымдықпен адамды адам жемек.
Адал еңбек, ақ пейіл, мейірім жоқ ... ... таза ақыл өлді ... адам – ... ... ... ... қоймайды ешкімді сау [52, 156 б.].
Әсіресе ақын поэзиясында адал еңбек, ақ ... ... ... осы
өлеңінде шешімді роль атқарып тұрғаны анық.
Шәкәрімнің Меккеге  қажылық ... ... ... ... бір ... көрініс тапқан. Бұл әсіресе, «Иманым» атты жинағындағы
өлеңдерінің сыры мен ... ... ... ... ... түсініктерді ой қорында қорытып ұлттық туынды ретінде
тудырып, әдеби поэзиялық, поэтикалық өлең ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері арқылы
жаратушы, махаббат, имандылық, ізгілік, т.б. мәселелерін жырлайды.
Өмір сырын көздесең,
Жарға шоқын, жаннан ... ... ... сұлу ... без, [52, 229 ... ... мәнді өлеңдерінде астарлы да, бейнелі мағыналы ой мен ... ... ... ... таза ... жаратушысын сүйетін, мейірім мен
тәубәшіл, қанағат иесі ретіндегі бейнесін ақын «шын таза жан» ... ... ... Ал енді ... пен ... нәпсі мен
байлыққа құмартқан, өтірікші, күншіл адам кейіпіне «ақ жүрек пен ... адал ... ... ... ... ... ... шалдығу, «ғаріптік күй» кешу, санаға салмақ
түсіріп, ... мұң мен зар ... жан ... ... ... ... қарай үйіріп жететін ғаламат бір күшке тең құбылыс. Шәкәрім
жырлаған Мәжнүн бейнесінде бұл фәниден ... таба ... ... ... ... осы ... түсуіне себеп – Ләйліге ыстық ықылас пен
құдіретті сезімнің әсерінен пендеуи тіршілік рахатын тәрк ... ... ... ... ... жан образы көрінеді.
Бұл тұрғыда Шәкәрімнің сопылық дүниетанымы, сопылық поэзияның өрнегі
анық көрінеді. Қос ... ішкі ... ... ... ... құмарлықтан жан ләззатын жоғары қояды; қандайда пенделіктен ада,
биік бір рухани тазалық қана ... ... ... ... ... ... ... сопылықты дәріптеуде
Шәкәрім теңізден маржан сүзгендей ... ... ... ... өз ... ... ... білген. Сондай-ақ, Шәкәрім ақын бұл
қасиетті «іштегі от», ... ... ... ... ... арқылы да
көрсете білген: «Іштегі ғашықтықтың қызуы өтіп, Ләйлінің бара жатыр үсті
жанып». ... ... – он бір ... ... поэтикалық
қолданыстар мен бейнелі оралымдарға бай туынды.
Өлең өрнегіндегі сұлу да, әсерлі ... өлең ... ... ... мен ... бірлікте ұстап көркемдеуде ақынның «Сырлы
сөзім  сырды ашты» деген ойлы да, ... де ... ... ... ... ... Әрбір жеке сөздердің мағыналық құрылымын
кеңейте отырып, ақын жаңа сөз ... жаңа ... ... ... «шын ... «таза ой», «таза жан», «тәтті тіл», «от жүрек», т.б. сөз
тіркестерін жеке ... ... кең ... ... пен ... образдар жасайды.
Поэмалар сюжеті кейіпкерлердің ішкі психологиясына, жан ... ... ... іздеуге құрылған. Поэмаларында тұрмыстық,
күйінің белгілері аз көрініс береді, тіптен жоққа тән. ... ... ... деңгейде емес, кейіпкерлердің рухани дүниесін,
еркіндігін ашуға бетбұрыс жасаған туындылар. ... ... ішкі ... ... ... ... Ақын қай тақырыпты алса да
махаббат мәселесін алғы кезекке ... ... ... ... ... елге, жалпы адамзатқа, жерге, елге, деген ақын жүрегінің ыстық
ықыласы мен ізгілігін танытады.
Оның ... ... ... ... ағымының, қоршаған ортаның
ықпалына кіріптар емес. ... олар ... жан ... деңгейімен ғана іс-
әрекетке баратын, өмірлік ... адам ... ... ... ден ... ... ... ақынның дүниетанымымен көзқарастары,
ақындық принциптері мен көркемдік ... ... ... ... ... ... қолтаңбасы өзгеше.
Ақын бірде-бір кейіпкерінің сыртқы портретін ұзақ суреттемейді. Қысқа
ғана суреттеп, келте қайырып отырады. ... ақын ... ішкі ... терең мән береді. Ішкі дүниені ... ой ... ... оның ... ... мен сырларына үңіледі. Ақынның шеберлік
әлемінің небір ой ... мен ... ... ... ... тәнті
боласыз.
Шәкәрім поэмаларында кейіпкерлерінің рухани ... оның ... ... ... сезімдерін, қоғамдық құбылыстармен
салыстырып көрсете білген. Адамның даму, ... ... ... ... ... ақын ... ... жатық берген. Себебі, ақын адамның
күрделі де, ... жан ... ... ізгіліктің рухани
тазалықтың, қоғам, заман ауқымынан биіктігін дәлелдей көрсеткен.
Аң да, құс та, жел де, ай да, ... да ... ... қосылып
жабырқайды, мұңаяды. Мәжнүн ішіндегі дертінен өзі айрылғысы келмейді. Ол
осы күйіп-жанған, ... есі ... ... ... ләззат алып,
бақытқа кенелді. Өзі бар ішкі болмысымен, бар жан-тәнімен осы ... ...... ... жауым – рахат» деген Мәжнүн махаббат
күйіндегі халінен, өзіне ғана аян жан ... мен ... ... ... ... ... жаратқанның махаббат сипатынан нәр алған,
адамның ең бір сәби кезеңіндегі қалпын, жан ... ... ... белгісін көруге болады. Мұндағы «Ішкі от», «іштегі дерт» «іштегі жалын»,
«ішкі қайғы», т.б. тіркестер адамның ғашықтық ... ... ... дүниесін, сезім күйін аша түскен.
Иассауидің Аллаға ғашық болудың жолдарын ... ... ... от,» ... ... «ғашық оты» т.б. сияқты тіркестер
де поэмада ғашықтық сезімнің мәнін ашуда ... ... ... ... ... ... тән бейнелі сөздің Ләйлі мен
Мәжнүн ... жиі ... ... сөзі бірде кейіпкер сөзі ретінде,
енді бірде ... сөзі ... ... отырады. Бұл сөзді кімнің аузына
салса да ақын сол кейіпкерлердің жай-күйін білдіріп отырады. ... ... ... ... ... ақын өзін де ... ... адам сезімін жеткізуде табиғат ... ... орын ... ішкі ... ... игерудің тетігі ретінде табиғатпен
тілдестіру ... ... ... ... ... жан ... ерекше байланыс көрінеді.
Сондай-ақ ақын бір-біріне кереғар ұғымдарды ... ... ... пен жау, ... мен ... ащы мен тұщы, қыс пен жаз, т.б. кереғар
ұғымдарды бірін-бірі ... үшін ... ... ... да ... мәнін арттырады. Адамның ішкі сезімін суреттегенде адамшылық пен
арлылық, ізгілік, махаббат, сабырлылықты, осыларға қайшы ... ... ашу, ... ... ... ... кері ... ұғымдармен
үнемі теке-тірестіріп, салыстырып, сақтандырып отырады. Бұл – ақын
поэзиясына ғана тән ... пен ... ... көркемдік дәрежесін арттыратын адамның ішкі әлемі мен
сыртқы ... ... ... пен ізгілік, зұлымдық пен
әділетсіздіктер қатар түзіліп, ... ... ... ... ... ақын шеберлігі мен дүниетаным кеңістігі айқын көрініс береді.
Оның шығармашылығы адам болмысының жаратушымен ... ... ... ... ... ... үлкен арнаның бірі
екенін аңғарамыз. Ақын поэзиясы мен философиясы жаратушыны сүю ... ... ... ... ... ... ... бейнеленуі» деп аталатын
үшінші бөлімде ақын ... тың ... ... айналысқа енгізіліп,
Шәкәрімнің балаларының тағдыры ... ... ... ... ... баласы Ахаттың Шәкәрім ақынның мол мұрасын ұрпаққа
қалдырудағы сіңірген ... сөз ... Оның ... жүйе кезінде-ақ
Шәкәрім еңбектерін Ұлттық кітапхана және Ұлттық академияның кітапханаларына
өз қолымен тапсырғаны анық.
Ақын «Мұтылғанның өмірі» ... ...... ... ... адамның жас ерекшелігі туралы жырлардың дәстүрлі жалғасы. Мұнда
бала жасынан қартайғанға дейінгі өмір белестерін көркем бейнелей ... ... ... ... ... ... ... күткен мінезін де ашық көрсетеді.
Болыстықты өз еркімен қаламағанын, оның елдің қалауымен жасалғандығын ашып
айтқан ақын сол болыстықтың ... ... да ... Ел ... ... ... ... алмайды. Оны ақынның «Жүрекке төгіп
қанды ірің», «Ағызды ірің жарадан», «Жарылды жүрек көргенде», «Қан ағызса
мұртымнан», т.б. ... ... ... ... «Екінші түні қалғанда» өлеңінің көркемдік ерекшелігі – дәстүрлі
эпикалық дәстүрді жалғастыруында. Жеке ... ... ... ... мен ... ... ... арқылы кейіпкердің жай-күйі сипатталады.
Бұрын соңды ақын ... ... бұл ... дәстүрлі төл
әдебиетіміздің ақындық талантпен, жаңа өрнекпен қайта жаңғырған түрі.
Шәкәрімнің ел ... ... ... ... ... болуын
аңсаудан туған өлеңдерінде ел бірлігін сақтау жауапкершілігін алға ... ... ... игілігі емес, керісінше оны жаныштау, қорқыту мен тонау
екендігін сездіреді. Ақын ... ... осы ... ... Адам ... ... ... арда және отбасы ынтымағында деген
идеяны уағыздады.
Екіншіден, ақын қазақ жұртына тән бойкүйездік пен ... ... ... ... ... баса ... Сол себепті
өзгеріп жатқан дүниеге жаңаша қарауға және дұрыстыққа ілесе алмай, артта
қалып қою ... ... ... екенін көре білді және ... ... ... ... ... осалдығынан.
Жаратушыны тану, ақиқатты және жаңашылдықты білуде, оларды ... ... ... ... тұстары көп деп көрсетеді.
Төртіншіден, кемшіліктердің бірі – руға бөліну, татулықтың ... ... ел ... кері ... ... – деп ... ... басқарып отырған төбе топтың, халық еңбегін жеп, ... ... ... ... ... кертартпа құбылыстар қазақ болмысына
кері әсерін тигізеді, – деп қорытынды жасайды.
Кезінде ... ... ... ... оның ... «Айқап»,
«Қазақ» газет-журналдарында көптеген ... ... ... бес ... ... ... сұраймын» мақалалары жарияланған.
«Би һәм билік туралы», «Қазақта ай аты ... ... ... ... ... барша қазақ ағайындарына ашық хат», «Сын әм ... «Сөз ... т.б. ... ... ... ... ... мәселелерін қозғайды. Ақын елді жөндеудің басты  жолы билікті жөндеу
деп біледі. Әділетті билік қана ел ... ... бір ... жүзеге
асырады. Сондықтан билікке шын таза жандардың, білімділердің отырғаны ... ... ... мен ... ... ... мен ... ара қатынасын ашып, қазаққа
тиімді жолдарын көрсетеді. Қазақ халқының мақсат-мүдделеріне сай ... ... мән ... ... ... мәселелерін шешуге
қабілетті, биліктің тиімді жағына назар аударады.
Сондай-ақ сын мәселесі, сын мәдениеті, сынның сауаттылығы ... да ... күні де ... ... емес.
Шәкәрімнің шығармашылығында ерекше ден қоятын тақырыбы – ғылым.
Өмірінің соңына дейін оқу мен ... ... ... ... мән
беріп, ой жүгірткен ақын ғылымның маңыздылығына айрықша мән ... ... ... жөнінде адамға ең керегі жан тазалығы, ... деп ... осы ... ... «Жар», «Жаратушы» ұғымдары талданады. Ен
далада Саятқораны тұрақ еткен кезеңіндегі Шәкәрім шығармаларының табиғаты
бөлек. Оқшаулану, айнала дүниеден ... тек ... ғана ... табу ... ... ... өз ... қайшылығынан, сәйкестік таппай дағдарысқа
ұшыруынан туатыны белгілі.
         Шәкәрімнің өзіне  дейінгі бүкіл рухани дәстүрді сіңіре ... ... ... әлем жасағандығының куәсі – Жаратушы, Жар ұғымдарын
көркем бейнелеу.
Ғаламның небір тылсымдық күштерін, жан мен тән, әлем ... ... ... ... сыр ... ... жазып кеткен Шәкәрім мұрасының
дені Саятқорада жазылғаны белгілі.
Көп үшін ... ... ... ... пен ... ... ел санасын
жақсартатын руахани нұрды, сәулені сұрау Шәкәрім өлеңдерінің  мағыналы да,
мазмұнды бөлек ... ... ... құрсаулы қамыттан көтеріле алмай
жатқан езілген еңсесіне демеу ... ... ... тілеу оның
толысқан, рухани кемелденген шағындағы тұжырымдарын танытады. Бұл ... өлең ... ... мен ой ... ... ... де, ... іші мен  сырты жымдасқан туындыларға айналдыра
білгендігімен құнды.
Ақынның  ... ... ... дейтін ой түйініне үңілсек, жаратушы
образын бейнелеудегі асқақ та биік те ізігілікті зор махаббатты сезінесіз.
Жаратушыны өз ... ... ... ... ... – Шәкәрім поэзиясының
лейтмотиві.  Сонымен қоса, адамның жаратушысына деген ғашықтығы арқылы
ізгілікке ... ... мен ... ... шыңы ... ... ... өлеңдерде қазақ ауыз әдебиетінің дәстүрлері, шығыс әдебиетінің
желісі, Құран Кәрімдегі адам сүю, алла сүю ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына терең мән бере
отырып, барлық  діндердің ортақ құдіреті – ...... ... қояды. Бұл тұрғыда ақын дүниежүзілік жалпы адамзаттың даму тарихын
білгенін  көруге ... ... ... ... ... cүюге бағытталса, сонда ғана адам шын ләззаттың, шын махаббаттың
шуағына шомылады.
 Шәкәрiм танымындағы «жаратушы», «жар», «хақиқат», ... ... ... «Құдай» ұғымын бередi. Оның шығармашылығында осы сөздер жиi қоданылады.
Көрем десең жарымды,
Мас бол, ... ... ... ... ... қазаға [52, 238 б.].
Немесе:
Жарға ғашық болғаныма
Таңданатын түк те жоқ,
Жер жаралмай тұрғанында
Менде асықтың нұры бар, [52, 253 б.].
... ... ... ... «мас бол, ... тазала» деген
тiркестегi ... сөзi ... ... ... бередi. Шәкәрiмнiң жаратушы
жайындағы сырлы ойлары поэзия тiлiмен әдемi сурет болып көркемделген.
Ақын өлеңдерiнде «шын» сөзi жиi ... Адам ... ... «шын таза ... «шын ... «шын сыр» сөздерi арқылы өрнектеп, оны
қоғамның жылдамдығымен астастырып, «шын дiн», «шын асық», «шын ... ... ... ... ұластырады.
Өзiнiң ерекше жаратылысымен, iшкi көңiл көздерiмен ақын – құдайды
танып бiлуге ұмтылған «шын асық», ... ... иесi. Оның ... ... ... тереңде. Өлең сөздеріне әдемілік пен ізгіліктің, жаратушы
мен адам арасындағы нәзік байланысты сездіретін «нұр» ... ... ... ... көркем деңгейін ашуда ерекше өң береді. «Нұр»
– сөзі Алладан келер мейірімділік, шындық, сұлулық, ... ... ... ... жүк ... тұр.
Сонымен Шәкәрім шығармашылығындағы адам ... ... ... ... мәні: Адам аллаға, ынсап пен еңбекке
ұмтылса ғана ... ... ... ... сүю арқылы рухани
тазаруға жетуді уағыздау – ... ... ... ... ... ақын ... туған тың сөз суреттері мен ой образдары оның
поэтикалық ерекшелігін айқындайды.
Қорытындыда зерттеу жұмысының барысында алынған ... ... ... жинақталып түйінделді. Ең басты тұжырым өз дәуірінен озып ой
айтқан ақын ... ... сан ... көркемдік амал-тәсілдермен
бай екендігі сипатталды. Қаламгерлік мақсатының негізгі арқауы – түзу адам
тәрбиелеу жолын іздеу. Сыртқы орта болып ... ... ... ықпалында
емес, адамның ішкі дүниесінде өтетін сапалық өзгерістердің мәнін ... ... әлем ...... ... негізгі ерекшелігі.
Сол арқылы ұлтын, жерін сүйген, жалпы адамзатты сүйген адам ... әсер ету үшін өлең ... ... қару ету ... ... да ақын ... мәні мен ... бүкіл көркемдік сапасына аса
үлкен талап қойған, өзі де ... ... ... ... ... құндылығы – оның рухани ... ... Ең ... ол өзі өсіп өнген қазақ жұртының ... ... ... ... ... ... Сондықтан да рухани
жетілу жолындағы алған өзге әсер ... ізгі ... ... ... ... ... ... ізгі қасиеттерін дамыту жолдарын
айқындап, бұл ... ... игі ... ... ... ... мәнін дұрыс бағалай отырып, қазақ жұртшылығы үшін мұсылмандық жол
құран ілімі ... ... ... Сол ... ... «Жаратушы»
ұғымдарын жаңғыртып, оны бүкіл дүние тіршліктің түп негізі етіп ... ... Ақын ... әсер еткен орыс әдебиетінің игі әсері
Пушкин шығармашылығын аударып жалпы адами құндылықтарды ... ... ... ... ... ... көлемді эпикалық
туындыларындағы тың ізденістер мен өзгеше өрнектер көркемдік амал-тәсілдер
ақынның әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері көрсеткендей Шәкәрім поэтикасы – сан-
алуан суретке ... өмір ... ... ... ... ... ... үңіліп, философиялық, психологиялық, тарихи себептерін ашу әлі
талайіргелі зерттеулерге негіз ... ... Біз өз ... ... ой тұжырымдар түйіндедік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Бөкейханов Ә. Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі (1911 жылы
басылып шыққан кітап жайлы) // Қазақ, 1913. 28 ... №12 ... ... қол ... А. Ақ жол: Өлеңдер мен тезистер, ... ... және ... зерттеулер (Құрастырушылар  Нұрғалиев Р.). ... ... 1991.– 464 ... Қ. ... ... мен творчествосы жайында) // Қазақ
әдебиеті, 1988. 15 сәуір.
Әуезов М., Аймауытов Ж. ... ... ... // ... 1993. №5. Б. ... М. ... ойдан – көркем сөз. Алматы: Рауан, 1994. – 367 б.
Орда Г. М.Базарбаев мұрағатындағы Шәкәрім туралы құжаттар // ... ... ... мен ... ... ғылыми симпозиумның
материалдары» Ақ Орда», М.О.Әуезов атындағы ӘӨИ. – Алматы: Нұр, 2006.
– Б. 366-371.
Орда Г. ... ... ... // ... әлемі, 2006.  №3. Б. 49-
53.
Күмісбаев Ө. Шәкәрім, Мағжан және ... ... // ... ... – 2007. ... Ы. Худайбердиев Шакарим. В кн.: ... ...... ... М. ... Шакарим. В кн.: Поэты Казахстана. Серия
Библиотека поэта. – Москва: Советский писатель. Отд. ... ... Қ. Ақын ... ... // Семей таңы. – 1988. 15-16
сәуір.
Шәкәрім шығармалары // ... ... – 1989. 21 ... ... ... ... // ... әдебиеті. – 1989. 17 наурыз Б. 10-
11.
Шәкәрім (Өмірі мен ... ... // ... ... – 1988. ... ... // ... әдебиеті. – 1989. 14 шілде Б. 10-11.
Елеукенов Ш. Қайтып ... ... ... ... ... ... ... // Социалистік Қазақстан. – 1988. 14 сәуір.
Базарбаев М. Новая встреча с поэтом // Казахстанская правда. – 1988 ... Ш. ... ... ... // ... ССР ҒА. Хабарлары. Тіл,
әдебиет сериясы. – 1988. –  №3. – Б. 3-20.
Сәтбаева Ш. ... ... ... ... туғанына 130 жыл) //
Социалистік Қазақстан. – 1988. 29 шілде.
Мағауин М. Шәкәрімнің ақындық желі // Лениншіл жас. – 1988. 15 ... М. ... ... ... ... ... өтетін күніне
орай // Қазақ әдебиеті. – 1988. 15 шілде.
Мағауин М. Ғаділетті жүрегі бір ...... ... ... // ... мен еңбек. – 1988. №7.
Мағауин М. Абайдың ақын ... // ... – 1988 №8. 178 ... М. ... ... // ... – 1988. №10. – Б. ... Ә.,  Сәтбаева Ш. Шәкәрім Құдайбердиев // Кітапта Құдайбердиев
Шәкәрім.  Шығармалары Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Алматы: ... 1988. – Б. ... М. Ақын тойы (Ш ... ... облысындағы күндері) //
Қазақ әдебиеті. – 1988. 5 тамыз 13 б.
Нұрғалиев Р. Шәкәрім ... ... ... ... ... ... – 1989. №6. – Б. ... Р. Возвращение поэта // Заря. – 1988. ... М. ... ақын // ... – 1989. №12. –Б. ... Ш. Жаңа ...... ... – 1989. – 319 б.
Бердібаев Р. Шежірелі Шыңғыстау ... ... соң) // ... жас.
–  1988. 23 тамыз.
Бердібаев Р. Елеулі рухани олжа // Қазақстан мұғалімі. – 1988. 12 ... Х. ... ... // Орал ... – 1988. 23 ... Т. Ақ бостандық туғызған ... ... ... мен
Марияның бір жылдық өмірі» атты прозалық шығармасы жайында) // Жұлдыз.
– 1988. №11, ... Т. ... ... ... бір тергеудің тарихы. Кітапта Бес
арыс (Естеліктер, эсселер және зерттеу мақалалары). ... Д. ... ... 1992. – Б. 128-176.
Кумисбаев У. О дастане «Лейла-Меджнун» Шакарима Кұдайбердиева. В книге
Казахская и персидско-арабские литературные ... Алма ... ... 136 ... А. Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім (Шәкәрімнің ... ... ... // ... ... ... тарихының өзекті мәселелері
(Ғылыми мақалалар жинағы). Алматы. – 1993. – Б. ... Ғ. ... Абай ... ...... ... – 1994 ... б.
Есім Ғ. Мұтылған философиясы // Кітапта Сана болмысы (Саясат пен мәдениет
туралы ойлар). – Алматы: ... – 1996. – Б. ... Ғ. ... ... ... ... адамшылығы түзеліп бара ма, бұзылып
бара жатыр ма? Шәкәрімнің сауалына жауап // Абай. –  1994. ... Ғ. ... бес ... ... ... сұраймын // Абай. – 1998
№2. – Б. 9-14
Әбдіғазиев Б. Шәкәрім Құдайбердиев. Творчестволық өмірбаяны ...... ... ... ... Б. ... дастандарының дәстүрлі арналары (ақын поэзиясы
туралы) // Қазақ ССР ҒА. ... Тіл, ... ... – 1990, ... Б. ... Б. Асыл ... – Алматы: Қазақ университеті. – 1992.
Әбдіғазиев Б. Шәкәрім ақын // Түркі ... – 1995, №106. – Б. ... Б. ... шығармаларының дәстүрлік және көркемдік негіздері.
– Алматы: ... ... 2000. –  216 ... Б. Шәкәрім шығармаларының дәстүрлік және көркемдік негіздері.
Филология ғылымының доктор ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... А. ... шығармаларындағы шеберлік таным бірлігі. Филология
ғылымдарының кандидаты ... ... алу үшін ... ...... 1995. – 28 ... А. ... Құдайбердіұлының діни-этикалық көзқарасы. Философия
ғылымының кандидат ... ... алу үшін ... авторефераты. – Алматы, 1996.
 Әбдірасылова Г. Шәкәрім Құдайбердіұлы адам мәселесі. Философия ғылымының
кандидаты ... ... алу үшін ... ...... ... Г. ... наследия Ш. Кудайбердиева в ... ... ... и ... ... на соиск. учен. степ. кандидата
филологических наук. – ... – 1997. – С. ... Ш. ...... Арыс. – 2000. – 92 б.
 Шәкәрім Құдайбердиев. Шығармалары: Өлеңдер, ... қара ... ... С. Дәуітов, [А.Құдайбердиев]. – Алматы:
Жазушы, 1988. – 559 б.
 Сыдықов Е. Мәдени-тарихи мұра – ... ... // ... 2003. №4. –
Б. 11-20.
 Құнанбаев А. Шығармаларының екі томдық жинағы. 1 том. – Алматы: Жазушы,
1995. – 278 ... ... ... жарияланған еңбектер тізімі
Монографиялар
Шәкәрімнің сырлы сөзі. – Алматы: Арыс. – 2004. – 144. ... ... сөз ... – Алматы: Інжу маржан. – 2007. – 238 б.
Оқу құралы
Шәкәрімтану. ... ... ... ... Семей мемлекеттік унивситеті.
– Семей, 2007. – 80 б.
Мақалалар
Шәкәрім ғылым туралы // ... ... ... ... ... ... шартты байланыс». Халықаралық ғылыми-
практикалық семинардың материалдары. – ... ... ... ...... 2001 – Б. ... мен ... поэзиясындағы таным сабақтастығы // ... ... ... ... және ... атты ... конференцияның материалдары. – Шәкәрім ... мем. ... 1 ...... 2001 – Б. ... едім ... // Жұлдыз. – 2003, №7. – Б.190-192.
Шәкәрім және Абай: дүниетаным ортақтастығы // Қазіргі әдебиеттану ... ... және ... ... ... ... ... университеті. – Алматы, 2003. –  Б. 210.
Мағжан үні // Ақиқат. 2003, №9. – Б. 44-47.
Шәкәрімнің адамгершілік үлгісі // Ақиқат. – 2004, №1. – Б. ... ... ... ... // ... ... ... теориялық және методологиядық ... ... ... ... материалдары. – Әл -Фараби
атындағы ... ... ...... 2004. – Б. 194-200.
«Шын залымға берме ғылым...» // Ақиқат. 2004, №6. – Б. ... ... ... // ... атындағы Қазақ Ұлттық
университеті хабаршысы. Филология сериясы. 2004. №9. – Б. ... ... ... ... // Ұлт ... – 2004. №3. – ... болсын өлең айнасындай...» // Абай. – 2004. №3. – Б. ... ... жазу ... // ... ... ... ... Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – Алматы, 2004.
 Алаштың ардагері батыр Баян… //  Қазақ әдебиеті, 2004. 2 сәуір.
 Шәкәрімнің поэтикасының ... // ... ... Ұлттық
Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. – Алматы, 2004. ... ... ... ... // Әдебиет және өнер мәселелері. 7-ші
шығарылым. Әдебиет және өнер институты - ... 2004. – Б. ... ... // ... және ... әдебиеті тарихының
мәселелері. – Алматы, 2004. – Б. 198-203.
«Мұтылғанның өмірі» туралы // ... және өнер ... ...... 2005. – Б. ... жар нұрына қанса біреу // Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық
университетінің Хабаршысы. – ... ... ... // ... атындағы ... ... ... 2005. №1. – Б. ... Баян // ... – 2005, №11. – Б. 44-47.
 Жалыналық, Абайға жүр ... ... ... Абай ... //
Жалын. 2005. №3. – Б. 42-44.
 Адамзат – бүгін ... ... ... // Жалын. – 2006. №3. – Б.35-37.
 «Айнымайтын ақ жүрек» // Шәкәрім ... ... ... хабаршысы. – Семей, 2005. №4 – Б. 110-115. 
 «Мен боламын демеңдер...» // Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... атты республикалық ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Шәкәрім атындағы Семей ...... 2006. – Б. ... ... ... // Шәкәрім әлемі. – 2006, №1. – Б. ... және ... ... ... // ... ... ... материалдарының жинағы. – Шәкәрім ... ... ...... 2006. – Б. ... поэзиясындағы Қорқыт сарыны // Абай. 2006. №1. – Б. – 66-70.
 Шәкәрім әлемі // Шәкәрім оқулары. – 2006, №4. – ... ... ... // ... ... шығармашылығын зертеудің
өзекті мәселелері» атты республикалық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік ... ... 2006. – Б. ... ... рухани құндылықтардың көркемдік бейнелеуі // «XXI
ғасыр және Шәкәрімнің рухани ... атты ... ... ... ...... ... Семей
мемлекеттік университеті. – Семей, 2006. – Б. ... ... // «XXI ... және ... ... ... ... ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. Шәкәрім
атындағы Семей мемлекеттік университеті. – Семей, 2007. – Б. 346-353.
 Шәкәрім және ... ... ... // ... – 2007, №2. – Б. ... шеберлігі // Абай. – 2007, №3. – Б. 85-90.
 Зият Шәкәрімұлы туралы // ... ... ... және ХХ ... ... Алматыдағы «Академик Серік Қирабаев және ХХ
ғасырдағы әдебиеттану ғылымы» атты халықаралық ... ... ... ... ... және отандық әдебиеттану
мәселелері» атты ғылыми-практикалық конференциялардың материалдары,
зерттеулер, мақалалар. – Алматы: Unique Service. – 2007. – Б. ... ... ... ... // ... дәстүрі және қазіргі қазақ
әдебиеті» атты ... ... ...... М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер
институтының компьютерлік баспа ... – 2007. – Б. ... ... ... на ... ученой степени доктора      
филологических наук по специальности 10.01.02 – Казахская литература  
Изтулеуова Салтанат Далбаевна
Поэтика Шакарима
    Диссертационное исследование посвящается ... ... ... ... ... представителем поэтической школы Абая
Кунанбаева он сумел поднять ... ... ... на ... ...   
    Актуальность темы заключается в том, что в ней ... ... ... и ... лицо ... ... В ... и поэмах синтезированы красота слов, глубина душевного волнения ... ... ... ... ... в его ... и
творческом наследии ответы на многие ... ... ... Устремленность поэта к  «исправлении
 на передний план философские категории нравственности, идеи ... и ... ... религии и Бога занимают особое место ... ... ... ... ... ... Шакарим связывает с
любовью к Богу, Жаратушы, Создателю. Идея Бога, сближение к ... ... ... лейтмотивом в поэтике Шакарима.
    Диссертация состоит из ... трех ... ... и ... В первой главе «Новаторство поэзий Шакарима» анализируется  новаторство
и новизна поэзии Шакарима. ... ... ... Шакарима,
вклад поэта в развитие казахской ... ... ... его
стихов, поэм и прозаических произведений. Красота его слов и стихов ... ... ... о сути ... ... и ... ... вносит
огромную лепту в создание философствующей поэзии. Смысловую сердцевину
диссертации составляют ... ... ... ... ... ... «Поэтический мир Шакарима» посвящена творческому миру
поэта. Стихи, поэмы, назидания поэта ... ... ... ... стиль в казахской поэзии. В исследовании показывается
поэтическое ... ... ... глубина творческого
философского ... ... Во ... произведениях поэта эти качества
составляют единое целое. Поэтическая особенность ... в ... ... и школ Востока и Запада с традиционной школой казахской
поэзии.      
    Идейное ... и ... ... поэзии Шакарима стремятся
отвечать высоким требованиям поэтической школы Абая. Мировоззрения и ... ... ... ... ... Абая. При этом казахское
поэтическое искусство ... ... ... ... ... узорами. Многогранность и красота казахской поэзии раскрываются в
творчестве Шакарима во всей ее полноте.
    В третьей ... ... ... в ... ... диссертант
раскрывает роль духовных ценностей в поэзии Шакарима. Поэт мыслитель по
своему решает ... ... ... - ... ... ... поэтически преподносятся путем использования новых
понятий, новой системы мышления, ... ... ... и ... ... ... ... жизни и  смерти, души и ... ... ... ... доказывает, что создается ... ... и ... ... ... Она ... по содержанию. В
ней много символов, категорий, и таинства целей и помыслов.
Шакарим очень много пишет о роли ... в ... ... ... ... и ... для праведного человека, настоящего человека
(шын адам) является любовь к ... ... ... ... ... той нравственно-духовной силой облагораживающая не только
личность, но общество и нацию.
    ... ... в ... ... ... тема ... ... и сопричастность, устремленность к действиям и благодатному знанию,
к ... ... ... по мнению поэта на основе привития
категорий «ар», ... «ақ ... ... ... ... «еңбек»,
«ақ жүрек». Именно эти черти способствуют формированию «правильного
человека», ... ... ... ... ... ... ... Шакаримом силой красоты казахской поэтики.
Поэт добивается глубокого ... в ... ... и человека.
    Устремляясь к Богу, знанию и труду ... ... ... и гуманизма. Глубинные ... ... ... ... ... путем использования разнообразных поэтических
форм и приемов.
    В заключении подведены итоги и сделаны выводы по ... ... ... ... ... рассмотрены основные особенности
поэтики Шакарима.
    Результаты данного исследования могут быть ... в ... по ... ... в ... ... о ... the abstract of Dissertation for applying for scientific degree of
Doctor Philology on specialty
10.01.02- Kazakh Literature
Istleyova Saltanat Dalbaevna.
Shakarim’s   poetics.
This research  work is  ... to the poetics of the  ... of Shakarim ... Shakarim is a  prominent 
representative  of Abai  ... poetic school: He was  able to ... ... poetry  to a   higher ... The  ... of the ... lies  in the  fact  that  ... the ... unique traits and  ... of  Shakarim’s 
poetry. The  beauty of words , the  depth of  soul  emotions ... ... of the  world  are  ... in his   verses
and  poems. Any  ... reader  can find answers to  many  ... ... in  the  ... spiritual and  creative  heritage.  The
poet’s aspiration for “human’s improvement” , for the  truth and  ... his   ... ... actual for the modern Kazakh ... ... meaning of his  verses  and  poems ... to ... Shakarim is not only a poet. He is a  philosopher and  historian of
the  Kazakh  ethnos. Most  of his  works  reveal  the  ... ... of his  ... ... Here is the  ... and  
complexity of Shakarim’s poetry, the  actuality  of scientific analysis 
and  interpretation of the  poet’s ... ideas  and ... The ... novelty of the given  research is  based on ... that it is the first  attempt to give  a complex ... ... Shakarim’s poetic  peculiarities  in Kazakh  literature. Shakarim’s
poetry  is  distinguished by the  versatility of genre,  style, forms ... Hundreds of new  words and  phrases are  ... ... the Kazakh poetry richer. His poetry ... that ... of his verses ... with  socially ... problems.
Glorifying the world  Shakarim  brings to the   ... ... ... of  moral ideas of  ... justice ... ... problems  take  a  unique   place  in the  poet’s 
creative  activity. Shakarim  connects  the ... of moral  ... love  for  God, Creator ... High ideal love for  God is ... motive  in Shakarim’s  poetry.
         The  first chapter of the  dissertation analyzes the  novelty of
Shakarim’s poetry. The  second  chapter deals with  his   poetical ... third  chapter ... the role  of  ... values  ... The  analysis of ... creative activity makes up the  most 
significant  part (the  core) of the  research.
The second  chapter  of the  ... is  devoted to  ... world. His  verses, poems, ... have  created a ... and  distinctive  style  in  Kazakh poetry.  The  research  shows 
poetic  skill, literary beauty, the depth of the  ... ... thought. These  ... are  depicted in most  of  his
works as a  unity. Shakarim’s poetic  ... includes ... ... of the  Eastern and ... schools and  ... the  ... school  of Kazakh  ... The ideas, contents and  poetic  expressive  means  used ... poetry  meet the  ... of ... poetical ... outlook, his   views are  the logical ... of ... At the  same  time  Kazakh  poetical  art is  enriched  with  new 
forms, word ... and  song ... The  ... beauty ... poetry is  exposed in  ... creative  activity  in full.
         The  third chapter deals with  the  role of  ... values ... poetry. The  ... solves the  problem of ... the  man society and  God, Creator in his  own way. They  ... trough  the use  of new  nations, new  systems of ... ... devices and   figures of ... Solving  the  problem  of life  and  death, soul  and ... and  morality in his  own way Shakarim ... the  ... a new  ...... and  ... poetry. It ... in  meaning. There  are  a lot of  symbols and  categories, one ... the mystery of aims  and  ... Shakarim writes a lot  about  the  role  of  ... in  ... Love  and ... of  a  ... man,  a true man  are 
measured  by  his   love   for the   Creator ... . It is ... love  that  proves to be  the  moral  and   ... force ... both   the  ... and the  whole  society as well as ... ... The theme of a  man  and  personality is a ... theme  ... poetry. Kindness and  ... ... for   activity ... knowledge, for creative actions  can be  cultivated in the  ... on   the  basis of  such ... as ... (ap), ... “good will” (ақ ниет), “conscience” (ынсап), “kindness” ... ... ... “open-heartedness” (ақ жүрек).
Just  these  traits  help  to form  “the  ... man”, “the  person ... ... The  most  ... problem on the   planet  of ... is  solved  by  Shakarim through the  beauty of ... The  poet  achieves deep ... in the  depiction of 
relations between the  man  and the  ... for God, ... and labor, a man  ... a bearer ... and  ... Shakarim tackles profound problems  of world 
comprehension  and  world  perception by using ... ... ... ... ... part  sums up the  results of the  ... ... gives  conclusions  on the  problems  under  study.  Distinctive
features,  peculiarities of  Shakarim’s  poetry  are  ... from ... of  ... ... study.
The  results  of the dissertation can be  used  in  the  university
courses of Kazakh literature and ... ... of ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тілінің зерттелуі15 бет
Ахмет Иассауи 12 бет
Батыс Қазақстан өңірінің фольклоры (әпсана-хикаяттар, аңыздар, шешендік сөздер, тарихи өлеңдер, тарихи жырлар, айтыстар, дастандар)148 бет
Драматургиядағы тарихи тұлғалар бейнесі6 бет
Иран-Ғайып шығармашылығы және қазіргі қазақ поэзиясы79 бет
К.Ахметова лирикасындағы образдар жүйесі27 бет
М. Жұмабаев33 бет
Мұқағали Мақатаев – ғасыр ақыны8 бет
Тарихи ономастикалық кеңістік (Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)48 бет
Эстетикалық, әдеби ой- пікірлердің туу, даму тарихы мен кезеңдері. Әдеби шығармашылық және әдебиет теориясының методологиясы. Қазіргі әдебиеттану теориясындағы ғылыми ағымдар. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы эстетика мен теория мәселелері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь