Қазақстандағы бастауыш мектептердің қалыптасуы мен дамуы (1861-1930 ж.ж. материалдар негізінде)

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі бастауыш мектептердің тарихнамасы
2. Қазақстандағы бастауыш мектептердегі оқу.тәрбие үдерістерінің ғылыми.педагогикалық негіздері
3. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі білім берудің қазіргі қазақ бастауыш мектептерінің педагогикалық үдерістерімен сабақтастығы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Біздің зерттеу жұмысымыздың нысанасы етіп, қазақ жеріндегі бастауыш мектептердің қалыптасу, даму кезеңдерін (1861-1930) қарастырып, бірқатар кереғар ой-пікірлер мен отарлық саясаттың ықпалымен жұмыс жасаған бастауыш білім беру жүйесіне талдау жүргізіп, даму кезеңдерін негіздеуде тарихи - философиялық, саяси - әлеуметтік, психологиялық - педагогикалық жағдайларды анықтап, білім беру саласындағы ғылыми-теориялық, оқу-әдістемелік және ұйымдастыру бағытындағы педагогикалық тұрғыдан сипаттама беруге талпындық. Анықталған кезеңдегі педагогикалық ой-пікірдің қалыптасуы мен бастауыш білім берудің тарихына саяси және мемлекеттік құрылым мен әлеуметтік-экономикалық ахуалдың тікелей ықпалы болғандығын ескере отырып, Ресейдегі 1861-1930 жылдардағы орыс бастауыш білім беру жүйесінің дамуына К.Д.Ушинский, Л.Н.Толстой, Л.Н.Модзалевский, М.Ф.Владимирский-Буданов, А.Г.Неболсин, Г.А.Фальборк, В.И.Гарнолуский, 1900-1917 жылдардағы Н.В.Чехов, И.Алешинцев, И.М.Маскин, И.Н.Миклашевский, М.С.Палаев, Е.О.Лехачев, С.В.Рождественский, В.И.Чарнолуский, А.Е.Грузинский, Н.М.Королков, Д.Д.Протопопов, И.С.Симанов, М.И.Демков, С.А.Золотарев, П.Ф.Каптерев, А.П.Медведьков, П.А.Сололов болса, 1918-1930 жылдар аралығында Н.К.Крупская, Н.Медынский, Г.Шахвердов, А.П.Пинкеевич, П.П.Блонский-Сватковский, М.М.Рубинштейн, А.А.Фортунатов, В.А.Зеленко сияқты ғалымдар өз үлестерін қосты. Дегенмен, көрсетілген кезеңдегі ғалымдардың еңбектерінде Ресей мемлекетінің ішкі жағдайындағы мәселелер қамтылып, шет аймақ болып саналған Қазақстандағы оқу-ағарту, білім беру мәселелері жөнінде ешнәрсе қамтылмаған.
Мемлекеттік құрылымдар жөнінен біз зерттеп отырған уақытта Қазақстан Ресейдің құрамына еніп, өз дербестігінен айрылған уақыт болып саналады.
Қазақстанда педагогикалық ой-пікірлердің және оқу-ағарту ісінің тарихында зерттеушілер Ә.Сыдықов, Т.Тәжібаев, Ә.Сембаев, И.Я.Гармс, С.Мусин, Қ.Бержанов, И.Б. Мадин, А.Т.Колмаков, Ж.Есекеев, А.Көбесов, К.Құнантаева, К.Б.Сейталиев, Қ.Б.Жарықбаев, С.Қ.Қалиев, Т.М.Алсатов, Е.Омарұлы, Ә.Н.Көшербаева, К.Ж.Ибраева, А.Ильясова және т.б. ғалымдар тобы өз орындарын алады.
Ә.Сыдықов зерттеуі қазақтың көрнекті педагогы Ы. Алтынсариннің педагогикалық мұрасына арналып, сол кездегі қазақ даласындағы оқу-ағарту жұмыстары мен ХІХ ғасырдың 60-жылдарынан бастау алған мектептің оқу-тәрбие жұмыстары, ондағы әдістемелік жағдай мен мұғалімнің ролі жөнінде кеңінен талдаулар жасаған.
Т.Тәжібаевтың ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның мектебі мен ағарту ісі туралы зерттеу жұмысында Қазақстанның Ресейге қосылуының саяси-әлеуметтік маңызындағы халық ағарту, мәдениет саласына кеңінен тоқталады. Сондай-ақ, бұл зерттеуде қазақ жеріндегі педагогикалық ой-пікірдің қалыптасу тарихына (Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев) педагог және ағартушы тұлғалардың қызметіне ерекше мән беріп талдаған. Бұнда отаршылдық кезеңдегі қазақ жерінде алғаш құрыла бастаған әр түрлі оқу
1 1861-1930 жылдардағы Қазақстанда бастауыш білім берудің тарихы. Монография. Алматы, 2006, –337 бет.
2 Жалпы бастауыш білім беру педагогикасы: оқу құралы – Түркістан: Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, «Тұран» баспаханасы, 2005. – 432 бет (Р.М.Қоянбаевпен бірге).
3 Педагогикалық сөздік: оқу құралы – Түркістан: Қ. А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті, «Тұран» баспаханасы, 2006. – 172 бет (Р.М.Қоянбаевпен бірге).
        
        ОӘЖ  373.3.012.2.(574)(091)
Қолжазба құқығында
ЫБЫРАИМЖАНОВ ҚАЛИБЕК ТҰРДЫҒАЗЫҰЛЫ
Қазақстандағы бастауыш мектептердің ... ... ж.ж. ... негізінде)
13. 00. 01 – Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы, этнопедагогика
Педагогика ғылымдарының докторы ғылыми ... алу үшін ... В Т О Р Е Ф Е Р А Т ... Республикасы
Түркістан, 2007
Жұмыс Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінде
орындалған.
Ғылыми кеңесшісі: ... ... ... ... ... ... ғылымдарының
докторы,
профессор Мұханбетжанова Ә.
педагогика ғылымдарының докторы,
профессор Әлсатов ... ... ... Халитова И.Р.
Жетекші ұйым: ... ... ... 2007 ж. «___» ... ... ____ ... ... қазақ-түрік университетінің ОД 14.61.35 біріккен диссертациялық
кеңесінің жәжілісінде қорғалады. Мекен-жайы: 161200, Түркістан қаласы,
Университет ... ... ... кіші ... ... атындағы Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... 161200,
Түркістан қаласы, Университет қалашығы, Мәдениет орталығы
Автореферат 2007 ж. «___» ____________ таратылды.
Диссертациялық кеңестің
ғалым ... ... ... ... ... ... жеріндегі бастауыш
мектептердің қалыптасу, даму кезеңдерін (1861-1930) қарастырып, бірқатар
кереғар ой-пікірлер мен отарлық саясаттың ықпалымен ... ... ... беру ... ... жүргізіп, даму кезеңдерін негіздеуде тарихи -
философиялық, саяси - әлеуметтік, психологиялық - ... ... ... беру саласындағы ғылыми-теориялық, ... және ... ... ... ... ... ... Анықталған кезеңдегі педагогикалық ... ... мен ... ... берудің тарихына саяси және
мемлекеттік құрылым мен әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... отырып, Ресейдегі 1861-1930 жылдардағы орыс
бастауыш ... беру ... ... ... ... ... ... В.И.Гарнолуский, 1900-1917 жылдардағы Н.В.Чехов, И.Алешинцев,
И.М.Маскин, И.Н.Миклашевский, М.С.Палаев, Е.О.Лехачев, С.В.Рождественский,
В.И.Чарнолуский, А.Е.Грузинский, Н.М.Королков, Д.Д.Протопопов, И.С.Симанов,
М.И.Демков, ... ... ... ... ... ... ... Н.К.Крупская, Н.Медынский, Г.Шахвердов,
А.П.Пинкеевич, П.П.Блонский-Сватковский, М.М.Рубинштейн, ... ... ... өз ... қосты. Дегенмен, көрсетілген
кезеңдегі ғалымдардың ... ... ... ішкі ... ... шет аймақ болып саналған Қазақстандағы оқу-ағарту,
білім беру ... ... ... ... ... жөнінен біз зерттеп отырған уақытта Қазақстан
Ресейдің құрамына еніп, өз ... ... ... ... ... ... ой-пікірлердің және оқу-ағарту ісінің
тарихында зерттеушілер ... ... ... ... Қ.Бержанов, И.Б. Мадин, А.Т.Колмаков, ... ... ... ... С.Қ.Қалиев, Т.М.Алсатов,
Е.Омарұлы, Ә.Н.Көшербаева, К.Ж.Ибраева, А.Ильясова және т.б. ғалымдар ... ... ... ... ... ... ... Ы. Алтынсариннің
педагогикалық мұрасына арналып, сол кездегі қазақ даласындағы оқу-ағарту
жұмыстары мен ХІХ ... ... ... алған мектептің оқу-тәрбие
жұмыстары, ондағы әдістемелік жағдай мен мұғалімнің ролі ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның мектебі мен
ағарту ісі туралы зерттеу жұмысында Қазақстанның ... ... ... ... халық ағарту, мәдениет саласына кеңінен тоқталады.
Сондай-ақ, бұл ... ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев) педагог және
ағартушы тұлғалардың ... ... мән ... ... Бұнда отаршылдық
кезеңдегі қазақ жерінде алғаш құрыла ... әр ... оқу ... мектебі (Омбы), Кадет корпусы, хан ... мен ... ... ... ... мен екі ... ... және бір сыныптық
үкімет мектебі, ауылдық жердегі болыстық мектептерді, ... ... ... беру және ... ... ісі тарихының қалыптасуы
жөнінде арнайы тоқталып, онда мұғалімдер, кіші ... ... мен ауыл ... ... ... кәсіптік-техникалық
оқу мекемелерінің даму тарихын сөз етеді.
Ал, Т.Тәжібаев еңбегінің жалғасы ретінде Кеңес ... ... ... ... ... мектеп пен ағарту ісінің дамуын
толықтыра түсетін Г. М. Храпченковтың еңбегі болды.
Ә.Сембаевтың зерттеу ... ... ... ... оқыту
ісінің түрліше ұйымдастырылуы, орыс және орыс-қазақ мектептерімен ... ... ... жастарын оқыту жайы, сонымен бірге Қазақстанда кеңес
мектебін құру ... ... ... ... ... әсіресе,
бастауыш сынып мұғалімі мамандарын даярлауда ... оқып ... ... ... ... ... беру жұмыстарының өркендеуі
мен дамуын тарихи тұрғыдан талдап берді.
И.Я.Гармстың ғылыми еңбегінде бір тарау бастауыш білім берудің тарихына
арналып, ... ... ... ... ... ... Ы.Алтынсариннің педагогикалық ой-
пікірлері талданады. ... ... ... ... ... ... ... өлкесіндегі оқу-ағарту жұмыстарына тигізген ықпалын баян
етеді.
Қ.Б.Бержановтың ғылыми-зерттеу жұмысының ... ... ... ... арасында ынтымақтастық және оның халық ағарту
ісіне тигізген ықпалы, қазақ ... ... ... беру ... өз ... түйіндеп береді.
С.Мусиннің зерттеу жұмысында 1920-1936 жылдарда Кеңес өкіметі кезіндегі
мектептер бастауыш, жеті ... және орта ... ... ... ... ... оқу заңының орындалуы кезеңін толығымен қамтиды.
Ж.Есекеев зерттеу жұмысында 1917-1930 жылдар аралығындағы Қазақстандағы
педагогикалық білім ... ... ... ... жылдардағы
Қазақстандағы жоғарғы педагогикалық білім берудің ... ... ... ... дейінгі бастауыш мектеп мұғалімдерін ... ... ... ... ... ... орта ... оқу орындары жөнінде тұңғыш пікір айтты. Қазақстанда мұғалім
мамандарын даярлаудағы ... ... ... ... беру ісін ... ... ... арналған. А.К.Тлебалдиеваның
кандидаттық зерттеу жұмысы Қазақстандағы ... ... беру ... мен ... (1917-1941ж.ж.) қамтыса, Е.М.Байзақованың
диссертациясын ... ... ... оқыту әдістерінің даму тарихына
талдау жасаған еңбек ретінде танимыз.
Қазақстанда қыз ... ... беру ... жөнінде
М.Қозғамбаеваның «Қазақстандағы әйелдерге білім беру ... ж) атты ... қыз ... ... жұмысын арнайы мектепте
ұйымдастыру Ы.Алтынсариннен бастама алған үлкен әлеуметтік-педагогикалық
қозғалыс ретінде көрсетіп, Торғайдағы екі ... ... ... ... ... ... ... жерінде өркендеп дамығаны жөнінде
мәліметтер береді. Осы бағытта қыз ... ... беру ... ... және ... ... ... зерттеген К.Құнантаеваның еңбектері
бар.
Қазақстандағы педагогика тарихы мен оқу-ағарту жұмыстарының дамуындағы
педагогикалық ой-пікірлердің ... ... ... т.б. ... ... жұмыстары арналып, бұл
тұрғыдағы еңбектер бірін-бірі толықтырып ... ... ... беру жүйесіне арналған зерттеуінде мектептен тыс ... мен ... ... ж.ж.) ... әрі ... қарастырып,
сүбелі үлес қосты. Бұлар біздің эерттеуімізге тірек болды.
Біздің анықтап алған ... ... ... ... ... мен ... даналық жолдың өскелең
ұрпақты тәрбиелеу ... ... ... ... т. ... өз ... ... Қазақстандағы халықтық педагогиканың
өзектілігі мен бүгінгі күнге қажеттігін дәлелдей отырып, олардың ғылыми-
теориялық және ... мән ... осы ... ... С.Қ.Қалиев,
С.А.¦зақбаева, С.Ғаббасов т.б. әр қырынан қамтыған. ... ... ... ... ... ықпалы, оның ішкі
бірлігі мен табиғи үйлесімділіктерімен даналық бейненің берілуі, ондағы
білім, тәрбие, ... ... ... ... жасап, пікір
қалыптастырған философ-ғалымдарымыз, Ә.Нысанбаев, Ж.Әбділдин, ... ... Н. ... т.б. ... жеріндегі жеке тұлғалардың ... ... ... ... ... еңбектерде ұлттық бастауыш ... мен ... зор күш ... ... ... ... қауым өкілдерінің
педагогика тарихында алатын орындары анықталып, сараланып ... ... осы ... зерттеулер 30-жылдары сталиндік жүйеге ұшырап,
жазылған еңбектер мен ... ... ... М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Қ.Кемеңгеров, Т.Шонанов, т.б.)
оқуға, сараптап талдауға, авторлардың аттарын ... тиым ... ... ... еді. ... ... қазақ зиялыларының алғашқы
ұлттық негіздегі қазақ тілі мен ... ... ... т. ... мен оқу ... ... ... үлесі орасан зор. Оның
маңыздылығы жайлы тарихшылар ... ... ... Х.Табылдиев, филологтар Р.Бердібаев, Т.Кәкішұлы, Р.Нұрғалиев,
Ш.Сәтбаева, ... ... ... ... ... Н.Омаш, математика саласы бойынша Т.Оспанов, Б.Қосанов,
Ж.Қайынбаев, т.б. ... және ... ... ... ... ... көмегі зор болды.
Сонымен бүгінгі таңда елімізде жүріп ... ... ... ... ... ... дұрыс бағалауға, мәдени құрылыс саласында,
әсіресе ағарту, мектеп, оқу-тәрбие жұмысына ... ... ... ... ... ... ... еліміздің бүгінгі күн
талаптарына сай ... ... ... ... ... Осы ... білім беру саласы тарихының бір бөлігі бастауыш білім берудің ХІХ
ғасырдың екінші жартысы мен 1930 ... ... ... ... ... зерттеу көкейкесті мәселенің бірі деп санаймыз.
Демек, аталмыш мәселенің ... ... ... мен ... ... бұрын-соңды жүйелі түрде қарастырылмауы арасында;
тарихи тексерістен өткен әр типтегі ... ... ... ... ... мен ... бүгінгі бастауыш мектептің оқу-тәрбие
үдерісінде жүйелі пайдаланылмауы ... ... ... ... меңгерту қажеттілігі мен оны жүзеге асыруға қажетті ғылыми-
әдістемелік еңбектердің жоқтығы арасында қарайшылықтар бар екені байқалады.
Осындай ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші
жартысы мен 1930 жылдар аралығындағы еліміздегі бастауыш білім берудің даму
үдерісін белгілі бір жүйеге ... ... ... ... ... мектептердің қалыптасуы мен дамуы (1861-1930 ж. ж.
материалдар негізінде)» деп таңдауға ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың
бірінші жартысындағы ... ... ... ... ... ... кезеңдерін жүйелеп, бүгінгі білім беру мекемелерінің
оқу-тәрбие жүйесінің дамуында басшылыққа алу.
Зерттеу ... ХІХ ... мен ХХ ... ... ... ... беру ... пәні: ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші
жартысындағы ... ... ... мен ... ... ... Егер ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ
ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстандағы бастауыш мектептің қалыптасып,
даму тарихын ... ... ... ... ... онда ол ... мен тәрбие жүйесін жетілдіруге байланысты жаңа
педагогикалық идеяларды және зерттеліп отырылған мәселені одан әрі ... мәні бар ... ашып ... ... ... ... ... бастауыш білім берудің қалыптасып ... ... ... - ... экономикалық, мәдени - рухани, тарихи-
философиялық негіздерін айқындау;
2. ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... ... ... ... ... қалыптасып, даму тарихнамасын анықтау;
3. 1861-1930 жылдарда Қазақстандағы бастауыш мектептердің ... ... ... ... ... ... ... енген кезеңдердегі әр типті бастауыш мектептердің
оқу жоспары, бағдарламалары, оқулықтар мен оқу құралдарына сипаттама ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... бірінші жартысындағы
білім беру үдерісінің қазіргі бастауыш ... ... ... ... дәлелдеу;
6. Қазіргі кездегі бастауыш білім беруді жетілдіру болашағын белгілеу.
Жетекші идея. Қазақ ... ... даму ... ... ... жұмыстарды, соның ішіндегі ХІХ ғасырдың екінші
жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... және ... ... ... тәрбиесіне арқау ету.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық және теориялық негізі: Жеке тұлғаны
дамыту мен қалыптастыру ... ... ... даму ... ... ... зерттеудегі объективті, ... ... ... ХІХ ... ... жартысы мен ХХ ғасырдың
бірінші жартысындағы мерзімді басылымдар, Орталық мемлекеттік ... ... шет ... және ТМД ... ... ... мамандардың ғылыми зерттеу еңбектері, Қазақстан Республикасы
¦лттық кітапханасының сирек кітаптары мен ... ... ... ... ... ... ... кездесетін қолжазбалар, тарихи-салыстырмалы ... ... ... ... ... (2003-2004) зерттеу тақырыбы анықталып, ... және ... ... бұл ... зерттелу жайы
қарастырылды. Тақырып бойынша тарихи, ... ... ... педагогикалық әдебиеттерге шолу жасалды.
Зерттеу ... оқу ... мен ... ... ... және ... аппараттар белгіленіп, мұрағат материалдары
жинақталып, олар бұрынғы баспаға жарық көрген ... ... ... көз ... ... негізінде бірнеше ғылыми еңбектер, мақалалар мен
кітапшалар ... ... ... ... ... деректер қазіргі педагогика
ғылымдарының теориялық қисындары тұрғысынан талдауға алынды, ХІХ ғасырдың
екінші ... мен ХХ ... ... ... ... ... беру кезеңдері белгіленіп, сипаттама берілді.
Үшінші кезең (2006-2007) ... ... ... ... ... келтірілді. Кезеңге бөлудегі қолданылған ... ... ... ... ... генетикалық, құрылымдық және
функционалдық ерекшеліктері айқындалды.
Ізденушінің тікелей араласуымен педагогика тарихы пәніне ... ... ... ... тыс ... және ... ... хрестоматия, семинар және практикалық сабақтарда
арнайы және жоғары оқу ... ... ... ғылыми жаңалығы мен теориялық маңыздылығы:
1. Қазақстандағы бастауыш білім берудің қалыптасып дамуына ықпал
жасаған саяси - ... - ... ... - ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... (1861-1930 ж.ж.);
3. 1861-1930 жылдарда Қазақстандағы бастауыш мектептердегі оқу-тәрбие
үрдісінің ... ... ... алғаш рет ғылыми
жүйеге келтіріліп, тұжырымдамалық тұрғыдан талдауға алынды.
4. ... ... ... ... әр ... бастауыш мектептердің
оқу жоспары, бағдарламалары, оқулықтар мен оқу ... ... ... ... жартысы мен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы
Қазақстандағы білім беру ... мен ... ... ... ... мен сабақтастығы сараланды.
6. Қазіргі бастауыш білім беру жүйесін ... ... ... мәнділігі:
1. Зерттеудің көкейкесті мәселесі бойынша «Қазақстандағы бастауыш
мектептердің тарихы» атты арнайы курс бағдардағы түйінделген ... ... ... ... ... ... ... тарихы» атпен монография және бүгінгі ғылыми-педагогиканың
теориялық негіздеріне ... ... ... беру ... ... атты оқу ... (Р.М.Қоянбаевпен авторлық
бірлестікте) дайындалды. Олар Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-
түрік университетінде, Қазақстан-Ресей институтында пайдалануда.
2. Зерттеу жұмысының теориялық ... мен ... ... ғылыми негізделген ұсыныстар бастауыш сынып мұғалімдерін
даярлайтын жоғары және арнаулы оқу ... мен ... ... ... ... білім беру ісіне ендірілді.
3. Зерттеу жұмысының нәтижелерін жалпы білім беретін бастауыш ... ... ... ... бар ... ... ... және мұғалімдер біліктілігін арттыру
мен білімін жетілдіру мекемелерінің ... ... ... ... тарихы», «Қазақтың ұлттық
педагогикалық энциклопедиясы» мен ұлттық тәлім-тәрбиелік ... ... ... ... ... ... болады.
4. Зерттеуде қамтылған материалдар жүйесі ұлттық болмысты бейнелейтін
педагогика, психология ғылымдары саласынан оқылатын пәндердің оқу
жоспарларын ... ... бар. ... ... ... ... білім беру ... ... т. б. ... ... ... ... семинарлық және тәжірибелік сабақтарды
өткізуде қолдануға болады.
Қорғауға ұсынылған негізгі қағидалар:
1. ХІХ ғасырдың ... ... мен ХХ ... ... ... (1891-
1930ж.ж.) Қазақстандағы әр типті бастауыш мектептердің ... ... ... ... ... ... ... заманауи қоғамның
құрамы ретінде педагогикалық ғылымның қоғамдық-тарихи міндеттерін
дәлелдейді.
2. ... ... ... ... әр типті ... ... ... ... бастауыш білімнің ғылыми-
педагогикалық негіздері қалыптасуының алғы шарттары болып ... ХІХ ... ... ... мен ХХ ... ... ... бастауыш мектептердің оқу ... ... мен оқу ... ... ... жүйесі бүгінгі заман
сұранысынан туындайтын мәселенің шешімін ... ... ... 1861-1930 жылдарда Қазақстандағы әр типті бастауыш мектептерде білім
беру ... ... ... үдерістері мен сабақтастығы және өзара
байланысы, бастауыштағы берілетін тәрбие мен білімнің ұлттық негізін
ескеру ... ... ... ... әр типті бастауыш мектептерде білім берудің
тәжірибелері, Қазақстандағы ұлттық ... ... беру ... ... ... ... ... оң ықпал тигізеді.
Зерттеу нәтижелерінің дәлелдігі мен негізділігі: диссертациялық
зерттеу жұмыстарында алынған нәтижелердің ғылыми-теориялық және ... ... ... бастауыш мектептердің (1861-1930 ж.ж.)
қалыптасуы мен даму ... ... ... ... ... барысындағы деректердің теориялық тұрғыдан
талдануы және зерттеу ... ... ... ... беретін мектептер
мен жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... нәтижелерін сынақтан өткізу және тәжірибеге ендіру –
халықаралық ... ... ... ... ... Ақтөбе – 2004, 2005, 2006, 2007), Республикалық ... ... ... ... ... – 2004, ... 2007), ... оқу орындарының педагог-проофессорларының ғылыми-
теориялық, ... ... ... ... ... пен ... ... Қазақ ¦лттық
мемлекеттік университетіндегі М.Әуезов оқуларында) баяндалды, басылым
көрген оқу ... ... мен ... көрініс тапты.
Зерттеудің құрылымы: Зерттеу кіріспе, 3 бөлім, қорытынды, әдебиеттер
тізімі және қосымшалардан тұрады.
Кіріспеде зерттеу тақырыбының көкейкестілігі, ... ... ... зерттеу пәні, ғылыми болжамы, міндеттері, зерттеу кезеңдері,
әдістері, ... ... ... және ... ... ... ... баяндалады.
«ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... ж.ж.) атты ... ... осы
көрсетілген мерзімдегі Қазақстандағы ... ... ... ... ... мен ... өзіндік ерекшеліктері, сол уақыттағы
бастауыш мектепке мұғалім мамандарын даярлау ... ... және ... ... ... ... мектептердегі оқу-тәрбие үдерістерінің ғылыми-
педагогикалық негіздері» атты екінші ... ... ... енген
кезеңдегі әр типтегі ... ... ... ... ... оқу ... мен хрестоматия, оқу кітаптарындағы білім
мазмұнына және осы бастауыш мектептерде оқу-тәрбие жұмыстарын ... ... ... ... ... ... болған ой-пікірлерге талдау
жасай отырып, тарихтағы педагогикалық құнды мұралардың мәні ашылды.
«ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ... бас ... ... ... ... ... ... педагогикалық үдерістерімен
сабақтастығы» атты 3 бөлімде тарихи-педагогикалық мұра ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық мәселелерінің
бүгінгі бастауыш мектептің өмірлік тәжірибесінде ұласымдылық ... ... ... бастауыш мектептердегі білім беруді
ұйымдастыру жұмыстарының ... ... ... беру ... ... мектептерде оқу, тәрбие жұмыстарын тиімді ... ... ... ... мұғалімдерін даярлауда берілетін
білімдердің қажетті және жеткіліктілігі мен жалпы білім беретін ... даму ... ... аталған мәселенің ғылыми-
педагогикалық орны белгіленіп, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беріледі.
Қорытындыда зерттеу жұмысының нәтижесіне негізделген ... ... ... ... ... даму ... көрсетіледі.
Қосымшада зерттеу жұмысының нәжижелерін ... ... ... ... сынып мұғалімдерін даярлайтын бөлімдерде өтілгендігін
растайтын анықтамалар мен әр типтегі ... ... ... сай ... оқу ... ... ... тізбегін
көрсететін кестелер жиынтығы беріледі.
Негізгі бөлім
Бүгінгі қоғамдық құрылыста ... ... ... ... ... мен тәрбие берудің мазмұнына ерекше мән беріп зерттелуі -
философиялық ... ... ... ... ... ... тұтастық тұғырнамасының бірлігі мен жүйелік сипатына бағытталған
маңызға ие болуы. Қай ... ... ... ... ... бастау бұлағы болып табылатын құбылыстың бірі - ... ... ... ... ... беру жүйесі де өз дамуында мемлекеттік
құрылымның өтпелілік даму ... және оның ішкі ... ... ... ... ... сәйкес білім беру де түрленіп,
дамып, сатыланып, ... ... ... ... етпейтін табиғи
құбылыс.
Білім беру жүйесінде сатылану бастауыш білім беруді өз алдына дербес
қарауға, оның ... ... алып ... ... ... ... сөз етіп, оқу-жазу мәселесіне бойлау үшін қазақ жерінде пайда
болып, өмір ... ... ... ... даму тарихымен тығыз
байланысты екенін ескергеніміз ақиқатқа жақын келеді.
Бастауыш білім берудің қалыптасуы мен ... ... ... ... ... алынған әдіснамалық ұстанымдар
тарихилық, шындық, жинақтылық және жүйелілік болып табылады, бұл ... орын ... ... ... ... ... ... негіз
болады.
Тарихилық – бастауыш білім берудің ... мен ... ... жағдайлар мен органикалық байланыстарды тану ұстанымы. Бастауыш
білім берудің болашағын ... оған ... ... ... және
оның даму заңдылықтарын ашуға ... ... ... бастауыш
білім берудің дамуына тарих педагогикалық талдау жасаудың өте қажеттілігін
білдіреді. Біздің зерттеуіміздегі білім ... ... ... шегін
анықтау белгілі кезеңдермен айқындалған.
Шындық – зерттелу кезеңдерін қамтитын ... ... ... ... бастауыш білім берудің ... ... ... нәтижелерімен салыстыру, зерттеліп
отырған бастауыш білім беру құбылысының ұқсастық пен ... ... ... ... кезеңдерге қоғамдық құбылысқа бастауыш білім ... ... мен ... ... ... - ... білім беруді әлеуметтік-педагогикалық құбылыс
ретінде тани отырып, құбылыстың мәні, ... ... ... ... ... сыртқы жағдайлар, осыған байланысты бұған басшылық ... ... беру ... басқалармен байланысын мүмкіндігінше ауқымды
қамту, педагогика тарихындағы бастауыш білім беруге қатысты ... әр ... сай ... ... мәліметті қорытындылап,
философиялық, тарихилық, әлеуметтік-саяси және педагогикалық-психологиялық
тұрғыдан талдау беріп, ой-пікір ...... ... ... бастауыш білім беру
мәселесі құрамды бөліктерімен және оны қоршаған орта, қоғамдағы әлеуметтік
жағдаймен ішкі ... ... ... ... негізде
қарастыру.
Бастауыш білім беру жүйесінің өзіндік ерекшелігін жете ... ... даму ... сәйкес дамудың үштік сатылығына келтіру
арқылы бұл жүйенің негізін беруге ... ... ... үш ... ... ... алғаш рет Платон және ноплатоншылдыр (Прокл) қолданды. Ол кейіннен
классификациялық неміс философиясында жан-жақты дамытылды (Гегельде). ... даму ... үш ... ... ... құрылыстың тұғырлығындағы үштік қағидаға сүйене отырып,
бастауыш ... ... ... үш ... ... ... Сауаттылықтың басы жазу болса, оқи білу ... ... ... ... ... өлшемдік және бағалау
тұрғысынан тану.
Үшінші, дүниетанымдық білім. Дүниедегі барлық затты болмыстық тұрғыдан
салыстыру ... ... ... ақиқаттық таным жүйеге өту
жолы.
Осыған орай қазақ жеріндегі алғашқы білім беретін, яғни, ... ... ... ... оның жас ... ... ... тану жүйесінде алған
орнын, тарихи даму жақтары бастауыш мектептермен сабақтастығын анықтау,
қоғамның даму барысында пайда ... ... ... мектептердің типтері
мен ондағы оқыту тәрбиенің берілу ... мен ... ... ... және ... ... анықтап беру –
бастауыш білім беру тарихының алдында ... ... ... ... ... мектептердің даму тарихын өткен ... аяғы мен ХХ ... ... ... ж. ж.) ... ... мен әр түрлі құрылымдық деңгейлеріне мән берсек, қайталанбас асыл
мұралар бар. Бұл мұралар осы ... ... ... ... ... тарихына айтылған кері пікірлер мен ... ... ... ... ... жөніндегі ойларды жаңаша
мәліметтермен толықтыратыны күмәнсіз. Қазан ... ... ... ... саясатының бодауында болған, одан кейінгі кеңес өкіметі
кезіндегі ... және ... ... ... шақта қазақ
ұлтының даму тарихын әсіресе, жас ұрпаққа білім беру саласында ... ... із ... ... оқу ... мен орындарын толығымен
жоққа шығаруы бастауыш білім берудегі кадими, жадидтік, ұлттық, т. ... мен ... ... ... ... тән етуі ... ... тарихи мерзімде қазақ жерінде бастауыш мектептің дамып
қалыптасуын мектептің жаңа ... ... ... ... ... елеулі өзгеріске ұшыраған уақыттарын ... ... ... ... үш кезеңге бөліп қорытындылауымызға тура келді.
Бірінші кезең (1861-1890 ж.ж.) ... ... ... бастауыш орыс, орыс-қазақ (орыс-түзем немесе аралас)
мектептердің пайда ... және ... ... ескі оқу жүйедегі оқу
орындарымен қосарлана дамуы.
Екінші кезең (1891-1916 ж.ж.) бастауыш орыс-қазақ мектептері қызметінің
дамуында ... әр ... ана ... ұйымдастыру мәселелері және
мұсылмандық жаңа оқу жүйесі жадизмнің қалыптасып дамуы мен ... ... ... ... ... кезең (1917-1930 ж.ж.) Жадидтік оқу жүйесіндегі ұлттық қазақ
бастауыш мектептері және кеңестік қоғам құрылымындағы мектеп, ондағы ... ... ... ... ... бастап қазақ өлкесіндегі мектеп
жүйелерінің құрылысы өзгерістерге ... ... Оған ... төрт ... ... ... қазақ жерін отарлау, қазақтарды орыстандыру
мақсатындағы патша өкіметінің ... және осы ... ... ... құрылуы, екіншіден, осындай тарихи құбылыстардан қазақ
даласындағы араб тілінде білім беретін ескі ... ... ... беру ... ... ... ... үшіншіден, ескі жүйедегі
мектептердің оқу бағдарламасына орыс тілінің енуі, төртіншіден, қазақтарды
орыстандыру ... ... ... ... оқу ... мен ... баспа бетінен орыс әрпімен қазақ тілінде жазылуы.
Ресей үкіметінің оқу ағарту министрлігінің 1870 ж. 26 ... ... ... ... беру шаралары туралы» заңы орын
алды. Бұл ... ... ... ... оқу ... ... діни ... екі бағытта жүргізілді. Діни бағыттағыға ескі жүйедегі (қадими)
мектептер, медреселер, шіркеу, ... ... ... ... ... ... және ұстанған жүйе бағыты бойынша балалардың сауатын
ашуға айтулы ... ... ... Ал, ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастау алып дамыды, олардың
қатарында азаматтық ... ... ... ... гимназиялар, орыс,
орыс-қазақ және жадидтік мектептер болды. Мұндай оқу орындары ... онда ... ... ... ... жоғары оқу орындарын
бітіріп келгендер еді.
Кесте -1.
Мектептерде қолданыста болған оқыту әдістері: Сауаттау әдісі, дыбыстық
әдіс, тұтас сөз ... ... ... буындап оқу, өз бетінше іштей және
дауыстап оқу, оқығанын баяндап беру, жаттау әдісі, араб, парсы ... ... беру ... ... ... қазақшаға, қазақшадан
орысшаға, т. б. мектеп типіне байланысты) әдісі, сөздік әдісі, ... ... ... ... ... ... ... т. б.
Мұсылмандық діни мектептер мен медреселерге қатысты ... ... ... ... ... халқы орналасқан елде исламға қарсы
ашық күресуге бата алмаған Кауфман мұсылмандардың діни нанымдарына ... ... ... ... діни ... әкімшілік іс-шаралар
жүйесімен зиян келтірді. Біріншіден, қалада балалардың медресе, ... ... ... қызметін қысқартты. Екіншіден, орыс үкіметі
дін басы шағымдарын қарастырмайтын ... ... ... олар ... шағым жасай алатын). Үшіншіден, төменгі әкімшілікті және соттарды
бекіту үшін орыс ... және ... ... кандидаттарды
тағайындауды жөн көрді. Отаршылардың бұндай ... ... ... ... ... мұсылмандық діни мектептер мен медреселердің
құлдырауына әкеп соқтырды. 1884 жылы ... ... ... ... ... бастады. 1890 жылдардан медреселер мен діни
мектептерге түбегейлі ... ... (бұл ... Наливкин
тағайындалды).
Зерттеу аумағына енген кезеңдегі Қазақстандағы бастауыш мектептердің
түрлеріне және ... ... ... тұрғыдан талдау жасап,
сипаттама беру олардың өздеріне тән ерекшеліктерін ... ... ... мен ... ... мен ... беруге
негізделген оқу мекемелерін, әсіресе, мұсылмандық ескі мектептер жөнінде
сөз қозғасақ, бұл мектептер ... - ... т.) ... ... ... ... - (араб т. - бастауыш, алғашқы) балалардың білім
алуының алғашқы сатысын ... оқу орны ... Бұл ... приходттық училищелері, еврейлердің хедері, ... ... ... ... ... балаларға діни ережелерін
үйрететін оқу орны және мұсылман ... ... ... ... орындауға үйрететін. Мұнда 6-14 жас аралығындағы балалар оқитын.
Дегенмен, көп кездесетін ... бірі ... ... ұлтына қарай ақындардың поэзиялық шығармаларын ана тілінде
оқытылуы жүзеге асырылып отырған, ... ... ... мен ... ... білімдерін олар кейіннен жеке сауда ісінде немесе ... ... ... ... кейбіреулері бұндай бастауыш
мектептерді ... ... ... ... атақты медреселерде оқуын
жалғастырып жатты. Осылай кеңінен таралған міндетті ... ... ... да ... орын ... ... ... халқының дүниетанымдық
көзқарасымен сол кездегі мұсылмандық оқу жүйенің үйлесімдігінің тамыры әлі
де болса тереңге бойлай ... ... ... ... мектебі әдетте мешіттерде орналасты, оларға көбінесе
имамдар мен даммоллдалар сабақ берді. Ал ірі ... ... ... ... - мұғалімдер яғни, мүдәрристер мен мусаниэфаттар
болғаны ... ... ... ... (оқу ... құрылымдық жүйесі).
| |Топтастыру ... ... ... ... | | ...... ... ... ашу. ... – фонетика, наху|
|оп |Араб филологиясы |– синтаксис, арзу - өлең буындарының сәйкестігі |
| | ... ... Оқу ... ... ескі ... ... | ... діни кітаптарды жаттау). Жазу, көшіріп |
| | ... ... ... ... |
| ...... ... Шариғат негіздері, мұсылмандық ... ... ... ... діни құқықтық, заңға |
|оп | ... ... ... ... құранды |
| | ... оқу ... ... поэзиясы Фердауси, |
| | ... ... т.б. ... өзбек балаларына – |
| | ... ... ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... метофизика, эстетикалық білім, астрономия, |
|3-т|стети-калық,фило|арифметика. ... ... ... ... ... ... ... берудегі оқу бағдарламасына енген
пәндерді шәкірттердің игеруі оқу ... ... ... ... және ... қабілетіне қарай оқу жылдары қысқартылып
немесе ... ... оқу ... ... тағы бір ... ... - ... деп
атаған. Қарыхананың білім беру жолындағы оқыту жұмысын ... ... екі ... ... болған. Тек ислам дінінің
негізінде мұсылмандық оқу орны болғандықтан ... ... ... үйретті, бірақ, сауат ашу жұмысы, алфавитті тану, буындап оқу
немесе өз бетінде сөз оқу ... ... десе де ... ... ... оқуға көбінесе соқырлар тартылатын.
ХІХ ғасырдың ... ... ... саласындағы саясат жаңа
мектеп уставтарының қабылдауымен ерекшеленді, олар: 1871 жылы ... ... ... 1872 жылғы реальдық училищелер уставы; 1874 жылы
бастауыш халықтық училищелер туралы жаңа ережелер; 1884 жылғы ... ... ... ... ... ... Онда мектеп
түрлері және олардың тәрбие мен білім берудегі ұстанымдары анықталған
болатын.
1864 жылы ... мен ... ... ... ... түрі ... ... және реалдық болып екіге ... ... ... университеттерге және басқа оқу
орындарына бағыттап, көптеген көне ... орыс сөз ... жаңа ... мен ... ... бөлді. Реалдық гимназияларда азаматтық және әскери
қызметке дайындап, көне ... ... ... төрт ... ... күш салды, заңтану сабағы енгізілді. Прогимназия - гимназияның ... ... ... Гимназиядағы педагогикалық оқыту бағдарламаларын
бекітуге, оқулықтарды таңдауға бағытталған құқық берілген. Гимназиялар мен
прогимназиялардың барлығы ақылы болды. ... пен орта ... ... сабақтастық ескерілген жоқ.
Кесте -3.
Прогимназияның бастауыш білім беру ... ... ж. ... ... уставы).
|№ |Пән аттары |№ |Пән ... |
|1 |Шет тілі |1 ... заңы |
|2 ... тілі |2 ... ... ... |
|3 ... |3 ... |
|4 ... |4 ... |
|5 ... ... |5 ... дінінің негіздері |
|6 |Ресей тарихы |6 ... және ... ... |
| | | |мен жазу ... оқу |
|7 ... ... ... |7 |Арифметика |
| ... ... | | |
|8 ... өнер ... |8 ... |
|9 ... |9 ... тілі |
| | |10 ... ... |
| | |11 ... ... ... ... білім беру атысында орыстарға ана тілі
мен әдебиеті, ... заңы ... жоқ. ... 1864 жылы ... саяси
экономика, комерциядан білім беретін пәндер ... ... ... ... ... Сондай-ақ, көне және жаңа тілдерді,
математиканы оқыту мен ... заңы ... ... Ал, ... және
шіреулік діни білім беретін мектептерде христиан ... ... ... орын ... қалған ғылыми негіздерден білім беретін пәндер орыс-
қазақ мектептерінің оқу жоспарының үлгісімен ... ... ... бір 4 ... алты 3 сыныптық ал
қалғандары облыс қалалары мен ... ... ... ... 1906
жылы жалпы саны 4448, оның 3221 ер бала, 1227 қыз балалар ... ... ... мен ... ... ... ... алып келді.
Мұғалімдер тек қана нұсқау берілген оқулықтарды қолдануға міндетті ... ... - ... ... қалаларда және приходтық
шіркеуге қарасты ... ... ... ... Олар уездік
училищелерде оқуға дайындау мен ... (ер ... мен ... ... болатын) жалпы білім беретін ілімдерді оқыту мақсаттарын көздеді.
Шіркеулік (діни) мектеп 1906 жылы үш 2 сыныптық, отыз төрт 1 ... 10 ... хат ... ... ... саны 47 болды. Жалпы шіркеулік
мектепте 1448 ер бала, 1268 қыз бала ... ... ... оқу ... ... заңы, Шіркеу өлеңдері, Шіркеу,
азаматтық баспа мен жазу кітаптарын оқу. ... ... ... ... ... 46%- ... ... қалған уақыт тек діни пәндерді
оқытуға арналды. Бұдан оқылатын оқу материалдарының мазмұнының басқалары ... ... ... ... өйткені бұл оқу мекемесінің
мұғалімдері діни қызметкерлер ... ... ... жат ... жат ... ... білім беру
ісінде, яғни өзге ұлт өкілдері үшін ерекше мектептердің қажеттілігі жайлы
және алғашқы жылы оларды өз ана ... ... ... ... ... болатын. Мектеп жанынан балаларға арналған жатақханалар салу
көзделіп, ... ... ... ... ... олардың оқу-тәрбие
жұмыстарымен шұғылдануына арнайы мән беру ... ... ... ... ... ... бастады. «Интернаты бар орыс-түзем
мектептері өз міндеттерін толық атқара алды, әрі өте тиімді ... - ... ... ... ... ... ұзақ уақыт орыс
мұғалімдерінің ықпалында бола отырып, орыс ... ... ... ... ... ... ... деген болатын.
Мектептегі білім алушы шәкірттер сабақта алған білімдерін ауыз ... ... ... ... мүмкіндік алу үшін жергілікті
тілді жетік білетін мұғалімнің ... анық ... және ... ... керек етті. Өйткені, қазақ тілі адамдар арасындағы кең қолданыстағы
тіл еді.
1897-1898 оқу жылында 2 ... ... ... ... пән тізбектері мен білім берудегі оқу ... ... ... ... ... ... |Пән аттары |Сынып, |Оқылатын ... ... ... ... ... | ... | |
| | |1 |2 |3 | |
|1 ... заңы |+ |+ |+ ... ... ... ... христиан |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... ... беру, шоқынудың мәнін |
| | | | | ... т. б. |
|2 |Ән ... |+ |+ |+ ... ... ... ... Царя ... |
| | | | | ... ... ... «Внук по |
| | | | | ... |
|3 |Оқу. |+ |+ |+ ... ... сауат ашу. Діни нанымдағы |
| | | | | ... ... ... оқу. ... |
| | | | | ... және ... қайшылық жасамайтын әдеби|
| | | | | ... оқу. |
|4 ... ... |+ |+ ... әріптер арқылы қысқа сөздер мен |
| |жазу. | | | ... ... ... таза жазуға үйрену. |
| | | | | ... ... ... ... 16 бет |
| | | | | ... тиіс ... |
|5 ... |+ |+ |+ ... ... ... 100-ге дейінгі|
| | | | | ... ... ... 1-ші ... көлеміндегі|
| | | | | |жай ... мен ... ... 2-бөлім. 4 |
| | | | | ... ... он ... дейінгі есептер. Он мың |
| | | | | ... одан ... ... жай ... ... |
| | | | | ... 100 мың көлеміндегі сандар жүйесіндегі |
| | | | | ... 4 амал ... ... ... ... |
| | | | | ... ... квадрат пен куб, сызықтар |
| | | | | ... ... Кез ... ... ... |
| | | | | ... Құрамдас атаулы сандарға 4 амал |
| | | | | ... ... ... және куб әрі |
| | | | | ... есеп ... ... жай |
| | | | | ... ... ... ... 1-бөлім |
| | | | | ... ... ... ... ... көп |
| | | | | ... ... орналастыру. Жалпы көп санға |
| | | | | ... пен аз ... ... Жай ... | | | | ... тереңдету. Ондық бөлшекті жай бөлшекке |
| | | | | ... және ... ... 4 амал ... |
| | | | | ... ... пен жай бөлшек есептері. |
| | | | | ... ... мен ... Жай, |
| | | | | ... үш ... ... негізделген |
| | | | | ... ... ... ... жай |
| | | | | ... |
|6 ... ... |+ |+ |+ |Орыс ... ... ... |
| | | | | ... ... ... ... Орта Азияны|
| | | | | ... Орыс ... ... т. б. |
|7 ... |+ |+ |+ |Жер түрлері, жер қозғалысы, жер ... |
| | | | | ... ... ... мен ... |
| | | | | ... көлемі және халқы, жер шарының құрлық |
| | | | | ... жер ... су ... мен |
| | | | | ... ... ... Африкаға жалпы шолу, |
| | | | | |жер ... ішкі ... ... ... мен |
| | | | | ... Австралия тұрғындары, халқы. Жер |
| | | | | ... ... ... ... мемлекеттің|
| | | | | ... жол ... ... қоныстары, көршілес |
| | | | | ... ... ... т. б. |
| | | | | ... |
|8 ... тілі |+ |+ |+ ... ... ... оқу. Тілдің |
| | | | | ... ... ... ... ... |
| | | | | ... оқытылды. Орыс тіліне аударылған |
| | | | | ... ... мен ... ... |
| | | | | ... ... ... ... мен |
| | | | | ... жер ... ... Күн мен Айдың |
| | | | | ... ... ... ... оқу |
| | | | | ... ... ... |
|9 ... |+ |+ |+ ... ... ... қазақшаға. Қазақ|
| |Жаттау. | | | ... ... 30-шы ... ... практикалық|
| | | | | ... ... және орыс ... ... 28-ші |
| | | | | ... дейін орындалды. ... ... ( ... ... ... мектебі
|№ |Пән аттары |Сынып, бөлімдер|Оқылатын пәндердегі берілетін білім |
| | | ... |
| | |1 |2 |3 | |
|1 ... заңы |+ |+ |+ ... заңы ... діни ... намаз |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... үшін ... ... орыс |
| | | | | ... ... Орыс ... бар |
| | | | | ... ... орыс ... |
| | | | | ... кеудедегі крест, күнделікті |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | |мен ... ... |
|2 ... |+ |+ |+ |Көне, жаңа ... ... және |
| ... | | | ... діни сенімдеріне қарай оқитын |
| | | | | ... ... діни ... |
| | | | | ... ... ... ... |
|3 ... тілі |+ |+ |+ | (1-ші жыл). ... ... |
| | | | | ... ... жазу және оқытуға |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... ... Түсініп оқу, |
| | | | | ... ... ... беру және оны |
| | | | | ... жазып қағазға түсіру. (2-ші жыл).|
| | | | | ... ... ... оқу, |
| | | | | ... ... ... ... жазу, |
| | | | | ... ... мен оқу. ... ... |
| | | | | ... ... ... жазу. Зат |
| | | | | ... ... ... ... ал |
| | | | | ... ... ... ... бір |
| | | | | ... ... бір ... қолдану, |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... ... ... жазу, т. б. |
| | | | | |(3-ші жыл). ... ... оқу, ... | | | | ... ... ... белгілерді |
| | | | | ... ... ... ... оқу, ... |
| | | | | ... ... бастан кешкен |
| | | | | ... ... ... т.б. |
|4 ... |+ |+ |+ |1-ші жыл. ... таяқша, тас сияқты |
| | | | | ... ... ... 10-ға |
| | | | | ... ... ... ... санмен |
| | | | | ... ... 100-ге ... ... |
| | | | | ... ... ... осы ... екі |
| | | | | ... үш ... 100-ге ... ... | | | | ... 2-ші жыл. 100-ге дейінгі әр санды|
| | | | | ... ... ... және ... айту.|
| | | | | ... ... ... әр ... |
| | | | | ... және жазбаша үйрену. 3-ші жыл. |
| | | | | ... және ... ... ... | | | | ... ... ... ... |
|5 ... |- |+ |+ |2-ші жыл. Үй ... туралы орыс |
| | | | | ... ... ... ... ... | | | | ... жайлы шағын әңгіме айту. |
|6 ... жазу |+ |+ |+ |1-ші жыл. ... сөз ... 2-ші |
| | | | | |жыл. Жазу ... ... 3-ші жыл. |
| | | | | ... ... және ... жазу |
|7 |Оқу. ... |+ |+ |+ ... ... ... жасалған |
| | | | | ... ... ... т. б. |
| | | | | |оқу ... ... ... |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | ... әліппесі бойынша 30-шы бетке |
| | | | | ... ... ... ... ... | | | | ... ... аударма 28-ші бетке дейін |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... мен ... |
| | | | | ... ... 24 тарауының қазақ |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... ... ... |
| | | | | |30 ... және 12 ... ... |
| | | | | ... 2 және 1- ... ... |
| | | | | ... ... алғашқы 18 |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... орыс тілі ... 17 |
| | | | | ... аудармасы және әліппенің |
| | | | | ... ... оқу. |
|8 ... |+ |+ |+ | ... негізгі пән – орыс тілі, таза жазу, оқу, ... т. б. ... ... орыс тілінде болды.
Екі сыныптың оқу әдісі – қазақ сыныбы дыбыстық ... орыс ... сөз ... ... орын ... ... ... қарай, бірақ көпшілік басым христиандық дінді
оқыту мен ендіру қарастырылды.
Орыс-қазақ ... ... ... ... Бұл ... ... 2 сыныпта білім алды: бірі – қазақ тілінде, екіншісі –
орыс тілінде.
Орыс-түзем ... ... ... ... ... орыс тілін
қолдану ауқымын кеңейту үшін орыс-қазақ (орыс-түзем) ... ... ... ... ... ... ашу қарастырылды.
Дегенмен, бұл типтегі мектептер ... ... ... ... ... алыс ... ... Сондай-ақ, бұндай
мектептерде білім беретін мұғалімдердің тапшылығы үлкен орын алған.
1906 жылы қалалық ... ... ... ... ... ... жалпы оқушылар саны – 332 болған. Және болыстық
түземдік мектептер саны - 38, одан басқа қалалық ... ... ... 12, ... саны - 50; ... ... 1907 жылы білім алушылар саны
792.
Діни мектептер мен медреселер ... ... ... мұсылмандар үшін жаңа әдісті мектептер үлкен сұранысқа ие болды.
Бұл біздің зерттеу жұмысымыздың екінші кезеңінің ... ... ... деп айта ... ... ... ... ісінің дамуына
жадидизм белгілі дәрежеде әсер ... Бұл ... ... ... ... басты ұстанымы: 1. Әрбір ұлт өзін сақтау үшін ... ... ... мектеп, медреселері мен білім беретін оқу
орындарын түзету шараларын қолға алу; 2. ... ... ... ... ... ғылымдары - математика, жағрафия, тарих, биология
сияқты т.б. ... ... 3. ... ... оқуды жәдиттік негізде
ұйымдастыру үшін, мұсылмандық оқудағы ... араб ... ... тіліне лайықтап, дыбыстық естілу ерекшеліктеріне сәйкес
бірізге түсірілген жазу ісін жаңа ... ... ... ... ... ... байланысты Ресей өкіметінің ... ... ... ... 1901 жылы ... мектептерді қайта
құру туралы» заң шығарып, оны өмір тәжірибесіне енгізуге тура келді. ... ... жаңа ... оқу- ... көшу ... ... сай ... оқу жүйесінің негізі 1884 жылы ... ... ... яғни, кадимистік мектептерде 5 жылда берілетін
білімді, олар 2 жылда беріп, ... ... ... Бұл ... әдісті жүйемен оқу жұмысын бастауы, мектеп құрылысындағы жаңа бағыт,
түбегейлі өзгерістер жасаудың алғашқы ... ... ... ... ... ... оқу жұмысында мұсылмандық белгілерді сақтай отырып,
сауат ашу әр ұлттың өзіндік ана ... ... мен ... ... ғылыми шындық жүйесіне жанаса отырып, күрделене түсуінде ... ... ... ... ... мазмұнына шариғат, ислам
тарихы, қасиетті тарих және т.б діни пәндермен қатар ана тілі және ... ... ... арифметика, ал кейбіреулерінде табиғи тарих пәндері
еніп, жалпы білім берудің сапалық ... ... Бұл ... ... ... «дыбыстық» және «тұтас сөз» әдістерімен жүзеге асырылды.
Патшалық үкімет жадидтіктер мен кадимистердің арасындағы өзара күресіне
от сала отырып, көбінесе кертартпа діни ... ... ... ... ... мен ... орыс тілін енгізуді ... ... ... ... ескі ... ... жаңа ... айналдыруға тыйым салды.
Алғашқы жаңа әдістегі мектептер - бұл ... ... ... ... ... ... зайырлық пәндерді енгізді.
Жәдид әрекетінің басты мақсаты - мектеп оқушыларына жаңаша ... ... Бұл ... ... 1. ... ... бөлінді; 2.
Бастауыш мектептің мұғалімдері бөлек болды; 3. ... ... 4. ... үшін ... ... 5. ... ... бөлу арқылы
емес, дыбыстап оқыту әдісінің ерекшелігіне мән беріле отырып, ... 6. Тек қана ... ... жазуға да мән берілді. Әр ұлт ... ... ... ... сай ... төл тума графикасын
(алфавитін) жасады; 7. ... беру ... ... жасалып, жас
ерекшелігіне сай оқу ... ... оқу ... ... ... ... ... сай оқыту болды.
Жәдид мектептерінде мынадай пәндер оқытылды: Құран ... ... ... ... ... оқу), түрікше сабақ, тарих,
география, есеп, ... ... ... діни және ... ... ... ... Каванд-ы шифахие (денсаулық жайлы).
Түркістан өлкесіндегі жергілікті халықтық мектептердің ішінде 336
медресе 14375 оқушысымен, олар ... оқу ... орта ... ... ... келеді, осы өлкеде 7047 мектеп (мәктәб) ... ... ... беру ... яғни оқу орындарын ... ... ... ... ... деп ... жылдың 10 қыркүйектегі оқу ... мен ... ... ... ... деректерінің нәтижесіндегі мәлімет бойынша:
Сырдария облысы бойынша: мәктәб - 2069; медресе – 32, ... ... ... - 1944; ... – 81, ... облысы бойынша: мәктәб – 144;
медресе – 13, Фергана облысы бойынша: мәктәб - 2597; ... -165, ... ... ... ... 45. ... ... бойынша: мектеп (мәктәб) -7047; медресе- 336.
Жәдид мектептері Қазалы, ... ... ... ... Ақмола,
Қарқаралы және басқа қалаларда болды. 1870-1883 жылдарда Қапалда, Верныйда
ашылған қадим ... ... ... ... жәдид мектептері
болып қайта құрылды. Жәдидтік мектептерге орыс-түзем мектептеріндегі қазақ
оқушыларының ... ... ... 6. І ... . Жаңа ... ... ... пәндер ... ... ... ашу; ... 3. ... ... ... ... ... ... ... сауат ашу; 2. Арифметика; 3. Дінтану; |
|4.География; ... ... 6. ... 7. ... тарих; 8. Жаратылыстану; 9. Араб тілі; 10.|
|Орыс тілі. ... ... ... ... бұл ... жүйесі бойынша мұсылманша
сауат ашу, ислам тарихын және араб тілі пәндерінде дыбыстық және ... ... ... ... ... ... ... дыбысқа бөлу, сөздің мазмұнын
түсіндіру) әдістері арқылы оқу-жазуға үйрету, ... хат ... ... ету ... мен ... ережелерін дұрыс сақтап оқуға ... оқу, ... ... ... ... бірге тазалық сақтау, араб
әдебиетінің жинақтары (Абабь-у-Знания-Вадик), стилистика, (Кирағат Тюрки)
түсіндірмелі оқу, ... ... ... тілінің грамматикасы жөнінде
білім алған. Ал арифметика пәнінде 100-ге ... ... төрт ... орындау
тәсілін қолдану, 1000 саны және бөлшектеп есеп ... ... ... әліппе арқылы алғашқы сауатын ашып, ... пен ... ... ... ... оқуға, диктант жазуға үйреніп
машықтанған. География ... оқу ... ... ... географиялық
таблица (орыс тілінде басылған) құралдар қолданылған. Оқу жұмысын
ұйымдастыру мен жеке ... ... өту ... ... ... ... келтірілген мектептің оқу бағдарламаларының әр ... және оқу ... ... үшін ... ... ... пәндерге бағытталғанын көрсетеді. Алғашында жадидтік мектептерде білім
берудегі оқу жұмысын ұйымдастыру татар тілінде жүргізілді.
Қазақстанның жадидтік мектептерінде ... ескі ... ... мен ескі ... ... ... Ескі оқу ... болды да, ал бір ізге салынған жаңа оқу ... ... ... ... ... әрбір мектеп өзі жасап алатын ... ... ... ... ұйымдастырудағы басшылыққа алған негізгі
бағытының жалпы жүйесін төмендегідей етіп ... ... оқу ... ... оқу, ... ... оқу жылында-диктант, дауыстап оқу, грамматика, құран.
Үшінші оқу жылында - арифметика, құран, пайғамбарлар тарихы, жағрафия,
шығарма жазу.
Төртінші оқу жылында - ... ... ... ... ... зоология,
арифметика, хадис, шығарма жазу.
Қазақ жеріндегі оқу ... жаңа ... ... ... оқу) ... тектес оқу бағдарламалардың дүниеге келіп қолданысқа ие болуы, ... ... ... ... барысын ұйымдастыру жайлы ой-
пікірлердің дамуына негіз болды.
Қазақ ... жаңа оқу ... ... оқу) ... оқу ... ... оқу ... дүниеге келіп, қолданысқа ие ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлері мен
педагогикалық мұралар қазақ тілінде оқытатын ұлттық мектептердің ... ... ... ... - ... ел болуы мектебінің қандай негізде
құрылуына барып тірелді. Мектебімізді таза, сау, ... ћәм өз ... ... негізге құра білсек, келешегіміз үшін ... ... - десе ... ... көрнекті педагог - әдіскер,
ғалым - Ахмет Байтұрсынов ... ... ... жету ... ... ... ... педагогикалық даярлығымен
анықталады»,-деп жазды.
Ахмет Байтұрсыновтың ... ... ... оқу ... ... ... ... ұсыныс жасады. Онда: «3 жыл қазақтар ана тілінде, ал 2 ... ... ... ... ... ... ... мектебінде
балалардың үйреніп оқитыны: оқу, жазу, дін, ұлт ... ұлт ... ... ... ... жаратылыс жайлы ғылымдардың негізі болуға тиіс. Ал,
2-жылдық орысша гимназия немесе жалпы орыс мектептерінің бағыты. ... ... ... жиі ... ... ... оқитын мектеп керек»-
деп айтады.
Кесте -7.
Бастауыш білім берудегі оқу жоспарларының салыстырмалы үлгісі
| |Қазақ ұлттық бастауыш ... ... ... ... |
|№ |мекте-бінің оқу жоспары |мемлекеттік ... |
| ... | ... ә н д е р д і ң а т ы |
|1 |Оқу, ... ашу 1-сынып. Қазақ тілі, |
| |жазу ... оқу (ана ... 2-4 ... |
|2 | Есеп | ... ... |
|3 | ... Жаратылыстану |Дүниетану (Адам, қоғам, табиғат) 1-4 |
| |Ұлт тарихы ... |
|4 |Қөл ... ... 1-4 ... |
|5 | ... ... ... 1-4 ... |
|6 | Дін | |
|7 | ... оқу ... ... тілі 3-4 ... |
|8 | ... ... шынықтыру 1-4 сынып. |
|9 | ... ... 1-4 ... ... | Ұлт тілі ... тіл ... ... бас ... ... жаңа қаланып келе жатқан ұлттық
қазақ бастауыш мектептерін құру және онда оқу ... ана ... ... Осы ... әр ... ... ... өзіндік жолдары, әдіс-
тәсілдері жүзеге асырылып, олардың негіздері қаланып жатты. ... ... ... ... ... ... ұстанған педагогикалық
қағидалары бүгінгі және келешек жалпы бастауыш білім беретін мектептер үшін
пайдалануға боларлықтай асыл ... ... ... ... ... алған қағидалары төмендегідей еді:
- бастауыш мектепте оқу баланың туған тілінде болуын ... ... ... ... ... ... мен ... ұлттық негізде
бағытталуын ескеру;
- оқулықтардағы оқу материалдарында халықтық педагогика ... ... ... ... мектептегі оқу барысын ұйымдастыруда пәнаралық байланысты
жүзеге асыру, оны ... ... ... ... мектеп оқулықтарын жазуда, бала жанына жақын, тартымды жағын
негізге алу;
- оқуды өмірмен, қоршаған орта, тұрмыспен жанастыруды ескеру;
- оқуды ұйымдастыру, баулу ... ... ... ... тәжірибеге емес,
тәжірибеден оқуға бағытталуды басшылыққа алу.
«Қазаққа керек оқу екі түрлі, бірі мұсылманша оқу, бірі ... ... ... хат жаза білуге бір-екі жыл керек. Қазақша оқу дегенде мен
осы күнгі мұсылманша оқып жүрген ... ... ... ... ... ... оқу) ... түсініктеме береді.
Қазақ зиялыларының бастауыш мектеп жайлы тұжырымды ой-пікірлерінде
қазақ мектептеріндегі оқу-тәрбие ... ... ... құра ... ... жаңа ... ... жас ұрпақтың сана сезімін ұлттық ... ... ... күн ... ... ... ... даму барысында туындаған мектептің қажеттілігі-руханилық
қажеттіліктер екеніне көз жеткіземіз. ... ... ... ... ... «жәдидтік» оқу жүйесін заман талабына сай қолдану оны жүзеге
асыру кең ... ... ... ... ... ... ... жүйедегі
оқу-ағарту саласындағы жұмыстар, яғни білім, тәрбие, мектеп мекемелерінің
оқу ісі жөніндегі мәселелер қамтылады. Осы ... ... ... ... ... 1917 жылы мамыр айында «Бүкіл ресейлік мұсылмандар съезін»
өткізді. Съезде қаралған мәселелер:
- ұлт аймақтарында оқу-ағарту жұмысы ... ... ... ... әр ... ана тілінде жүргізілсін;
- дін істері үкіметтен бөлінсін т.б.
1917 жылдың 5-13 ... ... ... рет ... ... көтеріліп, Орынбор қаласында «Алаш» деп аталатын ұлттық территориялық
автономиясын құрған бүкіл қазақ құрылтайы өтті, ІХ- бапта мына ... ... ... үйрету;
- оқу орындарындағы білім ақысыз болу;
- жалпы жұртқа оқу тарату;
- ... ... ... ана ... оқу;
- ана тілінде орта мектеп, университет ашу және т.б.
Олар қазақ халқының ұлттық тұтастығын сақтап қалудың ең бірінші кепілі-
ұлттық мектептерді ашуға ... ... ... ісін жаңа ... ... ... құру үшін ... шіркеуден ажырату керек болды. 1918 ... ... және ... ... ... ... ... мектеп шіркеуден ажыратылды. Жалпы білім беретін ... ... ... және ... ... ... оқу орындарында діни сенімдерді оқытуды тоқтату айтылды.
Түркістан кеңестік республикасы халық ағарту ... ... ... ... ... Сырдария, Жетісу облыстарының ІІ-
басқыш мектептерінде бірыңғай оқу жоспарларын ... ... ... ... жоспарлар мен оқу ... ... ... оқу ... да ана ... ... білім беруді
қарастырғанмен, өкінішке орай, ... ... ... ... Себебі, жадидтік оқу жүйесіндегі ұлттық мәселелер кеңестік
үкімет ... ... ... ... деуге әбден болады. Жергілікті
халықтың зиялы қауымы мен білімдар адамдары оқу ... ... ... ... ... ... ... араб графикасы
жүйесінен алынып, жаңаша түзілген ... төл тума жазу ... ... ... орыс ... ... ... ығыстыру мен орыс ... ... ... мен ... кедергі болып, орыс тілді
мектептердің сұраныстарын төмендетуге алып ... ... ... ... ескі ... діни ... ... көп қол үзіп, балаларға
өмір мен қоршаған ортаны ғылыми ... ... ... жаңаша оқуға бет
бұрудың алғашқы қадамдарын жасады деуге болады. Кеңес ... ... ... ... Комиссариаты жаңа құрылымдағы бағдарламалар жасады.
Бұл 1919 жылы «Білім беру жұмысы үшін материалдар», тоғызжылдық ... ... жүйе ... үлгі ... еді. ... ... барлық пәндерді мүмкіндігінше толығымен қамтыды. Сондай-ақ,
жеке ... ... ... өз ... ... ал ... ... материалдарын толық қамту немесе қолдану ... ... ... ... ... ... ... жеке облыс, аудандардың,
тіпті мектептердің нақты орналасқан жер жағдайларын ескеріп, пәндердің
бағдарламаларын бейімдеп ... ... ... 1920 жылы Халық ағарту
комиссариаты І және ІІ ... ... ... екі ... ... ... 1) оқу материалдық жабдығы, мұғалімдері ... ... 2) ... ... - ... ... ... мектептер үшін.
Оқу-ағарту ісін ілгерілетудегі басты мәселелердің бірі - мұғалімдерді
даярлау болды. 1918-1919 оқу жылында ... ... ... ... ... беру жағдайы төмендеп кетті. Тек 1920-жылы
жаңа белеске шықты.
1920 жылы оқу-ағарту проблемасын шешуді күн тәртібіне қойып мұғалімдер
съезі, конференциялар, ... ... ... ... ... беру
ісін нығайту мен баспа істерін дұрыс жолға қою мәселелері ... ... ... ... оқу ... мен оқу
құралдары даярланып, басып шығару ісімен айналысатын арнайы мекемелер,
баспа ... ... ... ... ... беру саласында еңбек еткен ағартушы-
педагогтар саны ... ... ... ... ... ... ... Дулатов, Телжан Шонанов, Халел Досмұхамбетов, Жүсіпбек Аймауытов,
Мұхтар Әуезов, Мағжан Жұмабаевтар т.б бір-бірімен тағдырлас ... ... орта ... Білім берудің бірінші басқышы-бастауыш мектеп екенін
айтып, қазақ ... ... үшін ... мен оқу ... ... көп көңіл аударды.
1920 жылдардың бас кезінде Қазақстандағы халық ағарту комиссариатының
әлеуметтік тәрбие бас ... ... ... ... ... үлгі ... даярлауға кірісті. Комиссияның басшылығымен
жасалған жоспарда ... ... ... пәндерінің оқу
материалдары басшылыққа алынып, ... деп ... ал ... дербес
пәндер ретінде математика мен ана тілі ... оқу ... ... ... ... яғни ... дәрежелі пәндер қатарына жатқызып,
солай деп түсіндірілуі тиіс ... және осы ... ... ... ... ... Әлеуметтік тәрбие Бас
Басқармасының 1921 жылы жасалған ... ... өз ... ... ... бұл ... ... емес тек бағдарлаушы ... ... еді. ... ... ... жеті ... ... бірінші және екінші басқыштарының бағдарламаларын» алғаннан
кейін Қазақ АССР Халық ағарту ... 1922 жылы жеті ... ... үлгі оқу ... ... 8.
Жеті жылдық қазақ мектебінің бастауыш сыныбының оқу жоспары (1922 ж.).
|№ |Пән аттары ... |Оқу ... |
| | | ... |
| | |І |ІІ |ІІІ |ІҮ | |
|1 ... тілі мен ... |- |- |6 |6 |1. ... ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... жеке оқу |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... тілі мен |
| | | | | | ... |
| | | | | | ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... 3. ... |
| | | | | | |пен сызу оқу |
| | | | | | ... дер-бес |
| | | | | | |пән ... |
| | | | | | ... 4. |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... оқу |
| | | | | | ... жеке |
| | | | | | ... ... |
|2 |Ана тілі мен ... |6 |6 |6 |6 | |
|3 ... шетел тілі |- |- |- |2 | |
|4 ... |5 |5 |4 |4 | |
|5 ... тану және ... |- |- |2 |2 | |
|6 ... және ... тану |3 |3 |3 |3 | |
|7 ... |- |- |1 |2 | |
|8 ... тану, саяси сауат |- |- |- |1 | |
|9 ... және ... ... |2 |2 |2 |2 | ... ... ... |2 |2 |2 |2 | ... |Қол еңбегі, қолөнері |- |- |2 |2 | ... |Ән |2 |2 |2 |1 | ... ... емес ... |1 |1 |1 |1 | |
| ... | | | | | |
| ... |21 |21 |31 |34 | ... ... ... оқу ... әр ... ... ... тілінде беру мен оқу жұмысының басты ұйтқысы болатын ана тілі ... ... ... мен ... оған мән ... сияқты
кертартпалықтың орын алып, ана тілі пәнінің маңыздылығын өз деңгейінде
бағаламаушылықтың орын ... анық ... ... осы ... ... негізінде білім беруді ұйымдастырудағы өлкелік оқу бөлімі ашқан
бастауыш мектептерде жүргізілген оқу жұмыстары ... ана тілі ... ... ... тек әр кешендегі біріктірілген екі-үш пәннің оқу
материалдарының ... ... ... жасалатын жұмыс түрінің
құрамында ... ... ... ... 1924 ... өткен бірінші съезінде қаралған
жаңа оқу жоспарында ана тілі жеке пән ретінде ... ... ... қабылданып, бекітілген жаңа оқу жоспары ана тілі пәнінің ... ... ... өз ана ... ... ... хат ... жүйелі білім алуына елеулі ... ... ... ... ... ... оқу ... мазмұнындағы оқу материалдарының
жүйесі жаңа оқу жоспарының талап, тілектері мен талапқа сай ... оқу ... ... ... ... ... кеңесінің (ГУС-
Государственный учебный совет) бағдарламаларына өзгертулер ... ... ... бұл ... ... ... беру қажет болды. Енді пәндерді емес, ... ... ... ... жеке дара емес, бірінші кезекте ... ... ... т.б. ... ... ... алынды. Атап
айтқанда, айналаны қоршаған ортамен қоса ... ... ... ... есептеудің дағдыларын, ойлаудың негізгі тәсілдерін білгізу,
жетелеу болды. Сөйтіп, ... ... ... ... ... білімдерді
үйлесімділікпен үйрету мақсат етіп қойылған. Мектептерге МОК ... оқу ... ... ... ... орай, көптеген
мектептерде еңбек тәрбиесіне баулу жұмыстары біршама қарқынды дамыды.
Кешендік әдіс пен МОК ... ... ... ... ... өмірден алынып, құрылған жоспар бойынша орындалды.
Біз келтіріп, мүмкіндігінше талдап, сараланған оқу ... сол ... ... ... ... бастауыш мектебі
оқушыларына ана тілі (қазақ тілі) мен ... ... ... ... ... тиімді және ықшамды, бала табиғатының жанына жақын ... ... ... ... ... ... 1925-26 оқу жылының басында Халық ағарту Комиссариаты Бірінші
басқыш мектептер мен жетіжылдық мектептердің ... ... ... үлгі-тәжірибеден (эксперименттен) өткен оқу жоспарын
жаппай қолдануды ұсынды. ... ... ... арқылы түзілген жаңа
жобадағы оқу ... ... ... тілі 1,2,3,4 ... ... дамытылуын қарастырған. Дәл осындай жүйемен ... ... және ... пәнінің сабақтары да сақталды, тек әр пәннің
ерекшелігіне қарай апталық сағат саны ... Ал ... ... орыс
тілін 2-сыныптан ендіріп, жеті жылдық оқу мерзімі толық қамтылды. Дүниетану
пәні 3-4 ... ... 5-6-7-8 ... ... пәніне
ауыстырылып оқытылса, қоғамтану пәні 3-4 сыныпта ендіріліп, жеті ... ... яғни ... ... ... ... ... сурет пәні сабақтарын қосымша ретінде өтілуі тиіс ... -9. ... оқу ... ... |Пән ... |Сыныптар |Оқу ... ... |
| | |І |ІІ ... | |
|1 ... тілі | 12 | 8 | 8| 8 ... ... ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... пән жүйесімен |
| | | | | | ... ... ... |
| | | | | | ... ... ... ... |
| | | | | | ... ... ... |
| | | | | | ... ... |
| | | | | | ... ... оқу |
| | | | | | ... ... |
|2 ... тілі | - | 6 | 6| 6 | |
|3 ... | 9 | 7 | 7| 7 | |
|4 ... | - | - | 3| 3 | |
|5 ... | - | - | -| 2 | |
|6 ... | 2 | 2 | 2| 2 | |
|7 |Ән | 1 | 1 | 1| 1 | |
| ... |24 |24 |27 |29 | ... ... жасау барысында басшылыққа алынған қағидалар:
1.Бағдарлама өндіріс саласына қатысы бар материалдар негізінде
жасалды.
2.Оқыту жұмысында кешенді (комплексті) әдіс жетекші орын ... даму ... ... ... бағдарламаның жақсаруы
тек 1928 жылдан ғана іске аса бастады. Жаңа жүйедегі ... ... ... қайта құру жұмыстарына, білім мен тәрбие беру іс-шараларының
сапалық деңгейінің жақсаруына өзіндік зор ... ... Бұл ... ... ... ... білім беру саласында айтарлықтай
бетбұрыс жасайтын озық ойлы ... ... ... оны ... асыру
жолдары да қолға алынған уақыт кезеңі еді. Оқу ағарту мен білім ... ... ... ... беру мен ... ... жеке ... оқытудың әдістемесі және психология ғылымының
саласына да бағытталған ғалымдардың ... ... көре ... ... ... ... ... ғалымдар легінің басты нысанасы
ұлттық бастауыш мектептердегі білім ... ... ... мәселесі тек
ғылыми-теориялық тұрғыдағы еңбектер жүйесімен ғана емес, ... ... ... ұзақ ... ... мен шығармашылық ізденіс
тәжірибелері негізінен іске асырып отырды. Кеңес ... ... ... ... оқу ... қанағаттанарлық деңгейде
жасалуының барысы ... оқу ... ... ... алынды. Осы
себептен де жаңа оқу ... мен жаңа оқу ... ... ... толықтырылды және осы құжаттарға сәйкестендіріп
тұрақты түрде оқулықтар жасау да ... ... ... ... ... ... беру” заңы БК(б)П Орталық
комитетінің 1930 жылғы қаулысында жаңа графикаға көшу ... ... ... қолданылып келген оқу бағдарламаларына ішінара өзгерістер
енгізіп, жаңа оқу бағдарламаы жасалып, талаптар қойылды.
1. ... ... ... ... қысқа мақалаларды ежіктемей,
буындамай, бір сөзді екі не үш рет ... ... ... ... ... ... ішінен сөз қалдырмай, сөз ішінен әріп
қалдырмай ... ... ... ... жазу ... ... ... оқи алуға үйрету.
4. Тыныс белгілерін ажырату, оқу барысында оларды ... ... ... ... ... мән ... оқу.
5. Әуелі мұғалім, кейіннен өздері оқып танысқан қысқа ... ... ... ... ... ... ... жыл аяғындағы нәтижесі-
минутына 20-25 сөз, іштей оқығанда 30-35 сөз оқу. ... ... ... ... ... жауап беруге үйрету, оқығанының мазмұнын
толық сөйлемдермен баяндап, айтып беру т.б.с.с
Бұл оқу ... өзге ... ... ана тілі пәні ... жүктелетін міндеттер айшықталып, анықтала түскен, сонымен бірге
негізгі пәндердің құрамына ендіріліп, оның ... ... жеке ... ... бұл оқу ... ана тілі пәнінен өтілетін
сабаққа және білім алушы оқушыларға қойылатын ... ... ... ... ... пен ... ... күрделене
түсетіндігі айқын сараланып берілген. Сонымен бірге пәндер жүйесіндегі
оқылатын оқу ... ... бала ... жақын, тартымды
оқушының оқуына, білімді ... ... еш ... ... ... ... ... ықпал ететін, бірақ ... ... ... керектігі айтылған.Дегенмен де, оқу бағдарламасында
көрсетілген оқу пәндерін өту барысында тақырыптық жоспардың ... ... ... ... пен ... дидактикалық құрылысын,
әдістемелік және психологиялық жағы мен логикалық жүйедегі ішкі құрылым
бірлігін сақтауға, ... ... мен ... ... ... ... Бұл ... мұғалімнің сабақ беруі теориялық білімінің
тереңдігіне, біліктілік тәжірибесіне, шеберлігіне байланысты ... да ... ... оқу бағдарламаларының жасалуы, мектеп
өмірінің ... енуі - ... ... арнайы шұғылдануға, қазақ
жеріндегі бастауыш мектептердің өркендеуіне жол ашты. Сондықтан ... ... ... жетілдіріп отырғаны уақыт талабына
сай туындаған міндеттерді шешу деп ... ... ... кезеңдердегі бастауыш мектептердегі оқу-тәрбие
үдерістерін тарихи-педагогикалық негізден тану барысында оқушылармен ... ... ... мамандарын даярлаудың даму ісіне де ерекше мән
беріп, ... ... - сол ... бастауыш білімді беретін мектептердің
құрылысын дұрыс танып, оң бағасын ... ... ... алғы ... Сондықтан 1861-1930 жылдар аралығындағы уақыттарда бастауыш мектеп
мұғалімдерін даярлау және арнайы оқу ... ... ... ... ... -10.
| Мұғалім мамандарын даярлау оқу мекемелері ... ... ... ... училище жанындағы педагогикалық курс (1886 ж.); |
|Торғай облысындағы ауылдық мектептің мұғалімдерін даярлайтын ... курс (1882 ж.); ... ... ... ... ... Орал ... ж.ж. қайта |
|құрылды, оқу курсы 3 жыл) ... ... ... (оқу ... 4 жыл) |
Курс дамуының 3 тармағы
Кесте- 12.
|Мұғалімдер семинариясы (оқу мерзімі 3 жыл) ... ... ... даярлаудың қажеттілігі күннен күнге арта
түсті. Қазақ балаларына орысша білім ... ... ... ... ... оқу жұмысымен айналысатын мамандар даярлау
мәселесі күн тәртібінен орын алды. Қазақ балаларына білім ... ... ... үшін ең өзекті мәселенің бірі болып, қазақ ... ... ... ... мұғалімдеріне деген сұраныс арта түсті. Бұл қос
тілді ... ... ... ... ... ... Ал ... мұғалімдері түгелдей, жергілікті қазақ ... ... ... ... ... ... ... аз болды және онда
жергілікті тілді үйрететін ... ... ... орай ... ... ... ... пән ретінде оқытуды енгізді.
Кесте -13.
|Түркістан мұғалімдер семинариясы (оқу мерзімі 4 жыл) ... орыс ... орыс ... ... жасайтын
мұғалімдер 1879 жылы ашылған Түркістан мұғалімдік семинариясын бітіргендер
еді. Бұл мұғалімдік семинарияның оқу ... ... ... ... ... ... орыс ... геометрия, алгебра,
физика, жаратылыстану, тарих, жергілікті тіл, ... жазу мен ... ... қол ... ... ... ісі, оқу ... 4 жылдық. Осы
Түркістан семинариясында (1879-1904жж аралығында) 415 шәкірт білім алып
тәрбиеленген, оның 254-і ғана ... ... 415 ... ... (83.9 %); 54-і ... пен қырғыз (13.0 %); 9-ы өзбек (2.2 %); ... (0.7 %); ... (0,2%) ... ... ... ... толық курсын аяқтаған 254 бітірушінің 39-ын ғана жергілікті
халықтың өкілі (11.4 %) ... Онда ... ... ... ... ал түркімен, татар, тәжіктер болмаған. Осы бітірген 39 адамның 1905
жылдың 1-қаңтарына дейінгі ... тек 18-і ғана ... ... ал ... түрлі мекемелерде хатшы, аудармашы немесе кіші
қызметкерлік жұмыста болған.
Бұл оқу мекемесі ... ... және ... ... ... ... бар ... санын нақ сол кезде бере ... ... ... ... ... 200-ден 300-ге дейін ... ... ... ... киіз үй) –60 р.; ... -20 р.;
Қозғалысқа -40 р.; Үй қызметшісіне -24 р.; Барлығы- 344-444 рубльді құрады.
Бұдан басқа бір ... ... ... 25 р. ... ... ... ... мектептегі тәрбиеленушілерден
алды. Орталық мектептің меңгерушілері ай сайын ауылдық ... ... ... ... ... ... ... тұрды. Кейде
(жылына бір рет) ауыл мектебінің мұғалімдері оқытушылық ісін жетілдіруге,
яғни мұғалімдердің біліктілігін көтеру ... ... ... ... үшін орталыққа баратын еді. Оқу-ағарту саласының басшылары
ұйымдастырған ... ... ... ... ауыл ... үнемі бақылап отыру қажеттілігінен туындаған болатын және
қалалық инспектордың ... ... ... ... ... ... Мұндай жүйелік құрылымды ұстап тұру үшін оқушылар ... ... ... ... қажетті жағдайда қаржымен
толықтырылды.
Ал, мұсылмандық оқу ... ... ... ... ... ... оқу ... - медресселерге тоқталайық.
Медреселер орта және жоғарғы оқу орны болып табылады. Бұндай дәрежеге ... елді ... ... ... ... қышлақ) адам санына байланысты
және ол оқу ... ... атақ ... мен ... ... ... біліміне, сол медреседегі дәріс ... ... ... ... ... де ... ... Мұндай типтегі оқу ... ... ... буддистердің монастірлік жоғары
мектептерін, еврейлердің ... ... діни ... ... және ... кеңселерінде немесе діни мешіт
аппаратында қызмет істегісі ... ... ... яғни ... даярлайтын мектеп-интернат.
Білім алғысы келгендер Самарқанға, Бұқараға және Орта Азияның т.б
қалаларындағы ... ... мен ... ... ... ... ... тек қана қаржысы барлары ғана бара алды. Мұсылмандық білім ... ... ... саналатын ауылдардың жазғы ... ... ... Ол мектептерде молдалар немесе Орта Азиялық және Жайық
медреселерінің түлектері сабақ берді.
Кесте-14.
|Медресе ... ... 7- 8 ж., 10-12 ж., ... ж.) ... курсының деңгейі ... мен ... саны әр ... ... Бір ... саны көп, ал басқа облыстарда аз болды. Медреселерде тек қана діни
білім ғана ... ... ... ... ... ... да ... беріліп,
математика да оқытылған. Мектептегі білім беру, оқыту жүйесі пән ... оқу ... ... жүргізілетін. Жекелеген шалғай өңірлерден
келген шәкірттер медресенің жатақханасында тұрып ... Олар онда ... мен ... діни ... ... ... мен
филологияға қатысты бірқатар пәндерді оқыды.
Ендігі кезекте медреселерді ұйымдастырудың педагогикалық құрылымы
жөнінде ... оқу ... ... оқу ... ... мен оқу ... Оқу орындарындағы оқу жұмысын
ұйымдастыру көбіне топтық сипатта болды және ... ... ... ... ... бір ... ... анықталған жоқ. Оқу тәртібі көбіне қазақ
халқының өмір салтына мүмкіндігінше жақын болды. Жыл ... ... ... ... оқу ... ... ... 16-17
жасқа дейінгі ұл балалар оқыды. Бұл ауылдық елді ... ... ... ... туралы. Ал қалаларда орналасқан медреселер
қалалық оқу орнының үлгісі бойынша салынған, ғимараттары ... ... ... ... ... ... Оралда, Көкшетауда,
Түркістанда, Таразда, Шымкентте, Алматыда және т.б ... ... ... орта ... ... және ... қалаларында-
татарлардікіне ұқсас болды.
ХІХ ғасырдың соңына қарай жәдидшілдік оқу жүйесі кең өріс ... ... ... ... ... жәдидшілдіктің ірі
ошақтарына айналды. Жәдидтік қозғалыстың нәтижесінде жаңа заман талабына
сәйкестендірілген ... ... ... ... дінін теріске
шығарған жоқ, керісінше, «Құранды» әр ұлттың өз тіліне аударып, ... ... көп ... ... ... оны жәдид мектептерінде негізгі
пәндердің бірі ретінде оқытуды көздеді.
1917 жылдан кеңестік үкіметтің орнауы бастауышта берілетін білім мен
тәрбие ... ... ... және ... ... мұғалімдерін
даярлайтын оқу мекемелеріне жаңа құрылымдық жүйесінің ... ... ... Сондай-ақ, мұғалімдерді қайта тәрбиелеп, кеңсе мектебін орнатушы
белсенді қайраткерлер ... қосу ісі ... ... оқу ... ... 40 ... (І курста 21,
ІІ курста 19 ) білім алды, 18 бастауыш мектеп ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді жазғы педагогикалық курс жұмыс
істеді. Мұғалімдер семинариялары алты қалада (Алматы, Омбы, Ақмола, Семей,
Орынбор, Орал) үш жылдық ... ... ... ... құрылды. Осы
кезеңде Қазақ АССР Кеңестерінің 1 құрылтай ... ... ... ... ... онда ... жаңа ... қауым кадрларын дайындау
мәселесі де қойылды. 1920 жылдың 1- маусымынан бастап барлығы 1000 ... 4 ... ... ... ... ... 4 айлық
курстардың бағдарламалары мынандай пәндерді қамтыды: социализм тарихы,
саяси экономика, ... ... ... ... және құқық
туралы ілім, ислам тарихы (түрік ... ... ... ... ... арифметика, жаратылыстану, ән үйрету, мектеп гигиенасы,
сурет және мүсін салу, педагогикадағы жаңа ағымдар, ... ... ... ... ана тілінің әдістемесі, арифметиканы,
географияны, тарихты, жаратылыстануды оқу, еңбекке ... ... ... қол ... ... ... ... болмауынан көп
пәндерден сабақ ... ... ... орындары мен бастауыш (жеті жылдық) мектепке
керекті педагог кадрлар даярлау үшін ... ... ... ... Бұл училищеде оқу мерзімі бастауыш мектептің жоғары сыныптарының
болашақ мұғалімдері үшін үш жыл, ... ... ... үш ... мен мектепке дейінгі тәрбие орындарының басшылары үшін екі жыл
болды. Оқуға кемінде орта білімі бар ... ... ... ... ... екі жылдық педагогикалық курстар ашылды, ал оның
бағдарламасына ... ... ... ... 4. ... ... ... арабтарды жаулап алуына дейінгі кезең. 5.
Дін ... ... ... мен ... ... ... ... 6.Педагогика. Тән және жан (рухани) тәрбиесі. Дидактика. 7.
Қазақ тілі. ... ... ... мен ... ... ... ... 8.Қазақ тарихы. (Шәкәрім Құдайбердиев
еңбектері негізінде). 9. Физика. 11. ... 12. ... ... 16. Әлем ... Аталған пәндерден басқа кәсіпқой емес,
мұғалімдер ән-күй, гимнастика, қол ... ... ... ... ... ... ... төрағасы бекітіп отырды.
Қазақ АССР үкіметі мұғалімдерді қайта даярлауды күшейтті. Халық
ағарту институттары мен ... ... ... ... ашылды. Техникумның оқу мерзімі 5 ... ... ... ... І-ІІ ... ... үшін мұғалімдер даярлау; 2.
Мектепке дейінгі ... ... 3. ... тыс ... ... 4. ... оқу жүйесіне инструкторлар дайындау. Әр аймақтағы
елдің сауатын ашып, оқуға, ... ... ... ... ... оқу орны осы ... болды. Мұнда:
студенттерге орындар ояздар аралығында бөлінді; ... ... 15-20 ... ... ... бөліміне 13 жастан жоғары және 20
жасқа дейінгілер қабылданды; техникумның бірінші негізі ... ... ... бар ... 5-7 ... білімі барлар қабылданды. Оқу
мерзімі 200 күн болды. Зерттеліп келтірілген деректерге ... ... ... ... ... ... саласында мұғалім мамандарының
жетіспеуі де ерекше орын алғанын байқаймыз. Сондай-ақ, сол кезде мұғалім
мамандарын даярлау екі ... ... ... да болса, қазақ
өлкесіндегі оқу ағарту саласы мен мектептерді толық қамти ... ... ... ... ... ... білімді 445 мұғалім, оның
/65-і қазақ/ және 1069 орта ... ... ... /770-і ... педагогикалық техникумдардағы оқу ... ... ... даярлау бағыты іске асырылды. Басқа салаларда ... ... бар ... ... ... дейін де, кейін де бастауыш мектептер жоқшылықтан қол үзіп кете
қоймады. Қиыншылықтар мен кемшіліктер жаппай ... ... беру ... асырылуын еш жоққа шығара алмайды. Дегенмен, қазақ зиялылары құрған
қазақ ұлттық бастауыш мектебінің ыдырауына алып келді, мектептегі ... ... ... ауыстырылды, әрі өкімет тарапынан жасалған қазақ
ұлты үшін тағы бір кедергі - рухани байлықтан арылу кезеңі еді.
Қорытынды
1. Зерттеу ... ... ... қоғамдық формацияның түрлену
үдерісінде білім берудің басымдылығы, әр ... ... ... мен ... ықпал жасаған алғы шарттарды анықтау талабы
туындайды. Осы ... ... ... үкіметінің орыстандыру саясаты
аясында келімсектердің қазақ даласына келуі мен орыстық ықпалдың күшейуі.
Қазақ даласын бір ... ... және ... шикі зат ... ... ... Орыс келімсектерінің әсерінен Қазақстанда
христиандық діни дүниетанымның әлекметтік ортада күшейуі, «шоқындыру» және
орыстық ... ... беру ... ... мен ... ... ... ережелердің ендірілуінің айқындалуы бастауыш білім мен әр ... ... ... мен ... ... ... жасаған алғы
шарттар екендігі айқындалды.
2.Қазақстанда белгілі әр ... ... ... ... ... ... ... Оған мысал: 1861-1930 жылдар аралығындағы ескі оқу
жүйесіндегі мұсылмандық (кадими) ... ... ... ... ... ... (орыс-түзем), т.б. жаңа оқу ... ... ... ұлттық бастауыш мектебі (1915ж.) ... ... ... ... ... ... ... дамып
отырған бастауыш мектептердің болғандығы біздің ... ... ... ... ... ... қате ... «Сауатсыздықтың»
(2 %) ақиқаттан қашық екені дәлелденеді.
3. Зерттеліп отырған тарихи кезеңді үш мерзімге бөліп (1861-1890 ж.ж.;
1891-1916ж.ж.; 1917-1930ж.ж.), ... ... ... ... ... типтері әрі өзіндік сипаты, мұғалім даярлаудың тарихы
мен дамуы, білім берудегі оқу бағдарламаларын жетілдірілу сипаты, олардың
негізінде ... ... ... және оқу ... ... ... ... жұмыстарының ана тілінде ұйымдастырылуының кезеңдік ... ... ... ... ... мен ... ... білім беру мазмұнын анықтауға негізделген оқу
жоспары мен оқу ... ... әр ... ... ... ... және ... барысында педагогикалық көкейкесті
мәселелерді шешудегі атқарған қызметі мен ролін анықтап бердік.
5.Бастауыш мектептердегі білім мен ... ... ... ... ... яғни, оқу-тәрбие жұмыстарын жүргізу барысында ұлттық ана тілді
қолдану ... ... ашу ... мен ... ... білім беруді
ұйымдастыру, оқулық, оқу құралдар, хрестоматия мен оқу кітаптарын баланың
ана тілінде жазып шығару, жазу ... ... және ... болған
кездегі тиімділігі, бастауыш мектептердегі атқарылатын жұмыстардың өзіндік
ерекшеліктеріне мән ... ... ... ... ... ... ... енген (1861-1930ж.ж.)
Қазақстанда әр типтегі бастауыш мектептердің пайда болып қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... даму тарихы» атты ... ... ... мен ... ... ... болып, мектеп тәжірибесіне қолдану
жөніндегі мәселелердің терең және ... ... ... ... ... ... іс- шара ... анықталды.
7.Зерттеу жұмысымыздың қамту аумағына кіретін мәселелерді ғылыми
педагогикалық негізге қарай келе ... ... ... ... даму ... ... мектептердегі берілетін бастауыш білім
мен тәрбие жұмыстарын жүргізу барысы ... ... ... ... орай жаңа бағыттық тұрғыдан жүргізілгендігі анықталды. Сонымен
бірге, тарихи мұра тәжірибесіне сүйене отырп бүгінгі бастауыш ... ... жаңа ... ... және болжауға мүмкіндіктер жасалды.
Онда, бастауыш білім беудің мазмұнына тілдерді (қазақ, орыс, ағылшын) ... ... ... ... ... ... ала отырып оқу жоспарының жобасы берілді. Осы бағыттағы өзекті
мәселелерге ғылыми тұрғыдан ... ... бен ... ... ... ... бастауыш білім беретін ... ... сай ... ... ... ... дамуына және
өткеннің тарихи педагогикалық мұрасына оң баға ... ... ... ... ететіні анық дәлелденді. Яғни, бастауыш мектеп педагогикасы
жайлы ой-пікірлердің дамуын зерттеу ... осы ... ... ... ... білім беруді жүзеге асыруда қарастырылып отырған тарихи
мерзімдегі бастауыш мектептің даму ... ... ... ... тарихы ғылымында бұрын-соңды зерттелмеген қазақ бастауыш
мектебінің қалыптасып ... ... осы ... ... ... ... жуықталып, әдіснамалық ғылыми-зерттеу
принциптерінің негізінде жүйеге келтірілуі арқылы ... ... ... ... ... білім беру ісінде ... ... ... ... ... келгенде, докторлық диссертациялық ғылыми-зерттеу жұмысының
нәтижесі қазақ ... оның ... ... ... беру ... ... ... ету ауқымын кеңейтуде ой түйіндеу нәтижесінде
төмендегідей ұсыныстар беріледі:
1.Қазақстандағы бастауыш мектептердің даму тарихын 050102- «Бастауышта
оқытудың пеагогикасы және ... ... оқу ... ... ретінде оқытылуы тиімді деп санаймыз.
2.Бастауыш сынып мұалімдерінің білім, біліктігін ... ... ... ... ... ... тәжірибесі, тарихы
және теориясының қалыптасуы жөнінде арнайы дәрістермен ... ... ... ... ... ... үздіксіз білім
беру жүйесіне енетін бастауыш білім беретін мектептердің оқу-тәрбие жұмысын
жетілдіру мен жаңашылдық тұрғыдан заман талабына сай ... білу ... ... ... ... ... мен ... алу –
оқытудағы әдіс-тәсілдерді пайдаланудың оң ... қол ... ... ... ... мектептерде оқу-тәрбие барысын ана ... ... шет ... ... ... осы ... ... білім берудің тәжірибесін ескеру дұрыс болар еді.
5.Өткен тарихи мұрадағы бастауыш мектеп оқушыларына ... беру ... ... ... ... ала ... ... білім беретін
мектепке түрлендіре, жаңа талапқа сай қолдану ... ... ... ... мен ұлыс өкілдерін қазақстандық патриотизмге, ел жандылыққа және
қоғамдық сананың берік қалыптасуына үлкен себепкер болады.
6.Бүгінгі ... ... ... беретін мектептердің оқу құралдары
мен мектеп қажеттіліктерін толықтыру, жаңа талапқа сай ... ... ... ... ... қатарлы тәжірибесін ескеруді
қажетсінеді және тиімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік ... ... ... ... мамандарын даярлауда өткеннің тарихи
мұрасы болып табылатын ... ... ... даярлау ісінің тарихи
тәжірибесінің даму жағдайымен санасу, ... ... ... сұранысын
нақ танып, білуге мүмкіндік береді.
Біздің зерттеуімізде Қазақстан жеріндегі ... ... беру мен ... ... тарихи-педагогикалық деректер толығымен ... ... ... ... аулақпыз. Тек, зерттеу аумағына ... ... ... ... ... жиыстырып, оған жан-жақты
талдаулар жасадық. Болашақта әр типтегі бастауыш мектептердің білім ... ... ... ... оқу ... мен ... ... қолданыста болған оқу құралдары мен оқулықтарының
жүйесін, ... ... беру ... ... ... және ... ... жеке дербес өзекті мәселе ретінде зерттеуді қажет етеді.
Диссертацияның мазмұны мынадай басылымдарда ... мен оқу ... ... ... ... бастауыш білім берудің ... ... 2006, –337 ... ... ... білім беру педагогикасы: оқу құралы – Түркістан:
Қ.А.Ясауи атындағы ... ... ... ... 2005. – 432 бет ... ... Педагогикалық сөздік: оқу құралы – ... Қ. А. ... ... ... ... ... ... 2006. – 172
бет (Р.М.Қоянбаевпен бірге).
Ғылыми ... мен ... ... - ... ... негізін салушы. Хабаршы №1 2003ж. қаңтар
- ақпан 111-115 б. б.
5. ... ... ... ... даярлаудың өзегі.
Хабаршы №3 2003ж, мамыр-маусым 141-146 б.б.
6. Ресейлік патша үкіметінің ... ... ... ... жүйесі.. Хабаршы №5 2005 ж, қыркүйек-қазан 173-177 б. б.
7. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ана ... ... мәселелері. Хабаршы №5 2005 ... 182-185 б. ... ... мектептің даму болашағы. Хабаршы №3 (9) 2005ж. Абай атындағы
ҚазҰПУ. 6-8 ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ... бас кезіндегі мектеп, медреселердегі
оқу бағдарламалары. Хабаршы №1 (7) 2005 ж ... 34-38 б. ... ... ... ... ... ... Ұлт тағылымы
№2/2005ж. 39-40 ... ... ... ... ... ... түрі ... жайлы. Ұлт тағылымы №3/2005ж 117-120 б. б.
12. ... ... ... ... ... ... ... Ұлт тағылымы
№4/2005ж. 55-60 б. б.
13. ХІХ ғасырдағы орыс тілді мектептердің ашылуы - қазақ халқын ... ... ... №2/2005ж 224-227 б. б.
14. ХІХ ғасырда қазақ жеріндегі түпкілікті ... ... ... ... ... ... 251-255 б. б.
15. ХІХ-ХХ ғасырдағы медреселер және мұсылмандық мектеп. Ізденіс №4/2005 ... ... ... ескі ... ... ... мектеп №4/2005ж 43-44 б.
б.
17. Педагогикалық-технология. Бастауыш мектеп №4/2005ж 6-8 б. б.
18. Ұжымдық оқыту ... ... мен ... //Бастауыш мектеп
№12/2005ж. 12-15 б.
19. Білім берудегі отаршылдық. Қазақстан мектебі №4/2005ж 62-64 б. б.
20. Патшалық Ресейдің орыс ... ... ... ... Қазақстан жоғары мектебі №3/2005ж 162-165 б. б.
21. ХІХ ғасырдың ... ... ... ... оқу
бағдарламаларының сипаты. Әл-Фараби атындағы ҚҰУ. М.Әуезов және ... 133-138 б. ... Оқу ... барысының тиімділігін арттыруда халықтық педагогиканың ролі.
Орталық Азия одағының ұлттық ... ... ... мен
интеграциялық болашағы Халықаралық конференцияның материалдары. І ... б. ... ... ... ... ... ... білім беру барысын
ізгілендіру. Орталық Азия ... ... ... ... мен интеграциялық болашағы халықаралық конференцияның
материалдары. І бөлім, 243-246 ... ... ... ... ... ... ... Инновациялық педагогикалық технологиялар: қолдану және
дамыту перспективалар халықаралық ғылыми – практикалық ... 171-174 б. ... ... ... ... оқытудың кейбір мәселелері. Инновациялық
педагогикалық технологиялар: қолдану және дамыту ... ...... ... ... ... б.
26. Бастауыш сыныптарда математиканы оқытуда жаңа ... ... ... ... ... ... ғылым мен білім.
Халықаралық ғылыми-тәжірибелік ... ... ... 2005ж. ... б. ... ... бастауыш білім беру мазмұнының даму болашағы. Хабаршы. №1 (10),
2006 ж. 15-17 б.б. (Р. М. Қоянбаевпен бірге)
28. Орта ... беру ... ... даярлаудың көкейтесті мәселелері.
Хабаршы. №2 (11), 2006 ж. 13-15 б. б. ... ... ... оқу ... ... ... ... Ұлт тағылымы. №3,
2006 ж. (Г. Абдуллинамен бірге).
30. Педагогикалық білім беру жүйесіндегі өзекті мәселелер. ... ... беру ... ... ... мәселелері республикалық ғылыми-
практикалық конференция материалдары. Қызылорда, 2003, 19-20 маусым. 175-
178 б. ... ХХ ... бас ... ... ... ... ... ХҚТУ, Хабаршы №2 мамыр - маусым Түреістан, 2006ж. 228-234 б.б.
32 ХІХ ғасырдың орта шеніндегі орыс әрпімен жазылған қазақша оқу ... ... және ... ... ғылыми журналы. Ізденіс №2(2)/2006ж.
Алматы. 51-54 б.б.
33 Мұсылмандық қадими және жадидтік оқу жүйесінде ... ... ... ғылыим-педагогикалық басылым. // Қазақстан жоғарғы
мектебі. 3 / 2006ж. ... 51-54 ... ... ... ... ... қолданылған алғашқы оқу
кітаптары Халықаралық ғылыим-педагогикалық ... ... ... 3 / 2006ж. ... 51-54 б.б. (¦. ... бірге).
35 ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... ... ... ... ... ¦лт тағылымы №3,2007ж, Алматы. 45-51 б.б.
(М.Н.Сарыбековпен бірге)
36 ХХ ... бас ... ... ... және оларды даярлау ісі. ҚР
Білім және ... ... ... ... ... №3 / 2007ж.
Алматы. 250-254 б.б. ... ... The ... of Primary School ... in ... in the ... ... Yuce ereK Kizilay - ANKARA Ocak - Subat – 2007.68-72
б.б,
Резюме
Ыбыраимжанов ... ... и ... начальных школ в Казахстане»
(на материалах 1861-1930 г.г.)
13.00.01-Общая педагогика, история педагогики и образования, этнопедагогика
Президент РК Н.Назарбаев назвал ... ... ... ... и задачи на ... ... ... ее ... в ... объеме - главной целью
программы ... ... ... своей значимостью в настоящий период, а также
отсутствием ее ... ... в ... ... ... ... противоречий.
Для систематизации закономерностей развития начального образования в
нашей стране со второй ... ХIX века по 1930 годы ... был ... ... ... и развитие начальных школ в Казахстане»(на материалах
1861-1930 г.г)
Цель исследования: На основе исторического ... ... ... ... ... в ... ... со второй
половины ХІХ и первый половины ХХ веков, внедрить положительный ... ... ... в ... процесс
современной начальной школы.
Объект исследования: История образования в Казахстане за ... ... ... ХIX века до 30-ых ... ХХ ... исследования: Становление и развитие начальных школ за период
со второй половины ХIX века до 30-ых годов ХХ века.
Методологическое и ... ... ... ... ... ... и становления личности,
исторически объективные исследования педагогических явлений, историческая
приемственность явлений.
Научная новизна и теоретическая ... ... ... начальных школ за период со второй половины XIX века
по 30-ых годы ХХ века ... ... ... ... ... учебно-воспитательной
работы в начальных школах Казахстана в исследуемый период, каторая ... в ... ... и в полном виде проанализирована, а также даны
характеристики учебным планам, программам, учебникам и ... ... школ ... типа.
-Изучены уровни развития начального образования в Казахстане за
прошедшие периоды и преемственность сегодняшних начальных ... ... ... ... системы начального образования.
Апровация и внедрение в практику результатов исследования: Доклады на
международных научно-методических конференциях ... ... ... Актобе - 2004, 2005, 2006, 2007 г.г.), на ... ... ... - ... конференциях (Шымкент, Алматы - ... 2006, 2007 г.г.), на ... ... ... ... ВУЗа (Ауэзовские чтения в
институте им М.Сапарбаева, КНУ им Аль-Фараби), учебные ... ... ... ... ... история становления и развития начального образования
в Казахстане за ... со ... ... ХIX века до 30-ых годов ХХ века.
2. Исследуемый историческии отрезок делится на три ... ... ... г.г, ... ... ... в ... из их
историй развития начальных школ, их типов и ... ... ... ... ... ... качества учебных программ
образования, содержании учебников и учебных пособий, ... на ... ... ... ... на ... языке.
3. Доказано необхадимость использования национальных основ организация
педагогического процесса в реализации преемственности ... школ ... ... и ... ... ... Материалы исследования использованы с целью ... и ... ... ... ... цикла в
вузах: «Педагогика», «История педагогики», «Педагогика ... ... ... ... ... ... ... быть использованы отделениями
университетов и ... ... ... ... ... ... в ... работе учреждений, для повышения
квалификации учителей, для написания в ... ... ... ... а ... ... педагогической мысли» на
национальной образовательно-воспитательной основе.
2.Систематика материалов исследования влияет на ... ... по ... ... и ... ... Их
можно использовать при подготовке лекций, семинарских и практических
занятий по ... ... ... ... «Педагогика
начального образования», «Этнопедагогика», «Этнопсихология» и ... ... ... ... исследования на основе резюмируюших идей по
программе специального курса «История ... школ в ... ... «История начального образования в Казахстане в 1861-192-
30 г.г», а также сделан вклад в сегодняшнюю научно-педагогическую ... ... ... ... «Педагогика общего начального образования»,
«Педагогический ... ... в ... ... Р.М.). ... используются в МКТУ им Х.А.Яссауи, в ... ... ... ... ... ... использовать в
специальных профессиональных курсах по ... ... ... ... ... ... в институтах, специализрующихся на повышении и
совершенствовании квалификации педагогических кадров.
Summary
Ybyraimzhanov Kalibek Turdygazyuly
Becoming and ... of primary schools in ... on ... of ... ... – General ... History of Pedagogic and Education,
Ethnopedagogics
The essence of the research The President of Kazakhstan N. Nazarbaev
said that the main aim of the program ... ... is the extol ... culture ... of ... and problems of ... ... means that the problem is ... but is wasn’t ... In order to ... the ... of primary ... in
our republic at the second half of the XIX century and at the first half ... XX century we chose the theme ... and ... of ... in ... of the research To ... the signs of becoming and
development of the primary schools in ... at the second half of ... century and at the first half of the XX century into ... ... of the research To ... the ... system of the
primary schools at the second half of the XIX century and at the first ... the XX ... of the research Becoming and ... of the primary
schools at the second half of the XIX century and at the first half of ... ... and ... base of the research To find ... of the ... system, display of the pedagogical research,
principles of the dialectical process and the ... of the ... novelty and ... ... of the ... the history of the primary schools in ... at the second half of
the XIX century and at the first half of the XX century ... the ... bases of the primary schools in ... ... above ... period was proved, the ... of the different
primary school’s plans, programs, textbooks were given;
- connection between past and nowadays primary schools ... ... ... future of nowadays primary ... system’s development was proved.
Approbation of the main positions of the work were introduced in ... of the ... ... ... in (Kyzyl-
Orda, Turkistan, Shymkent, Almaty, Aktobe-2004, 2005, 2006, 2007), ... regional ... ... in ... ... 2006, 2007), in the ... ... practical conferences in the high educational establishments
(Institute by M. Saparbaev, ... by ... ... by M.
Auezov)
Practical base of the research
1. The results of the research can be used in ... and in future in the “The history of ... ... ... ... Materials of the research can be used during the lessons, ... such subjects as ... ... of ... ... of ... school”, “Ethnopedagogics”, “Ethnophycology”, etc.
3. The bases of the research were introduced in the special course
named “The history of the primary schools in ... The books ... of the primary ... ... Dictionary” (with professor
R.M. Koyanbaev) were published. They are used in the Kazakh- ... ... by H.A. Yassawi and ... ... ... we can approve that we did ... during ... work.
1. The investigated period is divided into three (1861-1890yy., 1891-
1916yy., and 1917-1930yy.). Here we can see the ... between them ... history of ... of primary schools their types ... history and ... of teachers training, perfection of
the programs, quality, and ... of ... work in ... Primary schools which were ... in ... ... For example in 1861-1930 Muslim’s primary schools in accordance
with colonial politics,russian,russian-kazakh and other Muslims, ... primary schools then in the soviet ... ... ... of primary school we can conclude that ... about ... 2 %” of our people is not ... In the results of the research work there are some peculiarities.
In concrete pedagogic phenomenon, regularities of their ... ... ... of the historical period.
The results of the work can bring in an ... ... ... history of the Kazakh ... ... ... типтері және олардың білім беру бағыты
І. Діни білім беретін бастауыш мектептер.
1. Мұсылмандық ескі жөйедегі мектеп (кадими). ... – араб ... ... ... беру ... оқу ... Қарыхана – соқырлар мектебі. Діннің қарапайым ... ... ... т.б.) ... оқу ... ... ... діни мектебі.
4. Приходтық мектеп.
ІІ. Азаматтық білім беретін бастауыш мектептер.
1. Прогимназия-гимназияныњ баста-уыш білім беру ... ... ... Орыс мектебі.
4. Орыс-қазақ (орыс-түзем) мектебі.
5. Қалалық училище.
6. Болыстық жєне ауылдық мектептер.
7. Жадиттік мектептер
8. Қазақ ұлттық бастауыш мектебі
Мұсылманша сауат ашу: оқу, ... ... жай ... есеп ... ... ... құлшылық етуді үйрену. Қасиетті тарих: Амовитке дейінгі Ислам
тарихы 1 бөлім. География: Азия, Африка және ... Орыс ... ... ... ... ... ... үйрену, дыбыстық жүйемен оқу, таза жазу,
диктант.
Мұсылманша сауат ашу: дұрыс және ... оқу, ... ... ... таза ... ... 4 амал негізінде қарапайым есеп шығару.
Құдай ... ... ... ... ... Қасиетті тарих: Адам атадан
Мұхаметке дейінгі пайғамбарлар тарихы.
Мұсылманша ... ашу: ... оқу, ... ... ... қайталау,
жаттау, диктант, таза жазу. Арифметика: 4 амалмен қарапайым есептер шығару.
Құдай ... ... ... дұға ... ... ашу: әріп тану, буындап сөз оқу, әріптерді жазып үйрену.
Арифметика: санауға үйрену, жазу, 100 көлеміндегі сандармен есеп ... ... ... дұға оқу, ... айту.
1 бөлімде мұсылманша сауат ашу, арифметика, Құдай заңы. 2 ... ... ... ... 3 ... ... ... тарих. 4 бөлімде
т.о.п. тарих, география, орыс тілі.
Құран, түсіндірмелі оқу. Есеп /хисаб/ 2 ... 4 ... ... оқу, ... ... 4 бµлім, Ислам тарихы 2 бөлім.
«Біздің мектеп» кітабының 4, 5 бөлім. ... ... 2 ... Есеп ... кітап 3 бөлім. «Біздің мектеп» 8 бөлім. Жағрафия, Европа, ... ... ... Құран.
Құдай заңы. Құран, пайғамбарлар тарихы /«Біздің мектеп» кітабының 4 жєне 7
бөлімі бойынша/. Табиғат ішінде1, 2 ... Есеп ... 2 ... 3 ... бастамасы және /«Біздің мектеп» кітабының 3 ... ... ... 1 бөлім.
Әліппе, математикадан (арифметикадан) бастапқы қарапайым ұғымдарды беру
/«Біздің мектеп» кітабының 1, 2 бөлімі ... ... ... ... ... ... ... азан шақыруға
дауысты дұрыс қою және діни өлеңдерді нақышына келтіріп орындау
Пайғамбарлар тарихы
Құранды оқып үйренудің ... ... ... ... ... ... ... Мұғалімдер семинариясы (1864ж. Ресейдің халық училищелері туралы ережеге
сәйкес ).
2. Тұркістан мұғалімдер семинариясы (31.05.1872ж. ... ... 1879 ... ... оқу жүйесіндегі)
Түркістан, Шымкент, Әулиеата, Қызылорда, Қазалы, Ташкент, Амудария бөлімі,
Сырдария облысы, Алматы, Семей, Петропавл, Ақмола, ... ... ... ... ... Орал, Ақтөбе, (оңтүстік қалаларда ... ... және ... қалаларда татарлардікіне ұқсас болды).
Медреселер (жаңа оқу жұйесіндегі)
Уфа ... ... ... ... «Хусейния»
«Мухамедия» (1890-1900 ж.ж.).
Ташкент қазақ педагогикалық училищесі (1920 ж. оқу ... 3 ... ... ... (1921 ж.):
1. Орынбор орыс институты; 2. ... ... ... ... ... ... 4. Семейде аралас институт.
Педагогикалық техникумдар (1925 ж. Оқу курсы – 4 жыл):
1. Орынбор орыс ... 2. ... орыс ... 3. ... қазақ
техникумы; 4. Петропавл орыс техникумы; 5.Көкшетау аралас техникумы, 6.
Қостанай аралас ... 7. ... ... ... ... ... 9.Жетісу қазақ техникумы; 10. Сырдария қазақ техникумы; ... ... ... 12. Семей қазақ техникумы; 13.Бөкей қазақ
техникумы; 14. Қарқаралы қазақ техникумы.
Төменгі - Рушдия
Жоғары - ... ... ... ... ... мазмұнын түсіндіру, Шариат-ул-Имам
(Ислам ережелері), араб филологиясы, мұсылмандық діни құқық, табиғат тану,
араб және ... ... ... ... ... ... орынның ауысуы арқылы болған түнде уақытты білу, жұлдыздардағы
өзгеріс-терді байқау, айлық, жылдық мерзімдерге болжам ... ауа ... т.б.), ... ... ... жер өлшеу, салық көлемін анықтау,
жер пайдалану, т.б.), ... (100, 1000, ... ... 4 ... ... үйрену, бөлшекпен есеп шығару), заң ғылымы (діни заң, сот ... ... оқу 28 ... ... ... ... құрастырылған
сөз: әбджәд, хутти, қаламан, сагфас, қарашат, саххаз, ... т.б. ... ... бағыты
1. Діни бастауыш мектептің оқытушысы – дамолла (парсы т.);
2. Діни сот ... ... ...... ... т.).
4. Тақпақшы, діни өлеңдерді орындаушы – мәншид (араб ... ... ... ... – мутәржем (араб т.);
6. Тақпақшы (жыршы) – ... ... ... - ... ... ... дидактика, училищетану, гигиена. Жалпы білім
беретін пәндер: Құдай ... ... орыс ... ... орыс тарихы,
орыс географиясы, табиғат тарихы, физика, көркем ... ... ән. ... пән ретінде: тәрбиелеу туралы негізгі ережелер, алғашқы оқыту
әдістемесі пәні. Оқыту мен ... ... ... ... ... дидактика мәселесі, жеке пәндерді оқыту әдістемесі,
дене жаттығулары. Бастауыш мектептерде практикадан өту міндеттелді.
Алғашқы жылдары курс тыңдаушыларының педагогикалық ... ... 4 жыл ... ... ана ... ... әдістемесі,
математика, табиғаттану пәндерінен білім берілді. Сабақ аптасына 3 ... ... ... ... ... бар тәрбиеші-мұғалім қызметінде
жүргендер болатын.
1890 жылы оқу-ағарту саласында мектеп мұғалімдерінің қызметі ағартушылық
істің орталығына айналды, ... ... ... ... оқу
мерзімін ұзарту, сабақтың күнделікті жүруі, жалпы білім беретін пәндердің
қатарын толықтыру болды.
ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... ... ... типтегі бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлау;
2. Орта мектептің төменгі сыныптарына пән мұғалімдерін даярлау;
3. Балабақша басқарушыларын даярлау;
4. ... ... ... ... ... ... ... мақсаты қарастырылды;
5. Гимнастика мен ойын ұйымдастырушыларын даярлау;
Оқылатын пәндер: ... ... ... негіздері, орыс және шіркеу тілі,
арифметика, геометрия және өлшеу, сызу, орыс ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, көркем ... ... ... ... ... ... Басты міндет:
теория мен практиканы байланыстыру. Басымдылық: педагогикалық практика.
Мамандық: 4 жылдық бастауыш мектеп мұғалімі.
Семинарияға ... ... 2 ... ... ... т. б. мектебін бітіргендер;
2. Правословия дініндегі талапкерлер;
3. Оқуға түсу үшін ... ... ... Орыс ... ... ... ... арифметикадан 2 есеп шығару.2.Ауызша: Құдай сөзі,
ескілікті шіркеу тілі мен орыс ... ... орыс ... география;
ән.
Оқылатын пәндер: Құдайға сиыну (шәкірттердің діни нанымына байланысты,
христиан діні басымдық ... ... ... орыс тілі, геометрия,
алгебра, физика, жаратылыстану, тарих, ... тіл ... ... ... көркем жазу, сурет, ән, әуез, қол еңбегі, гимнастика, бау-
бақша ісі.
Мамандық: 4 жылдық бастауыш мектеп мұғалімі. Тілмаш.
Семинарияға ... ... 2 ... қала, ауыл, т.б. мектебін бітіргендер;
2. Оқуға түсу үшін емтихан тапсыру:
- жазбаша орыс тілінен ... ... ... ... ... 2 ... ауызша орыс тілі; геометрия; орыс тарихы; география; ән.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Л.Н.Толстойдың педагогикалық қызметі мен көзқарасы5 бет
Авибарлау және авиасуретке түсіру4 бет
Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында3 бет
Діни психология40 бет
Дина Нүрпейісова13 бет
Казақ өлкесі мен тарихын зерттеу барысында тарихи мәліметтердің жинақталуы мен сипаты9 бет
Менеджмент ғылым ретінде8 бет
Орыс Географиялық Қоғамы45 бет
Филлипс қисығы 10 бет
Шоқан Уалиханов тұңғыш қазақ ғалымы, этнограф, демократ22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь