Қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні

КІРІСПЕ 1
Жұмыcтың жалпы сипаттамасы. 1
Тақырыптың өзектілігі 1
Тақырыптың зерттелу деңгейі. 2
Зерттеудің максаты мен міндеттері. 4
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. 5
Зерттеудің нысаны мен хронологиялык ауқымы. 5
Еңбектің теориялық және методологиялық негізі. 6
Қорғауға үсынылатын негізгі тұжырымдар. 6
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. 7
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 8
Публииистиканың пайда болуы 8
Көркем әдебиет, журналистика және публицистика 9
Қазақ публицистикасыньщ тарихи негіздері 13
Көне жазба ескерткіштері . публицистика бас.таулары 14
Жыраулар поэзиясындағы публицистикалык сарын 18
Қазак публицистикасының шығармашылык түрі ретінде дамуы 33
4.1 Кеңес дәуірівдегі публицистиканың даму 33
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 37
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР 39
Жұмыcтың жалпы сипаттамасы.
Диссертацияда қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні қазіргі көзқарас тұрғысынан қарастырылады. Ұлттық публицистиканың терең тамырлары айқындалады. Фольклорлық шығармалардағы ауызекі публицистиканың алғашқы үлгілері көрсетіліп, ежелгі жазба ескерткіштері публицистика бастаулары ретінде сараптан өтеді. Қазақтың алғашқы мерзімді баспасөзіндегі публицистика ғылыми жүйеленеді. Кеңес дәуіріндегі және тәуелсіздік кезеңіндегі қазақ публицистикасының тақырыптық ауқымы, көркемдік деңгейі, бейнелеуіш құралдары жекелеген публицистер шығармашылығы негізінде ашылады.
Тақырыптың өзектілігі
Адамзаттың асыл қасиеттерінің бірі - сөз өнері. Сонау көне замандардан бастап қазірге дейінгі адам ақыл-ойының маржандары сөз арқылы бізге жетті. Өмірде болған небір оқиғалар мен құбылыстарды, тіршіліктің алуан түсті бояулары мен айшықтарын келер ұрпаққа жеткізетін де сол өлмейтін сөз.
«Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің күйін сөз арқылы жақсылап айта білсек, сол сөз өнері болады. Ішіндегі пікірді, қиялды, көңілдің күйін тәртіптеп қисынын, қырын, кестесін келістіріп сөз арқылы тысқа шығару – сөз шығару болады. Шығарма дегеніміз - осылай шығарған сөз...» [1,147-148 б.б.| -деп жазыпты Ахмет Байтұрсынов.
Публицистика да - сөз өнерінің үлкен бір саласы. Ол - көркем әдебиетпен бірге туып, қалыптасып, өсіп, өркендеп келе жатқан шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгінімізге тәуелсіз ел тұғырынан қарайтын бақытты күндер туды. Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы жолбасшысы, ойсерігі, бағдаршамы іспеттес. Ұлттық публицистика өнеріне неғұрлым шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, парықтау мүмкіндігіне жол ашылып отыр. Бұл қажеттіліктен туған мүмкіндік, әрі мүмкіндіктен туған қажеттілік.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің мемлекеттік тіл туралы бір толғанысында: «...Дауға салса алмастай қиған, сезімге салса қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген орайында әрі қару, әрі қалқан, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен артық қазақ үшін бұл дүниеде қымбат не бар екен!?" [2,38 б.] - деп тебіреніпті. Сол туған тіліміздің барлық қадір-қасиетін "бойына сіңірген қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың шежіресі бола білді.
1 Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: Жазушы, 1989. - 320 б.
2 Назарбаев Н. Туған елім - тірегім. - Алматы: Рауан, 2001. - 128 б.
3 Фетисов М.И. Зарождение казахской публицистики. - Алматы: КГИХЛ, 1961. -С.440
4 Амандосов Т., Елеукенов Ш., Ыдырысов Т., Қожакеев Т. Газет жанрлары. - Алматы: Қазақстан, 1965. - 208 б.
5 Амандосов Т. Современная казахская публицистика. Автореферат на соиск. учен. степени докт.филол.наук.- Алматы: 1982.
- С. 46.
6 Барманкулов М. Жанры печати, радиовещания и телевидения. -Алматы: КазГУ, 1974. - С. 128.
7 Идрисов Р. Казахская военная публицистика (1941-1945): Автореферат на соиск. учен. степени канд.филол.наук. •- Алматы, 1970. - С. 20
8 Қабдолов 3. Сөз өнері. - Алматы: Мектеп, 1982. - 365 б.
9 Даль В. Толковый словарь. Москва: Государственное издательство иностранных и национальных словарей, 1956. Т.З. - С, 535.
10 Әдебиеттану терминдерінің сөздігі/ Қүрастырушылар: З.Ахметов, Т.Шаңбаев. - Алматы: Ана тілі, 1996. - 240 б.
11 Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. - Алматы: Мектеп, 1978. - 273 б.
12 Гребенщиков А.Я. Некоторые вопросы современной публицистики// Сборник "0 публицистике и публицистах". Ленинград: Изд. Ленинградского университета, 1966. - С. 185.
13 Багиров Э.Г. Место телевидения в системе средств массовой информации и пропаганды. - М.: Изд. МГУ, 1976. - С. 119.
14 Белинский В.Г. Разделение поэзии на роды и виды/ Под ред. Ф.М.Головенченко. Собрание сочинений в 3-х томах. Статьи и рецензии. - М.: Гос.издат.худ.лит., 1948. Т.2. - С. 5-67.
15 Гус М. Статья и фельетон (Опыт пособия по газетной публицистике). - Москва: Работаик просвешения, 1928. - С. 68.
16 Бекхожин Х.Н. Қазак баспасөзінің даму жоддары (1860-1930 жылдар). - Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, 1964. - 263 б.
17 Алтынсарин Ы. Тавдамалы шығармалары. - Алматы: ҚМКӘБ, 1955. - 324 б.
18 Қазақ халқының ауыз өдебиеті.- Алматы: ҚМКӘБ, 1960. I-кітап. - 738 б.
19 Рыбаков Б.А. Доевняя Русь. Сказания, былины, летописи. -М.: Изд. АН СССР, 1963. - С. 361.
20 Ученова В.В. Исторические истоки современной публицистики.
- Москва: МГУ, 1972. - С. 73
21 Ученова В.В. Гносеологические проблемы публицистики. - М.: МГУ, 1971. - С. 146.
22 Қазақ совет энциклопедиясы.- Алматы: Қазақ совет энц. Бас редакдиясы, 1978. Т.12. - 600-6.
23 Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен. СПб. 1896. Т. ҮІІ.
        
        СОДЕРЖАНИЕ
КІРІСПЕ 1
Жұмыcтың жалпы сипаттамасы. 1
Тақырыптың өзектілігі 1
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... мен ... 4
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. 5
Зерттеудің нысаны мен хронологиялык ауқымы. 5
Еңбектің теориялық және методологиялық негізі. ... ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. 7
НЕГІЗГІ БӨЛІМ 8
Публииистиканың пайда болуы 8
Көркем әдебиет, журналистика және ... ... ... ... негіздері 13
Көне жазба ескерткіштері - ... ... ... поэзиясындағы публицистикалык сарын 18
Қазак публицистикасының шығармашылык түрі ретінде дамуы 33
4.1 Кеңес дәуірівдегі публицистиканың даму ... ... ... 37
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР 39
КІРІСПЕ
Жұмыcтың жалпы сипаттамасы.
Диссертацияда қазақ публицистикасының ... мен ... ... ... ... Ұлттық публицистиканың терең тамырлары
айқындалады. Фольклорлық шығармалардағы ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері публицистика бастаулары
ретінде сараптан ... ... ... ... ... ... ... Кеңес дәуіріндегі және ... ... ... ... ... көркемдік деңгейі,
бейнелеуіш құралдары жекелеген публицистер шығармашылығы негізінде ашылады.
Тақырыптың өзектілігі
Адамзаттың асыл ... бірі - сөз ... ... көне
замандардан бастап қазірге дейінгі адам ... ... сөз ... ... ... ... ... оқиғалар мен құбылыстарды, тіршіліктің
алуан түсті ... мен ... ... ... ... де сол
өлмейтін сөз.
«Бір нәрсе турасындағы пікірімізді, яғни қиялымызды, яки көңіліміздің
күйін сөз арқылы жақсылап айта ... сол сөз ... ... ... ... ... күйін тәртіптеп қисынын, қырын, ... сөз ... ... ... – сөз ... ... Шығарма дегеніміз -
осылай шығарған сөз...» [1,147-148 б.б.| -деп жазыпты Ахмет Байтұрсынов.
Публицистика да - сөз өнерінің ... бір ... Ол - ... ... ... ... ... өркендеп келе жатқан
шығармашылықтың ерекше бір тармағы.
Өткеніміз бен бүгінімізге ... ел ... ... ... ... Қазақтың публицистикасы қазақ халқының өсіп-өркендеу жолындағы
жолбасшысы, ойсерігі, бағдаршамы ... ... ... өнеріне
неғұрлым шынайы, неғұрлым еркін қарап, бағалап, ... ... ... ... Бұл ... ... мүмкіндік, әрі мүмкіндіктен туған
қажеттілік.
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев өзінің мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... сезімге салса қырандай
қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез-келген ... ... әрі ... әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ойнақы Ана тілінен
артық қазақ үшін бұл ... ... не бар ... [2,38 б.] - ... Сол ... тіліміздің барлық қадір-қасиетін "бойына сіңірген
қазақ публицистикасы еліміз жүріп өткен ұзақ жолдың ... бола ... ... ... ... жігер отын жаныды, ... ... ... ... ... ... жарқын жолға бастады, биік белестерді бағындыруға
шақырды. Сөйтіп, ... ... ... рухани байлығының ажырамас
бөлігіне айналды. Оның ғажаптығының өзі сонда - ... ... ... болған белгілі бір нақтылы оқиғаны айна-қатесіз бүгін көз
алдымызға" ... Сол ... не ... ... ... ... өмір сүрді,
олар қандай ... ... ... Міне осы ... бәріне
публицистикалық шығармалардан жауап таба аламыз. Өткенді бүгінге, бүгінді
болашаққа жалғап тұрған ақиқат көпірін ... ... — ол ... ... ... ... ... бөлігі кеңестік кезеңде
туды. Сондықтан публицистикаға кеңестік жүйе қалыптастырған таным
тұрғысынан баға ... ... ... да ... жоқ ... бар
күйінде, тар шеңбер ауқымында қарастырылуы заңды мәжбүрлік еді. Зерттеудің
зәрулігі де тәуелсіздік ... ... ... ... ... алып ... ... таным тұрғысынан баға
берудің мүмкіндігі туды. Екіншіден, бұрын зерттеуге ... ... көне ... ... фольклорлық дәстүрін, шешендік
негізін ашудың сәті түсті. Үшіншіден, Қазан төңкерісінен бұрынғы ... ... ... ... әділ ... ... туды. Төртіншіден, кеңестік ... ... ... ... ... ... тұрғысынан қараудың да
кезі келді. Оның үстіне қазақ публицистикасының ұлттық ... ... ... ашу ... қазақ халқының әлемдік рухани
ортадағы орнын айқындаудан да тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер заманында публицистиканың орасан
зор мәнге ие ... ... да ... белгілі. Ал оның өз ... ... ... ... де дау ... Мұның өзі -
тақырыптың зәрулігінің басты себебінің бірі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.
Қазіргі уақытқа дейінгі қазақ ... ... ... ... ... ... Оның бірі жалпы журналистиканың құрамдас бөлігі
ретінде публицистика тарихы, теориясы, тәжірибесіне арналған еңбектер.
Бұл ретте ... ... - ... 1961 жылы ... ... ... публицистики" атты еңбегі. Осы кітаптың алғы сөзінде
М.Қаратаев пен А.Брагин былай деп ... ... ... к истокам казахской публицистики. Однако он
не довел исследования до конца и ... за ... ... возникновение
публицистики на страницах первых печатных казахских изданий - ... и, ... ... ... ... ... ... казахская
газета, и естественно, что именно она ... к ... и ... ... В еще ... мере интересен журнал "Айкап".
Главы об этих изданиях ... ... ... ... ... и
еще большую убедительность" [3; 10.],- деп ... ... ... ... ... қатысты зерттеуші ойлары кеңестік кезең
талаптары тұрғысынан өріледі. Бұл еңбекте Шоқан, ... Абай ... ал ... ... ... ... ... жоқ. "Газет
жанрлары" деген атпен шыққан ұжымдық зерттеу ... ... ... ... жүйеленеді. Онда баспасөз жанрлары орыс ғалымдары
еңбектерімен тығыз ... ... ... ... мән ... [4]. ... публицистикасының теориясы мен тәжірибесіне
қатысты мәселелерді алғаш рет бір арнаға түсіріп, публицистиканы дербес пән
ретінде қарастырып, оның мазмұны, формасы, ... ... ... ... жасаған профессор Т.Амандосов болды. Оның "Современная казахская
публицистика" атты докторлық диссертаииясында публицистиканың ... ... ... ... ... ... ... қаламгерлер шығармашылығы негізінде публицистік шеберлік
мәселелері ... ... ... жанрлары айқындалды [5].
Профессор М.Барманқұловтың "Жанры печати, радиовещания и телевидения" атты
оқу құралында баспасөз, ... және ... ... ... ... ... [6]. Р.Ыдырысовтың "Казахская военная
публицистика" атты кандидаттық ... Ұлы Отан ... ... публицистика мазмұндық жағынан зерттелді [7].
Журналистика мәселелерін әр жылдары ... ... ... Ш.Елеукеновтің, Ү.Сұбханбердинаның,
З.Тұрарбековтің, С.Имашевтің, С.Матвиенконың, Ә.Ыдырысовтың, Н.Омашевтың,
С.Қозыбаевтың, Т.Ыдырысовтың, Қ.Әбілдаевтың, ... ... ... де ... ... жекелеген пікір-
тұжырымдар кездеседі.
Қазақ публицистикасын зерттеудің екінші бағыты еліміз ... ... ... аса бастады. Бұл - көрнекті қазақ публицистерінің
шығармашылығын монографиялық ... ... ... ... Осы ... А.Байтұрсыновтың, М.Әуезовтің, С.Қожановтың,
Б.Майлиннің, Ғ.Мүсіреповтің, Ә.Бөкейхановтың, Н.Төреқұловтың, С.Ерубаевтың,
Х.Досмұхамедұлының, ... ... ... Ш.Мұртазаның, Е.Букетовтің ... ... ... ... ... ... те, ... публицистикасының гносеологиялық табиғаты, оның
қалыптасу, даму арналары кең ... ... ... ... ... себептер де болды. Кеңестік ... ... ... басқа
салаларындағы сияқты маркстік-лениндік методология публицистиканы ... ... ғана ... берді. Қазақ публицистикасының өзіндік
тамырын ашудың ... ... ояту ... ... Ал ... ... ... бір жақты баға берілді, ондағы көрнекті
публицистер шығармашылығы ... Алаш ... ... өзі ... ... Публицистикадағы ұлттық мәселелер
көрінісі туралы сөз қозғау тіптен мүмкін емес еді. ... ... ... публицистика тұрғысынан қарастырылумен шектелді.
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдардағы жоғарыда аталған ... ... ... ... тақырыптың тар көлемді
шеңберінен аса алмады.
Зерттеудің максаты мен міндеттері.
Қазақ ... ... ... ... ... ... ... және соның ... ... ... ... ... ... ... пайымдауды мақсат ... ... ... ... ... ... ... публицистика табиғатын айқындау;
- публицистика мен ... ... ... ... мен
журналистиканың арақатынасын, ұқсастықтары мен айырмашылықтарын көрсету;
- көне ... ... ... ... ... ... фольклорлық дәстүрін аңдату;
- батырлар жырындағы ... ... тән ... ... ... ... публицистикалық сарындарды кеңінен саралау;
- шешендік сөздердегі публицистикалық белгілерді айқындау;
- қазақ ... ... ... ... қазақ публицистикасының жазба ... ... ... түр ... ... ... ... тіліндегі алғашқы қазақ басылымы - ... ... ... ... тоғысуын байыптап-бағалау;
- "Дала уалаятының газетіндегі" көрнекті публицистер шығармашылығын
тексеру;
- ... ... ... публицистиканың алғашқы ... ... ... ... ... ... ... публицистиканың қалыптасу
ерекшеліктерін көрсету;
- Кеңес ... ... ... даму ... айқындау;
- қазақ публицистикасының қалыптасып, даму жолын көрсету және ... ... ... ... қазақ публицистикасындағы тақырыптық және
проблемалық ізденістерді жаңа талап тұрғысынан зерделеу;
Зерттеудің ғылыми жаңалығы.
Диссертацияның ... ... ... ... ... қол ... ... ... ... публицистикасы тұңғыш рет кең ауқымды тұтас ... ... ... ... ... табиғаты ғылыми байыпталды;
- ұлттық ... ... ... ... ... публицис-
тикасының пайда болуының уақыттық шегі тереңдетілді;
- көне ... ... ... ... жыраулар поэзиясындағы
шешендік сөздердегі публицистикалық сарындар алғаш анықталды;
- "Түркістан уалаятыньщ ... ... ... ... ... ... ... уалаятаның газетіндегі" көрнекті ... ... ... журналы мен "Қазақ" ... ... ... ... ролі ... көзқарастың сүзгі-сарабынан қайта өткізілді;
- Кеңес ... ... ... негізгі бағыттары,
типологиясы, жанрлық, түрлік өзгешеліктері тыңнан таразыланды;
- ... ... ... ... жаңа ... ... ашылып, ғылыми байыптама жасалды.
Зерттеудің нысаны мен хронологиялык ауқымы.
Диссертациялық жұмыстың нысаны ретінде ұлттық публицистикамыздың пайда
болу, ... даму ... ... ... Бір айта кетерлік
жайт - ... ... ... ... ... ... авторлық көзқарастың өзі публицистикалық кеңістік пен
уақытқа тығыз байланған. Уақыт өзінен-өзі ... ... ... нысанына айналады. Осыған орай еңбекте көне ... ... ... ... аралықты қарастыра ... ... ... ... ... ... жасалды.
Оған арқау болған шығармалар негізінен мыналар: Ү-ҮІІІ ... ... ... ... ... XIV-XVI ... ел өмірін көрсететін
"Алпамыс батыр", "Қобыланды батыр", "Ер ... ... XV-XIX ... қазақ тұрмыс-тіршілігін арқау еткен жыраулар поэзиясы; ХІІІ-
ХҮІІ ғасырлардағы Майқы би, Төле би, ... би, ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев қалыптастырған қазақтың
жазба публицистикасының үлгілері; қазақ тіліндегі тұңғыш ... ... ... ... ... ... алғашқы публицистикалық
шығармалар; "Дала уалаятының газеті" (1888-1902) бетінде жарияланған
Д.Сұлтанғазин, Қ.Жапанов, О.Әлжанов, Р.Дүйсенбаев, ... ... ... ... ... ... ... (1913-1918) Ә.Бөкейханов, Р.Марсеков, Ғ.Қарашевтің
публицистикалық ... ... ... ... "Қызыл
Қазақстан", "Ұшқын", "Еңбекші қазақ", "Еңбекшіл қазақ", "Қазақ тілі", ... "Ақ жол", ... ... "Жаршы", "Ауыл тілі", "Ауыл", ... ... ... ... ... ... ... Б.Майлиннің публицистикалық шығармалары,
"Социалистік ... ... жас", ... әдебиеті", "Егеменді
Қазақстан" газеттерінде жарияланған көрнекті публицистер Ғ.Мүсірепов,
С.Мұқанов, Б.Бұлқышев, М.Иманжанов, т.б. ... ... және ... ... ... ... ... және поэтикасын
қарастырғанда, әдебиеттанудағы кейбір еңбектерді негізге алдық. Бұл ... ... ... теориялық, методологиялық бағыт-бағдар
ретінде пайдаланылды. Сондай-ақ тілші ғалымдарымыз Ғ.Айдаров, Р.Сыздықова,
Б.Әбілқасымов, С.Исаев, Е.Жұбанов еңбектері де тақырыпты ... ... ... ... мсн ... қатысты Х.Бекхожин,
Т.Амандосов, Т.Қожакеев, М.Фетисов, ... ... ... ... ... ... С.Қозыбаев,
А.Сәрсенбаев, Д.Назарбаева, Ғ.Ибраева еңбектері дәйек көздері ретінде көмек
келтірді.
Қорғауға үсынылатын негізгі тұжырымдар.
Зертгеу жүмысында публицистиканың ... ... онын ... ... алғашқы дөуірлерівдегі екі ... ... Оның бірі ... ... ... ... Екіншісі - жазу, сызу пайда болғаннан кейін қолданыска ... ... ... ... - ... жыры ауызекі публицистика үлгісі түрінде
қарастырылды. Батырлар жырының ... ... ... ... біз үшін ... ... Орта ғасырлардағы жыраулар поэзиясы да өз заманының елеулі ... өзек ... ... ... өз заманын-дағы дәуір үнін
жеткізумен қатар, мемлекетті баскару қүралы ... да ... ... ... ... тапқырлық пен даналыққа, шүрайлы тіл мен ... ... ... сөздерінен де замана шындығын, өмір көріністерін,
тіпті нақтылы дерек-дөйектерді де кездестіруге болады. Мүның өзі ... ... ... ... ашып, анықтауға жол ашты.
Қазақтың жазба публицистикасының түп-тамырын тереңнен іздеуді жөн ... ... ... ... ... тән белгілерді
таптық. Олардағы нақты қоғамдық-саяси ахуал, ата-бабаларымыз туралы шындық
деректер қазақ публицисти-касының да өз ... көне ... ... бола ... ... ... ... ХІХ-ғасырдағы ойшыддар
Шоқан, Ыбырай, Абай ... зор орын ... ... ... ... ... түжырымдар сияқты қазақ публицистикасы Шоқан, Ыбырай, Абай
шығармаларымен бірге туды деп ... ... ... ... ... ... көзқарас түрғысынан алғанда, қазак,
публицистикасының туу, ... ... көне ... жатқандығын өз
түжырымымызда дәлелдеуге талпындық.
- XIX ғасырдың екінші жартысывда қазақ ... ... ... ... 1870 жылы ... ... түңғыш басылым ... ... ... ... бен ... ... ... Алғашқы қазақ газетінің бетіндегі коғамдық маңызы бар
жарияланымдарды екшеп ... ... ... ... ... ... қатар публи-цистика жанрларының алғашқы көріністері
осы басылымда пайда ... ... ... таптық.
- Қазак публицистикасының ... ... ... газеті" шықты (1888 ж.). Бұл басылымда XIX ... ... ... ... ... ... ... көрнекті
публицистер шоғыры калыптасты.
- XX ғасырдың басында ... ... ... ... (1911 ж.) ... ... орны айқындалды. "Айқапқа" белсене
араласқан публицистердің жаңа ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі көзкарас биігінен сараланды.
"Айқаптағы"
публицистикалық шығармачардың жанрлық, түрлік қырларына да мән ... ... ... үшін ... "Қазак" газетінін (1913) жарыққа
шығуымен бірге ... ... ... ... ... ... мақалалар мен хаггарда қазак дала-сывдағы саяси, экономикалык,
рухани мәселелер үлттық мүдде тұрғысынан қозғалды. Зерттеуде ... ... ... ... ойлар мен ... ... ... қалыптастырудағы рөлі байыпталды.
Кеңестік дәуірдегі публицистиканың негізгі бағыттары мен ... жене ... ... ... Осы кезде қазақ
публицистикасына орыс публицистикасының әсер, ықпалы зор ... ... ... ... бүл ... ... ... жанрлық, түрлік
түрғыдан байып, шектеулі тақырыптық, мазмүндық ауқымда өркендеді. ... ... ... негізгі даму бағыттары айкындалды.
Публицистика типологиясы текстік, ... ... ... ... ... ... бүкаралык ақпарат құралдарында көрініс табуына орай
пайда болған публицистика түрлеріне де мән берілді. ... ... ... ... анықталды.
Тәуелсіздік дәуіріндегі публицистика газет ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық маңызы зор мәселелерді қозғаған шығармалардағы
тақырыптық жоне проблемалык ізденістер айқындалды.
Ғылыми ... ... ... публицистикасының пайда болу, калыптасу
және даму жолдарын мынадай төрт дәуірге бөлуге болады:
1. Қазақ публицистикасының ... болу ... ... ... ... ... жартысына дейін);
2. Қазақ публицистикасының қсьіыптасу дәуірі (1870-1917 ж.ж.);
3. Лублицистика дамуының ... ... ... ... Үлттық публицистика дамуының тәуелсіздік дәуірі (1991 жшдан бастап).
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы.
Ғылыми еңбекте ... ... ... публицистикасынын
гносеологиялық негіздерін айқындауға талпыныс жасалды. Сонымен қатар қазак,
публицистикасының қалыптасу, даму ... кен ... ... ... осы ... ... публицистикасыньвд жанрлык эволюциясын,
публицистиканың газет' публицистикасы, радиопублицистика, телепублицистика,
фотопублицистика, ... ... ... ... жекелеген басылымдардағы публицистиканы, көрнекті публицистер'
шығарма-шылығын, публицистика теориясының алуан қырын, бейнетеу
құралдарын ... ... жаңа ... ... ... жол сала ... материалдарын жоғары оку орындарында ... ... ... "Публицистика өнері", "Журналистика ... ... ... "Публицистика және саясат", т.б. жалпы
пәндер, арнаулы курстар мен семинарларда, қазақ халкының рухани ... ... ... ... ... мен оку ... жазу
барысында пайдалануға болады.
Курс жұмысы кіріспеден, төрт тараудан, қорытындыдан және ... ... ... курс ... ... өзектілігі және ... ... ... мен міндеттері берілген
1 Публицистика ... атты ... ... адамзат қоғамында
публицистиканың пайда болуының алғышарттары мен себептері айқындалып, оның
көркем әдебиетпен және журналистикамен ... ... ... 1.1 ... ... ... деген бірінші бөлімшесінде жалпы
публицистиканың бастау алар ... ... ... ... ... БӨЛІМ
Публииистиканың пайда болуы
Бүгінгі таңдағы дамыған публицистика бірден пайда бола қойған жоқ.
Публицистиканың ... өзі көне ... ... ... ... бастау алады. Сонау ерте замандарда адамдар арасында
ақпараттық қажеттілік ... ... Бір адам ... адамға, бір адамдардың
тобы екінші адамдар тобына өз ойларын жеткізгісі ... Бұл ... ... ... ... ... болуымен тікелей байланысты еді.
Сөйтіп адамдар санасындағы идеялар, көзқарастар мен ... тіл ... ... іс жүзіне аса бастады. Адамзат қоғамында қарым-қатынас
құралы тілдің пайда болуы - ... ... ... ... ... ... және ... қосылуы негізінде адамдардың қоршаған
орта туралы қоғамдық пікір, көзқарастары қалыптаса бастады. Мемлекеттің
пайда болуымен ... ... өмір де ... ... де, ... ... мен ... саясаткерлер тарих сахнасынан орын алды. Дәл осы
кезде қоғамдық ... ... ... ... ... өзінің
көсемдігімен, ақыл-ой, парасаттылығымен оқшауланып, суырылып ... ... рөл ... ... ... өнер ... саяси
пікір таластарға ұласты да, ол сөз ... ... ... ... ... ... ... қазіргі "парламент" сөзінің
түп-төркіні, француз тілінен аударғанда "раrler" "сөйлеу" деген ... ... ... ... ... ... -публицистикаға негіз
болған екінші бір кұбылыс болып саналады. Халқымыздың ақындары, ... мен ... ... мен әулиелері тауып айтқан асыл сөздің
маржандары ұрпақтан ұрпаққа ... ... баға ... зор ... ... публицистикасының бір бастау бұлағы сол ... ... ... ... ... керек.
Археологиялық, этнографиялық және жазбаша тарихи деректердің ... ... мен Азия ... Ұлы ... ... ... сол ... рулар мен тайпалар тек аңшылықпен, мал ... емес ... де ... Сол ... ... ... де
болған. Олар өздерінің тұрмыс-тіршілігін, ... ... ... ... етіп ... дамуында жазудың пайда болуы мен ... - ... ... болуына ықпал еткен үшінші құбылыс болып саналады.
Ежелгі ... ... ... көп ... ертедегі
көріністерінің бірі - шаруашылық, дипломатиялық және жеке ... ... ... Бұл ... ескерткіштердің бір тобы - ... ... ... ... енді бір ... - ... отбасылық, достық
сипаттағы жеке адамдар арасындағы хаттар ... ... ... ... ... қозғалып, саяси көзқарас, әлеуметтік идеялар көрініс
тапты. Міне дәл ... ... ... публицистикалық эпистологра-
фияның алғашқы көріністері туды.
Сонымен қоғамдық ... ... ... ... - ... ... ... жемісі.
Көркем әдебиет, журналистика және публицистика
деген екінші бөлімшеде публицистика табиғаты айқындалады.
"Не нәрсенің болса да ... ... ... ... оның өзін ... біліп алған жөн"[8,8 б.].
Шын мәнінде публицистика деген ... шығу ... ... ... бүл
латынның риЫісш - қоғамдық деген сөзінен ... ... ... ... ... "қоғамдық" деген сөзге тікелей қатысты.
Осы ойымызды нықтап, шегелей түсу үшін ... ... ... түжырымына жүгінейік. Мәселен, Владимир Дальдің ... ... ... ... ... ... ... более газетный, журнальный, по современным общим вопросам, по
народному ... ... ... ... ... ... анықтама-ны Ахмет
Байтүрсынов өзінің "Әдебиет танытқыш" атты еңбегінде берді. А.Байтүрсынов
публицистиканы көсем сөз деген қазақ ... ... ... ... сез ... әлеуметке айтканын істету мақсатпен шығарылатын сөз. Шешен
сөзден мұның айырыла-тын жері - ... сөз ... ... көсем сөз
жазумен айтылады. Кесем сөз ... ... ... ... ... ... да ... сөз деп аталады. Көсем сөз кезіндегі әлеуметке керек
іске мүрындық болып істеу ыждағатымен айтылады"[1,223-224 б.б.]. ... ... ... ... ... мәні бар ... күннің
көкейкесті мөселелерін ... ... сол ... басты
міндеттерді аңғартып, саяси-өлеуметтік оқиғалардың сыр-сипатын ашып береді.
Публицистика белгілі бір күннің, белгілі бір дәуірдің тарихын сол ... ... ... ... ... ... ... Ол қоғамдық мәселелерді сырттай емес, өмірмен, төжірибемен
үштастыра отырып баяндайды. Публицистика дегеніміз ~ ... ... ... өмір ... ... ... да ... тіршіліктің рухани
бейнесі, жанды көрінісі. Публицистика •• бүл бөрінен де ... ... ... ... ... ... біршама
жинақы айқындама берілген: "Кесем сез ... лат. ... ... - ... пен ... ... көкейкесті, еткір
мәселелерді қозғайтын ... ... ... ... - ... ... өлеуметтік, философиялық мәселелерді көтере ... ... ... ойға ... ету. ... ... осы ... орай
қалыптасқан өзгеше стилі ... оған ... ... сендіру, иландыру,
үйытуға бағытталған тәсілдер тән, көсем сездің озык ... ... ізі ... да ... сөз - ... ... бетіндегі көптеген жанрларға бірдей қатысты
үғым. Сондықтан көсемсөзшілер (публицистер) айтпак ойы, оны ... ... ... ... кейде эссе, мақала, ашық хат, кейде фельетон
жазып, жариялайды"[10,122 б.].
Нағыз публицистикада әлеуметгік-төрбиелік ... ... ... зор күші
бар, өйткені ол оқырманға, көрерменге, ... ... ... ... ақыл-ойы мен сөздеріне өсер етудегі маңызды рөлді де атқарады.
Публицистикалық ... ... ... баға ... дәлелдеудің
айқындығы, өткірлік, барынша ықпал етуге үмтылушылық тән.
Публицистика туралы сөз еткенде, оның басқа салалармен ара-қатынасына ... ... ... да ... ... керек.
Публицистиканың көркем әдебиеттен езіндік өзгешеліктері бар. Ең алдымен,
публицистика шығармашылықтың публицистикалық ... ал ... ... ... ... түріне жатады.
Екіншіден, "керкем әдеби шығармалар (өңгіме, хикая, роман) міндетгі түрде
сюжетке қүрылады, портреттер ойдан ... ... ... ... ... ... ғана тән ... Оның өзінде де очерк пен
фельетон атворлары өздерінін ... ... ... ... ... ... ... біраз мағлүмат алады. Сөйтіп,
әдеби шығарма көркем шындыкка ... ... ... шығармалар
өмірдің нақтылы шындығына сүйеніліп жазылады" [11,148 б.]. Яғни, көркем
өдебиетте шарттылык, басым болса, публицистика ... ... ... ... ... ғана тән ... ... болатыны сияқты,
публицистиканың өзіне ғана тиесілі бай жанрлар палитрасы бар.
Төртіншіден, көркем шығармада жазушы ... ... ... ... оқиға желісі, адам образы, ... ... ... арқылы береді. Автордың оқырманға үсынар идеясы оқиға дамуы,
образдың өсу жолдары арқьиы ашылып ... Ал ... өз ойын ... үсынады "Пубіицис-тика - автор мен оқырманның ашық өңгімесі айтылып
отырған оқи-ғаға баиланысты автордың көзқарасы мен сезімі - ашуы ... ... ... ... ... ... б.]. Публицис-тика
автордан терең ой мен білімділікті, тіл шеберлігін, өршіл пафос-ты, логика
терендігін талап етеді. Ол ... ашық ... ... ... ... ... ... өдебиетге жазушы көлемді шығармалар жазу үшін бүкіл
ғүмырын сарп етуі ... Ал ... ... бір тар ... айтылмаган ой көнеруі мүмкін. Сондықтан да көркем едебиет
бірнеше жылдар ... ... бір ... ... ... ... ... ілесіп отыруы керек,
Профессор Э.Г.Багиров "Природу телевидения составляет не ... то, ... его от ... ... и ... но и то, что их ... ... их от традиционных средств информации" [13,43 б.] - дегендей,
публицистика табиғатын да онын ... ... ... ғана
емес, үқсастықтары мен жакындық-тары да қүрайды.
Публицистика мен көркем әдебиеттің екеуі де сөз өнерінің салалары. ... ... сөз. Осы ... ... публицистика мен көркем әдебиеттің
үқсастык жағы болады, олар ... ... ... ... орыс сыншысы В.Г.Белинский көркем әдебиет пен публицистиканы өнер
ретінде қарап, ... ... тым ... ... айта ... "... ... нет, ... определенной пограничной линии, так она является скорее
воображаемой, чем действительной, и на нее не ... ... как ... на ... [14,318 б.] - деп ... Шын ... ... пен ... үшін ... стилистика арсеналдары -
эпитеттер, метафоралар, теңеулер, гиперболалар, литоталар және троптар мен
фигуралардың ... ... ... ... мен ... пафостық
қүралдар өте қажет. Бүл көркемдік бейнелеу күралдарынсыз сөз ... нәрі ... ... ... дәрежесі төмендеген болар
еді.
Зерттеуші ғалымдар ... мен ... ... ... туралы көптеген түжырымдар айтты. Олардың
кейбіреулері бүгінгі көзқарас түрғы-сынан қарағанда, кемшіліктерге де ... ... ... ... да жоқ ... Енді осы ... ... түсініктер түргасынан қайырыла қарағанда, кейбір нақты түжырымдарды
санамалап көрсетуге болар еді. Ең ... ... ... ... жайттар: журналистика да, публицистика да
қоғамдық-саяси ... ... ... ... көпшілікгі
тәрбиелеудің қүралы; қазіргі заманның тарихын, белгілі бір ... ... ... ... ... мен міндеті творчестволык
кайнардан бастау алады; кай кезде де саясат-пен, ... ... ... ... ... ... байланыста
дамиды; аудиторияның кабылдауына бағытгалады.
Сонымен бірге журналистика мен ... ... ... ... ... жоқ деген сөз емес.
Алдымен журналистика туралы түсінігімізді бір жүйеге түсірейік. Біріншіден,
журналистика - әр алуан мекемелердің ... ... ... ... ... табылады. Екіншіден, журналистика қызмет турлерінің жуйесі
болып табылады. ... ...... ... журналистика - шыгармалар жуйесі. Бесіншіден, журналистика -
бұқаралық ... ... ... ... ... ... мен ... түрлерін қалыптастыратын арнсһіардың
біртутас жиынтыгы. Алтыншыдан, журналистика - БАҚ проблемаларын ... ... ... және оқу ... ... енді ... да ... ерекшеліктері бар. Оның журналистиканың
ең басты саласы екендігінің өзінен көп мөселені аңғаруға болады. Бүрын ... ... ... ... ... ... түрі
ретінде, бірде жанр ретінде, енді ... ... ... бар ... ... ... ... түрінде, газет жанрларының жиынтык, атауы
түрінде, проблема көтеру құралы ретінде, әдебиеттің бір саласы ретінде,
қоғамдық ... ... ... ... ... ... Бүл
айтылғандардың бөрі де публицистиканың жан-жақты, өр ... ... ... 20-шы жылдары орыс зерттеушісі М.Гус "публицистика" термині
публицистика үғымы туралы түйінді ... ... ... [15,1 б.]. ... пайымдауынша "публицис-тика" үғымы журналистикаға қарағанда
кеңірек аукымды қамтиды. Публицистика — мамандық, ... ... ... бір ... ... өздерін публицистикалық іске арнаған адамдар,
өз қызметін публицистика деп ... ... ... ... ... ... ... қайраткерінщ экономистің, заңгер-дің,
тарихшының қосымша кәсіп саласы болуы да мүмкін. Яғни санаткерлігі жоғары,
ой-өрісі кең, қоғамның ... ... тап ... ... иесі ... бола ... ... деп - публицистикаііык,
шыгармалардыц жиынты-гын да түсінуге болады. ... ... ... ... мен ашық ... ... мен репортаждар, т.б.
жиынтығы. Публицистика деп ... ... ... ... ... да ... болады. Белгілі бір тарихи ... ... ... да публицистика ретіндв танимыз.
Зерттеуші М.Густің пікірінше, әрбір жеке публицистикалық шығарма өз алдына
және ... ... ... ... олардың мазмүны мен
пішінінің өзгеруі процесінде, дамуы мен жаңғыруы түрівде ғылыми зерттеудің
нысаны бола ... Ол өз ... ... ... ерекшеліктері
мен пішіндері
туралы, публицистикалык туындылардың қоғам өмірінде алатын орны мен дамуы
туралы ғылымды - ... ... деп ... ... [15,1 ... ... ... нақты өмір қүбылыстарымен қатысты
қарастырғанда, шығысславян, ... ... және ... тіл-дерде кең
қолданылатын мағынасына үңілгенде, оны кең және тар ... ... ... осы ... ... ... отыруына да байланысты. Публицистика
кең магынасында журналистік шыгарма түсінігін ғана білдірмейді, сонымен
қатар бүл ұғым ... ... ... ... такырыпқа көпшілік
алдында сөйленген сөздерді де қамтиды. Публицистика тар мағынасында - ... мен ... ғана төн ... бар ... ... ... ... журналистика - белгілі бір кызмет саласы
және әсер ету ... ... ... ... қүралдарын, үйымдар мен
мекемелердің басын қүрайтын белгілі бір аппарат, әлеуметтік институт. ... - ... бір ... ... ... ... қүрылымы мен
пішіні бар, белгілі бір жанрлар жүйесі бар және ... ... өсер ... бар ... ... ... ... - ақпараттар мен
жарияла-нымдар, хабарлар даярлап, олардың бүқаралық ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын адамдар.
Публицистер - осы бұқаралық акпарат құралдарының негізгі ... ... ... коғамдық маңызы зор ой, басты идеялардың күн төртібіне
қойылуын ... ... ... ... тарихы туралы толғанатын болсақ та, қазак жазба
әдебиеті мен жазба ... ... ... калыптасқандығына куә
боламыз. Қазак баспасөзінің тарихын тұңғыш ... ... ... өз ... қазақ публицистикасының негізін салушылар ретінде
Ш.Уәлиханов, ... ... ... ... [16]. ... ... ... Абай еңбектерін казақ демократиялык
публицистикасының ... ... ... баға ... ... ... өзінің публицистикалык мақалалары мен очерктерінде өзі өмір
сүрген түстағы коғамдық маңызы зор мәселелерді қозғады.
Қазақ жазба ... ... ... ... қаламгерлердің бірі -
Ыбырай Алтынсарин. "Алтынсариннін "Қазақ ... әрі ... ... ... ... және керкем әдебиет шығармаларының жинағы,
халық-қа әртүрлі білім беретін энциклопедияның ролін атқарды" [16,18 ... ... ... ... ... ... ағартушылық
функцияны атқарды. Ыбырай өзінің 1862 жылғы бір ... ... ... ... жоқ ... ... біз қарапайымдылықтың езінен де көп
жақсылык табамыз. Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... оны ... болып отыр"[17,186 б.],- деп ... Дөл ... оның көп ... ... алтын арқауы болды. Оның
алғашқы публи-цистикалық мақалалары ... ... ... және ... мөдениетінің қайнарынан қанып ішкен ғұлама ... да - ... ... ... ... үлгілері
болғандығы айқындалған. Абай өлеңдерінде сол заманның - ащы шывдығы, ... дала ... ... түрмыс -тіршілігі керініс табады. "Стиль
идеялық мазмұны жағынан алғанда Абайдың карасөздері - ... ... б.],— деп ... ... ... ... ... публицистикасының табиғаты да сол үлылар Шоқан, Ыбырай, Абай
ойларынан өріс алып жатыр.
Қазақ публицистикасыньщ ... ... ... ... ... ... бастау-бүлақтары ғасырлар
қойнауындағы ауызша, жазбаша жәдігерлерден іздестіріледі.
Бүл тараудың
Көне ... ... - ... ... ... Күлтегін, Тоныкөк, Талас, Енисей ескерткіштеріндегі
публицистикалық белгілер айқындалады.
Орхон ескерткіштерінің ішіндегі мазмұны мен ... ... ... саналатын
жазба - Култегінге арналған ескерткіш. Жазбада өмірде болған ... ... Оны ... Иоллығ тегін атты жазбагер.
Күлтегін жазбасы тарихи турғыдан да, өдеби шығарма ретінде де зерттеліп
жүр. Біз ... ... ... ... аудардық. Ең алдымен
ескерткішті публицистикаға жақындататын -жазбада көне ... ... ... ... нақты дерек, дәйектердің келтірілуі дер едік. Жырдың
бастауында-ақ аттары аталатын Бумын қаған да, Істемі қаған да ... ... Олар - ... мемлекетін алғаш қүрған елбасылар.
Күлтегін жазбасындағы назар аударатын жайт • сол ... ... ... ... ... ... көп алған, бөрін бейбіт еткендігін",
"Ілгері - Қадырқан ... ... кері - ... ... ... ... ... Қадырқан койнауы, Темір қақпа ... жер ... бір ... ... ... ... ... табғаш
халқының алдауына сенгендігінен, Арбауына кенгендігінен..." ... ... ... ... көрініс. Бүл да тарихи шындық.
Көршілес Қытай мемлекетіне бек үлдары қүл болды, пәк ... күң ... ... да ... Осы ... қашалған рух пен пафоска толы өршіл сездер -
бүгінгі үрпақты бабалар ... ... түр, ... ... ... баян етіп түр. ... ... бір бетбұрысты кезең Елтеріс
қағанның ел басына келуімен байланысты сипатталады.
Публицистикадағы "факт" ... ... ... ... түйіндер айтылып
жүр. Күлтегін жазбасындағы публицистикалық белгілердің бірі - ... дер ... ... ... оқиға
бірінен кейін бірі хронологиялық нақтылықпен жалғасын тауып отырады. ... ... ... қаған, Елтеріс қаған, Білге қаған, Күлтегін ерліктері
уақыттық жағынан кезек-кезегімен, өмірдегі ... кұру ... ... ескерткіштегі тағы бір назар аударарлық түс - өмірде ... ... ... ... ... ... оның жасы ... сайын,
шын мәнінде күшейіп, әрі қарай жалғаса береді. Бүл баяндардан байкайтынымыз
- Култегін ... ... ... адам екендігі, сол кезде өмір ... ... ... ... ... жиі ... Күлтегін шайқастары
бейнеленетін тұстар — нағыз ... ... ... - ой, идея ... рел ... ... Күлтегін
ескерткішінде ғасырлар бойы нұр шашып тұрған негізгі жәуһар ой, асыл ... ... ауыз ... ... ... ата-баба дөстүрін берік
үстау болып ... ... ... - ... ... ... ... емірін, жаугершілік замандағы ел баскарған
хандар мен қол ... ... ... ... деректерге сүйенген,
елдің түрмыс-тіршшгін, әдет-ғұрпын дәл бейнелеп берген өлмес ... ... ... ... ... ... - ... шығарма, тарихи
жөдігер болумен катар, қазақ публицистикасының да ... ... ... ... ... ... ... жазба ескерткішінің ішівдегі бізге жеткен үлкен қазынаның бірі -
"Тоныкөк ... ... ... ... Иоллығ тегін болса, Тоныкек жырынын
авторы • Білге Тоныкөктің езі деген жорамал бар.
Жырдың басты қаһарманы Тоныкөк - хандардың ... дана адам ғана ... ... ... ... ... абыз ... жасында қолына кару алып
жауға шапқан батыр да, калың түркі еліне жол ... ... ... ... ... ... ... ретінде мына жайтты айтпай кету
мүмкін емес. Оқиғалар тізбесі, ... ... мен ... ... қалу ... ... үрыстар басты кейіпкер Тоныкөктін атынан
баяндалғанмен, мұнда -• ... ... ... ... ... ... ... жылдар көрініс табады. Әскері аз, бытыраңқы түркі елі тізе ... ... ... ... болды. Әйтпесе, төрт бүрышты жайлаған басқа
халыктар түркі халқын мүлдем жойып жіберу қаупін ... Яғни сол ... ең ... ... - ... мемлекеттігін қалай да сақтап қалу
еді. ... ... да - ... ... ... ... түпқазық, алтын арқау жемісі де осы.
Түркологиялық әдебиеттерде негізгі үш ... ... көне ... ... да өз ... сол дәуірдегі коғамдык
мөселелерден хабардар етеді. Енисей өзенінің жоғарғы ... мен ... ... ... ... ... ... Талас
ескерткіштері, VII ғасырдың соны мен VIII ғасырдың бас кезіндегі Құтлығ
Қаған, Білге қаған, Күлтегін, ... ... т.б. ... ... ... ... ... Орхон ескерткіштерінін әркайсысы ерте
ғасырларда өмір сүрген түркі ... сол ... ... ... мен тілі, әдет-ғүрпы мен түрмысы, әскери жорықтары мен елбасылары
хақынан нақтылы ... ... де ... ... ... өмір ... ... ететін, дөуір тынысын, заман ағысын
сездіретін болғандықтан да бұл ... ...... ... ... ... толық негіз бар.
Көне түркі ескерткіштеріндегі жер су аттары, ру-тайпа аттары мен ... ... ... ... ... ... өзі - бұл мүраларды
публицистикалық ... ... ... ... ... йыш - ... тауъі, Ертіс угуз - Ертіс өзені, Кем-Енисей езені, Інчу
угуз - Сырдария, ... - ... ... ... Қадырқан, Қара көл, Өркен,
Өтукен т.б. жер-су аттары, оғуз, түргеш, апар-аварлар, арғу, уйғыр, усын,
түрк, ... ... ... ... тағы ... ру тайпалары мен унут-тибет,
қытай, тоқар халықтарының аттары кездесуі кене замандарда тасқа қашалған
мүралардағы публицистикалық ... ... ... ... ... ... ... қаған, Бүгі каған, Ечим қаған, Озмыс тегін ... ... ... үш түркі қағанының кеңесшісі Тоныкөктің,
әскер қолбасшысы Күлтегіннің, Түргес тайпасының бегі ... ... ... ... ... ... ... Күлбілге,
Оғузбілге, Ынанчы-Чор, т.б. өмірде болған кісі ... ... да ... ... ... ... ... бастау болғандығын
айғақтайтын бүлтартпас дәлелдер болса керек.
Күлтегін ... ... ... ... ... ... шайқастар
керіністері, жеңіс пен жеңілістен, қүлдырау мен өрлеуден түратын ерте
заманғы ... ... ... Осы көне ... ... ... ... өмірде болған кісі аттарының кездесуін атар
едік.
Көне жазбаларда сол ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген. Мәселен, қаған, бек, уәзір, некер, қолбасы,
жабғы, елтебер, шад, елші, ... ... ... ... ... ... жиі ... табады. Мүның өзі көне замандағы жаутершілік кезеңге
байланысты екендігі дәлел тілемейді.
Көне жазбалардың бір шоғыры ... ... ... де ... 1896-1897
жылдары Қазақ елінің Жамбыл қаласына жакын жердегі Талас өзенінің бойынан
В.А.Каллаур және фин археологы Гейкел (Мунк және ... ... 5 ... ... ... тапты.
Тағы бір назар аударарлык жайт Талас жоне ... ... ... ... ... келеді. Алдымен өлген адамның кім екендігі, ... ... ... ... сіңірген еңбегі, сосын дүниеден өткендігі
жазылады.
Енисей түрк ... ... ... қойылған эпитафиялық сөздерден
қүралған. Бұл мүраларды бізге жақындататын - 1) ... ... ... көне ... руна ... жазылғандығы. 2) Бүл -- жалпы
саны 85 жазба-үланғайыр даланы мекен еткен көне түркі ... ... Әр ... ... өмірде болған түрк көсемдерінщ, батырларының,
қолбасшы-ларының аттары мәңгі ... ... ... айта ... жайт - Енисей аңғарынан табылған ескерткіш-тер болсын,
Монғолиядан табылған жазбалар болсын ... жат ... Бір ... ... ... ... бабаларымыз-дан қалған мүра ретінде ол
жәдігерлердің қазақ халқына да еш ... жоқ. Бұл ... ... асыл ... ... кеткен, түрік тектес
халықтардың ортак, рухани байлығы. Сондықтан да ол ... ... ... қайта қарап, қайта тәржімалап, дүрыс, түпнүсқаға жакын
нүсқаларын кдйта жасаудың күні туды. Орыс ... ... ... асыл түпнүсқа мен тәржіма текст арасында
көптеген алшақтықтар, бұрмалаушылықтар бар ... ... Өз ... ... неғүрлым жакын сөздерді колданып, тарихи жазба
мағынасын неғүрлым дөл ... ... ... ... ... ... ... т.б. көне түрк ескерткіш-терінің бері
тиянақты зерттеуді қажет етеді. Біз өз ... ... ... кейбір
жазба ескерткіштерден мысалдар келтіре отырып. сол жәдігерлеріміздегі нақты
қоғамдық-саяси ахуалға, нақты ... ... бір ... ... дерек - дәйектерді
ғана қарастырдык.
2.2 Батырлар жыры - ауызекі публицистика үлгісі деген ... ... ... ... ... ... көзі жазба әдебиетінен де ... ... ... бір ... ... өз ... ... сөйлеп тұрып,
оларды ерлік көрсетуге шақырды, батырлық пен батылдықтың нүрын септі, яғни
жауынгерлерінің жеңіске деген пікірін қалыптастырды. ... ... ... түрғыдан әсер етті. Бұл әрине әлдеқайда кешірек пайда
болған, кәсіби публицистика ... ... ... ... ... ... - сол ... деп айта аламыз. Дәлірек ... ... ... - ... ... өдебиетінің бір үлкен саласы -- батырлық жырлар. Эпос немесе батырлар
жыры ерлікті, батырлыкды аңыздап жырлайды
[18,2946.].
Эпос туралы салмақты ой ... ... ... Әуезов қазақ халқында
батырлар жайындағы поэмалардың мол екендігін. Бүл поэмалар ... ... ... ... ... ... мөселен, қазақ пен
ноғайлының аралас рулары XVI ... тізе ... жау ... ... күресуінің нотижесінде, "Алпамыс" жыры туғандығын атап көрсетеді.
Академик Әлкей ... ... ... ... накты тарихи шындықты
акындық тілмен — өлеңмен ... ... ... ... Ел ... ... ... хал-ахуалын көне тұрмысын ұрпактан-үрпакка ауыздан-ауызға
ауыстырып келе жатқан шежіре сиякты. Ә.Марғүлан эпоста тарихи ... бар деп ... ... ой ... поэзиялық шұрайлы тіл кестесінің үзілген
жерлері әдетте кара сөзбен жалғастырылады. Осы қара сөздер бір ... ... ... бір кезең мен екінші кезенді, бір шайқас пен ... ... ... ... атқарады. Батырлар жырындағы
публицистикалық белгінің біріншісі - - ... ... ... ... екіншісі -тарихи шындык оқиғалардың баяндалуы; үшінші қазақ ру-
тайпаларьшың, жер аттарының айқын көрінуі. Осымен ... біз ... ... ... қара ... іздестердік.
Ал публицистикалық сарын дегеніміз - екінші сөзбен айтқанда көне замандарда
жазылған шығармалардағы публицистикалық бел-гілер ... ... ... керек. Диссертацияда "Қобы-ланды батыр", "Алпамыс", "Ер Тарғын"
жырларындағы публицисти-калық ... ... Бүл ... ... ... ... бар қүбылыстар қамтылып, оқиғалардың тарихи шындықа
негіздел-гені айқындалады. Ежелгі қазақ даласындағы болған ... ... ... ... ... ... дереетер, қазак, даласындағы ... ... ... салт-дәстүрін көрсететін түтас эпи-зодтар
батырлар жырларының публицистикалық сипатын аңғартады.
Біздің пікірімізше, белгілі бір дөуірдің шындығын көз ... ... ... қара ... үлгісін публицистиканың ауызша сөйлеу тілі
ретіндегі пішініне ... ... ... ... ... жырындағы
дәнекерлік рөл аткаратын карасөз стилі - публицистикалық ... ... Олай ... біз таддап, таразылаған батырлар жырындағы қара
сөздердің мазмүны халық өмірінің шындығына құрылатындығымен ... ... ... ... қара сөз үлгілері көпшілікке мына
бағыттарда осер ... кара ... ... ақыл-ойына тікелей әсер етіп, оларды
белгілі бір қимылға шақырады, ... ... Бүл ең ... - ел
қорғау, туған жерді сүю, ата-ананы ... ... үшін ... теңдік мәселесі, бірлікке, ынтымаққа, бейбіт өмірге үндеу;
екіншіден, тындаушылар үшін кара сөз анағүрлым түсінікті ... ... ... ... ... сөз қайталаушылык
көп кездеспейді. Мүның өзі ауызша айтқандықтан болса керек;
төртіншіден, батырлар мен ... да ... ... ... адам екендігі
де жырдағы публицистикалық сарынды күшейтеді;
бесіншіден, қазірге дейін сақталған жер-су, тау аттары кездеседі;
алтыншыдан, казақ халқының бүгінгі күнде сақталған ... ... ... ... көріністері орын алады;
жетіншіден, белгілі бір нақты тарихи кезеңде болған саяси ... ... ... ... негізгі айтылатын әлеуметтік ойға
бағындырып, оларды белсенді іс-қимылға біріктіріп, ... ... ... ... ... да өз елін терең сүю сарыны басым. Сондай-ақ жеке ... гөрі ... ... ... аддыңғы шепке шығады.
Тындаушыға сол кездегі әлеуметтік ... зор ... ... ... ... ... тез ... жеткізуге үмтылу да - • публицистиканың
басты белгілерінің ... ... ... ел аузына караған батырлар ... ... ... жыры өз ... ... ... ... Қарапайым халық ішінде белгілі бір елдік мәселелер туралы ... ... езі - ... ... ... ... Орыстың ауыз әдебиетін зерттеуші, академик Б.А. ... да, ... жыры да ... ... [19,83 б.], - ... ... дүрыстығына тіреу болады. Сонымен өз заманында ауызша айтылып, ел
өміріндегі кекейкесті мөселелерді сез еткен ... ... ... ... ауызша пішіні деуге батыл негіз бар.
"Ауызекі публицистика", яғни ... ... ... ... етіп, сол
заман адамдарын белгілі бір әлеуметтік ой, идея ... ... ... жыры - ... ... ... бастау, бүлақтарының
бірі деп батыл айта аламыз.
Жыраулар поэзиясындағы публицистикалык сарын
атты бөлімшеде заманның толғақты мәселелеріне ел ... ... ... ... ... бере ... "дала демократиясының" жарқын
көрінісінің бірі -• жыраулар поэзиясы зерттеу объектісі болды.
Публицистиканың ... ... ... ... ... ... ... үңілу бүл қоғамдық-саяси қызметтің
тарихын карастыруға апаратын бірден-бір жол. Бүл сөз ... ең ... ... сызған біз. - Б.Ж.), содан соң негізінен жазбаша сөздің саяси
қызметке ... ... б.],- ... пікірге тоқтайды. Егер де
біз кешегі ... ... ... мен ... ... ... үні мен
тілі болған, қоғамдық пікір қалыптастырған, қоғам кемшіліктерін сынға алған
өз заманының публицистері ... ... ... ... ... ... Бірақ
газет-журнал жоқ кезде сол хандык дәуірдің ақикатын елге жеткізіп, халық
мүңын ... ... ... сол ... саф ... ... пір түткдн
түлғалары еді. Олардың кейбіреуі - ел ... ... ... ... ... жүрт ... жүргізуіне бас жәрдемші болса, енді біреулері -
қарапайым халықтың жанашыры болып, солардың мақсат - мүддесін ... ... бар ... ... тіпті үлықтардың әділетсіз, зорлыкшыл, қиянат-
шыл әрекеттерін бетіне басып, айтып садды. Тағы бір жыраулар таразының екі
басын тең үстауға тырысып, ... ... мен ... ... ... ... қызметін атқарды. Мүның өзі жыраулар сөзі айтылып
қана қоймай, халықты белгілі бір ой төнірегіне топтастырып. ... ... ... ... ... ... ... ие болғандығын айғақтайды.
"Бізге дейін жеткен ежелгі мәдениет ескерткіштерінен қазір езіміз публицис-
тика терминімен анықтап жүрген ... ... ... күйінде таба
алмаймыз, бірақ қоғамдық өмірге публицистикалық ... ету түрі ... де ... ол ... сөзбен - шешендік өнермен жүзеге
асырылған"[21,13 б.],- деген ... да ... ... бекіте түседі.
Жыраулар поэзиясындағы басты публицистикалык. белгі - оның ... ... ... ... табылады. Жырау-лар - хан сарайы
төңірегінде қызмет етті, көпшілігі ... ... ... ... өз
көзімен көрген батырлар ерлігін, ... ... ... мен
жеңілістерді, қавды шайкдстарды суретгеп жырлады.
Диссертацияда Асан қайш, Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет, Ақтамберді,
Үмбетей, ... ... ... ... ... белгілер
сараланды. Аталған жыраулар шығармашылығындағы ... ... ... ... ... ... ... сөз еткенде, мынадай
қорытындыға келуге болады:
Біріншіден, ... ... ... ... ... жеткізеді. (XV' - XIX ғ.ғ.
тарихи шындық);
Екіншіден, өмірде болған тарихи нақты окиғалардың, сол кездегі ... ... зор ... ... бола білді. (Қазақ хандығының
қүрылуы, қазақ-қалмак шапкыншылықтары, орыс ... үш ... ... ... ... ... ... сүлтан, төрелер
озбырлығына халық наразылығы, үлт-азаттык көтерілістері, т.б.);
Үшіншіден, жыраулар поэзиясының - ... ... ... ... ... көтерілуі;
Тертіншіден, тарихта болған хан, би, сүлтан, төрелердің атқарған ісінің,
жетістік, ... ... ... хан, Есім хан, Би ... ... ... хан, ... хан, Рүстем төре, т.б.);
Бесіншіден, қазақ елінің түтастығын корғаған ... ... ... ... ... ... ... (Орақ, Мамай, Ер Шобан,
Қабанбай, Бөгембай, Ер Барақ, Исатай, т.б.);
Алтыншыдан, жыраулар поэзиясында қазақ ... ... де бар ... ... атаулары келтіріледі (Еділ, Жайық, Сарыарка, Ойыл, Жем, Сағыз, Өзен,
Арал, Шаған, Қара Ертіс, ... ... ... ... ... ... ... Нарын, т.б.);
Жетіншіден, өмірде болған көптеген адамдар жайынан ... ... ... ... ... Жаукашар, Өтеміс, Жақия, Махмут,
Қаныкей, т.б.).
Сегізіншіден, жыраулар хан шешімін, жүрт ... ... қана ... бір іс-әрекетке жүмылдырады, белгілі бір мәселенін шешімін табуға
тырысады (Ынтымақ, бірлікке үндеу, ел корғауға ... орыс ... ... кетерілісіне шақыру, халық мүктажын өтеу т.б.).
Тоғызыншыдан, жыраулар поэзиясында қазіргі публицистиканың дәстүрлі өзегіне
айналған сөз қайталау арқылы ... ойды ... ... ... ... ... көзбен көріп бақы-лау аркылы суретгеу әдісі, өмір
фактілерін контрасты түрде салыстыра отырып мәселе ... ашу, ... ... ... публицистиканың алғашқы үлгілері, ... ... хат, ... сияқты жанрлардың бастау алар белгілері
көрініс табады.
Жыраулар поэзиясындағы публицистикалык, сарын арқылы біз өткен ата-бабалар
өмірінен, ... ... ... сыр ... ... ... киған батырлар ерлігімен танысамыз.
2.4 Шешендік сөздердегі публицистикалық белгілер деген келесі бөлімшеде
ауызекі публицистиканың қазак тарихында ... ... ... ... қисынын тауып" сөз айту - әйгілі қазақ би-шешендеріне төн
касиет. Ғалым М.Балақаев пернелі шешендік сөздерді ... ... түрі [22,248 б.],- деп ... ... ... ... керегі де
шешендік сөздердің осы кыры.
Әйгілі ... ... ... ... шешендік сөздердің
үлгілерінде қоғамдык. маңызы зор мәселелер мол ... ... би, Төле би, ... би, ... би сияқты шешендердің тарихи шындықты
көрсететін асыл сез маржандары қарастырылды.
Қазақ би-шешендерінің сөздері өз ... ... ... рөл атқарған.
Көне қазақ ... ... ... сөз ... орны ... Бір ... ... қауымға әсер етіп және оларды бірігіп іс-кимылға
көшуге шешім кабылдауға сендіру, ... ... ... ояту дәл ... ... сөз айту пәрмені арқылы ғана жүзеге асатын еді. Ал казақ
қоғамындағы шешендік сөзге, ... ... ... орны ... ... Өйткені қазақ даласындағы басқару ісі ауызша сөз аркылы жүзеге
асты. ... ... да, ... де, ... мен ... да алмас сөздің
қадірін біліп, ер ... мән ... ... ... ... ... ... Ел мен елдің арасьшдағы кептеген ... ... ... жарасымды, жігін тауып айтыл-ған сөз арқылы ... ... ... Сөз - қан төгуді болдырмаған. Сөз — бейбіт өмірдің
берекесін кіргізген. Сөз — төрбие ... ... Сөз - • ... ... шырайын кіргізген.
Шешендік сездер халкымыздың дарындылығы мен ақыл-парасатын, тапқырлығы мен
әдіддігін, кеңпейілдігі мен қонақжайлылығын көрсететін, қазақ ... ... ... ... мұқалмас асыл қазынамыз. Сондықтан да бугінгі ... нәр алар бір ... ... да сол би-шешендерден қалған
сөздер. Ағылып айтқан, төгіліп айтқан, екпіндеп айтқан, екіленіп айтқан,
сынап айтқан, ... ... ... айтқан, жығып айтқан, қауып айтқан, тауып
айтқан бабалардың ... ... - ... ... сөз өнерінің
таусылмас кені жатыр. Қазақтың шешендік сөздерін жинап, баға ... В.В. ... ... ... өнерінің өзіндік ерекшелігін де тап
басып көрсетіпті: "Қазақ тілі - ... ... ... ... таза ... ... ... қалған тіл. Рас, мүнда да бірен-
саран жат ... ... ... ... ол сөздер... казақ тілінің
үндестік заңына бағынып, бірыңғай халық тілінің қорына ... ... осы ... мен ... (астын сызған біз — Б.Ж.) сондай-ақ
көп таралғандығы бүл ... ... ... ... жинап, оған әдебиет
нүскаларын күрастырған жинақтардың толық бір томын ... ... ... ... ... баска бауырластарына қарағанда сезге тапкырлығы мен
шешендігі де маған әсер ... [23]. Бүл ... ... ... ... баға ... Ал ... Радлов көрсеткен тіл тазалығы, табиғилық,
тапқырлық және ... ... ... ... қалыптасқан қазақ
публицистикасының бойынан да ... ... мен ... ... Қазақ публицистикасынын баспасөз бетінде калыптасуы атты тарауда алғашқы
мерзімді басылымдардағы публицистика зерттеу нысаны болады.
Қазақ ... жаңа түр, жаңа ... жаңа ... ... алып тарих
аренасына шыққан кез - XIX ғасырдың ІІ-ші жартысы ... ... ез ... ... публицистикалык шығармаларға сүйене отырып,
олардың коғам дамуъшдағы маңызына, өмір ... ... ... ... көркемдік, түрлік өзгешеліктеріне назар аудардык.
3.1 "Түркістан уалаятынын газетінде" ... ... ... ... айналымға жаңа байыптаулар енгізілді.
Сонымен Қазақстанда публицистиканың қалыптасу кезеңі 1870 жылы "Түркістан
уалаятының газеті" шығуымен түспа-тұс келеді.
Өйткені, "Түркістан ... ... - ... топырағында туып, қазақ
сахарасына алғаш тараған түңғыш газет [24] еді. Патша өкіметі ез ... ... ... ... ... өкілдеріне жеткізу үшін кдзақша
газет шығаруды қажет ... ... сол ... казак оқырмандарынын
ұлттық талаптарының бірі • ана ... ... ... ... болатын. 1870
жылы 28-ші сәуірде (10-мамыр) Орта Азиядағы ... ... орыс ... ... жарық көрді. Сол газеттін косымшасы казақ және
езбек тіддерінде шығарыла ... ... ... ... ... мақсаты жергілікті
халықтын санасында өзгеріс жасауға ... Сол үшін де ... ... ... ... ... колға алынған болатын.
Газетте кебіне орысша ... ... ... ал ... ... ... редактор Шаһмардан Ибрагимов, ... ... ... ... ... ... ... Жанышевтар
жазған. Бір көңіл аударарлық нәрсе - ... ... ... Ал сол қазақша нүсқалықты даярлау көбіне осы төрттіктің
мойнына жүктелсе ... ... ... ... XIX ... ... ... саяси
ахуал, сол кезде өмір сүрген нақты ... ... ... ... ... өзі ... ... хабар-ошардың жылдар өте келе
публицистикалық ... ... бола ... ... ... газетіндегі" жарияланымдар бірнеше түракды
айдарлармен ... ... ... ... бірсыпыра хабарлар орыс
газеттерінен аударылып басылды. Мәселен "Мөлім-нама", "Әр ... ... ... ... ... ... "Газеттерде жазыпты"
деген айдарлармен орыс баспасөзінің кейбір жаналыктары ... ... ... көшіріліп, беріліп түрған. "Ыстанбол хабары", "Газеттен алған ... ... да ... ... ... ... ... басты өзгешелігі - - ... ... ... ... ... қазақ газетінде ақпараттык
публицистиканың түрлі пішіндері ... ... ... ... өзі ете ... ... Негізінен Түркістан губерниясының
жаңалыктары, губернаторлар, генерал-лейтенант Колпаковскийдің, генерал-
адьютант фон ... ... ... ... жөнінде әр ... ... ... тақырыпсыз, авторсыз, редакциялык заметкалар жиі
беріліп түрған. Орыс ... шолу ... ... ... ... жүйелі түрде аударылып отырған. Орыс газетгерінен
кейбір акпаратты ... ... ... өте сирек болса да беріліп
түрған. Мысалы "Ығламнама" ... ... ... ... ... деп қол ... /ТУГ. 1875, 21 май, №12/. ... тігінділерін
актарғанда, байқағанымыз - газетке Ісмак, Жүсіпбашы Қаралүғлы деген
авторлар жиі ... ... ... ... ... ... немесе
"Иазғушы Йусуфбашы Қаралоғлы" деп қол қойып отырған.
Басылымның 1875 жылғы ... ұзак бір ... ... ... ... тұрғыдан жолсапар очеркіне ұксас. Айта кетерлік
бір жайт - мүнда үтір, ... ... ... ... ... ... жок.
Сондықтан сөйлемдер арасын ажырату өте қиын. Шығарманын жолжазба екендігін
— "Біздің газетті алып түрған бір адам ... ... ... ... ... ... шығармақ болып біздерге жазып жіберіпті" /ТУГ. 1875.
№20/,— деген бастауынан-ақ аңғаруға болады. ... ... кісі ... Мірмүхамет деген" /ТУГ. 1875, №20/ • деп авторы да айкын
көрсетіледі. Одан әрі ... сол ... ... баян ... ... ... бір түрі ... қарастырсақ, очерктің өзі
публицистиканың ... ... ... ... белгілі. Біз мысалға
алып отырған шығармада публицистиканың бір жанры очеркке төн ... ... Осы ... ... ... халқының мал баққан, мал
өсірген қалпы, көшпелі түрмысы, оңтүстіктен солтүстікке, Арқадан Қаратауға
жол салып мал саудалағандығы, ауа райына көп мән ... ... мал үшін ... ... зор мән ... қазақ табиғаты мен ел
тұрмысы, коңырқай тіршілігі түп-түгел ... ... Әлде бір ... әңгіме желісінің ішіне еніп кетіп, сол көне заманда жүргендей
сезінетін кезің де ... ... ... қорытывды жалғыз-ақ - ол
"Түркістан уалаятының газеті" бетіндегі өлгі жолжазбаны •• публицистиканың
жолсапар ... ... ... ... бірі ретінде атауға болады.
"Түркістан уалаяты газетінің" 1875, 1876 ... ... ... ... ... ... түрған. Сондай-ақ Шаһмардан төре, Сұлтан атты
авторлар есімі де жиі кездеседі. Ал ... ... ... ... ... салады.
Қазак тіліндегі алғашқы газеттегі басты ерекшелік - сол ... ... ... орын ... ... ... ... хабарланып отырды.
Ағымдағы оқиғалардың жедел ... ... ... ... болды.
Мүның өзі хроникалық ... ... ... •• ... ең көне ... ... ... айғақтайды.
Бір айта кетерлік жайт - газетте өзге шет жүрттар өмір ... ... ... ... биресми материалдар да басылып түрған.
Олардың кейбіреулеріндегі оқиға тым қарабайыр ... ... ... ... да ... ... бір ... - жарияланымдардың көбі көшіріліп басылғанымен кдтар,
жанрлық түрғыдан заметканың үлесі басым. Сондай-ак "Орыс газеттері жазыпты"
деген айдармен 1872 ... ... ... Ресейде шығатын басылымдарға
шолу жасалып ... Бүл ... ... ... - ... шолу
жанрының туып, қалыптаскандығына айғақ бола алады.
Жалпы қарағавда, "Түркістан уалаятының газеті" генерал-губернатордың орысша
"Туркестанские ведомости" газетінің ... ... есер ... ... алғашқы газет тілінде орыс, татар, башқүрт тілінен енген
сөздер кездеседі. Ал қазақ тіліндегі ... ауыз екі ... ... ... бүл басылым қазак тіліндегі алғашқы газет болғандықтан -
оның ілгерілеушілік рөл атқарғандығы дөлел ... ... ... ... ... ... ... жарияланды, генерал-
губернатордың іс-кағаздары жергілікті халыктың өз тілінде жеткізілді. Осы
ресми белімдегі, негізінен ... ... ... ... ... санасына өсер-ыкпал етуді мақсат тұтты. Ал биресми бөлімде Түркия,
Қытай, Иран, Ауғанстан, Франция, Англия мемлекеттерінің ... ... ел ... ... ... ... ... зор болды. Сондай-ақ
әдебиет, енер, ғылым, техника, баспасөз, әйел тендігі, транспорт, почта-
телефаф, өнеркәсіп, ... ... егін ... мал шаруашылығы, жер
суландыру, ветеринария, ... дін ... кең ... ... ... осы ... жазылған шығармалар алғашқы газет публицистикасының
қалыптасуына жол ашты. Түрлі жанрлар пайда бола бастады. "Түңғыш рет қазақ
тілінде ... ... ... орыс ... ... ... ... пайда бола бастады... [16,34 б.]. "Түркістан уалаятының газетінің"
бетінде публицистиканың ... да ... рет ... ... көшірмелерін қарағанда — заметка, есеп, фельетон, мақала,
коррес-понденция, хат, ... ... ... портретгік очерк, ғылыми-
танымдық очерк сияқты жанрлар алғаш осы газет ... ... ... ... Қазақ баспасөзіндегі жарнаманың алғашқы нүсқалары да осы
газетте жарық көрді.
Зерттеуші З.Түрарбековтің: ... ... ... Ы.Алтынсариннін
"Хрестоматиясы" шығуынан он жыл бүрын, А.Қүнанбаевтың алғашқы елендері
"Дала уалаятының газетінің" бетінде ... 20 жыл ... ал ... ... ... ... болып жарыққа шығуынан (1909 жыл) 40 жыл ... ... б.],— ... ... ... ... алғашқы газеттің
қоғамдық дамуымыздағы зор маңызын айғақтап тұрғандай. Шын ... ... ... ... ... ... ... бастады.
3.2 "Дала уалаятының газетіндегі" ұлтгык публицистика атты белімшеде ... ... ірі ... ... ... ... ... екінші газет 1888 жыддың 1-қаңтарынан бастап шыға бастады.
Омбы қаласында Дала ... ... ... ... ... ведомости" газетінің қосымшасы ретінде "Особое
прибавление к Акмолинским областным ведомостям" деген ... ... ... 1894 ... ... ... уалаятының газеті" деген атпен шығарылды.
Бұл газеттің ... ... ... ... деп аталады. Газет
редакторы ретінде И.Козлов, К.Михайлов, Г.Абаза, А.Попов, Д.Лавров ... қол ... ... ... ... қызметін атқарған
Ешмұхамед Абылайханов пен ... ... ... ... ... ... ... үлкен өсер еткен басылым болды, әрі ірі казақ публицистерінің
мінбері болды. Газет ашылды. Ол тек патша ... ... ... ... ... ... келіп-кетер пайда аз ... еді. Сол ... ... ... ... оны ... санасын оятуға, ішкі-сыртқы
саясаттан мол хабардар етуге пайдаланды. Бірак бүл өте киын да қауіпті ... Орыс ... ... ... ... алға ... толы ... жариялануы жакпады.
Басын қатерге тіксе де, ретін келтіріп, жалпы қазақ ұлтының қамын ойлайтын
қоғамдық жайларға мойын ... сәті ... ... емес ... ... ... мақалаларды жариялап жіберуді ез мақсатына айналдырғандардың бірі -•
газеттің казақша нұсқасына редакторлық ... ... ... Оның ... қызметі, өсіресе, ... ... ... ... ... және ... ... істеген жылдарында
көрінеді. Негізінен алғанда, Сүлтанғазин - публицист би, билік қүру, оқу-
ағарту, қазақ әліпби мөселелері туралы ой ... ... ... ... ... ... жапсарлас пікірлерге тоқталады. Ол өз
мақалаларында тіл тазалығы, анықтығы, өдебиет, ... ... ... дін ... қалам тартып, өзінің асқан білімділігін көрсете
білді. Және қалың оқырмавды ойлантып, ... ... ... ... ден ... Сүлтанғазин публицистикасынын басты ерекшелігі де
осында болса керек.
"Дала уалаятының газеті" бетінде жиі мақалалар жазып, жариялаған ... ... бірі - ... ... ... журналистік,
публицистік қызметі 1894 жылы басталған. Өйткені осы жылы ... ... ... ... уалаятының газетіне" басылды. Ол "дүниенің
кілті орыста, орыстың тілі мен ... ... Абай ... ... Ол елі ... ... болашағы үшін толғанады. Ел -жүртын түзу
жолға бастайды, халқының атынан сөз ... Міне осы ... ... да ез заманының толғакты мәселелерін қозғаған нағыз публицист
деңгейіне кетерді. Қ.Жапанов публицистикасының негізгі ... - ... ... ... ... бағытта дамыту, керітартпа әдет-
ғүрыптардан арылу, өйел тевдігі ... ... ... ... ру
тартысын, болыс-билердің әділетсіздігін ... ... ... Ол ... де ... қүтылып оқу-білім аркылы жарыққа
шығуға үндейді. Қоғамдағы би, болыстардың, бай, молдалардың теріс қылығын,
кемшіліктерін әзіл-сықақ тілімен батыл өшкерелеген ... ... ... ... бір ... десе де ... Макаланы
бастағанда не мөселені сөз ететінін айтып алады да, ... ... ... ... деректер келтіреді. Ал соңында түйінді ой тастайды
немесе шешімін таппаған бір ... ... ... ... ... ... ... Мүның бері Қ.Жапанов публицистикасын бөлектеп
көрсететін қасиеттер. Отырықшылықка көшу мөселесі, оның ... ... да ... ... ... ... ... отаршылдық саясатының кейбір келеңсіз қырларын сынға да ... ... ... ... ... ... ... шықты, дерек-
дәйекті күнделікті қазақ өмірінен алып, соның шындық көрінісін ... ... ... ... өз заманывда ел, халқын білім жарығына
сүйреген, ағартушылык вдеяның жақтаушысы, жаңа заманның жаршысы бола ... ... ... ... жиі ... ... автордың бірі -Отыншы
Әлжанов. О.Әлжанов - XIX ғасырдағы қазактың ірі калам ... ... аса ... мәселелерді баспасөз бетінде үзбей көтеріп отырған
көрнекті публицист. Отыншы Әлжановтың ... ... ... ... дін, ... ... кеңінен қозғалды.
Публицист-Әлжанов әр мақаласында қоғамдағы болып жаткан өр түрлі ... ... ... ... түжырым жасайды. Өзінің автор ретіндегі
үсыныстарын білдіреді. Публицист ... ... қоя ... ... ... ... медресе салуға шакырады. Публицистің әр сөзінде мән-
маңыз бар. "Шығатын шығынына қарамавдар. Мал, ... ... ... 1895, №46/, - деген байыпты, көпті керген ақыл иесінің өсиетін
айтады. Ал ... ... мен ойлы ... дәл сол ... ... ... ... пікір қалыптастырып қана қоймайды, нағыз публицистика
іс-қимыл, әрекетке бастайды, •• деген теориялық ... дәл ... ... қажет. О.Әлжанов казак ... әйел ... ... бетінде бірнеше мәрте көтерді. Ол жер-жерді ... ... ескі ... ... ... Оны қүр ... ... ертегі, аңыз,
әңгіме, хикая түрівде өндеп жазып, газет ... ... ... ... ... мәні өз ... жоймак емес. О.Әлжанов -•
газетке шыкқан макалаларына "А.О", "О.А-ов", "Найман", "Орта жүз", "Жазушы
Әлжанов", "Бабайбүркіт" деген бүркеншік аттарды пайдаланып қол ... ... ... ... ... ... журналистік мектебінде шындалған, талантгы
публицистердің бірі - ... ... ... сол ... да бірі ... ... ... қызметкер болып кызмет
аткарған. Р.Дүйсенбаев -- публицист өз мақалаларында ағартушылық бағыт
ұстанды. Ол ... ... ұлт ... ... және жер ... ... негізі -дамыған алдыңғы қатарлы экономикада деп білді. Ел-жұртты
балықшылық, егіншілік сияқты жаңа ... ... ... ... ... саудагерлерді сынға алды, ұлықтардың әділетсіздігін
әшкереледі. Сөйтіл корғансыз, жуас, кедей жұрттың ... ... ... мұңын мұвдады. Публицист - Дүйсенбаевтың шындыкты айтуы ... ... ... ... батып кетсе керек. Р.Дүйсенбаев кай
мәселені қозғаса да, қай тақырыпты камтыса да жеріне жеткізе ... ... ... ойлармен, акикаттың алдаспанымен кемшілік атаулыны ... Бүл оның ... ... қана ... ел ішіндегі қиюы кеткен
қисынсыз жайттарды көрген соң қайнап шыққан ыза-кегін ... ... ... ... өз заманының үні, сол замандағы халықтың
тілі екендігін байқаймыз. Ол ертегі мысалдар жазып, ... ... ... ... да ... ... калыптастырып отырды. "Дала уалаятының
газеті" бетінде білікті ... ... ... жазуында үлкен мән
бар. Қазақ оқығандары ертегі, мысал ... ... ... да Патшалық
Ресейдің отаршылдық саясатын, бейбастақ ... ... алып ... ... елге өз ойын ... ... төте жолы ... Р.Дүйсенбаевтың да
ертегі, мысал жазуынын ... ... -- сол. Оның ... ... ... ... ... әбден болады.
Қазақ публицистикасының қалыптасуына өз творчествосымен үлес қосқан үлкен
түлғалардың бірі - Асылкожа ... ... ... ... ... ... өдебиет пен
публицистиканың әр ... ... ... Ол ... көп материалдарын
орысшадан казақшаға, қазақшадан орысшаға аударумен қатар, жаңа шыққан
кітаптарға сын - ... ... ... ... қүрылысы,
экономикасы және т.б. туралы көптеген мақалалар жазған"[25,90 б.]. Ол ... ... ... ... ... ... ... бетке
басады. А.Қүрманбаев аударма да жасаған. Онын ... ... ... ... мен шегіртке" деген мысалы да осы ... ... (1894, №32). ... елін ... ... үшін мақала да жазған,
мысал да басқан. А.Құрманбаев -• публицистің мақала мен ... ... ... ол ... ... пен ... ... Идеясы -•
қыстың қамын жазда ойлау. Бүл ... да, ... да күші ... баласына
өмірлік сабак болса керек. Публицист шығармаларывда қара жүмыстың кыр-сырын
үғындырады, егіншшкке, шаруашылык ебіне ... ... ... ... ... ... ... отырықшылыққа үндейді. Байлыққа,
билікке құмартуды ... ... ... тілінің тазалығы мәселесін көтереді.
Сөйтіп езінің ... ... ... ... ... ... уалаятының газеті" қазак публицистикасының қалыпта-суында түтас бір
кезеңнің мектебі болды. Газетке әр жылдары қатысып, ... ... ... ... ... ... және рухани тақырыптарды
қамтуда қазактың қалам кайраткерлерінің үлкен шоғыры еңбек сіңірді. Олардың
ішіндегі ... ... ... ... ... ... қаламгерлер ретінде М.Көпеевтің, З.Нүралыхановтың, "Алатау баласы"
деген бүркеншік атпен қол ... ... ... Х.Бекходжиннің, ... ... ... ... ... т.б. есімдерін атауға
болады. Аракідік Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев, ... ... ... Б.Чалымбеков, Д.Иманқүлов, А.Қылышбаев, А.Аппасов,
т.б. есімдері де кездесіп қалады.
"Дала уалаятының газеті" шыкқан 1888 жыл мен 1902 ... ... - ... ... ... бір ... болып табылады. Бүл
публицистиканың баспасөзбен тоғысып, ірі ... ... ... кезеңі. Әрине патшалык Ресейдің отаршылдык саясаты, оның ... ... ... ... ... ... Бірақ, ірі
публицистеріміз жол табуға тырысты, тіс арасынан ... ... ... ... мәселелерін алға тартты, ел қүлағына жеткізді, болашақ
үрпаққа мүра етіп калдырды.
3.3 "Айқап" журиалындағы ... ... ... ... ... публицистер шығармашылығы карастырылады.
Қазак публицистикасының қалыптасуында "Айқап" журналы үлкен орын алады.
1911-1915 жылдары ... ... ... ... елінің түкпір-түкпіріне
таралған тұңғыш журнал XX ғасыр басывдағы тарихи кайшылығы мол күрделі
кезеңнің ... бола ... ... ... ... ... ... коғамдык-саяси ахуалды аңғартып, сол кездегі өмір шындығыньщ
негізгі ... ... ... ... ... ... ... XX ғасырдың
бас кезінде болған елеулі окиғалардың бірі - • "Айқаіг" журналының шығуы.
Ол қазақтың ... ... және ... журналы болды. "Айқап" езінің
сипаты жөнінен ... ... ... іс ... ... Ыбырай Алтынсариннін, Абай Қүнанбаевтың ағартушылык ... ... келе ... ... ... ... әдебиетінің,
публиііистикасынын (астын сызған біз ... және ... ... ... ... ... ... [16,86 б.].
"Айқап" журналын жуйелі түрде шығаруды жүзеге асырған, оның ... ... ... Ол ... ... бас ... ... айқындап, журнал төңірегіне қазактың озық ойлы ... күш ... ... -• ... ... саясатына үнемі бас
изеп, қолдап ... жоқ. Ол ... ... ... ... ... егіншілікке үйреніп, қала салуын қолдады. Патшалык ... ... ... ... алып ... кезі де болды. Біріншіден,
отырықшылықты жақтап, өркениет көшіне қазак қауымының ілесуін қолдауымен,
екіншіден қазақтың ... ... ... алып ... ... отаршылдық
саясатты әшкерелеуімен де М.Сералин публицистикасының ... зор. ... ... ... ... шешудегі дәрменсіздігін сынға алады. Қазак
арасында оқу-білімнін өрістеуіне ... ... әсер ... ... ... ... саласындағы жетістікке жету үшін, қазақ қауымы бас
қосып қала салу қажеттігіне көпшілік көңілін аударады. Бүл да XX ... ірі ... ... бірі еді. ... болып, қала
салып, мектеп ашсақ қана ілгері басып, ұлттық қасиеттерімізді сақтай отырып
дами аламыз деген ойларды халық санасына ... ... ... -публицист
қазақ тарихы мәселесіне үнемі көңіл бөліп отырады. ... ... ... керектігіне, шежіре кариялардың хатқа түсіріп, оны "Айқапқа"
жариялау арқылы бір ізді етіп ... ... баса ... ... ... қазақ халқының алдында тұрған ... ... ... шешу ... да ... ел ... ... міндеттер қоя
білді. І.Қазақтан Думаға депутат сайланатын болсын; 2. Қазақ жеріне ... ... ... ... 3. ... орыс ... жер ... пайдасына берілсін; 4. Мал шаруашылығын жаңаша өркендетуге
орыспен бірге қазаққа учаске берілсін; 5. Қазақстандағы ... ... орыс пен ... ... да сатып алуына рүқсат етілсін; 6. Дін
туралы, мектеп, медресе ашу туралы, ... ... ... ... ... ... 1912, №5/. Дәл осы түста М.Сералин - публицистің ... ... ... да, бүкіл қазақ түрмысын жаксартуға, казақ елдігін
нығайтуға бағытгалған шаралар еді. М.Сералин "Айқап" бетіндегі ... ... ... ... ... ... қол қойды. Журналда
жарияланған публицистикасында ... ... зор ... ... ... ... қолданып, түйінді ойлармен өз ... ... ... ... ... ... ... жеткізе білді.
Әрі журнал шығару арқылы қазақтың қоғамдық ойын бір ... ... ... таза ... ... қалыптасуына зор үлес косты.
"Айқап" журналывда салмақты пікір, салиқалы ойларымен ... ... бірі әрі ... ... ... болды. Қазақты
еңбекқорлыққа, ғылым, өнер ... ... ... Өткенге өкпелемей,
болашақтың камын ойлау керектігін, ол үшін амал қылып есе жібермей, ... ... ... ... ... ішер жалқаулықтан арылып, мавдай
тер
төгіп еңбек ету •- өр ... ... ... еске ... ... ... ... тең дәрежеде ел болуы үшін -- сана -сезімге жаңғырық
керектігіне, ол үшін ... өнер ... түсу ... баса ... ... ... жеріне нықтап қоныстанып алған келімсектер, енді
өздерін сол ... ... ... ... Ол аз ... ... жерді
үкімет рүқсатымен ғана ала алатын қаптаған бұйрықтар шықты. Дәл осы уақытта
Ахаң сияқты көшбасшы зиялылар сөзінің қүны алтынға ... еді. ... нық, ... ... шеге қакқандай анық жеткізеді. Оның үстіне ез
жеріне қала салу үшін езгеден рүқсат ... ... ... ... ауырады. Ақыры жер ... ... ... ... ең ... ... өз ... түйіндейді. XX ғасыр басындағы Ахаң араласқан
ірі мәселенің бірі - өліпби, емле мәселесі ... Өзі ... ... ... ... Байтүрсынов бүл істің дс басында тұрды.
Түркістан ... ... ... ... ... Ақаң 50-ге
толғанда: "Қазақтың дыбысына, сөзіне арнап вліппе мен өріп, тіл һәм оқу
қүралдарын шығарып, ... ... ... талайға үйреткен Ақаң еді. ... ... ... адам ... ... ... кез ... жол көрсеткен Ақаң еді" [26], - деп әділ баға ... ... біз ... ... ... ... қоғам
өміріндегі түземеске болмайтын, тезге салмаса кеш болатын, аса маңызды
мәселелерге қалам тербейді. Бүл оның ... ... ... ... Қазақтың жер мөселесі болсын, билік тақырыбы ... ... ... ... еді. ... ... тағы ... -қаламгер не тақырыпты қозғаса да, алдымен оқиғаның мәнісін
жүртқа тәптіштеп түсіндіріп алады, сонан кейін сол ... ... ... шешудің дүрыс жолдарын өзі көрсетіп береді.
Алғашқы қазақ журналының ел алдындағы бедел биігіне ... күш ... шыға ... үлкен жөрдем беріп, қалам қуатын, ой бүлағын
аямаған арыстардың бірі - ... ... ... ... 1911-1913
жылдардағы немірлерінде Міржақып Дулатов, Азамат Алашүлы, Азамат Алашұғлы,
Арғын, М.Д. деп қол қойып, мақала, ... ... ... жиі ... ... дума жайлы мақалаларында депутатты ... ... ... үшін ... пида ... ... ... керектігін айтады.
Депутаттыққа лайық адамдардың кезінде ... ... ... ... уақытта қазақтан депутат жоктығын, ал ноғайлардан бәрі он кісі бар
екенін айта ... ... ... ... үшін ... ... қазақтың тұрмысын, ғадет-ғүрпын, мүқтажын, қай заңның ... ... ... ... соң бізге пайда келтіруінің
қиындығына тоқталады. М.Дулатов отырықшылыққа кешу ... ... ... ... ... еске ... ... өз
мемлекеттілігі жоқ кезде, билік бөтен жұрттың ... ... ... ... әсіресе көш бастаушы көсемсөзшілер ... елді ... ... ... ... ... ... басқарып отырғандығының
дәлелі - бұл. Мұндай мысалдарды көптеп ... ... Шын ... жок ... ... ... ... жалғыз түтқасы -
елдід көзі ашык ... ... ... ... дәлел
тілемейді. Ал сондай ауыр кезенде публицистика "басшылығы дұрыс болса,
әлеуметгі ... ... ... қылса, әлеуметті адастырады" [1,224 б.].
Ол әйел теңдігі тақырыбына да көп қалам тартқан. ... ... зор ... ... ... ... окушыға
тілінің түсініктілігімен, үлкен проблемалардың шешімін ... ... ... ... ... ... ... позиция беріктігін арттыра түсетін және бір жайт - ол елді,
азаматтарды үнемі бірлікке, ынтымаққа, өзара көмекке ... ... ... тамсандырар нәрсе: Міржақып - мақалдап, мәтелдеп жазудың шебері" [27,62-
63
б.б.].
Зерттеушілер: ... тілі ... ... ... үлгісі болды. Журнал бетінде жазушы, журналистер
қазақтың жазба тілін ... ... діни ... ... ... ... Ыбырай бастаған жаңа әдеби тідді қолданды" [28,26 б.], - деп ... Шын ... ... ... ... мен ... уалаятының
газетіндегідей" орыс, ноғай сөздері араласқан материалдардын жариялануына
жол берілмеді. Мүны ... ... ... ... ... та айқын білдіреді.
"Айқап" журналының бетінде публицистиканы калыптастыруға зор үлес ... ... ... Ж.Сейдалин, М.Көшімов, С.Торайғыров
есімдерін ерекше атауға болады. "Айқаптағы" ... ... ... ... Ж.Акбаев, М.Көпеев, С.Шорманов. Ә.Бөкейханов,
Б.Қаратаев, ... ... ... ... ... Б.Сыртанов. К.Тоғысов, Ә.Ғалымов, Ж.Тілеулин,
М.Түрғанбаев, Ж.Тілеубергенов калам қайратымен көп үлес ... ... ... ... ... ... ... де XX ғасыр басындағы қазақ халі бейнеленеді. Қазактың ... ... ... ... ... ... тырнақалды
мақалалары "Айқап" бетінде жарияланды. Сонымен "Қазақ халқының мәдени
өмірінде түңғыш қоғамдык-саяси және ... ... ... ... ... ірі ... ... [16,48 б.]. "Айқап" казак публицистикасын
қоғамдык ойдың көшбасшысы ... ... ... ... "Қазак" газетіндегі публицистика деген бөлімшеде ұлттық публицистиканың
қалыптасуындағы басылымның ... ... ... шығармашылығы
зерттедді.
"Қазак" газеті 1913 жылдың 2 акпанынан бастап 1918 жылдың 16 ... ... ... ... үлттық баспасөздің, әдебиет пен ... ... ... ... ... еді. Оның редакторы - ... - ... ... ... ... ... Шәкәрім,
С.Дөнентаев, М.Шоқаев, М.Жүмабаев, Б.Майлин, тағы ... ... ... ... ... ... көрді. Сол
кездегі қазақ саяси өмірі мен ... ... ... ... ... төңірегіне тоғысуы - кездейсок жағдай емес еді. ... ... ... іс-әрекет жасауға итермелеген - ғасыр ... ... ... ... ... ауыр халі болғандығына көзіміз енді
жетіп ... ... ... ... - сол ... ... ... емірлік
айнасы болып қана қойған жоқ, сонымен қатар, қалың көпшілікке жол ... ... ... үлес қосып, болашаққа башт-бағдар ... ... ... ... ... ... шыққан "Шолпан" журналывда 1923 жылы ... ... ... ... атты тарихи-әдеби сын мақаласында былай
деп жазыпты: "Жазба ... ... соң аты ... - ... ... ... мезгілі әдебиетке үлтшылдық туын көтерген мезгілімен
түстас...
...Бүл уақыттағы іс пен сөзде тығыз камның, асығудың ретінде ... ... қоя ... бір ... әңгімесіне жүмылдырудың, жалғыз соған ғана
үңілудің қалпында өтті... "Қазак" газетінің бетіндегі ... пен ... да осы ... жүрді. Жазылған үсақ өлендер, өңгімелер, ... бөрі де ... ... ояту, сергіту, кушін біріктіру,
оқығандарын түзу жолға салу, соларға ... ... ... ... ... арналған. Бұл түтынған жолда "Қазақ" газеті өз міндетін атқарады..."
[29]. Басылымның негізгі мақсат - міндетін ... ... ... ... ... керсетіп берді: "Аталы жүртьшыздың, ауданды
үлтымыздың аруақты аты деп, ... ... ... қойдық. Үлт үшін
деген істің үлғаюына ... ... ... ... ету ... ... ... қызмет етемін десендер, азаматтар, тура жолдың бірі осы"
/Қ. 1913, №1/. ... ... ... ... ... ... тура жол ретінде ... ... ... ... ... мақаладан-ақ көрініп түр.
"Қазак" газетінде қазақ публицистикасын жаңа белеске көтерген ... бірі - - ... ... ... ... ... шығармаларын "Дала уалаятының газетінде", "Айкап"
журналында жариялаған ... ... ... екі ... ... мен ... ... Оларда қазақ елінің ең түйінді деген
мөселелеріне тоқталған. Қазақ елінің жері, отырықшы болуы, патша ... ... ... ... ... сот, әкімшілік туралы бай мағлүматгар
берілген" [30,452 б.]. ... ... ... ... ... ... бетінде жарык, керген рухқа толы, ұлт сөзін сөйлеген
публицистикасынан көрініс тапты.
"Қазак" ... ... ... ... ... ... ... даму эволюциясында өзгеше орын ... ... ... ... жарық көрген шығармаларының
ішінде публицистиканың ақпаратгық жанрлары шоғырына жататын есеп жанрында
жазылған ... есеп ... ... ... ... ... ... болады. Бөкейханов - публицистің тағы бір көп қалам
тербеген шығармалары эпистолярлык публицистика жанрлары. "Қазақ" газетінің
бетівде эпистолярлық ... ... ... Бұл жанр елге ... ... мәселелерді жеткізудің, белгілі бір қоғамдық мәні ... ... ... ... ... ... Қазақ
публиішстикасының қалыптасу, даму жолында зор еңбек сіңірген түлғалардың
бірі Ә.Бөкейханов ... оның ... ... ... ... ... ... көрінеді. Публицист Ә.Бөкейханов негізінен саяси
мәселелерге баса назар аударды. Оның ... ... мен ... ... ... ... саяси күрес әдістерін еркін игергендігі бүл
тақырыпта жазылған шығармаларында терең ... ... ... ... өз ... арқылы қазақ публицистикасына үлкен үлес косты.
Оның ... ... ... ... ... ... алғашқы саясаткер - публицистің бірі. Совдықтан да ... ... ... ... мақалалары көп, әрі бүл жазғандарынан қазақ
тарихындағы елеулі ... ... ... ... ... ... 2.
Бөкейханов - қазақ публицистикасын пішіндік тұрғыдан дамытты. Ол ... ... ... ... бай ... пайдалана білді.
З.Бөкейханов публицистикасына еткірлік, батылдық, шыншылдық касиеттер төн.
4.0л әр жазған ... ... ... мүддесін жоғары қойды және
қарапайым қазақ ... ... үшін ... ... ... ... ... қүралына айналдырды. б.Әлихан "Қазақ" газетін
жалпыүлтгык басылымға айналдыру мақсатында, қалам қайратан жүмсады.
"Қазақ" газетінде маңызды ... ... ... ат ... ... күрескен алаш ардақтыларының бірі -публицист Райымжан Марсеков
болатын. Р.Марсековтің алғашқы публицистикалық ... 1899 жылы ... ... ... ... публицист "Қазақ" газетіне
белсене араласты. Ол сол кездегі қазақ ... ... аз ... ... жазатын, ірі қоғамдык мәселелерге ғана үн қататын,
асқан білімді, беделді адамдардың бірі болған. Райымжан - публицист ... ең ... ... дер кезінде үн қатты. Оның қамтыған
тақырыптарының аясы да кең: діннен оқу-ағартуга дейін, ... ... ... жер, ... ... әйел тендігі, мәдениет,
әдебиет, баспасөз, билік, ... ... ... ... Аталған
тақырыптарды ашып жазуда, өзінің заңгерлік ... ... ... кез-
келген мәселені шешуді заң тұрғысынан жүйелеп, елге ... ... ... ... Бұл - оның ... негізгі ерекшелігі десек те
болады. Тағы бір ... ... ... ... ... өділдікті ұстануы керектігін тәжірибе жүзінде керсетіп
береді. Өз мақалаларына ... ... ... ... деп қол қойып,
қазак публицистикасының қалыптасуына үлкен үлесін косады.
XX ғасыр басындағы ... ... ... ... ой
көшбасшыларының бірі - Ғүмар Қарашев болды. Оның "Үльфат", "Шура", "Айқап",
"Қазақ", "Қазақстан", "Дүрыстық ... ... ... ... ... ... жарияланды. Көп жылдар коммунистік
идеология Ғүмар Қарашев есімін айтуға да, ... да ... ... ... ... орны бар түлға екендігі зерттеушілер қаламына 60-шы ... ... ... 1962 жылы ... ... ... ... атты
еңбекте академик С.Зиманов пен ғалым М.Ысмағүлов Ғүмар шығармашылығына оң
баға беріп, дүрыс пікір ... ... ... ... ... біз - Б.Ж.), ... ... ... критике некоторые догмы ислама,
ратовал за реформу школы, призвал к сближению с русским народом..." |31,457
б.]. 1989 жылы ғана ... ... ... күші ... ... шеккен қайраткер туралы мемлекеттік қорытындыда: "Ғүмар Қарашев (1876-
1921) - XX ... ... ... ақын өрі қоғам қайраткері, философ,
публицист (астын сызған біз -- Б.Ж.). Оның ... ... ... да, өкіметтің екіжүзділігі де, жергілікті үстем ... ... ... да өлтіре сыналды. Оның елевдері өмірдің мөні туралы,
болмыстың зандары ... сол ... ... ез ... орны ... ... толы..." /СҚ. 1989, 9 желтоқсан/, -деген баға
берідді. Ғүмар Қарашев өз ... ... ... ең өзекті
мәселелерге назар аударды. Оның публицистика-лық мақалаларында қала салып,
жаңа кәсіптерді ... ... бет бүру ... ... ... ғылым жолына түсуге, газет оқуға шақырды. Ынтымак пен
бірлікке ... ... дін, ... ... жер мәселелері
туралы қоғамдық маңызы зор ... ... Бар ... каза ... ... арнаған Ғ.Қарашев Қазан төңкерісіне сенбеді, "Алаш"
автономиясын қолдады. Ғүмар газетке "Ғабдолла Мүштақ", "Оразақай", ... ... ... ... ... ... ... әл",
"Қараш", "Қазақ", "Орда баласы", т.б. бүркеншік аттармен көп жазып түрды.
"Қазақ" газетінің бетінде ... ... ... үлес ... ... ... ... әрқайсысының мұрасы жеке зерттеу нысаны
болуға лайық. Мәселен, Ж.Сейдалин, ... ... ... ... ... ... ... М.Оразаев, И.Әлімбеков, Ж.Жәнібеков, М.Жұмабаев, Қ.Кемеңгеров,
С.Дөнентаев шығармаларында ғасыр басындағы оқығандарды толғандырған ... ... ... ... ... газетінің бетінде ең көп жазған ... ... ... барлык мәселелерді қозғап, болып жатқан оқиғаларды ... шолу ... ... кезек күттірмейтін жайттарға дер ... ... елді ... ... ... ... ... жарығына
бастап отырды. Олар Ресейдің отаршылдық ... ... ... ... да ... ... ... даласының ішкі жағдайын ... ... ... саясат мәселесімен, халықаралық байланыстармен елді
таныстырып отырды, бірінші дүниежүзілік ... ... ... қамтыды,
қазақтан әскерге адам алу мәселесінде ... ... ... ... ... ... жеке Қазақ Автономиясын қүруға шақырды.
Сөйтіп, газет арқылы публицистиканың ... ... ... үйымдастырушылық, насихаттаушылық, үгітші-лік функцияларын
жүзеге асырды. "Қазак" газетінің публицистері қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... ауыл шаруашылығы, егіншілік мәселелерін сөз
етгі, жер ... ... ... ... ... оқулықтар жасау,
кітаптар шығару, әліппе, емле, жер игеру, кәсіп істеу, мәдениет, ... ... тіл ... шешуге көпшілікті үйыстырды. Қазақтың
оқыған зиялы қауымын бір ойдың, бір мақсаттың төңірегіне - үлт ... үшін ... ... ... ... газетіндегі публицистиканьщ
- революция алдындағы коғамдық ойдың ... ... ... ... ... шығармашылык түрі ретінде дамуы
атты тарауда кеңестік кезендегі және еліміз тәуелсіздігінін алғашқы жылда-
рындағы публицистиканың тақырыптык, ... жөне ... ... ... ... ... ... типологиясы деген белімшеде 1917-1990 жыддар аралығын-дағы қазак
публшистикасының есу, өркендеу жолдары зерттелді.
Кеңестік дәуірде газет-журналдардың көбеюімен бірге қазақ публицистикасынъщ
өрісі кеңейіп, ... жаңа ... ... Бүл ... ... кезеңнің саясаты, орыс публицистикасыньщ дамуы ерекше әсер етті.
Соның ... ... ... жанрлык жаңашылдық белгілер
айқын керініс бере бастады.
Кеңестік дөуірдің 20-шы, 30-шы жылдарындағы қазак публицис-тикасы жаңа ... ... Бүл ... Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы саяси
өзгерістер, экономикалық моселелер, рухани жайттар шығарма езегіне ... де, ... де ... ... ... керініс тапты.
Соғыс жылдарындағы қазақ әскери публицистикасы — елдің букіл сана-сезім,
куш-жігерін ... ... ... жумылдырды. Бүл кездегі публицистикалык
шығармалар авторлары жогары патетикалык, пафосты, ... ... ... өз ... өзек етіп қолданды. Қазақтың әскери публицистикасы
ауыз әдебиетінің бай қазынасымен суарылып, тарихи аңыздардан, айтыстар ... ... ... ... мен ... ... ... Және сол бай ... мұра ... және ... ... ... ... баяндаудың қуатты мәнері-мен астасып
жатты. Соның ... ... тіл, ойды ... және дөл ... күрылған
ғажайып публицистикалық шығармалар туды. Соғыс жылдарында ... ... ойға ... ... ... мен ... орнықты. Мәселен
ундеу, памфлет, күнде-лік, хат, очерк, мақала, публицистик&шқ қуаты бай
өлеңдердің тууы ... ... ... ... ... ел ... ... қайта қалпына келтіру
ісіне жүмылдырылды. 1945 жылы ... ... жөне ... ... ... және ... ... туралы" қаулы
қабылдануының баспасөзді, публицистиканы дамытуға есер, ыклаіы зор болды.
"Соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты жазатын болды, ... мен ... баса ... аударылды. Газет бетгерінде очерк пен фельетон,
баспасөзге шол>7 жанрлары жиі ... ... ... ... жүмысын
бейбіт дәуірге бейімдеп қайта қүра бастады" [32,49 б.]. Сөз жок баспасездің
бейбіт өмірге бейімделуімен бірге, ... ... да ... ... айнасына айналды.
60, 70-ші жылдардағы қазак, публицистикасы шүрайлы тілмен көркейе түсті.
Бүл әсіресе сол ... мол ... ... ... ... ... очерктерде көрініс тапты. Осы кезең ... сөз ... ... ... көркем әңгімелерімен жалғас, көсемсөз, очерк, ой
толғанысы, емірді бейнелі жолмен тануға ... ... да ... едәуір өркендеді" [33,166 б.], - деп атап көрсетгі. Десек те, 60-
шы, 70-ші жылдарда ... ... ... ... ... ... мақтау, мадақтау, жалаң үраншылдык сияқты заман туғызған
кемшіліктер де болды.
80-ші жылдары қазақ ... ... ... ... багыт анық орнықты. Түтас ізденіс ... ... ... ... ... ... жатқан деректердің беті
ашыла ... ... ... ... ... ... түрлік,
жанрлық, стильдік тұрғыдан қалыптасьш, ... ... өз ... ... да ... Осы ... орыс ... мен төжірибесі орасан зор ықпал етті. Егер ... ... ... ... ... акпараттык жанрлардағы публиііистика
қалыптаскан болса, "Дала ... ... ... ... ... "Алаш", "Сарыарқа", "Абай", "Ақжол", ... ... ... талдамалы жанрлардағы публицистика қалыптасты. Ал
кеңестік дәуірде публицистиканың бай ... ... ... ... ... ... дәуірдегі даму жолындағы негізгі
бағыттарды біз талдап-таразылаған ... ... және ... ... ... ... отырып айқывдауға тырыстык,. Олар:
қогамдық-саяси ... ... ... ... ... багыт, улттык, психологиялық-көркемдік ... ... ... ... ... ... Бұл мерзімдегі публицистика ... ... ... ... ... С.Мұқанов, Б.Бүлқышев,
М.Иманжанов, Ә.Нұршайықов, С.Төлешов, Б.Қыдырбекұлы, ... ... ... ... Қ.Найманбаев,
Т.Жанүзақов, О.Бөкеев, А.Сейдімбек, Ж.Елшібеков, М.Қабанбаев, Ж.Аупбаев
шығармашылықтары арқылы ашылды.
1917-1990 жылдардағы ... ... ... ... ... дәуірдегі казақ публицистикасын тегіне, туріне қарап ... ... ... ... ... ... ... алғандағы жүйелерін үш ... ... а) ... ... ... б) ... ... Публицистиканың түрлік жағынан алғандағы типологиясы: а) ... ... ә) ... ... б) ... в) ... публицистика; г) сыни пуб-лицистика; г) гылыми-
танымдық публицистика; д) әскери ... ... ... алғанда, акпараттық-окиғалы публицистика тобына:
заметка, ... ... ... ... ... тобына:
корреспонденция, мақала, шолу, рецензия, баспасөзге шолу, хат (эпистолярлық
жанр ... ... ... ... ... ... ... фелъетон, памфлет жанрларын
кіріктіруге болады.
4. ... ... ... ... а) ... ... ә) ... публіщистика; б) насихат-шььшқ
публицистика; в) ... ... г) ... г) ... ... д)
деректі публицистика; е) іскерлік публицистика, - деп жіктей аламыз.
5. ... ... ... ... ... ... а) газет
публицистикасы немесе баспасөздегі публицистика; ә) ... б) ... в) ... г) ... ... жіктеледі.
6. Сондай-ақ кеңестік дәуірдегі қазақ публицистикасы агартушы-лық,
угітшілік, насихатшылық, ... ... ... ... функцияларды атқарды.
Біз қарастырған кенестік дәуір кезендерінде қазак публицистика-сының әр
жанры әр ... ... ... орын алып ... 20, 30-шы ... хат, ... проблемалық түрі, фельетон сияқты публицистика
жанрлары ... ... ... 40-шы жылдары публицистикалық мақала,
памфлет, үндеу, рух көтеруге бағытталған хаттар түріндегі ... ... 50, 60, 70-ші ... ... өз дамуының биігіне ... ... ... ... проблемалық-анали-
тикалық, портреттік, сапарнама, психологиялық, лирикалық, т.б. түр-лері
бірінен соң бірі жарқырап көрінді. Осы ... ... ... жазылған қарасөз" түрлері ерекше ынта-ықылас туғызды. Фельетон
жанры қайта өрлеу жолына түсті. 80-ші жылдары сүхбат жанры мен ... ... ... ... ... ... ... сүхбат-хабар,
сұхбат-суреттеме, сүхбат-пікір, сүхбаттың анкета түрі, дөңгелек ... ... ... ... сияқты бірнеше жаңа түрлері
қолданысқа енді. ... ... ... ... де ... ... бас ... рецензия, шолу, баспасөзге шолу, мақала
жанрлары баспасөз бетінен түскен жоқ. ... бәрі де ... ... - ... ... тән түрді қажетсінетіндігінің айқын көрінісі.
4.2 Тәуелсіз Қазақстан ... ... ... бөлімшеде тәуелсіздік кезеңінің алғашкы жылдарындағы публицистикалық
шығармалар сараланды.
Демократия мен жариялылықтың нәтижесінде тарихтағы көптеген актандақтардың
беті ашыла бастады, ұлт ... ... ... ... мемлекетгіктің
қалыптасуы сияқты өзекті мәселелерге баспасөз бетінен орын ... ... ... ... ... ... қайтарып беру жолында қалам
қайратын жұмсады, ел намысын оятуға, жүрт ... ... ... ... ... көшті. Бүл әсіресе 90-шы жылдардағы қазақ
баспасөзінен, овда ... ... ... ... ... ... осы кезенде қазак публицистикасының дамуында да жаңа бір ... Ол — азат ... ... ... ... еді. ... қоғамдық
маңызды мәселелерді кетергенде ғана, оның ... зор ... ... біз 90-шы ... ең ... ... алға ... шығармаларға назар аудардық.
90-шы жылдардағы қазақ ... ... ... негізгі тақырыптар
мынандай болып келді: 1) ... 2) ... ... 3) тіл ... 4) ... 5) ... ... 6) қоғамды
жаңэгырту жолдары; 7) қазақтардың ... ... ... ... ... жаңа ... ... түрлік езгешеліктерге назар аударсақ, өсіресе
сыни корреспонденция, корреспонденция-толғаныс, ғылыми-публицистикалық
макала, ... ... ... ... тарихи-танымдық очерк,
сұхбат, шолу, хат, ... ... ... ... ... ... және бір тектес заметкалар мол басылды. Мүның өзі ... ... ... ... ... әрі күнделікті оқиғалар
туралы тез хабарлаудан туған кажеттілік еді. Памфлет, баспасөзге ... ... ... ... ... Ал ... ... рецензия
жанрларында жазылған публицистикалық шығармалар сирек кездеседі. Бас мақала
жанрының орнына оның "Редактор бағанасы", "Серкесөз" ... ... ... ... болды. Сүхбаттың қолданылу аясы кеңейді. Жаңа
пішіндер пайда ... Көп ... ... ... ... сұхбат-
пікір, сүхбат-толғаныс, баспасөз конферен-циясы, брифинг, жедел сүрау салу
(блиц-опрос), контрвью (қарсы интервью) ... ... ... ... ... ... ... байланыс сияқты сүхбаттың жаңа түрлері кең қолданысқа енді. Бүрынғы
кеңестік ... кіл ... мен ... қүрылатын портреттік очерктер
мүлдем жарняланбайтын болды. Оның орнына ... ... ... ... ... ... аясы кеңейді. Кейбір
жарияланымдарды жаңа бір ... ... ... ... ... қалды. Оның есесіне бір публицистика-лық шығарманың ... ... ... ... мен ... тағы ... ... белгісін табуға болады. Бұл тенденцияның алда қалай өрістейтіні
қалам алған публицистер ... ... мен ... ... ... керек. Оның үстіне ... мен ... ... ... пен журналистиканың даму бағыттарына да ... ... ... ... - даму үстіндегі ұғым. Әрбір тарихи дөуір
әр түрлі жанрдың түп негізін сақтай түра, оның табиғатына өз ... ... ... езі - тірі ... ... ... ... жоғалады, жаңадан пайда болады..." [35,311 б.] - деген академик
З.Қабдолов ... ... ... ... 90-шы ... тағы бір ... шығармадағы ішкі полемика
(қақпайласу,
қайымдасу). Мәселен мақала ... тууы ... ... ... ... ыңғайластырып, ішкі полемиканы туғызады. Бүл теоретиктердің
айтып жүрген "Публицистикалык, текстің ішкімонологтық ... б.] ... ... Дәл осы ... төуелсіздік дәуіріндегі
публицистер шығармашылы-ғывда жиі ... ... ... ... ... ... ... Ә.Кекілбай т.б.
публицистикалык шығармалары негізінде көрсетілді.
90-шы жыддар ... ... ... • - ... жазуға болмайтын,
бүрын айтута болмайтын мәселелерге еркін қалам тербелді. Бүл жаңа басталған
дәуірде қазақ публицистикасы, әсіресе, ... жөне ... ... Соған сай мазмүндык жағынан да публицистиканың өмірді шынайы ... аясы ... ... ... ... зиялылардың
публицистикаға калам тартуы бүрынғыдан да ... ... ... бірге, мәселенің мәнісін тез ашатын, қоғамдағы окиға,
қүбылыска жедел түрде үн ... ... ... туды. Бұл қазақ
публицистикасының даму жолындағы жаңа дәуір еді.
ТҮЖЫРЫМДАРДА
Публицистика табиғаты, ... ... ... ... көне ... жазба ескерткіштеріндегі публицистика белгілері, алғашқы
қазақ басылымдарындағы публицистика, кеңестік ... және ... ... ... ... ... тарауларда айтылған ойлар
мен пікірлер корытындыланған.
Түйіндей келгенде, қазақ публицистикасы алғаш рет кең ... ... ... ... ... ... ... әдебиетпен,
журналистикамен байланыста ашылды. Үлттық публицис-тиканың пайда ... шегі ... ... ауыз ... ... ... тың тұжырымдар жасал-ды. Көне жазба ескерткіштердегі публицистикалык
элементтер нақты ... ... ... ... ... Алғашкы
казақ газет-журналдарындағы публицистика жанрлары, пішіндері, сондай-ақ
бүрын беймәлім ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі публицистиканың ерекшеліктері ... ... ... ... ... публицистика -- белгілі бір уақыт
пен ... ... ... ... ... үні. ... кезевдерде қандай
коғамдық-саяси ахуал болғандығын, халык жағдайын, әлеуметтік өзгерістер мен
шаруа-шылық бағыттарын сол уақытган ... ... ... ... жөне
баспасез бетінде жазылып, жарияланған публицистика арқылы бүгін ... Ал ... ... ... ... ... ... алтын
аркауы аркылы келер үрпак жадына жол тартады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Байтұрсынов А. Шығармалары.- Алматы: ... 1989. - 320 ... ... Н. ... елім - ... - Алматы: Рауан, 2001. - 128 б.
3 Фетисов М.И. Зарождение казахской публицистики. - Алматы: КГИХЛ, ... ... Т., ... Ш., ... Т., Қожакеев Т. Газет жанрлары. -
Алматы: Қазақстан, 1965. - 208 б.
5 Амандосов Т. ... ... ... на ... ... ... докт.филол.наук.- Алматы: 1982.
- С. 46.
6 Барманкулов М. Жанры печати, радиовещания и телевидения. -Алматы: ... - С. ... ... Р. ... военная публицистика ... на ... ... ... ... •- ... ... С. 20
8 Қабдолов 3. Сөз өнері. - Алматы: Мектеп, 1982. - 365 б.
9 Даль В. ... ... ... Государственное
издательство иностранных и национальных словарей, 1956. Т.З. - С, 535.
10 Әдебиеттану ... ... ... Т.Шаңбаев. - Алматы: Ана тілі, 1996. - 240 б.
11 Амандосов Т. ... ... ... мен
практикасы. - Алматы: Мектеп, 1978. - 273 ... ... А.Я. ... ... ... Сборник "0 публицистике и публицистах". Ленинград:
Изд. Ленинградского университета, 1966. - С. ... ... Э.Г. ... ... в ... ... ... информации и
пропаганды. - М.: Изд. МГУ, 1976. - С. ... ... В.Г. ... поэзии на роды и виды/ Под ... ... ... в 3-х томах. Статьи и
рецензии. - М.: ... 1948. Т.2. - С. ... Гус М. ... и ... ... ... по газетной
публицистике). - Москва: Работаик просвешения, 1928. - С. 68.
16 Бекхожин Х.Н. Қазак ... даму ... ... жылдар). -
Алматы: Қазақ мемлекет баспасы, 1964. - 263 б.
17 Алтынсарин Ы. Тавдамалы шығармалары. - Алматы: ... 1955. - 324 ... ... ... ауыз ... ... ҚМКӘБ, 1960. I-кітап. - 738
б.
19 Рыбаков Б.А. Доевняя Русь. Сказания, былины, ... -М.: Изд. ... 1963. - С. ... ... В.В. Исторические истоки современной публицистики.
- Москва: МГУ, 1972. - С. 73
21 ... В.В. ... ... ... - М.: МГУ, 1971.
- С. 146.
22 Қазақ совет энциклопедиясы.- Алматы: Қазақ совет энц. Бас ... Т.12. - ... ... В.В. ... ... ... ... племен. СПб. 1896. Т.
ҮІІ.
24 Қожакеев Т. Үлттық баспасөз куні// Жас алаш. - 1992. - 10-мамыр.
25 ... 3. ... ... ... - ... ... - 147 б.
26 Әуезов М. Акаңның 50 жыддык тойы// Ақ жол. - 1923. - 4-ақпан.
27 Қожакеев Т. Көк ... - ... ... ... 1992. - ... ... Ү. "Айқап" журналы. -• Кітапта: "Айқап".-Алматы:
"Қазақ энциклопедиясы" Бас ... 1995. - 366 ... ... М. (Қоңыр). Қазак әдебиетінің қазіргі дәуірі// Шолпан. - 1923. ... 4, ... ... ... Бас ... ... - Алматы: "Қазақ
энциклопедиясы" Бас редакциясы, 1998. - 560 б.
31 Философская энциклопедия. Т.2. - М., ... ... С., ... Ж. Өмір ...... 1990. - 88 б.
33 Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ өдебиеті. - Алматы: Білім. 2003. ... ... ... А. ... ... пространство
Республики Казахстан: проблемы и перспективы. - ... Ақыл ... ... С. ... ... 3. ... ... негіздері. Алматы:
Мектеп, 1970. - 379 ... ... М.И. ... ...... Изд.
Воронежского университета, 1975. - С. 154.
ДИССЕРТАЦИЯ ... ... ... ... ... ... ... М.О.Әуезов публицистикасы /Үлы суреткер
үлағаты. Ғылыми басылым.- Алматы, 1997. - 9-26 б.б.
2 ... ... ... ... ... ... жинак..- Алматы: Білім, 1998. - 145-152 б.б.
3 Новые взгляды в исследовании печати Алаш Орды ... ... ... - 1998. - №2. -35-37 ... ... кара ... ... белмек..."/ 3. ... и ... ... издание. •- Алматы: Ғылым, 1998. -
106-110 ... ... ... ... ... хабаршысы.
Журналистика сериясы. - 1998. - ... ... ... ... публицистикалық сарын //ҚазҮУ хабаршысы.
Журналистика ... — 1998. — ... ... ... ... және ... мінез-құлық. //ҚазҮУ
хабаршысы. Журналистика сериясы. - 1999. - №5. - 29-33 ... Шет ел ... ... журналистикасына ықпалы //ҚазҮУ хабаршысы.
Журналистика сериясы. - 1999. -№б.-9-12 б.б.
9 Қазақ ... ... ... ... Журналистика сериясы. - 1999. - №7.-66-69 б.б.
10 Қазақ ... ... ... ... маңызы. 5і§піГІсапсе оГ Ше ... ... оГ ... ... және ағылшын тілдерінде)// "Қазақстан БАҚ-ы: ... ... ... Семинарының материалдары.
- ... 2001. - 19-22 ... ... ... в ... ... ... международной ... ... ... ... в XXI ... ... и прогнозы развития".
- Алматы, 2001. - С. 66-69.
12 ... ... ... хақында //ҚазҮУ хабаршысы.
Журналистика ... - 2002. - №(2) 13.-4-10 ... ... ... ... ... хабаршысы.
Журналистика сериясы. - 2002. - №(2) ... ... ... ... ... ... //"Қазақстан
Республикасының акпараттық ... ... ... атты ... ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары.
- Алматы, 2002, - 15-17 б.б.
15 Ғ.Мүсіреповтің публицистік ... ... - ... ... ... халықаралық ғылыми конференция
материадцары. - Алматы: Арыс, 2002. - 80-83 ... ... ... ... ... ... //"Ғасырлар тоғысындағы журналистика: ... мен ... ... ғылыми-практикалық
конференция материалдары бойынша ғылыми мақалалар жинағы. -Қарағанды, 2002.
- 54-56 ... ... ... ... ... ... және қазіргі
кейбір ... // ... ... ... Қазақ-Түрік
университетінің хабаршысы. - 2002. - №1. - 29-32 б.б.
18 Көне ... ... және ... ... - 2003. - №10. - 55-61 ... Көне ... ескерткіштер және ... ... - 2003. - №11. - 66-74 ... ... жыры — ... ... үлгісі // Қазақ тілі мен әдебиеті.
- 2003. - №11. - 38-46 б.б.
21 "Айқап" журналындағы публицистика // ... -- 2003. -№12. - ... ... ... Райымжан Марсековтің публицистикасы
//ҚазҮУ хабаршысы. Журналистика сериясы. - 2003. - №14. -34-39 ... ... ... публицист// ... ... ... - 2003. - №14. - 153-156 ... ... ... ... Дінмүхамед Сүлтанғазиннің
публицистикасы //ҚазҮУ ... ... ... - 2003. -№2(15).-32-
356.6.
25 Қорабай ... ... // ... ... ... - 2003. - №2 (15).-46-49 б.б.
26 ... ... ... ... ... ... пен ... рухы жөне қазіргі дәуір.
Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. ... ... 2003. - 427-433 ... ... мен ... өзгешеліктері //"Евразия: РК жене БАҚ
проблемалары" ғылыми еңбектер жинағы. - Алматы: Нүр, 2003. - 78-84 ... ... ... керсетудегі БАҚ-тың ... ... ... және ... ... ... ... ... ... ... - 35-41 ... Баспасөздегі Шапырашты ... ... ... ... ... ... - Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 117-125 б.б.
30 ... ... ... ... оқу ... ... ... Республикалык ғылыми-практикалык конференцияның
материалдары. - Қарағанды, 2004. - 29-386.6.
31 Шешендік ... ... ... // ҚазҮУ
хабаршысы. Филология сериясы. - 2004. - №1 (73).-27-30 ... ... ... ... даму ... - ... ... 2004. - 368 б.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
Алтынбек Сәрсенбайұлы - публицист70 бет
Ағылшын тілінің публицистикалық және баспасөз тілі33 бет
Ақселеу шығармалары негізінде ғылыми-танымдық публицистиканы зерделеу77 бет
Кәкімжан Қазыбаевтың публицистикасы68 бет
Публицистикалық қағаздарды аудару21 бет
Қайнар Олжай - публицист70 бет
Қасым Қайсеновтің публицистикасы179 бет
Үмбетбай Уайдин – публицист, сатирик88 бет
Әйелдер публицистикасының ерекшеліктері48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь