Қазақстанның қоғамдық-саяси өміріндегі - Райымжан Мәрсековтың рөлі

Кіріспе
4
1 Р.Марсековтың өмір белестері 12
1.1 Р.Марсековтың қалыптасқан ортасы 12
1.2 Р.Мәрсековтың саяси өмірге шығу қадамдары 16
2 Р.Мәрсековтың қоғамдық . саяси қызметі 26
2.1 Р.Мәрсековтың қоғамдық қызметінің бастаулары 26
2.2 Р.Мәрсековтың құқықтық танымы 34
3 Р.Марсековтың шығармашылық мұралары 45
3.1 Р.Мәрсеков . қаламын қару еткен қайраткер 45
3.2 Р.Мәсековтың мақалалары және мұрағат құжаттары 47
Қорытынды
64
Әдебиеттер тізімі
68
Тақырыптың өзектілігі. Қазақстан Республикасы өз тәуелсіздігін алып, егеменді ел болғалы 15 жыл астам уақыт өтті, осы уақыт ішінде ол өзге өркениетті елдерге нақты эканомикалық-саяси мақсат қойып, ол мақсатқа жету жолына ішкі саяси тұрақтылық сақтай отырып танылды. Атқарылған нәтижелі шаралар өте көп, соның ішінде егемендік алғаннан кейін «өзін демократиялық зайрлы, құқықтық және әлеуметтік» мемлекет деп дариялвуы қоғамдық ғылымдар соның ішінде тарихи ғылымы алғанда жаңа міндттер жүктеді./1/.
Солардың бірі ретінде халқымыздың ұлт болып қалыптасуына, оның ұлттық және саяси сана-сезімнің оянуына, өзінің дербес мемлекттілігін жариялау жолындағы күресінің дамуына орасан зор әсерін тигізіп, осы үрдістерге жетекшілік жасаған Алашарда қайраткерінің саяси-қоғамдық қызметкерлері мен шығармашылық мұраларын зерттеу.
ХХ ғасырдың бас кезінде екі бірдей отарлық және феодалдық езгінің қыспағына түсен қазақ қоғалы бір жағынан, ауыр қоғамдық дағдарысқа келіп тірелсе, екінші жағынан, ортағасырлық ұйқыдан оянып, басқа елдермен бірге, өзіне лайық жол іздеу әрекетіне көшті. Бұл оның озапты тарихындағы сапалы жаңа кезең еді, өйткені енді ол бұрынғы күйде өмір, жаңа тұрмысқа көшу үшін оған кедергі болған қоғамдық-саяси кедергілері жою мәсклесін батыл қойып олардан арылу жолдарын ел болып іздеу қажеттігін түсіне бастады. Өзін-өзі тану аталатын бұл азаттық үрдістің басында қазақ қоғамы үшін жаңа, дербес әлеуметтік-саяси күш-ұлттық интеллигенцияның алғашқы буынының өкілдері тұрды.
Басым бөлігі Ресейдің оқу орындарында білім алып, прогресшіл демократиялық орыс қуатты ықпалында болып, сол арқылы еуропалық озық атпен танысып, қоғамдық төңкерлістің принциптерін өз алдарына мақсат етіп қойған қазақ зиялылары өздерінің бастапқы табиғи міндеті-оқу ағарту ісімен қанағаттанбай, сонымен бірге үлкен саясат ісіне араласып, сол арқылы да өз халқына қызмет жасауды алдына мақсат етіп қойды. Қазақ зиялыларының қызметі ХХ ғасырдың бас кезінде екі жақты салада бірдей көрінді. Басқаша болуы мүмкін емес. Қазақ қоғамының даму кезеңі, соған сай қалыптасқан қоғамдық сұраныс қазақ зиялыларының туған елі үшін ағартушы ұзтаздықты да, қоғамды көркейту қызметін де, болашақ үшін күресе алатын қайратукерлікті де талап етті. Сол тұста дамыған қоғамдық-саяси құқықтық ой пікірдің озық философиясы, рухани және жоғары идеялық тұжырымдары заман сахнасына көтерді. Атап айтқанда сол тұжырымдар ұлттық тәуелсіздік, өзін-өзі басқару, құқықтық мемлекет принциптеріне қазақ қоғамына жаңарту сияқты биік мұрат мақсаттардан құралған.
Қазақ зиялыларының бұл қоғамдық-саяси қызметі 1905-1907 жылдардағы тұңғыш орыс істерге белсенді араласуымен, орталық билік орындалуына қазақ елінің негізгі мұқтажын білдіретін ртциилар ұйымдасытыуын, ұлттық бастамалар шығаруға жасаған дайындаған,, сондай-ақ сол тұстағы ресейлік шындық үшін үлкен саяси оқиға болған мемлекеттік Дума жұмысына ат салысуына және басқа қазақ қоғамы жағдайында мүлдем тың қызметіне айқын
1. Қазақ Республикасының Конститутциясы.-Алматы, 1995.- 28 бет.
2. Нүпейісов К. Алаш және Алашорда.-Алматы, 1995. -144-161бет.
3. Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлері: саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы.-Алматы, 1998.-360 бет.
4. Қойгельдиев М.Алашт қозғалысы.-Алматы, 1995.- 87 бет.
5. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.-Алматы, 1992- 328 бет.
6. Алаш – Орда: Сб. документов. – Алматы, 1992. – 96 бет.
7. Алаш – Орда: Сб. документов. – Алматы, 1995. – 161 бет.
8. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия / Д.А. Аманжолова. – М., 1993. – Ст. 11.
9. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия / Д.А. Аманжолова. – М., 1994. – Ст. 51.
10.Бас қосу турасында // Қазақ. – 1913. – 16 маусым (№18).
11.Бұл мәлімет жарты ғасырдан астам Қытай жерінде тұрған Шәкәрім Әкрәмиден алынды: Осы кісі бұл материалды 1946 жылы Райымжанның інісі Шернияздан естіп, жазып алған.
12.Каталог библиотеки Семипалатинского Подотдела Западно-Сибирского отдела. – Семипалатинск, 1905. – Вып. II. – Ст. 15.
13.ҚРОММ, 494-қ, 1-т., 220-іс, 2-20 бет.
14.ҚРОММ, 64-қ, 1-т., 3260-іс, 2-П.
15.ҚРОММ, 15-қ, 2-т., 331-іс, 2-П.
16.ҚРОММ, 369-қ, 1-т., 886-іс, 7-П.
17.ҚРОММ, 1398-қ, 1-т., 99-іс, 2-П.
18.ҚРОММ, 15-қ, 2-т., 422-іс, 109-П.
19.ҚРОММ, 15-қ, 2-т., 427-іс, 6-П.
20.ҚРОММ, 15-қ, 2-т., 331-іс, 2 бет.
21.Қазақтар. Қазақ халқының білгіштеріне бір – екі сөз // Айқап. – 1913. - №1. – 12-15 бет.
22.Летопись Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского отдела императорского Русского географического общества. 1902 – IX – 1910. – Семипалатинск, 1911. – 81-92 с.
23.Мәрсеков Р. Киргизский народный суд / Р. Мәрсеков // Киргизская степная газета. – 1900. – 2 қантар (№1); 9 қантар (№2)
24.Мәрсеков Р. Көлбайдың сөзінен шындық табыла ма екен / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1915. – 21 маусым (№137).
25.Мәрсеков Р. Қазақ әдебиеті жайынан / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1914. – 25 наурыз (№112).
26.Мәрсеков Р. Қазақ әдебиеті жайынан / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1917. – 17 наурыз (№11).
27.Мәрсеков Р. Патшалық / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1914. – 16 наурыз (№54).
28.Мәрсеков Р. Патшалық / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1913. – 13 желтоқсан (№44); 31 желтоқсан (№44).
29.Мәрсеков Р. Шын сөзге жан пида қылушыға / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1914. – 4 наурыз (№57).
        
        Қазақстан Республикасының Ғылым және Білім Министрлігі
С. А. Аманжолов ... ... ... мемлекеттік
университеті
Тарих және халықаралық қатынастар факультеті
Қазақстан тарихы және шет елдер тарихы кафедрасы
Магистрлік диссертация
Қазақстанның қоғамдық-саяси ... - ... ... ... өмір ... ... ортасы
Р.Мәрсековтың саяси өмірге шығу қадамдары
Р.Мәрсековтың қоғамдық – ... ... ... ... бастаулары
Р.Мәрсековтың құқықтық танымы
Р.Марсековтың шығармашылық мұралары
Р.Мәрсеков - қаламын қару еткен ... ... және ... ... ... ... ... отырған мәселесі Қазақстан
тарихындағы қазіргі күннің ең ... ... ... ... ... ... Алаш ... Заңгер, публист-Р.
Мәрсековтың Қазақстанның Қоғамдық саяси өміріндегі рөлі мен ... ... ... ... ... ... жасап тарихи баға беру.
Қазақстан тарихының ашылмаған ақтандық беттерінің, әсіресе татасқан
кезеңі ХХ ғасырдың І ... ... ... ... ұлт зиялыларының
қоғамдық қызметтері мен оларды құғындау саясатының ашылмаған қырлары.
Магистірлік дисертацияның ... ... ... ... тиым салынған қазақ зиялыларының қызметі мен ... ... ... ... ... Олардың ішінде саяси қайраткер,
заң саласының маманы - Р.Мәрсеков та бар.
Магистірлік дисертацияның ғылыми жаңалығы Р.Мәрсековтың қоғамдық-
саяси ... ғана ... ... ... шығармашылық мұраларына талдау
жасалап, тарихи баға берілді.
Жұмыстың зерттеу ... ... ... ... ... шыққан Алашарда мен алашарда әдебиеттер мен ... ... ... ... және ... ... ... дисертацияда алдына Р.Мәрсековтың атқарған қызметтерің
тарихи мазмұнын ашу, саяси оқиғаларға ... ... ... ... Алаш ... ... іс-әрекеттері, тарихи
еңбектеріне талдау тәріздес міндеттер қояды.
Магистірлік дисертация кіріспеден, негізгі бөлімнен, негізгі бөлім 3-
таудан, әр ... екі ... ... ... ... ... |4 |
|1 ... өмір ... |12 ... ... ... ... |12 ... ... ... өмірге шығу қадамдары |16 |
|2 ... ...... ... |26 ... ... ... қызметінің бастаулары |26 ... ... ... танымы |34 |
|3 ... ... ... |45 ... ... - ... қару ... ... |45 ... |Р.Мәсековтың мақалалары және мұрағат құжаттары |47 ... |64 ... ... |68 ... ... ... ... өз тәуелсіздігін алып,
егеменді ел болғалы 15 жыл астам ... ... осы ... ішінде ол өзге
өркениетті елдерге нақты эканомикалық-саяси мақсат қойып, ол ... ... ішкі ... ... ... ... ... Атқарылған нәтижелі
шаралар өте көп, соның ішінде егемендік ... ... ... ... ... және ... мемлекет деп дариялвуы қоғамдық ғылымдар
соның ішінде тарихи ғылымы алғанда жаңа міндттер жүктеді./1/.
Солардың бірі ретінде халқымыздың ұлт болып қалыптасуына, оның ... ... ... ... ... дербес мемлекттілігін жариялау
жолындағы күресінің дамуына орасан зор әсерін ... осы ... ... ... ... ... қызметкерлері мен
шығармашылық мұраларын зерттеу.
ХХ ғасырдың бас ... екі ... ... және ... ... түсен қазақ қоғалы бір жағынан, ауыр қоғамдық дағдарысқа келіп
тірелсе, екінші жағынан, ортағасырлық ұйқыдан оянып, басқа ... ... ... жол ... ... ... Бұл оның ... тарихындағы сапалы
жаңа кезең еді, өйткені енді ол бұрынғы күйде өмір, жаңа ... көшу ... ... ... қоғамдық-саяси кедергілері жою мәсклесін батыл қойып
олардан арылу жолдарын ел болып іздеу қажеттігін ... ... ... аталатын бұл азаттық үрдістің басында қазақ қоғамы үшін жаңа, дербес
әлеуметтік-саяси күш-ұлттық интеллигенцияның ... ... ... ... ... оқу орындарында білім ... ... орыс ... ... ... сол ... еуропалық озық атпен
танысып, қоғамдық төңкерлістің принциптерін өз алдарына мақсат етіп ... ... ... бастапқы табиғи міндеті-оқу ағарту ісімен
қанағаттанбай, сонымен бірге үлкен саясат ісіне араласып, сол ... да ... ... жасауды алдына мақсат етіп қойды. Қазақ зиялыларының қызметі
ХХ ... бас ... екі ... ... ... ... ... болуы
мүмкін емес. Қазақ қоғамының даму кезеңі, соған сай ... ... ... ... туған елі үшін ағартушы ұзтаздықты да, қоғамды
көркейту қызметін де, ... үшін ... ... ... де ... Сол ... дамыған қоғамдық-саяси құқықтық ой пікірдің озық
философиясы, рухани және ... ... ... ... ... Атап ... сол тұжырымдар ұлттық тәуелсіздік, өзін-өзі басқару,
құқықтық мемлекет принциптеріне ... ... ... ... биік мұрат
мақсаттардан құралған.
Қазақ зиялыларының бұл қоғамдық-саяси қызметі 1905-1907 ... орыс ... ... ... ... билік орындалуына қазақ
елінің негізгі мұқтажын білдіретін ртциилар ... ... ... ... ... ... сол тұстағы ресейлік
шындық үшін үлкен саяси ... ... ... Дума ... ат ... басқа қазақ қоғамы жағдайында мүлдем тың қызметіне айқын көрінеді. Нақ
осы мезгілде өмірге келген ... ... ... ... ... ... қоғамдық дамуға байланысты көзқарасы,
ұстанған бағыт-бағдарыда анық байқалады. Ол көзқарасының негізгі ... ... ... ... ... ... айтылып
келгендей, күні өткен феодалдық-патриархалық тәртіпті ... ... ... ... ... де ... еді. Оның мазмұнын сол
тарихи кезеңдегі ұлт-азаттық қозғалыс пен ортағасырлық қоғамдық қарсы күрес
мүддесі айқындалады.
ХХ ... ... ... рухани кемелденуі мен жаңа сапалы
өркениетке қадам басуының белесі болды. Әлемдік ... ... ... озық ... ... даму ... монорхиялық
үстемдік еткен шешу Ресей империясына да өз әсерін тигізді. Ресейдегі
әлеуметтік таптық ... даму ... ... ... ... ... ... жүйесіне бұқараның жаппай пиғылының өрши
түсуі патшалық мемлекеттік құрлысты төңкруге бағытталған дүмпулерге ұласты.
Қазақ ... жаңа ... ... ... ... күреске араласа
бастағаны патша үкіметіне де кейін ... ... ... да ... ... ең белсенді тобы жер аударылды, абақтыға жабылды. Сол
кезеңде ұлттық сананың оянуына ... ... ... озық ... ... өз халқын жалпы адамзаттық биік рухани қағидаларға ... ... ... ... көргісі келді. Солардың басты өкілдері, нағыз
ұлтжанды қазақ зиялылары.
Ахмет ... ... ... Мұхамеджан Сералин, Жақып
Ақбаев, Барлыбек Сыртанов, Райымжан ... еді. ... ... ... ... ... мен ... идеяларының нағыз
жыршылары болып танылды.
Кеңес Одағының дәуіріенде ... ... ... ... ... ... ... зерттеуде біржапқтылықты, бір ғана
идеямен қоғамдық пікірді орнықтыруды мақсат етті. Әрине бұл тапта, ... ... ... ... болар еді. Өйтені, баолық баспа өнімдері
өкіметтің қатаң бақылауында болғаны ешкімге де жасырын емес.
Қазақстан тақыр ... ... ... жақ, ... өткен жолы, бастан
кешкен тарихы, тағылымы мол тәжірибесі бар халық.
Ресейге бодан болған 150 ... ... ... қаншама езгіге түссе де,
патшалықтың немесе Кеңестік билеушілер тарапынан қысымға ұшырап отырса ... ... ... ... ... еркіндік жолындағы ұлт-
азатты күресін тоқтатқан жоқ.
Жоғарыда келтіріліп кеткендей, ХХ ғасырдың ... ел ... ... оқиғаларға толы болды. Осы тарихи оқиғалардың бел ортасында өздерінің
өнімдерін, қабілеті мен іс-қимылын халық ... ... бел ... ... ... зиялылары жүрді. Соның бірі, жоғарыда ... ... бел ... ... ... үшін аянбай қызмет
еткен, заң қызметкері, Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің белді мүшесі -
Райымжан Мәрсеков.
Магистірілк ... ... ... ... оның ... ... қызметі мен өмір ... ... ... ... ... зиялыларының қоғамдық-саяси қызметінің тарихын
зерттеуді олардың өздері бастап берген болатын.
Бұл ретте ... ... ... ... өз ... ... мен ... байланысты түрлі
басылымдарда жарияланған еңбектерін айтқан жөн. Қазақ зиялылары кім ... ... ... сай қайраткерлердің ұстанған көзқарасы мен атқарған
еңбегін бірінші кезекке қойды.
Кеңес ... ... ... ... тарихын жасау ісі ресми
саясатқа тікелей тәуелді болды, соған сай ... ... ... ... ... болатын, қазақ бұқарасының санасын өзіне қарайтып алуды
көздеген кеңестік билеушілер ... ... ... ... ... ... қазақ ұлттық демократиялық интеллегенциясын ... ... ... ... ... етіп ... да, олар ... кез-
келген мәліметтерді жарыққа шығармады немесе мүлде жойып жіберіп отырды.
Қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси шығармашылық қызметін зерттеу, 1937-
1938 жылдардағы ... ... ... жаппай жазалау саясаты және
тоталитарлық идеялогияның салтанат құруы бұл тақырыптың ғылыми зерттеу
нысанасы санатынан ұзақ ... ... ... алып ... ХХ ... 80
жылдарының аяғына дейін өткен ғасырдың басындағы қазақ интеллегенциясының
қоғамдық- ... ... ... ... ... ... бұл
тақырыпты арнайы зерттеу нысанасы ... ... ... ... ... ... ... зиялыларының ХХ ғасырдың бас кезіндегі
қоғамдық ... ... ... шын ... жаңа кезең 90 жылдардың
басына ... ... Оған жол ашып ... сол ... ... Кеңестер
Одағын Қамтыған қайта құру үрдісі, соған байланысты тоталиттарлық жүйенің
құрбаны ... ... мен ... ... ... ... қарау үшін Қазақстан Комунистік партиясын ... ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде
сталиндік жаппай жазылу құрбандары ... қаз ... ... мен жекеленген тұлғаларға арналған зерттеу еңбектері жарыққа шыға
бастады. «Қазақстанның ... ... ... ... ... атты магистрлік диссертацияның ... ... ... бағыт етіп алынған.
Магистрлік диссертацияның мақсаты. Кез ... ... ... ... ... ... бұлақ тәріздес. Сондықтан зерттеушінің басты
мақсаты – сол ғылымның арналы ағысына өз ... өз ... ... ... Осы ... ... ... енді ғана қалыптаса
бастаған Әлихантану, Ахметтану, Міржақыптану ғылымы сияқты ұлттық ... ... ... бір ...... ... курсын қалыптастыру.
Әрине, қазіргі уақытта бұл ... ... ...... біршама жұмыстар жасалып ... ... де ... ... әр ... тарих ғылымына қосар үлесі қайталануы мүмкін
еместігі де ... ... ... ... ... жұмысында алға қойылған
маққсат, отандық тарихнамадағы үздік жазылған қайраткерлер бейнелерінен
үлгі ала ... ... ... ... ... ... әрі объективті
түрде зерттеу арқылы оның тұтас ғылыми өмірбаянының жазылуына әсер ... орай үй ... ... ... және ... Райымжан Мәрсековтың
қазақ еліне әкелген жаңалығы, қазақ үшін кім ... ... ... ... ... қойылған. Әрі тарихи еңбектеріне тарихи тұрғыдан
және бүгінгі күннің көзқарасымен талдау ... ... ... ... ала отырып, магистірлік диссертацияның
барысында төмендегідей міндеттер қойылады.:
1) Р.Мәрсековтың ... ... ... ... өзгерістерге
байланысты көзқарасының қалыптасу кезеңдерін қарастыру.
2) Р.Мәрсековтың заңгерлік, қоғамдық-саяси қызметінің мәнін ашып
көрсету.
3) ... ... және ... ... ... атқарған
қызметтеріне тоқталып, шынайы деректер келтіріп халқына ... ... ... ... ... елі мен жері ... ... тарихи
тұрғыда талдап, олардың ұлттық және тарихи маңызын көрсету.
Магистірлік диссертацияның деректік көзі. Магистрлік ... ... ... Райымжан Мәрсековтың өмірі жолына арналған еңбектер ХХІ
ғасырға аяқ басқан уақыттың өзінде жоқтың қасы. Дегенмен Р. ... ... мен ... жинастырылып баспа беттерінде жорыққа
шығуда. Солардың қатарына қоғамдық-саяси қызметі, тарихтың саясаттандырылуы
сынды тақырыптар аясындағы қызметтер туралы мәліметтер табуға ... бұл жаңа ... ... ... ... ... ... бір жүйе келе бастаған көруге болады.
Р.Мәрсеков туралы бұл зерттеу жұмысының жазылу кезінде пайдаланған
негізгі және маңызды ... ... ... келтірілген тақырыптарға
байланысты тарихи еңбектер мен мерзімдік баспасөз беттерінде соңғы уақытқа
дейін жарық көрген ... ... ... Бұл ... ... ... ... мәліметтер мен сенімді мұрағаттық материалдарға сүйене
отырып жазылған. Олай деуге негіз, Кеңестік кезеңде құпия болған, Қазақстан
тәуелсіздігін алған шақта ... ... ... ... ... ... ... нақты жауап табуға мүмкіндік берген болатын.
Мәселенің зерттеу ... ... ... ... ... өзекті мәселелерге байланысты тарихи еңбектерді жетерліктей ... ... ... тек ... ... мен ... ... бар әдебиеттер мен мақалаларға тоқтатылуды жөн көрді.
Р. Мәрсековтың «Айқап», «Қазақ», «Сарыарқа», «Дала уалаятының газеті»
атты ... ... ... ... «Қазақ қайтсе жерге ие болады»,
«Патшалық», «Керектің ... ... ... ... статьялар турасында
қазақ халқының сол замандағы мұң-мұқтажы жазылған. Бұл мерзімдік басылымдар
Қазақстан ... ... ... ... жұмыс атқару
арқасында көшірмелері алынды.Сонымен қатар Р. Мәрсековтың ... ... ... әр кезеңдердегі құжаттар және материялдар Қазақстан
Республикасының Орталық Мемлекеттік Мұрағатындағы 220, 3260, 331, 886, ... ... ... бұл ... деректі көз ретінде пайдаланылды.
Кеңес Нүрпейісовтың «Алаш һәм ... атты ... ... бірі ... Р. ... ... үкіметін құру жолындағы
атқарған шаралары мен іс-әрекеттері аталып кетеді. Бұл ... ... ... көздеріннен бастап,Алаш үкіметінің құрылуы, таралуы,
қабылданған бағдарламасымн қатар Алаш ... ... ... «Алаш қайраткерлері-саяси-құқықтық
көзқарастарының ... ... ... үкіметінің мүшесі
Жақып Ақбаевтың өмірі мен саяси күресі ... оның ... ... ... ... т.б. ... қоғамдық-саяси қызметтері сараланып, Алаш бағдарламасының
құқықтық негізі талданады./3/.
М.Қойгелдиевтің «Алаш ... ... ... ... ... қызмет атқарған, әрі Уақытша үкіметтің мүшесі
бола жүріп, ашықпен күресу жолындағы ерен ... ... ... ... ... ... терең тарихи баға беріледі де Алаш
партиясының қазақ ... ... ... үшін ... ... ... ... көрсетіледі./4/.
Мұхтар Құл-мұхаммедтің «Алаш бағдарламасы: ... ... ... партиясының қалыптасу кезеңдері, қазақ ... ... ... А.Байтұрсынов, Р.Мәрсенов, Х.Ғаббасов
т.б. жетекшілері жасаған ... ... ... өкімет билігінің
бөліну принципі жалпыға бірдей, демократиялық сайлау жүйесі ... ... ... /5/.
С.Өзбекұлының «Барлыбек Сыртанов» атты еңбегінде Р.Мәрсековтың өмірі
жайлы мәлімет беріп, оның қазақ халқы үшін ... ... ... ... ... ... баға ... Бұл еңбекте Р.Мәрсековтың
қоғамдық-саяси және құқық мұраларына шолу ... ... ... ... ... ... ... құндылығының деңгейін анықтауға
болады. /6/.
С.Сейфуллиннің «Бес томдық шығармалар жинағы» еңбегінде Р. Мәрмековтың
қазақ қоғамында ... ... заң ... ... заңгерлік
шеберліктің көмегімен дұрыс аяғына түсіру, яғни тең құқылық, адал шешім
т.б. құқықтық талаптардың ... ... ... ... бірі ... басқа да Р.Мәрсековтың өмірі мен қызметіне қатысты ... ... мен ... бұл ... ... ... ... қатар Р.Мәрсековтың сол замандағы атап айтқанда,
Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімде жарық көрген ... ... ... ... гезеті сияқты басылымдарды Алматы қаласындағы
қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік Мұрағатынан ... ... тура ... Негізінде Р.Мәрсековтың өмірі мен қызметіне
байланысты шығарылған әдебиеттер жоқтың қасы ... ... ... ... ... ... ... Р. Мәрсековтың өмірі мен қызметі
қарастырылған туралы айта кететін болсақ...
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер инистиутының ... ... ... ... ... ... Райымжан Мәрсеков» атты
мақаласында Р.Мәрсековтың ... ... ... ... ... ... ... қалатыны есерліп, Мәрсековтың
саяси-әлеуметтік мәселелер төңірегіндегі заң ғылымы тұрғысан тұжырым ... ... ... ... ... ... ... доктары, профессор Сәкен Өзбекұлының «Жұмбақ жан»
атты мақаласында қазақ ... ... ... ... Әлихан
Бөкейханов, Райымжан Мәрсенов және тағы басқа ағаларымыздың ... ... ... ... ие болу ... айта кеткен./9/.
Ш.Уәлиханов ойындағы тарих және ... ... ... ... Смағұловтың «Алаш азаматы Райымжан ... ... заң ... ... ... ... саралап, айқындап көрсеткен. /10/.
Р.Мәрсековтың тарихи еңбектерімен ... ... үшін оның ... ... жарық көрген еңбектері тапсырмас құндылықтар ... ... ... ... бір ... тоғыстырып қараған
белгілі тарихшы-ғылым, академик М.Қозыбаев «Алаштың ұлт ... ... ... ... ... Алаш париясына
таптасқан зиялаларының көзқарыс қызмет, өмірінің әр сәті жеке ... ... ... ... ... пікірі зертеушілерді
жаңа ізденістерге жетелейді. /11/.
Тақырыптың зерттелу деңгейі ... ... ... мен ... шектелмейді. Зерттеу жұмысының барысында Р.Мәсековтың
еңбектерінен де ... ... ... зерттеу жұмыстарына өзінің
айтарлықтай үлесін тигізді.
Қазақ елінің біртуар ұлдарының бірі Мәрсековтың ... ғана ... ... оның шығармашылығымен терең танысым деушілерге Мәрсековтың
еңбектерінің тигізер көмегі мол. ... оның ... ... қазақ елінің
заңтану тарихын зерттеуде елеулі жетістіктерге жеткен болатын.
Магистірлік диссертацияда қолданылған әдіс-тәсілдер. Зерттеу барысында
әдістер мен тәсілдерді ... ... ... ... мақсаты мен
міндеттеріне байланысты айқындалады. Яғни обьективті, аналитикалық, тарихи
салыстырма, ... ... ... ... ... ... хронологялық шеңбері. Магистірлік
диссертацияның 1879 жылдан, яғни ... ... ... ... өмір ... ... ... 1922 жылға дейінгі ... ... мен ... әрі хронологиялық жағынан ... ... ... тарихнамасы болып айқын екі кезеңге бөлінеді.
Магистрлік диссертацияның өзектілігі. Қазақстан тарихындағы «ақтандық»
беттердің ... ... ... ... өмірін зерттеу тек
Тәуелсіздік алынғаннан кейін толық мүмкіндік болды. Олай ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... қалыптасуының обьективті фактісін
мойындалуына тырысты. Ол бұл қозғалыстың аса ... ... ... мен ... ... ... көзқарас тұрғысынан
сынға алып, оларға буржуазиялық, феодалдық-патриархалдық көзқарастардың
қорғаушысы, «қоғамға жат ... ... ... ... жаулары»
деген айдар тақты. Қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының ұйымдық, саяси
және идеялогиялық көрніс «Алашорда » мен оның ... ерен ... ... ... ... ... ... жасалмайтынына,
олардың еңбектіріне оңды баға берілмейтініне сол кезеңде шыққан еңбектер
мен энциклопедиялар деректері дәлел ... ... елі сан ... бері
аңсаған еркіндігін алғаннан кейін, ең ... ... ... ... ... ... ... салынған тарих ғылымының «ақтаңдақ»
беттеріне айналған көптеген мәселелері жарыққа шығаруға мүмкіндік туды.
Өткен ... ... бел ... ... ... өшпес мұра
қалдырған қазақ халқының ұлы перзенттерінің есімдер ... ... ... ... ... ала бастады. Соның ішінде зерттеу
жұмысының қарастырып отырған мәселесі, осы ... ... ... ... Р. ... ... және ... қызметі толығымен
бүтіндей қарастырылмаған.
Магистірлік диссертациян.ың ғылыми жаңалығы. ХХ ғасырдың басында қазақ
халқы саяси арнаға, азаматтық пен тәуелсіздіктің күрес ... ... ірі ... ... шығарады. Ел араынан ... ... ... ... деңгеймен, рухани парасатымен суырылып шыққан
Алашорда қайраткерлерінің өмі мен саяси көзқарастары арқылы саяси күрес ... ... ... ... ... қызметі және заң саласындағы
атқарған жұмыстарының даму жолын ... ... Р. ... ... күрестің алуан формалары: үгіт насихат жұмысы, ... ... ... ... ... ... қатысуы жан-жақты
талданады.
Магистірлік диссертация Р.Мәрсековтың тұлғасы жан-жақты ашып көрететін
иол санды деректер ... ... оған ... ... тоғылған
әділетсіз айыпталудан арылу-осы жұмыстың басты нәтижесі болып табылады:
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ұлт мәселесі бойынша көзқарасы арнайы зерттеліп,
заңгер ретіндегі басты қызмет елді басқару мекемелерін ... ... ... Мәрсековтың қызметінің бүгінгі таңдағы
ұлттық-тарихи маңыздылығын ашып ... ... ... ... ... магистірлік
диссертацияны оқу ороындарында жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... ... ... оқу құралы ретінде
қолдануға болады.
Сонымен ... бұл ... ... ... ... яғни ... жылдары аралығында баяндамалар негізінде
доклаттар оқылды, «Шығыстың аймақтық хабаршысы» атты ... ... ... ... ... өмір ... ... қалыптасқан ортасы
ХХ ғасырдың басында Қазақстан қоғамдық – саяси және құқықтық ой –
пікірдің ... мол үлес ... ... ... ... ... ерекше орын алады. Оның жеке болмысы мен өмір белестері,
белсенді қоғамдық қызметі мен өмір ... ... ... қызметі мен
саяси құқықтық көзқарастары еліміз өз тәуелсіздігін алғаннан кейін біршама
алға жылжып ... ... Өз ... ... ... ... ... баға берер болсақ, лд ... ... ... ... қозғалысына белсене қатысып, самозержавиялық
билікке қарсы үн көтерген, азаттық реформалық қозғалыстың алғы шегінен
көрінген ... ірі ... ... Алаш ... ... ... танылады.
Райымжан Мәсекеов туралы маұғлматтар өте жұтаң. Қазіргі кезге дейін ... ... ... саны ... санарлықтай. Кезінде Райымжан
Мәсековтың есімі Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Барлыбек Сыртанов,
Жанша Сейдалин, Мұхаметжан Сералин ... ірі ... ... аналғаны, оның «Дала уәлаятының газеті», «Қазақ», ... ... ... ... қазақ халқының шекесіне батқан саяси құқықтық
және сан ... ... ... ... тартқаны яғни өз елінің тағдыры
мен болашағын ойлаған халық қайраткерінің болғаны тарихи ақиқат. Ендігі
таңда елі мен ... ... ... ... сол мақсатқа бар қабілет,
қызметін арнаған осы азамат туралы турасын ... ... ... ... Марсеков 1879 жылы бұрынғы Семей облысы ... ... ... ... Шығыс Қазақстан облысы, ... ... ... ... ... ... Руы: Найманың
ішінде Терістаңбалы. Арғы ... - ... ... Өскемен
өңіріне танымал шешен, ұшқыр ойлы және ... ... ... ... Сасықбайдың Тағай, Шонай, Боғай, ... ... ... алты ұлы ... Сүт ... ... ... өңіріне атағы шыққан Айыртау болысының ... ... ... ... десе ... асын ... ... адам
болған көрінеді. ... ... ... ... әйелдері
болған. Бейілхан белгілі ... ... ... Жанай-Тана
мырзаның Омар деген баласынан туған. Ол ... бір ... ... ... оған ... ауса ... Бұл Мәрсектің ... кезі еді. ... ... құда ... жерден бас
тартып, ... ... ... бесе де, ... әке әмірінен
қорқып, әуелі анасына ... ... ... ... ... бұл ... қош көрмеген ана ... ... ... ... ... құп ... Сөйтіп, Мәрсек
Бейілханды өзіне екінші жар етіп алады. Осы екі ... ... ... ... Шерияздан атты бес ұл мен ... ... ... үш қыз бала ... ... жас ... ... орысша ... ... орыс ... ... жұмыс істеп, олармен ... ... ... ... ... ... ... күшейтіп, елдің шаруашылық жағдайы барынша күйзеліп тұрған
кез еді. ... ... ... ... ... ... орыс ... мұнда үздіксіз ағылып келе бастаған ... олар ... ... ... ... ... ... жағдайларда орысша білетін, түсінетін жергілікті қазақтарды
тілмаштыққа ... ... ... ... да ... қазақ
ауылдарын аралаған кезде өздерімен бірге алып ... ... ... ... ... ... жерге қатысты
мәселелерді шешуге олар ... ... ... ... ... Мәрсек даулы ... ... ... ... ... қатысты істің ақ-қарасын ашуда әділдік
болуына себепші ... ... оның ел ... ... абыройы биік болса керек. Елдің тыныштығын сақтау үшін ... ... ... ... ... еді. Ал, патша
шенеуніктері болса, ел ... ... ... ... адамдарды
өздеріне тартуға ... ... ... Олар ... ... ... ... үшін деп, келер жылы ... ... ... ... ... ... шақыруын бақаша
басқаша түсінген Мәрсек кетерінде ... ... ... ... кетіпті. Ал, патша оны ... ... ... ... ... үстіне шапан жауып, сый-сияпат
көрсетеді. Ол ... ... ... ... даласының
келешегі - балаларға ... беру ... ... ... ойын
білдіреді. Бұл оның өз балаларын да ... ... ... ... ... оң жауап алған Мәрсек қуанышпен ... ... ... ... ... ... баланы оқыту оның келешеі
екендігін жақсы ... ... ... мен Шериязданды
жастайынан уездік орыс-қазақ ... ... ... аштырады.
Бұдан соң жасынан алғыр Райымжан Омбы ... ... ... ... оны 1897 жылы ... ... ... жөнінде Дала генерал губернаторының іс-қағаз ... ... ... анықтамасында былай көрсетілді: ... ... екі ... ... ... облысы)
және Мәрсеков (Семей облысы) бітіріп ... ... ... ... оқу жылында екі ... орны ... ... ... ... ... ... заңгер, Алаштың
әйгілі қайраткері ... ... ... ... ... ... дәріс алған Райымжан гимназияны
бітірісімен 1897 жылы ... ... ... ... ... заң ... ... түседі. Ол кездерде
үлкен қалалардағы жоғары оқу орындарына түсу оңай ... ... ... өткен өмір жолы өте күрделі және
жұмбақ жақтары өте көп. Ол өз ... ... ... талас-
тартыстардың сындарлы жолынан өтті. «Ұлтшыл», ... ... ... ... ... 1920 ... бас ... бас
сауғалап Қытай еліне қашуға мәжбүр болады.
Райымжан Мәрсековтың 1922 ... ... өмір жолы ... ... ... ... Мемлекеттік мұрағаты
мен Шығыс ... ... жаңа ... ... ... ... оның ... соңғы жылдары, ... ... ... ... ... ... ... Бірақ,
Райымжан Мәрсековтың Қытайда өткен өмір ... әлі ... ... ... ол ... ... ... әр саққа
бөлінеді.
Райымжан Мәрсековтың ... ... қызы ... ... ... қысым ... ... ... ... 1922 жылы ... Алтай өлкесіне өткен. ... ... ... ... Мәрсековтың бұл өмірге ... үшін ... ... бір ... ... ... ... ол бұған келіспей бір түнде қайтадан ... ... ... Алайда, аңдушылардың көрсетуімен қолға ... ... бара ... ... ... ... қайта Қытай топырағын
басады. Бақты арқылы Шәуешектің Толы ... ... ... ... барып паналайды. Қызыр Төре Райымжанды ... ... ... ... ... соңынан қудалау басталғанша 1932 жылға
дейін ол Қызыр Төре ... ... ... Төре ... ... алады. Шығыс Түркістанның қытай ... ... ... ... Алаш ... жапай
тұтқындай бастаған кезде ... ... ... ... ... маңына барып, сол жерде ... ... ... ... ... ... отбасын алдырады. Ол осы жерде
татар ... ... ... ... ... ... Тұрдыхан Шерязданқызының ... ... ... ... 1937 жылы ... ... ... Саяпіл деген жерінде 1938 жылы ... ... ... ... десе, Шәкәрім Әкрәми Райымжанды 1938
жылы ... 1940 жылы Зият ... ... Қалбанов қатарлы 108
адаммен ... ... ... апарып тірідей көмген ... ... ... ... ... ... кейін аңызға айналып кеткендіктен, оның ... ... аңыз ... ... ажырату қиын. ... ... ... ... ... ... отбасы хақына келсек, студент кезінде
үйленген ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, оқу бітірген соң ол әйелінен ... ... ... есімді оқыған қазақ қызына үйленеді.
Гүлғасыл Райымжан ... ... ... ... Ал
Гүлжазира туған шешесімен бірге ... ... ... ... пен Міржақып Дулатовтың ... ... ... ... керек. Рахима ханым 1917 ... ... ... ... қайтыс болады. Рахиманың қайтыс
болуына ... ... ... ... ...... мырзаға, һәм ... ... ... ... көңіл айтып, марқұмға ... ... ... деп тілейміз. Рахима ханым Райымжан мырзаға
лайықты жар, ... еді. Біз, ... ... ... деп ... жіберген. /14/.
Рахима ханымнан Жаһаншах (Жаһиншах) ... ұл бала ... ... 1922 жылы ... және қызмет ісіне Райымжан Мәрсеков
Гүлназ ... бар ... ... Гүлназдың шын аты Гүлнази
бұлбұл, әкесі - Ғабдулғазы ... Омбы ... ... ... ... әскери ... Ол ... мен ... ... ... зор ... ие болған азамат ... ... ... қыз баласы болады. ... ... ... ... қашқан кезінде оның ... ... ... ... ... жат ... алып өтудің еш мүмкүншілігі
болмай ... ... ... ... соңындағы үнгемі аңду
отбасына үлкен кесірін тигізері ... ... ... ... ... ... үйленген
кезінде жасы ... ... ... ... бірге 1937 жылы
Қытай үкіметі тұтқынға ... ... 14 жыл ... ... ... ... ... есімді үш қыз және ... ... ұл ... ... ұсталып кеткеннен кейін отбасы ... көп ... ... ... інісі Шерияздан да
Гаминдан өкіметінен көп ... ... ... жыл Қытай
түрмесінде отырды. Жалғыз ... ... ... көздеген
жұбайы Нұржамалдың Молдахан деген ... ... ... ... ... ... қалған балалары Мәшен (Мағшекер), ... ... ... ... оңай ... ... болысының Қарашаш ... ... ... ... (Оқа) ... 1932 жылы ... қызы Мәшенді ұзатады.
Қытай ... ... ... ... мен Сағынғанды Оқадан туған
Арқалық деген ұлын ала ... ... ... Райымжан
Мәрсековтың ... ... ... ... Алайда, бұл жерде
тұрмыстары нашарлап, жай-күйлері кеткен соң, ... қызы ... бір ... байының ұлына ұзатуға мәжбүр болады. ... ... ... ... тұтқындау басталған кезде
Шериязданда ... ... ... ... Жың ... ... ... тура келді. Осы ауданда ол ... үшін ... ... ... ... ... ... жылы ұлы Тоқай (Мұхамедтоқтар) осы жерде ... ... ... Райымжанды ұстаған соң олар 1938 ... да ... ... ... , ... деп ... 1939 жылы сәті ... түрмеден қашып шығып ... ... ... бәз ... ... ұсталып,
1945 жылға дейін ... ... ... 1945 ... ... кейін өмірінің соңына дейін, яғни ... ... ... ... қалады. Қызы Тұрдыхан осы ... ... ... ... ... ... ... зұлмат тырнағына ілінсе,
оның ... ... ... да қиын ... бастарынан кешті.
«Райымжанмен сыбайлас, ... ... бір ... ... ... қарсы
шығушылардың бірі» деген айыптармен ... ... ... ағасы Әйіптің қызы ... ... ... 1937 жылы ... атылады.
Қазірде Райымжан Мәрсековтың ұрпақтары ... ... ... ұзақ ... ... ... тұрып қайтыс болды.
Одан тараған София ... Руіл ... ... (Аягөз қаласында
ұзақ жылдар ет комбинатының директоры ... ... ... ... ... ... өздері де бүгінде бала-шағалы. Нағашы
тәрбиесінде ... ... ... әке ... ... тапқан. Ал
Гүлназдан ... ... ... Саида есімді жиендері бар,
екуі де ... ... ... туған Жікен (Жаһанхан) ұзақ
жылдар Семей ... ... ... ... ... ... еңбек етіп, ... ... ... ... ... 7 ұл, 4 қыз ... өсірді. Қазір балалары Шығыс
Қазақстан облысының ... ... ... Р. ... ... ... шығу қадамдары
ХХ ғасырдың бас кезінде ... ... ... жаңа бір ... ... ... ... езгіге
қарсы күрес бұл кезеңде әр ... ... ... да ... ... еуропалық үлгіде ... ... ... ... өкілдері бастайтын дәрежеге жетті. Ұлт мүддесін ... ... ... өз күресінде парламент әдістерін, саяси баспасөз
беттерін ... ... ... ... ... ... Марсековтың ғұмыры мен ... ... ... ... ... ХХ ... басымен тұспа-тұс келеді. ... ... ... қазақ қоғамында көптеген қарама-
қайшылыққа толы ... ... ... ... ... ... қазақ даласында отаршылдықты нығайтуға бағытталған
1867-1868, 1886, 1891 ... ... ... іске ... ... экономикасын да, саяси ... де ... ... ... ... ... ... жүзеге
асырды.
Қазақ жерінің мемлекет меншігіне ... ... орыс ... ... ... ... қазаққа
мөлшерсіз түрде ... ... ... халқының тұрмыс жағдайын
ауырлатып, ... ... ... ... ... ... ... бұл
өзгерістер халықтың ұлттық сана ... ... ... жаңа ой-
пікірлер мен ... ... ... жол ашып ... ... алған жылдары және одан кейінгі жылдары Петербургте
қазақ ... ... ... қаймағы болған ... ... ... Қаратаев, Жақып Ақбаев, ... ... ... Айдархан Тұрлыбаев, Барлыбек Сыртанов,
Мұхамеджан Тынышбаев ... ... ... ... ... ... алып, қазақтың ғылым, заң, ... ... ... із ... ... ... белсенді қайраткері болды. ... ... ... ... ... жасырын ұйымдарға, үкімет
ісіне ... ... ... ... салынды. Барлық студенттер ... ... ... ... ... ... ... қолхат беретін болған. Осылайша патша үкіметі жас ... ... ... ... ... ... ... жасауға әрекеттенген еді. ... де елде ... ... ... ... ... ... бастаған кезде,
бұл әрекеттерді тоқтатуға мүмкіншілік болмай қалды.
Университетте оқып ... ... ... ... кірісіп, өзі сияқты білім іздеп келген ... ... ... ... ... бірге студенттік жерлестер
ұйымын құрып, елде ... ... ... ... ... ... отырады. Ұйым мүшелері ... ... ... қаражатпен көмектесу мәселесін де қолға
алады. Негізінде жоғары оқу ... ... ... ... ғасырдың сексенінші жылдары ... ... ... - өз ... шыққан студенттердің өзара араласуына жағдай
жасап, тұрмысы қиын ... ... ... ... еді.
Райымжан атақты ғалымдардан дәріс алды және өзін ... ... ... ... ... Ол оқыған жылдар ... ... ... ... ... ... ... қауымының
да белсене араласа бастаған кезі ... Бұл ... ... ... өз ұлт өкілдерінен шыққан ... да тыс ... жоқ. ... 1899 жылы ... ... ... қозғалысқа Райымжанда қатысады.
Осындай оқиғаларда ... ... ... да ... ... ... ... себебі - отаршылдық қыспағында азап шеккен
қазақ қауымының ... оны осы ... алып ... ... ... ... талан-таражға түсіп таралуын өз көзімен
көрді. ... осы ... оның ... ... ... ... Райымжан патша ... ... ... ... ... ... әрекеттеріне қарсылығын ... ... ... білдірді. Патша ... 1899 ... ... ... ... кейін ең белсенді әрекет
жасаған ... ... ... ... ... ... ілігіп, оқудан шығарылды. Сол кездерде ... ... ... ... ... осы ... үшін ... қуылып, шет аймақтарға ... ... ... департаменті Өскемен уезі бастығына
жіберілген б №90 ... ... ... ... Омбы қаласы
арқылы сәуір айында Өскемен ... ... ... ... сөз ... құпия бақылау қою ісі ... және ... ... ... ... деп ... етілді. /15/.
Өзінің басқан ізі аңдуда ... ... ... туған
жеріне көп аялдамай, үйінен қаражат алып, сол жылы ... ... ... ... ... ... ... келгеннен
кейін ол ізденіп жүріп, үлкен қиындықтармен қайтадан ... ... ... ... ... ... ... басқан ізін аңдытып ... ... ... ... ... туған жеріне дем
алуға келген кезінде полиция ... оның ... ... ... хабарлап отырған
Университетте оқыған ... ... ... басы ... Ал, оның ... ... ... қаласы айрықша ықпал ... Ол осы ... ... ... ... бостандық пен еркіндік ... ... ... ... ... ... өлара шақ,
ел ішіндегі тұрақсыздық оның ... әсер ... ... ... 1902 ... ... бқл ... яғни 1902 жылы 13-көкекте Семей ... ... ... ... орыс География
Қоғамы Батыс ... ... ... ... ... ... ашылуына жергілікті оқымысты ғалымдармен қатар
Семейге саяси ... жер ... ... Е.П.Мих, С.С.Просс,
А.А.Блэк, А.А.Леонтьевтер белсене ... өлке ... ... ... өте ... ... ... ғылыми
еңбектер мен мақалалар жазды. 1902 ... ... ... ... 97 ... болды. Оның 69 мүшесі Семей қаласының ... 28 ... ... ... ... ... атқарса, істі ... ... ... ... ... ... Құлжанов (1908 жылы мүше
болып ... ... ... (1907), ... ... ... мұғалімі Рахметолла Ешкібаев (1907), ... ... ... ... (1902), ... ... ... Күре
болысының басшысы Сағындық ... (1902), ... ... ... ... ... (1907), Семей уезінің Бұғылы
болысының ... ақын ... ... (1903), ... ... ... (1902), ... Мұхамет Хамитов (1902) ... ... мүше ... ... бітірген Райымжан да 1902 ... ... ... мүше болуға арыз береді. Бөлімше ... ... ... ... ... жылы ... ... Ведомоство”
газетінің 68 санында ... ... және ... ... өте маңызды, әрі ... ... деп ... ... каталогына енгізеді. /17/.
Райымжан бөлімше ... ... ... Әртүрлі
тақырыптарда өтіп жатқан пікірталастарға қатысып, 1903 жылы ... ... ... ... ... өлкесіндегі
басқару ісіне, облыстық соттар мен ... ... ... ... ... у ... ... тақырыпта баяндама жасайды.
Ол сайлау барысында қазақтардың бірнеше партияларға ... ... ... билеушілірдің жанжал, ... ... баса ... ... ... ... ... қатысты
облыстық соттар мен старшындарды сайлауда ... ... ... тікелей қара халықтың сайлауын, яғни төте ... ... ... жасайды. Бұл пікір кейін жұртшылық арасына
кеңінен тарап кетеді. Ол 1902 ... 1911 ... ... ... қоғамының Батыс ... ... ... ... ... Земство стипендиясын пайдаланып
бітірген Райымжан әуелі ... ... ... ... ... ... ... тағайындалып, кейін
1908 жылы Омбы сот ... ... ... ... 1912
жылға дейін адвокатура саласында ... ... Бұл ... ... ... ... шыққан қазақтың бас көтерер ... ... ... ... Ә.Бөкейханов) жаппай
қуғындалып, түрмеге ... жер ... ... ... 1912 жылы ... ... қоныс аударады. Оның
Семейге ... ... ... ... зор ... ... ... алады. Райымжан Семейге ... ... ... өзін тез ... ... ... ... таныта
білді. Сот ісіне түскен ... ... жер ... ... дауы еді. Арагідік кісі өлімі, ... ... ... ... орыс пен қазақ арасындағы кикілжіндерге
қатыстыда ... ... ... Ол ... ... ... ... өз қолымен мұқият қарап, сот ... ... ... атсалысты. Жазықсыз істі ... ара ... ... ... дал ... ... жөн сілтеп, жәрдемші
болады. Қолы ... ... ... ... оның ... заң жүзінде жалған жаладан құтылып, ... ... ... ... жазықсыз істі болғандар ... ... ... ... ... ... ... Негізінде Райымжан
жұмыс бабымен ел арасында көп ... ... ... ... ... ... ... мына бір шағын мақаласында
былай деп ... еді: ... ... ... ... ... Семипалат қаласына келді. ... ... ... әдетін білу үстінде ... ... кісі ... ... ... бек ... кісі болар деп ... ... көбі ... ... ... ... ісі
түсе қалса, өзінің жұмысын ... ... азап ... еді.
Қалайда Райымжан мырзаның жұртқа ... тиер деп ... елде ... ... жағдайларға сын көзбен ... ... қол ұшын ... тырысады. Ол өзінің “Қазақ” газетіне
жарияланған бір ... ... ... ... ... тауып айтқан адамдарға бөтен сөз айтуға ... ... көз ... ... ... ... ... тұрған ұясын
бұзып, одан мал тауып отырғандардың мал ... ... ... де болса қалың ойға қалалрлық іс,”- ... - ... ... ... ... ... жеріне
жүргізіп отырған жарлықтарының түк ... ... ... ... ... ... ... тарихи ... алаш ... Алаш ... мен ... ... де ... бар жан-тәнімен ... ... Ол ... болашағын ойлап, отаршыл жүйеге қарсы шыққан, барлық ... ... ... ... ... ... сияқты
гзеттер мен ... ... ... ... ... ... ұлдары, ұлтымыздың ақыл-ой ... - ... ... ... ... ... Міржақып Дулатов, ... ... ... бірі ... ... ... араласты. Солармен бірлесе ұлт мүддесіне кереғар пікірдегі
отаршыл ... ... ... ... ... өз ... ортаға салып отырды. Оның ... ... ... мен ... үкіметімен тығыз байланысты Райымжан да
“Алаштың” белді бір ... ... оның ... мен ... белсене араласады. Алаш партиясының ... ... ... ... ... ...... приясжный проверенный”. Қазір Семей ... ... ағза һәм ... ... председателі. Біздің қазақ
юристері ... ... ... ісіне ... ... ... ... ... осы ... органы болған ... ... Бұл ... ... ... ... “Сарыарқа”
газеті “Алаштың” тілі ... ... ... жылы ... ... шыққан ... ... ... алаш ... ... Ғаббасұлы, Имам
Әлібекұлы, Райымжан Мәрсеков ... ... ... ... ... туралы хабарларын, Алашорда ... ... ... ... ... ... болғандықтан өз маңайына Жүсіпбек ... ... ... ... ... Әлімхан Ермеков сынды
қазақтың озық ойлы зиялыларын ... ... Бұл ... ... - ... ... “Сарыарқаның” жандануына
М.Әуезов, ... ... ... сияқты қазақтың ақын-
жазушыларының әңгімелерімен, ... ... ... Осы ... ... ... “Көпшілдер кесірі -
шетмемлекеттердегі қозғалыс”, ... ... ... ... ... - ... ... сөз” сынды мақалалары ... ... ... 1917 жылы ақпан төңкерісінің
нәтижесінде қол ... ... ... қорғап қалуға,
жаңа жариялан ... ... ... ... асыруға белсене
кірісіп, уақытша үкіметтің ... ... әр ... атқарған еді. Райымжан да Алашорданың ... ... ... бірі болып көптеген ... ... Ол ... ... ... 1917 жылы Семей облыстық
қазақ комитетінің ... ... ... Облыстық қазақ комитеті
7-наурызда ашылды. Бұл комитеттің ... ... ... ... құру міндетін атқару емес, ... ... ғана ... еді. Мәселен, жаңа тәртіпке ... ... ... ... ... пен орыс ... билік құрған мемлекеттердің үстінен кезекші болу, ... ... ... ... ... ... ... қатар, ол Семей қаласында жаңадан құрылған ... ... ... ... ... қоса ... ... соты қазақ арасындағы қылмыстық істерді, дауларды шешті.
Осы қызметтерде ... ... ... ... ... қызметкерлердің қаскөйлік іс-әрекеттеріне дер ... ... ... халқының мүддесін қорғап ... ... 1917 жылы ... ... ... ... облыстық
комиссары Г.Г.Кротовпен ... ... ... ... Алашорда өкіметіне менсінбеушілік көрсетіп, оны қазақ
өкіметі ... ... ... ... ... ... ... бұйрық-жарлықтарына бой ұсынбайтындығын мәлімдеді. ... ... ... комитетінің төрағасы қызметін атқарып
жүрген кезінде 1917 ... ... мен ... ... ... ... съезіне басшылық жасайды. Оған ... ... 200-ге ... ... ... еді. Съездің тікелей
төрағасы болып ... ... ал оған ... ... ... ... ал хатшылық ... ... ... ... ... Осы ... ... тұратын жоба ... ... ... ... автономия құру, комитеттер ашу, дін, жер, ... ... ... Және де жалпы қазақ комитеті құрылып, оған
Райымжан Мәрсековте мүше ... ... ... ... 1918 жылдың 17-қаңтарынан 1919 ... ... ... ... жер басқармасының төрағасы
қызметін атқарды. ... ... ... ол бұл ... кірісіп, облыс ... ... ... ... ... ... Жер басқармасы қызметінде ... ... және ... істеріне басшылық етеді. Райымжан
Мәрсековпен бірге Х.Ғаббасов, ... ... ... ... ... ... ... қаржы мен сақтандыру
ісіне, Х.Ғаббасов ... ... ... ... және ... ... ... білім саласына
басшылық жасайды.
Райымжан ... осы ... ... ... ел қамын
ойлаған дарынды басшы, ... ... ... көзге түседі.
Ол облыстың көптеген губернияларын аралап, ... ... ... ... оларға көмек көрсетуге бар ... ... ... қам ... Колчактың Сібір үкіметімен ... да ... ... өкіметі “Алашорда” милициясын Ішкі ... ... алу ... ... ... ... ... Ал,
Райымжан Мәрсеков Сібір ... ... ... ... ... ... және ... бағынудан бас
тартатындығын мәлімдейді. Соның нәтижесінде ... ... және ... ... ... ішкі ... ... алу” турасында жарлығы шығады.
Азамат соғысы жылдарында ... ... ауыр күй ... ... ... шаруашылығы талан-таражға ... ... ... ... ... киім-кешек жетіспеді.
Осындай қысылтаян шақта ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... онда ... ... ... фирмасымен
шарттасып, Семей облыстық земствоның ... 15 ... ... жергілікті шикізатқа ... ... ... ... ... ең ... ... тауарлармен қамтамасыз ... ... ... ... ... кәделі
қызметінің бірі – ... ... ... ... ... қиыр ... шет ... кеткен қазақтардың
тағдырына араша түсуі және жас ... ... ... Қытай
өкіметінен көмек сұрай ... еді. 1918 ... ... Алашорда
басшыларынан А.Байтұрсынов, ... ... ... бес ... ... Семей қаласына жолға шығып, алдымен
Ақсуат ауылында тұратын ... ... ... одан әрі ... ... ... ... Қытайға кетіп, ... ... ... ... бай ... Шәнішевтің үйіне
түседі. Алаш зиялылары ... ел мен ... ... ... хал-жағдайын біліп жаңадан ... ... ... ... ... ... етеді. Шәуешек
қазақтары жас Алашорда ... Алаш ... ... ... қазақтың жарқын ... үшін ... ... ... ... білдіреді.
Алаш делегациясын Үрімжіге қазақ байы Құсайын бастап апарып,
сол ... ... ... ... Ян Зың Шин ... ... ... маңызды саяси сипатты әңгіме ... ... ... ... ... ... болуын,
әрі көмек сұрай келуін құп көреді. Алайда, өз ... ... ... ... ... ... еш мүмкүндігі ... ... ... ... Бұл ... ... делегациясы
атамекендеріне жабырқап оралады.
Райымжан Мәрсеков ... ... ... ... ... ... етті. Алашорда төрағасы ... ... 1918 ... күні ... ... ... ... шығарған жарлығына
сәйкес, осы полкті жасақтау үшін ... 36 ... ... Мәрсековте бар еді. Ол алаш ... ... ... ... ... И.Әлімбековтармен
бірлесе отырып алаш полкін жасақтауға атсалысады. ... ... ... ... әр ... 30 бен 35 жас ... адам ... негізінде алынатын ... ... ... пен ... Алашорданың ұлттық қорының ... Бұл ... ... ... ... ... ... соғысы жылдарындағы ... ... ... ұшырай бастаған Сібір үкіметінің ... ... бас ... ... ... ... Алашорданың да
тағдырын тәлкекке ... еді. Екі ... ... ... Кеңес өкіметін мойындауға мәжбүр ... ... ... ... ... Оның ... мен белсенді қайраткерлері Кеңес
өкіметі ... ... ... ... жағдайда 1922
жылдары ... ... ... ... ... ақпарат нұсқаушысы бөлімшесінде ... ... ... ... Бұл ... ол ... қоғамдық-саяси
қызметтен шектелген еді. Оның өз ... ... ... ой ... жазған саналуан тақырыптардағы
сындарлы ... сол ... ... қазақ газет-журналдарында
жиі жарияланып тұрды. Ол ең ... ... ... оқып ... ... ... ... айтсақ, оның
мақалалары 1899-1900 жылдары «Дала уалаяты» ... ... ... Ол: «Сайлау һәм оның ақырғы ... ... ... «Бір ... бір ... ... ... деген және
де тағы басқадай мақалаларында ... ... ... ... ел ... ... орын алып отырған олқылықтарға сын
көзбен ... бұл ... ... ... ... ... жөнінде өз ұсыныстарын көпшілік назарына ... ... ... заң ... ... халыққа дұрыс қызмет
атқаруға үндейді.
Райымжан Мәрсеков ... ... ... «РОМ»,
«Найман» деген сияқты бүркеніш ... ... ... ... ... әр ... ... ... ... ерекшеленеді. Райымжан Мәрсеков
қай тақырыпта ой қозғап ... да ... ... зерттеп жазуға
тырысқан. Өзінің ой – пікіріне заң ... ... ... жасап
отырған.
Райымжан Мәрсеков ... ... ... ... ... бірден – бір шешімін таппаған жер, тіл, дін ... ... ... еді. Ол ... Бөкейханов, Бақытжан Қаратаев
сияқты Мемлекеттік Думаға қатыспаса да, ... ... ... отарлау саясатына қарсы шығып, осыған қатысты ... ... ... ... және «Айқап» журналына
жариялап көпшілік ... ... ... ... қоғамы үшін өте күрделі мәселе еді.
Өйткені, ХІХ ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырып, қазақ ... ... ... ... ... өріс ... ... саясаты,
біріншіден, қазақ шаруаларын көк ... ... суы ... мал бағуға аналған жайылымдарынан айырды. ... және ... ... ... күн көріп отырған
құнарлы егістік жерінен ығыстырды.
Мұның бәрі ... ... жоқ. ... ... саяаты
халықтың наразылығын тудырды. ... ... ... ... ... ... реформалары мен заңдарына, қазақ жеріне
келімсектерді қаптатқан ... ... ... ... ... ... суы мол, шұрайлы, ... ... ... ... ... ... кетіп бара жатқаны,
орыс шаруаларының ... ... оның ... ... батты. Өзінің
«Қазақ қайтсе жерге ие болады?», «Жер ... «Ата ... ... ... сияқты еңбектерінде ... ... ... бәрінің мемлекет меншігіне алынып ... өз ... ... ... ... қалу ... ... қазақ зиялылары жазған петицияларға тікелей ... ... ... саясатын әшкерлеп, заңсыздық, әділетсіздікке,
халыққа қысым жасаушылыққа ... ... ... үкіметінің қазақ
еліне жүргізіп ... ... ... орыстандыру
саясаттарына қарсы шыққан қазақ ... ... ... ... «Бас ... ... ... шақырайық» деген
бастамасын құп ... да осы ... ... ... ... ... ... ол: «Әр дуаннан
ел ... бір ... ... ... ... ... ойын айтқан.
Райымжан Мәрсеков өзін көп салада білгірлігімен таныта ... ... заң, ... ... салалары бойынша терең мағлұмат беруге
қабілетті жан еді.
Туған халқының оқу-ағарту ... ... ... бөлген ол қазақ
жастарына жан-жақты көмектесіп ... ... ... ... ... бір ... қаржылай жәрдем берсе, екінші жағынан
оладың ... ... ... ... ... ... ... көзін ашып, білімдерін толықтырып ... ... ... мен ... ... қажеттігін баса көрсеті. Қазақ
мектептеріндегі оқу ... ... ... ... ... оқу мәселесін қолға ... жөн деп ... ... ... ... атқарғанда осы ойын жүзеге ... ... Омбы мен ... ... ... қазақ жастарының
ұйымдастырған музыкалық-әдеби кештеріне жиі ... ... ... орай ... ... ... ... Мәрсековтың қаламынан туған еңбектерге қарап,
оның қоғамдық ғылымдар ... да ... із ... Әлі де оның табылмай жатқан құнды ... ... ... ... қоғамдық саяси қызметі
2.1 Р.Мәрсековтың қоғамдық- қызметінің бастаулары
Райымжан Мәрсеков Санкт-Петербург университетінің заң ... алып ... ... яғни анықтап айтқанда 1899 жылы ол ... ... ... империясының астанасы Санк-Петербургте ақпан,
наурыз айларында болған студенттік толқуларға белсене араласады, полициялық
оқу ... ... ... бірге қарсылық білдіреді, академиялық
бостандықтың іске асуын талап етеді. /23/.
Осындай “антирежимдік” ... ... үшін ... ... ... ... ... тағайындалады. Архив
қоймаларында сақталып қалған ... ... ... ... Санкт-Петербургского университета Раймжан Марсеков, за участие ... ... ... ... в ... ... и ... г. удален из столицы, откуда и выбыл в ... а ... в ... сего года в ... ... Усть-Каменогорского уезда.
О вышеизложенном уведомляю Ваше Высокое Благородие на ... за ... ... ... полицейского надзора. О времени
прибытия Марсекова в пределы временного Вам ... ... мне ... июля 99 г.” ... ... тыңшылары Райымжан Мәрсековты шын мәнінде қауіпті
адам деп таныған. Сондықтан оның қазақ даласында жасаған әр ... ... ... ... ... болған. Осындай жағдайына қарамастан
Райымжан Мәрсеков ел аралап, халықты патша өкіметіне ... ... ... ... мен ... мәнімен таныстырып, ... ... ... түсіндірумен шұғылданады. Бірақ, көңілінен
қайткен күнде де университетті аяқтауды ... ... ... ... ойын іске ... үшін ... ... жинап, 1899 жылы қыркүйектің 2
жұлдызында Санкт-Петербургке аттанады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... губернаторына былайша баяндады: «Во
исполнение предписания от 19 июня с.г. за № 90, имею честь донести ... что ... под ... ... ... ... Санкт-Петербурского университета Райымжан ... ... ... из ... ... 14 ... мая с.г., ... 28 числа августа без письменного вида выбыл…в г.Семипалатинск ... будь то бы, ... ... в ... для ... его вновь в студенты, как ... ... мне ... ... ... ... қабылдауына жандармерия тарапынан көрсетілген
біраз кедергілер мен ... ... ол, ... бар ... пайдалана отырып, заң факультетіне қайтадан қабылданады және
оны 1902 жылы ойдағыдай аяқтайды.
Райымжан Мәрсековтың ... адам ... ... араласуы 1902-1919 жылдар аралығына сәйкес келеді. Отарлық езгі
мен ұлттық ... ауыр ... ... отырған қазақ
халқының мүшкіл халіне аянышпен қарап, өзінің ақыл-ой парасатын жан-жақты
істерге: ... ... және ... жолына бағыштайды. Атап
айтқанда, ол 1902 жылы Присяжный поверенныйдың көмекшісі қызметін атқара
жүріп, императорлық Орыс ... ... ... бөлімшесінің толық
мүшелігіне сайланады. “Айқап”, ... ... ... беттерінде
қазақ қоғамының әлеуметтік, саяси-құқықтық съезд шақыру, әйел ... ... ... ... ... Қазақ зиялылары арасында
көтерілген мәселелерге байланысты пікір-таластарға өзінің ... Атап ... ол 1903 жылы ... ... қаласында
орналасқан Орыс Географиялық қоғамының бөлімшесінде ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
пікірді елең еткізген еді. Райымхан Мәрсеков баяндамада сайлау кезінде
қазақтардың ... ... ал ... ісі жанжал мен парақорлыққа
белшесінен ... ... ... ... ... бассыздық
пен заңсыздыққа тікелей жол ашып отырғанын ... ... Оның ... ... ... ... “Реферат Марсекова вызвал оживленные прения…
Одним из существенных зол ... ... по ... ... ... ... ... своего напряжения это борьба достигает в
период выборов должностных лиц степи волостных старшин и народных ... ... ... выше зла ... находил необходимым изменение
старшинств, а непосредственно кибиток владельцы: ... же ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің қазақ даласындағы жазалау
саясатына, заңсыз жауапқа ... ... ... шығуымен де ерекше көзге
түседі. Өзі заңгер болғандықтан да отандастарының құқын қорғау ... ... ... 1915 жылы ... ... ... өкіметінің
жергілікті тергеу органдары 7 қазақты ... ... іс ... соң
сотқа жібереді. Сот процессінде Райымжан Мәрсеков өзінің ... ... ... ісі ... ... ... жоққа
шығарып, 7 адамды бірден түрмеден босаттырып алады. Бұл іс ... ... елең ... еді. ... мән-жайы туралы Райымжан Мәрсеков былай
деп жазды: «… Мен ... ... ... ... ... болыс һәм
пристав қасында… кісілері… қызмет бойынша келгенде сотқа ... бәрі бір ... ... қолдарына қару-жарағы бар һәм тас
лақтырып, қарсы тұрды,»- деп бұл ... ... һәм сол ... ... бір қарт ... бәрі ... ... алып өлтіріп
жіберді дейді… Бұл сөздің қисыны жоқтығын бұдан байыптаңыздар: «Қазақтың
ауылы таудың ... ... ... шалғын жерде отырады, мұндай жерде
тас болмайды… куәлардің бәрі ... ... соң ... ауыл ... ... нәрсесін тас деп есептеген; олардың қолында тас емес… малдың
тезегі, себебі – қазақ үйінің маңайы бәрі мал жатқандықтан, ... ... ... ... туралы айтатыным мал, бұл өлген кісіні көпшілікке ... ... емес ... куәлар көзімізбен көрдік дейді, әсіресе тілмаш.
Бұлардың сөзінің нанышы жоқ.» «Екі ... ... ... ... ... ... қара ... бар еді,»-дейді. Ондай жерден тұрып һәм
қашып бара ... ... ... ... ... ... қолында сойыл, оны
көруге мүмкін емес.
Аяқтап келгенде… ... кісі ... ... ... болуы керек.
Мұнан соң Палата… кеңесіп, сотты адамдарды кісі өлтіру туралы ақтады,
қарсылық қылды деп кескен 10 жыл ... ... 8 ай ... ... ... да, қолдарында қаруы жоқ деп біліп, Палата бұлардың ... ... ... сол ... 7 ... ... іс көп нәрсені аңғарқандай. Атап ... ... заң ... ... процестің дәлелдеу теориясынан, сот
психологиясынан терең білімі болғанын дәлелдерді сот ... күл ... 10 ... жер ... ... ... жоққа шығарып, 7 адамды түрмеден
босаттырып алу нағыз ... ... ... сондықтан болар 1913 жылы “Айқап” ... ... ... ... ... тер төгіп жүрген азаматтардың сапына Райымжан
Мәрсековты да ... ... деп ... ... ... атағы мәжһүр
Бақытжан Қаратаев, Жиһанша Сейдәлин, Райымжан Мәрсеков, Бақыткерей Құлманов
уағайырларының ... ... ... ... ... ... ... аралығында Мұхамеджан Сералин,
Бақытжан Қаратаев, Жанша Сейдалин, Сералы Лапин, Барлыбек Сыртанов… ... ... тез ... ... ... ... ... онда халықтың
шекесіне батып жүрген ұлттық езгі, отарлық саясаттың әсерінен әлеуметтік,
рухани, саяси ... ... ... ... ... проблемаларын
шешуді қолдаған еді”. Патша өкіметінің жандармдары съезд өткізу ... ... ... Жанша Сейдалин, Райымжан Мәрсеков, ... ... ... зиялыларының барлық іс-әрекеттерін мұқият ... ... ... ... шақыру қажет деп жар құлағы ... ... ... ... ... ... ... мынандай мәліметпен
танысайық: “По поступившим агентурным сведениям, ... ... ... ... они ... идет пропаганда о необходимости
общекиргизского съезда. Инициатором этого съезда является Джонша ... ... ... в съезде известны:… Райымжан Марсеков – юрист,
Бахыджан ... об ... имею ... ... ... ... ... соответствуют истине, а также и ... ... ... и Каратаева” /28/.
1917 жылғы Ақпан төңкерісін Райымжан Мәрсеков демократияшыл қазақ
зиялылары ... өте жылы ... ... күйреуімен өркениетті,
либералды, буржуазиялық-демократиялық, саяси-құқықтық басқару ... ... ... қарай бір қадам болса да ілгері
жылжитынына сенім ... Ол ... Алаш ... ... “Енді не істеу
керек?” деген сауалға жауап іздейді. Оған жауапты Ә.Бөкейханов, М.Дулатов,
М.Есболов, Т.Жаманмұрынов ... ел ... үшін ... жүрген қазақ
қайраткерлерінің атына және басқа да ... ... мына ... ... ... ... және осыларды орындауды өзінің
патриоттық борышы деп біледі. “Ресейдегі барша халыққа” теңдік, бостандық
күні туды, жаңа ... ... ... ... үшін ... ... Жаңа ... ел болу дүкенін нығайту үшін тегі ... ... үйір болу ... Учредительное Собрание сайлауларына қазақ
болып қамдану ... Енді ... ... дау, ... талас, партиялық
сыйыспауларды тастау керек… Біз қалайтын патшалық түрі – ... ... іс ... жаңа ... ... ... Райымжан Мәрсеков Семей қазақтарын жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... үгіт-
насихат жұмыстарын жүргізіп, Уақытша өкіметтің болашағына сеніммен қарауды
уағыздайды, Хасан Оралтайдың мәліметі бойынша “1917 жылы ... ... ... ... ... ... ... “Сарыарқа” атты журнал
шығара бастайды”.
Қазан төңкерісінен кейін Райымжан Мәрсеков ... ... ... ... ... ие ... ... оның қырып-жою арқылы
халықты бағындыруға бағытталған әрекеттеріне үзілді-кесілді ... ... ... қызу қолдап, оның белсенді мүшелерінің бірі
болады. Атап айтқанда, Семей қаласынан ... ... ... ... ... Алашорда комитетінің мүшесі болып сайланады. /29/.
1918 жылы қаңтар айында Орынбор қаласын большевиктер ... ... ... өкіметінің мүшелері қаладан ... ... ... ... ... ... ... Семейде одан әрі қарай ... ... ... ... ... ... санатынан
Райымжан Мәрсеков те көзге түседі.
Бұл большевиктер өкіметінің Қазақстанда ... ие бола ... еді. ... Алашорда өкіметін мойындауы туралы әңгіме болып
жатқан 1918 жылы наурыз айының ... ... ... ... ғалым
Кеңес Нүрпейісовтың мәліметіне қарағанда, Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов,
Ә.Ермеков, Б.Сәрсенов, М.Дулатов, ... ... ... зиялыларымен
арнайы Кеңесте РСФСР-дің ұлт істері жөніндегі халық ... ... ... ... ... талқылауға қатысады. Қазақ
зиялыларының ой-елегінен өткен өзін-өзі ... құқы іске ... ... ... ... ... мойындауды талап етіп, өзін-өзі
басқаруға жол берілмейтінін ... ... ... еді. ... өз ... қайткен күнде де орнату мақсатында өте қатаң,
қатыгез әрекеттерді құдайдың құтты күні қолданып ... ... мен ... ... ... өмірдің заңына айналды. Райымжан ... ... ... бірнеше рет куә болады, оның ... ... ... ... ... 1918 жылы ... ... ол
солдаттардың ешбір себепсіз Алашорда милициясының ... ... атып ... ... өз ... ... ... митингіде
Райымжан Мәрсеков бұл істі айыптап, Шәкәрім Құдайбердиев, Міржақып Дулатов,
Жүсіпбек Аймауытов, Жанғали Қажы сияқты Алаш ... ... ... ... ... адал ... ... Райымжан Мәрсековты Әлихан
Бөкейханов 1918 жылы ... ... ... ... ... ... қосылған қазақтардың істерін қарау үшін құрылған сот және
тергеу комиссиясының мүшелігіне ... ... ... ... “ На ваше ... от 9 июля с.г. № 151 ... сообщает,
что для киргизизких большевиков организован особый киргизский суд ... ... о чем ... с ... временным правительством
– дабы задерживать производства следствия и суда над большевиками. Алаш
Орда временно ... двух ... в ... ... Райымжана Марсекова… Сыздыка Дуйсенбина…
Председатель Алаш Орды ... ... ... мен іс әрекеттеріне ... ... ... ... ... ... Райымжан Мәрсеков 1920 жылы Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов және Шерияздан Мәрсековтармен бірге ... ... ... ... ... ... жағғдайларымен танысқаннан кейін
Ахмет Байтұрсынов пен ... ... елге ... ... ал Райымжан мен
Шерияздан Мәрсековтар Қытай жерінде ... ... ... ... Оралтайдың
деректеріне сүйенсек, Райымжан Мәрсеков Шығыс Түркістанда “Алаш қозғалысын
жандандыра ... ... ... ... айналысады».
Райымжан Мәрсековтың өмірінің соңғы жылдары мен ... ... осы ... ... ... болып отыр. Хасен Оралтайдың дерегі
бойынша Райымжан Мәрсековтың Қытай жерінде ағартушылық пен азаттық ... ... сай ... сол ... ... ... губернаторы Шин Шықай басқа да ... ... ... ... ... ... тапсырады. Осылайша, Райымжан
орыстардың қолынан шейіт болды. /31/.
Ал Зейнолла Сәлік ... ... ... ... мынандай мәлімет
айтады: «Қытайдың Шың-Шысай үкіметі ел көзін ашқан екі кемеңгерді ізіне
аңду ... ... ... қолға түсіреді. Райымжан Мәрсековты Үрімжінің өр
жағындағы Саяпыл көлінің бойына апарып, 109 адаммен бірге тірідей ... ... ... ... ... газетінде басылған мақалада Райымжан Мәрсеков Қытай
жерінде 1927 жылы ГПУ–дың ... ... ... ... ... деп ... өлімінің осы күнге дейін құпия болып келген тұстарын анықтау
жұмыстары ... ... ... ... деп ... ... тәуелсіздігі үшін ... сарп ... ... құрбаны болған азамат – Райымжан Мәрсеков XX ... ... да ... ... отарлық езгіден құтқару жолында ... ... ... ... түсті. “Сарыарқа” газеті ол туралы былай деп
жазған: «Біздің қазақ юристері арасынан ... ... ... ... ... ... Мәрсековтың қоғамдық-саяси қызметіндегі шыңдалу жолын,
көзқарас эволюциясын үш ... ... ... болады.
Бірінші кезең: XX ғасыр басынан 1914 жылға дейін ... ... ... ... ... қатысып,
саяси көзқарасы қалыптасып, Б.Қаратаев, Ж.Сейдалин, ... ... жою үшін ... ... серіктес болған кезең.
Екінші кезең: 1914-1918 жылдар ... ... ... ... ... ... дұрыс көріп,
алаштық идеологияны насихаттау жолында күрескен кезең.
Үшінші ... ... ... ... ... ... кезеңі. Бір сөзбен айтқанда ... ... ... жою
жолындағы күреске университет қабырғасында жүріп-ақ Б.Қаратаев, Б.Сыртанов,
С.Лапиндермен бірге кірісті, бір жерде оқығандықтан ... ... ... ... ... ... идеясын ұсынушылар осылар болатын.
М.Сералин жалпы қазақ съезін шақыруды ұсынған соң, оны бірден қолдаған
Р.Мәрсеков ... ... ... ... ... атты ... жүздің баласы бас қосқан жиылысқа қандай сөз һәм қандай
мәселелерді салу ... ... ... сөз жер ... басталады… Дума
жиылысына әр халықтан сайланып депутаттар барады, жалғыз-ақ жиылыста бізден
барған депутат болмайды. Бұл да бір сөз ... ... ... ... жоқ. ... ... жалпы жұртқа теңдік табылады”, - делінген
аталмыш ... ... ... ... ... ... ... тұратын облыстарда жалпы қазақ съезінің қажеттігі жөнінде үгіт
жұмысы жүргізілуде. Бұл съезді ... ... ... ... ... Ж. ... ол осы съезді өткізу үшін ... ... ... өз ... ... ... 1913 ... тамыз-
қыркүйек айларында Орынбор қаласында өтуге тиіс. Съездге ... ... ... ... ... деген заңгер және Орал
облысының тұрғыны Б. Қаратаев бар. Екеуі Б.Сыртановқа шақыру ... ... бары ... ... ... Р.Мәрсековтың қоғамдық-саяси істердегі белсенділігі мен
қандай ... ... ... ... ... ... Р.Мәрсеков
1914 жылға дейін Ж.Сейдалин, Б.Қаратаевтардың саяси бағытында болса да,
жер ... ... 15 ... жер ... ... ... ... қарсы болған.
Ол жалпы қазақ съезін ұйымдастыру жөніндегі ... тез ... ... ... ... ... газетінің төңірегіне біріккен
Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсыновтар басқарған саяси бағыт ... ... ... ... Бұл ... ... өзі “Қазақ” ... ... сөз ... ... мақаласында мойындаған: “Айқап”
“Бас қосу” деп сөз бастады, оған қарсы “Қазақ” өз ойын ... ... ... әлі ... емес қой, ... ... қылмай баспамен сөйлесек
қайтеді деп сақтық айтты… Білгенге сөз ... ... ... ... ... ... ... болса, біз дайын деді. Онан артық тағы не
керек?”.
Міне, бұдан Р.Мәрсековтың қазақ ... ... ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатовтардың
қайраткерлігін, қоғамдық-саяси ... ... өте ... ... ... күрестің стратегиясы мен
тактикасын қабылдай отырып, жер ... де ... ... Жер ... “Айқапта”, “Қазақта” бірнеше мақалалар жарияланды.
“Қазақ қайтсе жерге ие болады? атты мақаласында жер ... ... ... ... ... ... халқы үшін маңызын жоғары
бағалаған.
Бірақ, ... ... ... мақаласында қазақ халқының дамуы үшін
бірден-бір жол ретінде эволюциялық ... ... ... ... өте қиын ... һәм тіршілік мәселесі”, - дейді
жәнеде заңгер ретінде “Далалық Ережедегі” 120-баптың ... ... ... ... ... ... газетінің 1916 жылғы 179
нөмірінде “Аға” қонысынан айрылған қазақ жайы, деп ... ... ... ...... – деген сөздің мағынасы не?
Мұнда “артылған жер” деп ... ... ... Бұл ... ... артатындығы анық болған жер деп ұғыну керек: өйткені ... ... ... – артылмасына кімнің көзі жетеді? Бұл ... кім? … Осы ... ... ... ... тауып берері жоқ.
Сонымен бірге Р.Мәрсеков отырықшы болудың жолын да ... ... 13-14 үй қала ... ... ... ... Біз мал өсіріп,
өскен халық бір күннің ішінде сол ата-бабамыздан келе ... ... ... жоқ. Бір жағынан мал шаруа, бір
жағынан диқаншылық екеуін де ... ... ... ... ... ... өлшем (15 десятина) бізге лайық емес.
3. Қазақтар жеке ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Қала болған уақытында қазақты орыс ... өз ... ... ... ... ... да ... болатұғын
болсын, бір қала болса да. /33/.
Р.Мәрсеков отырықшылықтың пайдалығын түсіндірді. Ол заңгер ретінде
“Далалық ... ... ... пен ... саясаттың бір-бірімен
астасып жатқандығын зерделей білді және сол тарихи кезеңде 15 ... күн көре ... ... ... ... ... ... лайық емес” деді. Бұл дәлелді пікірді ... ... ... ... қала ... ... Жақсы жеріне айналып, қалаңды
сал, мешітіңді орнат, мектеп, медресеңді аш, 15 ... қала ... күн көре ... ... десятинамен пікірталас болған болатын. «Айқап» журналы арқылы
Б.Қаратаев, ... 15 ... жер ... ... ... ... ... көшпелі қазақ 15 десятинадан жер алып,
отырықшы болғанымен, күн көре алмайтындықтарын көрегендікпен болжағандығын
1920-30 ... ... ... ... ... ... ... Мәрсеков 1916 жылғы маусым жарлығына байланысты қазақ
халқының көтерілуі тек ... қан ... ... еш нәрсеге
әкелмейтіндігіне көзі ... ... ... ... ... ... ісіне қарсы үгітте жүргізген.
Р.Мәрсековтің ... ... ең ... ... ... ... деп ... болады. Жалпы ақпан революциясынан кейін қазақ
зиядылары саясат майданында қатты белсенділік ... ... ... ... ... ... ... үкіметтің
Семейдегі облыстық Атқару Комитетінің президиумы мүшесі және ... ... ... ... ... ... мүшелерінің саны 46 адам ал олардың үшеуі
ғана ... ... ... ... Б.Сәрсенов, А.Қозыбағаров. /34/.
Семей қаласында 1917 жылы 26-наурызда Семей облысының ... ... ... және оның ... ... ... ... басқарған Қазақ комитетінің саяси белсенділігі нәтижесінде ... ... ... П ... 44 ... 11-і ... ұлтынан
енгізілді.
Семейде 1917 жылы 27 сәуірден 7 мамыр аралығында болып өткен облыстық
қазақ съезінде ... ... ... ... ... ... онда қазақ халқының отарлық жүйедегі ауыр халіне тоқталып, ақпан
революциясынан үлкен үміт ... және ... ... бірігу
қажеттілігін атап көрсетті.
Съезд ұйымдастыру комитетінің жұмысын өте жоғары бағалап, облыстық
Қазақ Комитетінің мүшесі ... ... ... ... ... ... басқа саяси ұйымдармен белсенді күрес жүргізді.
Делегаттар жиылысының 1917 жылғы 1 тамызындағы ... ... ... Р.Мәрсеков Зайсандағы қазақтар мен қазақтар ... ... ... етіп ... ... ... ... оларды әскери сотқа беруді талап еткен. ... ... ... облыстық сотының төрағасы ретінде “Сот ісін ұйымдастыру”
мәселесімен ... ... ... басқарған және Ресей
губернияларына негізделіп ... ... ... ... ... өзгерістер енгіздіріп, қазақтар арасында болатын істерді арнайы
қазақ соты қарауға тиіс деген ... ... ... ... ... жылы Р.Мәрсеков сол тарихи кезеңнің айнасына айналған “Сарыарқа”
газетінің негізін салып, алғашқы редакторы болды.
№ 5 Дала ... ... ... ... ... ... ... депутаттыққа сайлауға түсті. /35/.
1918 жылы 17 қантар Облыстық земство хиналысында облыстық ... ... ... ... Кеңес үкіметі мен большевизмді қабылдай алмаған және оған қарсы
ымырасыз күрес жүргізгендігін мына деректерден көреміз. “Мы ... и ... в том, что этой ... ... ... с ... властью)
нам удается временно оградить степь от большевистских экспериментов до той
поры, пока мы ... ... ... силу и ... ... в ... (из письма Време. Сиб. Правительству от 14
апреля 1919 года поповоду ареста И.Алимбекова подписали Габбасов, Сатпаев,
Марсеков). ... Р. ... ... ... Мәрсековтың қоғамдық-саяси және құқықтық ... ... ... қазақ қоғамының әлеуметтік-эконимикалық дамуы мен
тікелей байланысты болды. Оның ... сол ... ең ... сай мәселелерді шешуге ат салысуы, рухани ... ... ... ... қайраткерлерінің пікірлеріне үндесе дамыды. Бірақ
дегенменде, Райымжан Мәрсековтың ... ... ... ... ой ... ... атап ... жөн.
Ол Қазақстанның жалпы саяси, тарихи дамуына шолу жасай отырып , қазақ
халқының ... ... ... ... ... ... кіріп,
паналауын дұрыс саяси шешім ретінде бағалайды. Оның ойынша Ресей мемлекеті
қазақ ... ... ... ... ... сақтап қалған, өркендеп
өсуіне жағдайлар қосқан.
«Мемлекетіміздің, -деп жазды Райымжан Мәрсеков,-жан-жағынан ... ... ... ... қан ... ... ағп жатқанда, Россия
панасында тұрған қазақ халқы біздің бұл жасаған жиынымыздың асыл тегі.Аз да
болса мемелекет пайдасына істеген бір ... ... ... Қазақстанның Ресейдің ... ... ... ... отарлау саясатына ұшырағанына, оның ... ... ... ... ... ... Ол орыс
монархиясын қазақ халқын ұлттық езгіге салып басып-жаншуын, үркітіп-қорқыту
арқылы билік жүргізуін адам ... аяқ асты ... ... ... батыл
түрде сынаған қайраткер ретінде де танылады. Оның мына бір сөзінен -ақ көп
нәрсені аңғаруға болады: «Біз ... ... ... білмейміз, біздің
білгеніміз жүкметтен (самодержавиялық ... ... ... ... ... өкіметінің қазақ даласына енгізген әкімшілік
басқару жүесін, «бөліп ал да, билей бер» саясатын да қатаң сынға алады. ... ... өз ... елді ... ... ... әкімшілікпен
пен сот билігіне халықты таластыру сияқты айла, ... ... ... ... ... 1967-68 ... ... ережелер” енгізген
сайлау жүйесін қоғамдық санасы әлі патриархалдық – ... ... шыға ... қазақ қоғамына жасалған қиянат, оның тарихи дамуы
ескерілмей енгізілген жат құбылыс деп білген. Яғни, оның ... ... ... оның демократикалық мазмұнын түсінуге Рулық сананың
шырмауына маталған қазақ халқы ... ... ... ... ... қатынастардың жетістігі болып, табылатын бұл институт қазақ
қоғамындағы рулық қатынастарды одан ары ... бір ... ... ... ... деп ... “…Выборы по крайней мере при той
организаций, какая существует теперь, нетолько не ... ... ... знания людей, но еще вносить в нашу ... ... ... ... и ... ... ... за этот период времени? И мы знаем
не мало примеров обеднения киргизов и именно из-за сайлау. В ... ... не ... ... эти ... до ... шести тысячи рублей…волостные
управители, делая такие громадные ... ... ... ... поборы…
Таким образом, все стороны нашей ... ... ... ... – все они ... ... на себе тот гнет, который
налагает на них ... ... ... ... көнірегі ояу қазақ зия лылары сияқты
Ресей империясының қазақ қоғамына енгізген сот ... әділ сот ... ... ... де ... сынға алады. Оның пікірінше “халық соты”
деп аталатын орган адам ... ... гөрі ... ... пен
заңсыздыққа жол беріп, нағыз парақорлықты нық ... ... ... ... қойылған жүйе. Оның өз сөзімен айтқанда: “ В своей
деятельности наши ... ... как и наша ... ... и ... свои ... ... в ущерб интересам права и справедливости.
Не судьи для общества ... а ... для ... ... ... ... сорвать что-нибудь от ответчика и истца”./39/.
Байқап қарасақ, Райымжан Мәрсеков халық соттарының жағымсыз жоқтарын
Шоқан Уәлиханов, Абай ... ... ... ... Сейдалин сияқты
қайраткерлерідің қатарында ашына жазып, қатаң сынаумен болған.
Бірақ, ... ... ... ... ... әділеттілікті
нығайтудың жолын аталмыш ойшылдардан мүлдем басқаша, оқшау ой айту ... ... ... Атап ... ол сот ... ... жолға қоймауын,
онда бассыздық пен заңсыздықтың жайлап кетуінің негізгі себебін – қазақ
қоғамында ... ... ... ... ... Оның қабылданған
кодекстің болмауына байланысты судьялар істі ... ... ... ... құқық нормаларына сүйенбестен үкім шығаруды ... Бұл ... ... Мәрсековтың тұжырымы бойынша қоғамның даму
заңдылығына, әдеттік құқықнормаларының әлеуметтік тәжірибеден артта қалып
қоюына, олардың жаңа ... келе ... ... ... дәрменсіздігіне байланысты заңдылықтар. Ол былай дейді: “…наши
киргизы теперь переживают ту самую стадию развития, при ... ... не ... ... ... ... К ... еще нужно
добавить, что масса биев не знает существующих ... ... ... отжило свой и в замень их ничего нового не создано. Вот
почему и нам приходится слышать, что ... ... дела не по ... ... же тогда основывают свои решения? Ни на чем-иначе говоря, сами ... ... по ... Очевидно, что такое положение вещей дальше не
мыслимо, и для руководства в решениях дел суду ... ... без ... не ... правильно отправлять своих функций”. Яғни, Райымжан Мәрсеков
сот жүйесіндегі қалыптасқан жағымсыз ахуалдарды жетілдіру үшін ... ... ... ... ... ... жедел түрде іске асыру
қажеттігін көре білген. Себебі, бір жүйеге түсірілмеген, заман талабына сай
келмейтін құқық ... іс ... ... ... ... ... ... көзі екенін түсінген. XIX ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... ... ... ... мен жергілікті әкімшіліктегі лауазым иелері қара бастарының
қамы үшін тиімді пайдаланып, ... ... ... ... ... одан ... отарлық аппараттық тепкінің астында ұстаған.
Демек, Райымжан Мәрсеков арнайы кодекс қабылдау арқылы осындай әрекеттерге
тосқаыл қою ... ... Ол ... жасауды патша өкіметінің
аппаратына емес, халық ... ... заң ... атақты би,
шешендердің құзырына берілуін, тек сонда ғана кодекстің тиімді болатынын
айтып былай деген: «При составлении ... ... ... в этой ... ... как ... бий, так и те, ... ... ... юридических обычаев и вообще за толковыз людей для ... тех или иных ... и ... ... ... ... ... күйзеліске ұшырауын, әл-
ауқатының төмен болуы, әсіресе дүниежүзілік өркениет пен ... ... ... ... оның тәуелсіздігінің жоқтығымен тікелей
байланыстырады. Заңгердің ... ... ... ... ... санатында
еш уақытта бостандық пен құқықтық ... жете ... ... ... өсіп, саяси билікті өз қолына алмайынша оның отарлық ... ... ... екенін Райымжан Мәрсеков дүниежүзілік мемлекеттердің
даму тарихын талдау жасап, ... ... өте ... ... Ол қазақ
халқының саяси, экономикалық, рухани, этникалық дамуына әртүрлі шектеулер
мен тосқауылдар қойып, отаулардың бар ... ... ... ... ... ... ... алып, былай деп жазды: “ ... ... ... ерік бергендері бар, болмаса аз, яки ... ... бар. ... ... ... ... ісі ... басып, байлығы
артып, өнерпаздары көбейіп барады, ерік бермесе ... ... ... ілгері басқан аяғы кері кетіп жатыр. Толық ерік деген ... ... ... әр турадан сөйлесуге, жазуға, мәжілістер жасап, ... бас ... ... ... ол ... ... ... қысымшылық
болмаса, бұлай сөйледің, бұлй жаздың деп жаза салынбаса һәм жаза ... де ... ... ... ... жұрт қауіпсіз, ойындағы ойын түгел
айып, оңды оң, терісті теріс деп түсінеді. Оның үстіне мектеп, ... ... ... ... болса, басқа керекті нәрселерге қарсы бөгет
болмай жол ашық ... ... тез ... таралып, өз керегін өзі ... ... ... бірі Япон болып тұр. 40-50 жыл бұрын мұның аты
естілгенде жұрт емес еді, аралда ... неше ... ... біріне-бірі
жанжал қылып, біріне-бірі көнбеген халық еді. Енді сол ... ... ... толық бергендіктен осы күнгі дәрежеге жетті, дүниежүзінде
бірінші қатарға кірді. /40/. Байқап қарасақ, Райымжан Мәрсековтың ... да ... ... ... ... билік алмай экономикалық жағынан
дамуы екі талай.
Сонымен қатар, Райымжан ... ... ... дейінгі мерзімде
қалыптасқан саяси-құқықтық ой-пікірде алғашқылардың бірі болып, қайраткер
Барлыбек Сыртанов сияқты, Чил Монтаскьенің билікті бөлу ... ... ... ... ... ... ең ... талаптарына
жатқызады. Билікті бөлмейтін мемлекеттерде тоталитарлық саяси билік орнап,
адам құқы аяққа тапталары және ... ... ... ... ... жайында ол былай деп жазды: “…бір кісінің басында ... ... ауыл ... сияқты болып, қай жерінен құлақ шығарса да ерікті
болып кетер еді; ... бір адам өзі заң ... ... өзі оны ... өзі ... ... ол хайсыз болады. Өзінің ыңғайына қарап
низамды (заңды -С.Ө. ) өзгерте беруге ықтимал. Ол ... ... ... ... ... бір заңға үйреніп тұрғанда тағы жаңасышығып, жұрт
низамның қуатына, бір ... ... сене ... ұшырайды. Егер де
низам шығарушы бір басқа болып, ал низамдарды ... ... ... ... әлгі ... онда ... ... күнгі талаптармен
ұштасып жатқан жоқ па?
Халық атынан билік жүргізетін өкіметтің өз ... ... ... орындауы мен жалпы жауаптылығын Райымжан Мәрсеков демократиялық
мемлекет құрудың ... ... ... ... ... ... оның ... үшін қызмет ету негізгі талап. Олай ... ... ... өкіметті, мемлекет басшысын саяси биліктен тайдыруға
құқылы. “Әмір иесінің, - деп атап көрсетті Райымжан ... - ... һәм бар: ... жұрты, жер, суын сыртқы жаудан сақтап қорғауға,
халық арасын тыныштап, ... ... ... ... ... ... ... міндеті һәм әрбір адам өзінің басын бәле-жаладан, мүмкін болса
талаудан ... әмір иесі һәм оның ... ... ұлт пайдасын ойлап,
мұқтаж-мұңын біліп, қайғысын қайғыруға тиісті болып шығады”. /41/.
Бұл жерде Райымжан Мәрсеков ... ... ... өз сөзімен бергені анық байқады. Онда былай деп ...... ... ... ... все люди ... равными и все они
одарены своими создателем ... ... ... к ... принадлежат; жизнь, свобода и стремление к счастью. Для обеспечения
этих прав учреждены ... ... ... ... ... власть из согласия управляемых. Если же данная правительства
становится гибельной для этой ... то ... ... ... изменить или
уничтожить ее и учредить новое правительство, основанное на ... и с ... ... ... ... по ... ... народа,
всего более могут способствовать его безопасности и счастью”.
Райымжан ... ... заң, ... ... ... болып
мемлекет және құқық теориясының мәселелерін жазған қайраткер. Ол ... ... ... ... ... ... ... “Патшалық” деп
аталатын мақаласында ... шығу ... оның ... ... ... еді. Атап ... Райымжан Мәрсеков мемлекеттің пайда
болуын өндірістің қоғамдық қатынастардың дамуы ... ... ... ... ... ... туындайтын құбылыс деп ... ... - деп ... Райымжан Мәрсеков, - патшалық ұлғайып, халық
көбейіп, тіршілік болса, өзгерген соң бір адамның ... іс ... ... ... ... ... ... телеграф, телефон, телеграф
дегендер, фабрика, ... жоқ еді, ... ... ... еді, ... ... соң соғыс реті өзгерді, жұмыс болса көбейді, ... ... ... ... ... ... болысын, биін патшалар өздеріне
ақылшы, көмекші алатын болды, бұрын соғысқа өздері әскер бастап ... енді ... басы ... болды, билік айтуға билер сайлады, әрбір
істі тексеруге лайықты кісілерді сайлайтын болды”. /42/. Осылай ... ... яғни ұзақ даму ... пайда болғанын көрсете келе,
ол жалпы мемлекеттің ... мына ... ...... ... соң,
халықтың мекен қылып, жайлап жүретін жері, суы болады. Жері, суы бар болса,
өзінің билігі, өз тізгіні өзінде болған, әмір ... ... ... ... ... ... ... Бұл анықтама, әрине, осы ... ... ... ... ... ... барлық нышандарын қамтымайды,
бірақ оның өте күрделі және ... ... ... ... ... қалам тартып, өз тарапынан ... ... ... ... ... Райымжан Мәрсековың мемлекет туралы анықтамасындағы ең
негізгі ұғым - әрбір этнос белгілі бір территориялық ... өз ... ... ... ... ... ие ... саяды.
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы Қазақстанда
дамыған саяси – құқықтық ой-пікірде ... ең ... ... ... әйел ... ... орын алды. Шоқан Уәлиханов, ... ... ... Бақытжан Қаратаев, Жанша Сейдалин, Барлыбек Сыртанов,
Ғұмар Қарашев сияқты қазақ зиялылары өркениетті ел ... ... ... әйел ... ... Олардың барлығы көп әйел
алушылық, қызды малға сату, ... неке қыю ... ... ... ... ... қарсы болғандары белгілі.
Райымжан Мәрсеков бұл мәселеге өзгеше көзқараспен қарады. Ол ... ... ... ... ... ... ... қараламай,
әйел құқының аяққа тапталатынына күмән келтіре отырып, оның құқы ... ... ... ... ... тиек ... 1899 жылы “Дала уәлаяты
газетінің” 1-ші санында “В.М.” деген бүркеншек атпен “Әйел” атты ... ... ... ... деп ... еді: “…Қыр ... ... ... ерге ... соң ... ... кетіп, байының не
қылғанымен кетеді, қарсы сөз айтуға әй, қуаты болмай. ... мал ... ... өзінің бір мүлкі сияқты көреді…Тілін алмаса … ... ... ... жалғыз жұмыскер .. қазақ әйелінің басында ешбір билік жоқ
екені содан белгілі… Қазақтар өздері жасынан әйелді күң ... ... ... ... ... осы ... ... Райымжан Мәрсеков
мүлдем келіспей, оның тұрмыстағы қалі ... ... емес ... келе, әйел бостандығы туралы өз пікірін білдіреді. Бұл жерде атап
көрсететін бір ерекшелік: Райымжан ... әйел ... оның ... қоғамда алатын орына қазақ этносының дүние таными тұрғысынан баға
беріп, дәстүрлік әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... қоғамындағы құқықтық жағдайын көшпелі өмір ... ...... жемісі ретінде таниды. Ол былай деп жазды:
“Әйел” деген статьяны жазған адамның қазақ ... ... ... ... жауап қайырмай тұра алмаймын… Рас-ақ біздің … ... ... ... арасында үй шаруасын үйренумен өтеді…
Қазақ әйелінің басынан билік ... ... ... көбі ... ... ... кетеді. Ері үй жамағатының бастығы… шаруа тұрмыс-
жүрісінің көбін-ақ қатынымен ақылдасып істейді. Қырда ... ... ... ... билейтін үйлер көп жолығады… Ері қатынын адам ... ... ... екені мынадан белгілі; бала жоқ ... бала үшін ... ... келгенде қырда ері қатынан рұқсат сұрайды”. /43/.
Бұл ... ... ... жалпы шығыс, мұсылман халықтардың ғасырлар
қойнауынан дәстүрлік психология болып қалыптасқан ислам факторымен бірге
көшпелі қоғамның әдет-ғұрпын да ... ... ... ... ... құқын көшпелі салт ... ... ... біріңғайлықжасау
Евроцентристік көзқарастың жемісі ... ... ... сол ... анық байқаған және онымен ешбір келіспеген.
Райымжан Мәрсеков қазақ қоғамы дамуындағы саяси, әлеуметтік және
құқықтық ... ғана ... ... ... ... қатар әдебиет
теориясын зерттеуге де үлкен үлес қосқан ... Ол ... ... ... ... ... кезеңде, тұңғыштардың бірі болып талдап,
мазмұнын айқындады. “Қазақша қысқасын айтсақ, - деп атап көрсетті Райымжан
Мәрсеков, - ... ... ... ... ... ... мың сөздің сырты
шырайлы, сынды болып, іші мағыналы, ойлы ... ... ол ... ... Өлең, жыр, мақал, жұмбақ, ертегі, хикая бар жас ... ... қай ... ... да қайсысында мағына бар: халықтың
ойлаған ойын, пікірін білдіретін, мұңын, мұқтажын көрсететін осы ... ... ... ... ... ... салты. Бәрі сонда көрініп
тұрады” Ол әдебиет ұғымы мен мазмұны ... осы ... ... ... ... әдебиетінің қалыптасуы мен дамуын үш кезеңге бөліп қарайды.
Біріншісі – жазба әдебиеті ... ... ...... ... пайда
болған кезең және үшінші дәуірі – Абай ... ... ... ... ұлы ... әдебиетті дамытуға қосқан өлшеусіз
үлесін өте ... ... сөз ... ... ... ... былай деген: “… әдебиетіміз төмендеп, тіл ... ... ... уақытта сыртына өң беріп, ішіне жан кіргізіп, сөз ... ... Абай ... ... бәрі һәм одан үлгі ... кейінгі жастарымыздың
ждахатымен әдебиетіміз түзу жолға түсті. Енді мұнан ... сөз ... өлең ... байқалып, өзге жұрттарда қандай болса, бізде сондай
болар…”. /44/. Байқап қарасақ, Райымжан Мәрсеков әдебиет ... ... ... ... ... көксейді және сол арқылы қазақ
халқының әлемдік деңгейде танылуын арман етеді. Отанға деген сүйіспеншілік,
патриотизм деген осы емес ... ... ... ой ... мен саяси көзқарастарының
түйіні – қазақ халқының енжарлықтан, рулық ішкі ... ... ... ... ... ... көрінуі болды. Ол
үшін қолдан келген барлық ... ... ... ... ... саяси, экономикалық даму тәжірибелерін қазақ ... ... ... ... ояту ... туралы көз ойын былайша қорытады:
“ Мынадай тарылып бара жатқан заманда тіршілігімізді ойлап, бәріміз боп
жоғымызды, кем ... ... өзге ... ... ... ... Не ... бар, аларлық үлгі бар ма, не өнерлері бәрі ескеріліп
жазылар…”
XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басы ... ... ... ... ... өміріне қызу араласа бастаған кезі. Қазақ қауымының отаршыл
Ресей империясынан жасқанбай, өз саяси ... ... ... ... де осы тұс. Бұл бір топ алаш азаматын саяси аренаға ... ... ... ... ... ... заңгер ретінде көрінуін сөз етеміз.
Райымжан Мәрсеков 1905 жылы 30-наурызда Орыс География ... ... ... ... ... ... Райымжан қазақ
өлкесіндегі басқару ... ... ... ... мен ... сайлау,
төте сайлауын енгізу жөнінде ұсыныс жасайды.
Революцияға дейін ол 1908 жылдан Омбы ... ... ... Ол ... қазақ жұртына қатысты істерді өз қолымен қарап, сот
қазыларының әділ үкім шығаруына ат салысады.
Сот ісіне түскен арыздардың ... жер ... мал, ... дауы ... кісі ... ... шенеуніктеріне, жер өлшеушілерге қарсылық,
орыс пен қазақ арасындағы кикілжіңдерге қатысты да істер ... ... ... істі ... ... жазықсыз адамдарды қорғаған. Сондықтан,
көбіне жазықсыз істі ... ... сот ... ... өздеріне
жәрдем беруін сұраған. Мәселен, Мұстақым Молдыбаевтың «Айқап» журналына
жазған мына бір шағын мақаласында ... деп ... еді: ... ... ... мырза Марсеков үй-ішімен Семипалат ... ... ... ... ... ғадетін білуі үстіне мұсылманша да
білікті кісі ... ... ... ... бек ... кісі
болар деп үміт етеді. Жұрттың көбі орысша білмегендіктен, адвокаттарға
бірер ісі түсе қалса, өзінің ісін ... ... азап ... еді. ... ... ... пайдасы тиер деп ойлаймыз»./45/.
Райымжанның өзі де елде болып жатқан жағдайға ашық ... ... ... ұшын ... ... Ол ... ... газетінде жарияланған бір
мақаласында : «Осындай сорлыларға көмек беріп, ақыл тауып ... ... сөз ... ... ... ... көз жасына біреу қуаныш қылып,
құрулы тұрған ұясын бұзып, онан мал ... ... мал ... ... кім де болса қалың ойға қаларлық бір іс.
Адалдық бітіп, кісілік таусылып, нашарлар теңдікке жетпей, малы ... ... ие ... ... ... қазақ ұшырап тұр.
Өстіп отырған жұрт, осындай залымдыққа душар болып, ақыл таба алмай
сондалған ел қайтіп күнін көрер, ... ел ... ... ... ... басқызу, адам қылу сендерден
болмаса, қырдағы жақсы деген "жақсы"- лардан үміт аз. ... ... ... ... өнер ... адал ... ... қазақ көңіл қойып
талаптандырса, көзі ашылар еді, сонда ... ел ... еді» ... ... патша үкіметінің саясатын әшкерелеп, ... ... ... жасаушылыққа қарсы шығады. Ол 1917 жылға
дейін патша үкіметінің ... ... ... ... «отарлау»,
«қоныстандыру», «орыстандыру» саясатына қарсы шыққан қазақтың белді
азаматтары Ахмет ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста болып , олардың «Қазақ» газеті, «Айқап»
журналына жарияланған ... ... ... ... ... өз ойын да ... салып отырған. Жаһаншы ... ... ... «бас ... ... «сиез шақырайық» деген ойын Райымжан
да құп алған. Ол ... ... ... «Әр дуаннан ел
адамдары бір адамдары бір жерге жиналып, жиналыс өткізсе» ... ... ... ... ... деген бастамасы қазақ зиялылары
Б.Қаратайев, Ә.Бөкейханов, Б.Сыртанов, М.Сералин, С.Лапинге үлкен ой салып,
олар осы мәселе төңірегіндегі ой – ... ... ... ... ... өзін көп ... ... танытады. Ол әдебиет,
тарих, заң, саясат салаларындағы қабілеттілігімен көзге бірден ... ... ... ... ... беруге қабілетті жан еді. ... ... ... ... ... ... мақалалары куә.
Мәселен, ол 1915 жылы 13-ақпанда Семейдегі саудагерлер клубында ... ... мен ... ... ... жатқан қазақ
жаралылары мен мұхтаж оқушыларға ... ... ... әдеби кешінде
қазақ әдебиеті туралы баяндама жасайды. «Бұл күнге шейін кітапша айтқанда
әдебиет кеші деп ... ... ... ... ... ізгі іске
жасалуының қазақ ортасында бұл тұңғышы да ... деп ... ол ... ... ... ... отырғанын және неліктен
«әдебиет кеші» деп аталғанын түсіндіреді. Ол «әдебиет» деген сөздің өзіне
кең түрде талдау ... оның ... ... ... арқылы халықтың
ежелден келе жатқан мұң-мұқтажын, халықтың ойлаған ойын, пікірін олардың
салт-дәстүрі, қалпын білуге, үйренуге ... кең ... ... ... әдебиетін үш дәуірге бөліп көрсетуге тырысады. «Бірінші
дәуірі ежелгі замандағы қазақ арасында жазу таралмай тұрғандағы кез; екінші
дәуірі жазудың халық ... ... ... ... Абай ... бері
қарай қазақ әдебиетінің үшінші дәуірі басталды»- деп әр ... ... ... ... сол ... өмір сүрген ақын, жыршы,
күйшілер жөнінде сөз етеді.
Райымжан ұлы Абайды әдебиет саласының данышпаны, оның ... ... ... ... ... көркейтіп, көгертіп, түрлендіріп, сөз
қадірі кетіп бара жатқан уақытта сыртына оң ... ... хан ... ... ... осы Абай ... Ол Абай ... жырларын асқақтатып биікке
көтерді. Осы кешке қатысушыларға ... ... Абай мен ... ... ... қажаттігін баса айтады.
Ән мен күйге бөленген бұл кешке Жүсіпбек Аймауытов та ... ... ... ... ... айтысын Біржанның өзіндей болып шырқайды.
Қазақ халқының бірден- бір шешімін таппаған мәселері жер, тіл, дін
мәселелері еді. ... да осы ... ... ... Ол ... ... ... сияқты мемлекеттік Думаға қатыспаса да патша
үкіметінің қанаушылық биллігіне, отарлау ... ... ... ... ... ... ісін ... саясатының кемшіліктерін, кертартпа
сипатын сынға алады. Осыған катысты ойларын «Қазақ» ... мен ... ... көпшілік талқысына салады.
Ол ата қонысынан айырылып, барарға жер, басарға тауы ... дал ... ... өз ... ... Әсіресе, Семей облысы, Павлодар уезі
Басқұдық елінде 299 үйлі ... ... ... ... ... ... болып,
сол жер үшін үй басына бар-жоғы қырық сом ақша ... ... ... ... ... етіп ... ол «Қазақ» газетіне ашына жазады./46/. Заңгер
ретінде қазақ жеріне түк ... ... ... ... жарлықтарын
мінейді. Өзінің «Қазақ қайтсе жерге ие ... ... ... ... ... ұсақ- ұсақ болыстарға бөліп, жердің бәрін мемлекет
меншігіне алып ... осы ... ... ... ... қалу ... ... «... Талай кісілер Петербургке шейін барып қайтып жүр, бірақ
соның бірде-біреуі жерді қалдыра ... жүр. ... олар ... ... тауып
іздей алмаған шығар»,- деп жазады. Ол патша шенеуніктерінің қазақ ... ... ... әрекеттері, жағымсыз істерін сынап, әшкерелейді.
Үкіметтің «артық» деп тапқан жерлерін көрмей тұрғанын, ... деп ... ... ... ... ... деп, ... артық жер жоқ екенін
баса көрсетеді.
«Осы уақытта қазақ жұртының бар жер-суы ... ... ... ол ... ... ... ... отыр. Был іс қалай?... Руссияда
неше жүз мың тақта жерге ие болған адамдар бар, ... жері де ... бәрі де бос тұр; ... аса ... халық симастай болған жоқ
еді ғой», - деп патша заңының қазақтар үшін жөнсіз жүргізіліп отырғанына
наза ... ... ... жерінің қазақ қолынан кетіп бара жатқанына
күйінеді. Жер туралы қалай да болса біреулермен кеңесіп, бір ... ... ... отырсақ, біз бұл турада біреулермен кеңесіп, хал- жағдайымызды
ойлап, бұл жер жұмысының турасында қолды біріктіріп іс қылу ... ... ... ... жатқан жағдайларды үнемі қадағалап
отырған. Ол қазақ қауымын сол шет ... ... ... оқиғалармен хабардар
еткен. Әсірісе, Америка, Англия, Франция сияқты алдыңғы қатарлы ... ... ... ... ... ... ... сияқы елдердің өз
тәуелсіздігі үшін күрес жүргізіп жатқандығын оқырман қауымға жеткізеді.
1917 жылы Райымжан «Сарыарқа» ... ... ... ... Ол бастапқы кезде газеттің редакторлық ... ... ... ... Райымжан Мәрсеков 1917 жылы Семейдегі қазақ
облыстық комитетінің төрағасы қызметін, ал 1919 жылдың ... ... ... жер басқармасының төрағасы қызметін ... ... ... ... мен ... ... белсене
араласады. Алаш съезіне ол Семей облысының №5 округы бойынша сайланған.
Ж.Ақбаев пен Ә. ... та ... осы ... ... Мәрсеков 1917 жылы 27-сәуір мен ... ... ... ... ... ... Бұл ... қатысуға облыстық бес уезінен
200-ге тарта ... ... еді. ... ... оның ... ... ... ұйымдастыру комитетінің төрағасы Райымжанға ... ... ... ... ... ... Ақбаев, ал оған серіктікке Х.
Ғабасов, Р. Мәрсеков, М. Боштаев, Б.Сәрсенов, ал хатшылық ... Ы. ... М. ... Ш. ... ... Сиезге әйелдер
комитетінен Нәзипа Құлжанова қатысады. Осы өткен съезде 20 ... жоба ... ... ... ішіндегі ең ... ... ... ашу, дін, жер, сот, әйел ... жалпы қазақ
съезін шақыру сияқты мәселелер еді. Съезде жаңа 20 мүше мен 10 ... ... ... ... ... құрылады. Райымжан Мәрсеков
та осы комитеттің мүшесі болып сайланады. /48/.
Семей облыстық жер басқармасының ... ... ... кезде
жергілікті халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... «Мейер»
фирмасымен бітім жасауға жібереді. Бітімнің мақсаты облыстағы шикізатты
халыққа қажетті 15 мың сом тауармен ... ... 1922 ... ол ... ... ... комитетінің ақпарат-
нұсқаушы бөлімінде инспектор-тексеруші қызметін атқарады.
Райымжан Мәрсекұлы Кеңес өкіметінің жүргізіп отырған кейбір саясатымен
келіспейді. Мәселен, ол жеке ісіне ... ... ... Қазақ
республикасында Федерацияның мүшесі болса да сауда келісім шартын жасауға
құқық ... ал ... ... ... ... ... ашық ... партиясының мүшесі ретінде берілген хабарлардан ... ... ... Мәрсеков присяжный поверенный. Қазір Семей
облысының Қазақ комитетінде ағза хән обласной соттың ... ... ... ... ... ... ісіне кірісіп жүрген адвокат
Райымжан» делінген. /49/.
Кейін «Алаш» партиясы Кеңес үкіметін ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін құрбаны болады.
Ресей үкіметінің жүгенсіз саясатын сынға алып, ... ... ... ... ... ... ... еткен асыл азаматтарымыздың
тарихта алатын орны ерекше. Сондықтан оның артынан қадырған ... ... ... еңбектері ұшан теңіз болғандықтан осы қырынан көп ... ... ... ... ... ... - қаламын қару еткен қайраткер
XX ғасырдың бас кезінде ... ... ... ұйтқысы болып,
патша үкіметінің отарлау, қоныстандыру, орыстандыру саясатына қарсы шығып,
азаматтық жолында ... ... бірі – ... ... ... Ол ... ... қазақ халқының бостандығы мен ... ... ... 1902 жылы ... ... заң
факультетін бітіргеннен соң Семей округтік сотында 1907 ... ... ... ... лауазымында қызмет атқарды. Ал, 1907-1908
жылдар аралығында Тобыл өлкелік сотында жұмыс істейді. 1908 жылы Райымжан
Омбы сот ... ... Омбы ... ... 1912 жылға дейін
адвокатура саласында қызмет атқарады. Заң саласындағы білікті маман ретінде
танылған Райымжан қызметін ... Ол ... ... А. ... ... М. ... Х. ... Н. Құлжанов, К. Төгісовтармен тығыз
байланыста болып, патша үкіметінің отарлау саясатын ... ... ... ... ... көзқарасының қалыптасуына Ресейде
болып жатқан үкіметке қарсы бой көтерулер әсер ... Өзі де ... ... ... ... ... ... қатаң
бақылауына ілігеді. Үлкен қиындықтармен ізденіп жүріп қайтадан университет
қабырғасына қабылданып, оқуды ... ... ... ірі ... ... бола тұра ... публицистика саласында көп қызмет атқарды. Райымжан Мәрсеков
тарихшы, журналист, ағартушы ретінде халық арасында таныла ... ... ... ... ... ... Оның
ең алғашқы «Сайлау һәм оның ақырғы ... атты ... ... ... орыс және қазақ тілдерінде Омбыда шығып тұрған. «Дала уалаяты
газетінің» ... ... ... ... Бұл ... «Әйел деген
статья турасынан» (1899), «Қазақ билерінің тексерілуі» (1900), «Ауылдан
бір ауылға шықпақ турасынан» (1900), ... ... (1900) және ... тақырыптардағы мақалалары жарияланады. Газетте қазақша мақаланың
орысша ... да ... ... ... өз ... сол ... ... мәселелерін көреуге
тырысты.
«Сайлау һәм оның ақырғы залалы» мақаласында қазақ даласында сайлау
кезіндегі ... ... ... ... үшін ... бар ... шашқан
қазақ бай- болыстарының жағымсыз қылықтарын, келеңсіз жағдайларды ашып
көрсетіп, бұл саладағы жұмыстарды ... ... ... ... ... мақсат етеді.
Қазақ қоғмындағы қыздар мен әйелдер мәселесі де Райымжанның назарынан
тыс қалған жоқ. «Қыз байғұстардың ... ... ... ... ... ... ... көз жасына ешкім қарамайды. Олардан да ... ... ... деп , қазақ қыздарының аянышты тағдырын ... ... ... Жас ... әйел ... әйел ... шалдарға
еріксіз кетіп жатқанын қынжыла баяндайды.
1901 жылы ... ... ... ... ... ... мен ... деген көлемді мақаласын жариялады.
1902 жылы Орыс География қоғамы Батыс Сібір бөлімінің ... ... оның осы ... өте маңызды, құнды еңбек деп танып, бөлімше
кітапханасының каталогына енгізеді.
Райымжанның көзғарасының қалыптасуына қазақ қоғамындағы ... ... ... әсер ... Оның мақалалары заң, тарих, ... ... ... ... өз мақалаларының біразын «Р.М.», «РОМ»,
«Найман» деген сияқты бүркеніш есімдермен жариялады. Негізінде ... ... ... ... ... Ол ... ... ой қозғап жатса да, ... ... ... ... ... қамын, болашағын ойлап, отаршыл жүйеге қарсы жазған
мақалалары «Айқап» журналы, «Қазақ», «Сарыарқа», ... ... ... т.б. газеттерде жарияланды./51/.
XX ғасырдағы қазақ зиялыларын толғандырған жер мәселесі Райымжанға да
қатты әсер етті. Ол осы мәселеге қатысты. «Жер ... ... ... ие ... «Ата қонысынан айырылған қазақ жайы» сияқты еңбктерін
баспасөз бетіне жариялап, Столыпиннің ... ... ... Жер мәселесін
«Айқап» журналы арқылы қауым жұрттың талқысына салады. Қазақ жерінің
тарылып, суы мол, ... ... ... ... ... ... олардың тоқтаусыз қазақ даласына ағылуы жанына қатты батады. «Осы
уақытта қазақтардың бар жер-суы Русианың қазынасына көшті, енді ол ... ... ... отыр. Бұл іс қалай? ... Русиада неше мың тақта
жерге ие ... ... бар, ... жері де бар, олардың бәрі де бос тұр;
Патшалыққа аса қажет болғанда соларды алуға жөні бар. Бірақ, ... ... ... ... ... жоқ еді ғой, ... қазақ жеріне ғана қарап
қалған жоқ еді ... деп ... ... ... үшін ... жүргізіліп
отырғанына ашынады. «Біреулермен кеңесіп, хал ... ... ... іс ... ... баса көрсетеді.
Райымжан қазақ шаруаларының отырықшы өмір сүруіне қарсы болған жоқ.
Алайда ол көшпенділіктен бірден отырықшылыққа айналудың өте қиын ... ... ... отарлауынан жерді аман сақтап қалу үшін «отырықшы
өмірге көшу» керек деп, орыс әкімдерінің ... ... ... ... ... ... ... ғылым-білімді насихаттауға қалақты
үлес қосты. Оқу-ағарту ісіне айрықша көңіл бөлген ол қазақ жастарына оқу
үшін қаржылай ... ... ... ... оқу ... ... ... деп санады. 1917 жылы «Сарыарқа» газетінің 10-санында ... ... атты ... «Бұл ... ғылым заманы, ғылымсыз
халық-қарусыз адам, екеуі де кемтар» деп жастарға білім мен ... ... баса ... ... орнағаннан кейін Райымжан қазақ зиялыларының ... ... ... ... ... ... Осы «Алаштың» органы болған
«Сарыарқа» ... 1917 ... 15 ... ... ... тұрды. Газеттің
редакторлық қызметін алаш қайраткерлері Халел Ғаббасұлы, Имам Әлімбекұлы,
Райымжан Марсеков ... ... Бұл ... ... ... ... ... ойлы ағартушылық бағытты жақтаушылар, патша үкіметінің
отаршыл езгісіне ... ... ... ... ... және ... көп күш жұмсаған азаматтар еді. «Сарыарқа» газетіне ерекше ... ... ... ... елде ... жатқан жағдайларды көрсететін
мақалалар жарияланды. Газетте Алаш қозғалысы, ... ... ... ... ... көрді. С. Сейфуллин «Семейде шыққан ... ... тілі ... деп ... ... » газетінде
Райымжанның «Заң жобасына даярлайтын комиссия», «Көпшілдердің кесірі шет
мемлекеттердегі ... ... ... ғылым» және т.б. мақалалары
басылды. Райымжан ... ... ... ... ... ... қазақ халқына қандай да бір пайда келтіруді
көздеді. Әлбетте, оны ... ... ... ... ... ... ... жөн.
3.2 Р.Мәрсековтың мақалалары мен мұрағат ... ... ... ие болады?
Қазақ халқының қайтсе, ... ие ... ... турасында "Айқап"
журналында һәркім һәр туралы сөз жазды: Біреудің ... қала салу ... ... ... қала салудың кажеті жоқ, іздену керек жете ізденсе,
жерді ұлық ... ... ... деп.
Бізге қалай қылса, пайдалы болуын ойлағанда кімде-кім не ой ... ... ... не ... ... ойын ... деп табады, соны білгізу
керек. Казақ халқын жер турасында ... ... ... Талай кісілер
Петербургке шейін барып қайтып жүр, ... ... ... ... ... жүр. ... олар ... жолын тауып іздей алмаған шығар? Жөн-жосығын
тауып іздеп жүр ме, таппай іздеп жүр ме, ол ... ... қоя ... басқаша сөйлейік. Бізге жерімізді, суымызды қалдыратұғын ұлық екен,
ол ұлық қалай ... де, ... ... ғана ма ... жоқ еркінде емес пе?
Осыны кеңес қылалық.
Бүл турада ұлық көңіліне не келсе, соны істейді ... ... ... ... ... бір ... үш ... халық өсіп қосылып түрады, екі
жылда барлық қазақтың ... ... ... ... жыл ... ... ... бірнеше жылдан соң бұрынғы мекен қылып жүрген жерлері ... ауыл ... ... ... жан ... ... қиын болады. Соның үшін
халықтың артығын басқа жерге көшіріп, жаңадан жер тауып бермесе болмайды.
Бүл міндет ... ... ... ... ... ... ... мойнында
болады.
Қазақтың барлық жері низам бойынша қазынаның мүлкі, ол низам шықкалы
қырық жылдан ... ... ... ... ... оны ескермеді, артылып, жыл
сайын көбейіп жатқан мужикті ұлық қайда кояды. Жер ... ... ... бұл ... хүкімет казақ жеріне мужик жіберіп жатыр.
Русияда патшаға ... жер аз, ескі ... да ... жер ... көп ... бар ... ... қазына сатып алып
мужикке бермесе, қолдарынан ықтиярсыз алып беруге, ... баға ... ... ... ол бұл ... ... болды.
Қазак, халқының барлык, жері қазыналық болған себепті біздіңде ... Жер ... ... ... жіберме деуге, жалғыз-ақ біздің
айтуымызга сияды: "Біз дағы патшаға бағынған халык, Біз баяғыда бір ... ... бір ... ақ патшадан елшілер келіп, бізі е қараңдар
деп қол салғанда, біз ақ ... ... ... көп, халықты
тыныштықпенен билейді, кеңшілге мол деп қараған жұрт едік оқ ... ... бар ... Енді ... іске ... қылып көз жасымызға
қалуға лайық па?" - деп.
Бірақ біздің қазақ аз елдің алты ауыз болған ... ... ... ... өз ... келмейтұғындай көреді де, бар мақсұды болыс
болып елге ... ... би ... жұрт ... олжа табу ... Кіл ... ... менен ел жақсылары дегендеріміздің жұмысы болмайтұғын заманға
ұшырадық. Жер турасында түскен іс ... ... ... ... ... қылу жоқ. Жері мужикке кетсе, оған салы суға ... жер ... жөн ... яки ... ... елге ел ... жер ... оған жатып жағаласады.
Ойлап тұрсақ, бізге бүл турада біреуменен бірек кеңесіп, ... ... бұл жер ... ... ... біріктіріп іс қылу
ксрек.
Русия мемлекетінің күншығысында жері сегіз мың шақырым бойы шекаралас
Қытай жүрты жатыр. Кіл ... одан көп ... жоқ, саны ... ... үш есе) ... емес, бұл жұртта өнер тауып, ... ... ... ... ... шет ... көп ... көшіріп алып келіп
мекен қылып тұратүғын қылып жатыр. Осының бәрін көре тұрып Русия ... ... ... ... жоқ) күні ... сақтық қылды. Арқаның даласында
жатқан Орта жүз, Қытайға жақын Жетісу ... Ұлы жүз - ... ... келеді? Міне, оңтүстіктен Қытай қаптагандай ... ... де ... бар мүлкі болса, мал болған, өзіменен көшкенде бірге айдап
жүретін казақ иеменеге ... бола ... Бар ... сонда ішке қарай босады,
жерлерін, қыстауларын тастап. Қала салып отырған ел болса, онда ... ... ... лажы жоқ. Бар мүлкін тастағанымннен құр басы ... Және де ... ... ... ... ... табылады, екінші
оған пана болды.
Міне осының бәрін ойлағанда бізге ұлық ізденсек, ... ... ... ... қате. Олай болса не кылмақпыз? Қала салсақ пайдалы ма, жоқ
осы күнгі қалыпта тұрғамымыз пайдалы ма? Қайсысы пайдалы ... ... не ... не жосығыменен пайдалы.
Осы сөздерге жауап беру оңай емес. Оңай емесінің себебі: біздің жалпақ
қазақ қала салу десе, асау атқа ... ... ... жөн бе, жөн емес ... ... көп ... ... Қала салу менен солдат беруді екеуін бірінен-
бірі туатындығындай көріп ... оның ... қала ... соң ... ... ... өткен 15-20 жылдарға көз салсақ, біздің қазақтан көп жер ... ... де ... ... ... ... сығылыса-сығылыса, барған
сайын жиынтық жерлерге кетіп жатыр. Әсіресе ... 3-5 ... ... ... ... ... бұлардың жері тарылды, бұдан былай ... ... ... ... сөз әлі естілмейді. Оның бір жағында қала салсаңыздар,
бір белгілі ... ... ... жер ... ол ... онан соң ... өздерің ие болсаңдар дейді. Олай болғанда отырған жеріміздің
қазынанікі болып жыл ... ... ... ... жерімізден қуатын болса,
бұлай тұруымызда не ... Жә, біз осы ... ... ... ... жер ... ... біз беріп тұрған жерді алмағанда
табарымыз бар ма? Тамам тау, тас, құм, шөлге ... ... ба ... ... ... мемлекетке шекаралы жерге неғүрлым тұрғын, бір
жерді мекен қылған үй-жайы бар, байлығы үй болып жерін ... ... ел ... деп. ... қала ... ... ... бір жерді
мекен қылсын, онан келср зауал бар ма? Түбінде байлық ... ... ... не шаруа болса да. Диқаншылық болсын, мал өсіру болсын, қайсысына болса
да, ... ... Олай ... осы ... жер алып ... жөн ... ... жер бермей ме екен, бар қазақты бір жаққа қуып тастай
ма екен?" дегендср де болар. Рас, қазақты бір ... қуып ... ... жері ... ... келген соң көшіп-қонып жүруге кең, ... ... соң ... ... ... ... ... амал жоқ, қала салар.
Бүл турада хүкімет бізге "сендер енді бір жерге тұрақтандар" деп ... ... кіл ... ... ... бар ... ... тұратұғын мужикке алып беріп біз "дед" деп қалмайық.
"Қала салсақ, біздің енді қала ... қала ... жұрт ... ... ... деп сөзге сыйғызып солдат алмас па екен?" -дейді қырда.
Егер осы қала ... ... ... ... ... оған біз не ... сөзді сөз деп жауап қайтармай қалдыратұғын-ақ сөз. Біздің қазақ ішінде
осындай сөзге құлақ қоятұғындар көп. Хүкімет солдат алатұғын ... оған ... еді және де ... ... да еді. Бар ... ... ... қылып низам шығарғанда қазақтан сөз сұрай ма?
Мен ойлаймын қазақты әскери қызметке жарамайды деп брак қылып шығарып
тастар деп. ... ... ... ... ... ... алатұғын кейбір
халқының өзінен алмасқа деп низам түзіліп жатыр.
Дінімізге қысымшылық келеді ... де сөз ... ... Бұл ... ... хұп ... низам өзі кәфіл: "өрбір халық өз дініменен амал қылуға
ықтиярлы" деген низам бар ежелден. Оның бір ... ... ... манифесі шығып бұрынғы қазақтың, ноғайдың шоқынғандары болсын, яки
ата-бабалары шоқынғандары болсын, ... ... ... ... болуға
ықтияр беріліп, көп адамдар мұсылман дініне қайта шықты. Дінге қысымшылық
келтірмейін десе, ұлық былай ... ... ... ... сөздерді қойып, қалайша ретіменен қала салып
отыратұғын болсаң, лайық келеді. ... ... ... ... ... алып қалайық десек:
1) бізге 30-40 үйге қала ... ... ... Біз мал өсіріп өскен халық бір күннің ішінде сол ата-бабамыздан
күйлі ... ... ... ... жоқ. 30-40 ... қала ... бір жағынан мал шаруа, бір жағынан диқаншылық еткенді тастамай кәсіп
қылуымызға болады.
2) бізге жер ... ... ... егіндікке,
шабындыққа лайық жер де берілсін. Оның үстіне мал бағуға лайық жерден тағы
берілсін. Мужикке лайықтаған ... ... ... ... ... ... қазір бірыңғай болсын. Мұны
айтатынымыз: мужиктан ... ... ... ... ... көп, ол ... маңайына хахолдар келіп орныққан ел айтпай-
ақ біледі.
қала болған уақытта қазақты орыс волостарына қоспай,
өз алдына қазакқа ... ... ... да бөлек болатұғын
болсын, бір қала болса да.
Осы жөніменен біз қала салып, жер алсақ һәм ... ... ұлық алға ... алар еді һәм ... ... ... ... кейбіреулерінде барлық әмір бір кісінің қолында
болғаны бар, ... ... ... ... ... да бар. Енді ... әмір ... халықтың өз қолында болады.
Осы күнде әмір толық күйінше бір адамның қолында болған ... ... ... жыл ... ... ... барша ерік бір сұлтанның
соқа басында болып еді: низам шығару болсын, үкім ... ... істі ... ... жазаны кешіру, жеңілдету өз ықтиярында еді.
Қытай патшалығында екі жыл ... сол ... еді. Осы ... бұл
мемлекеттер өзгерді: әмір иесі - ... ... ... отырып кеңесіп заң
шығаратын болды. Халықтың бәрін бір ... жиып ... ... құру ... ... осы ... ... (парламент - Дума) шықты. Онда жүрт
сайлап жіберген қадірлі, білімді адамдар барады, сұлтан не низам болса ... ... ... ... һөм ... де ... патша қойса
да, сол мәжілістің көп ... ... ... болды, ақшаны
ұстау жаңадан алым салу турасында да патша ... ... ... ... ... ... халықтан бір тиын ... ... көбі осы ... Бұл ... бұл ... ... ... еркіншілігі).
Осы мезгілде біздің Русия патшалығында 1905-1906 жылдардан бері патша
халықтың сайлаған жақсы инабатты адамдарын кеңеске алатын болды. ... ... ... ... ... жібереді, бұл депутаттардың жұмысы ... мен ... ... ... турасын басқару. Бұл Дума мен патшаның
ортасында патшалық совет бар, Думадан лайықталып шыққан сөздер (жоба) сонда
түседі, егер совет ұйғарса, сонда ... ... ... ... соң ... болып шығып, сенат арқылы жұртқа жарияланады.
Думаға иизам жобасын көбінесе министрлер кіргізеді. Думаның депутатары
да ... жоба ... ... ... о да ... ... бекітуге
лайықтанса, жоғарыда айтқан жолмен барып бекітеді.
Бұл Думаға ... ... пен ... кісі ... ... ... бұл ... айтқаны: "Бұл халықтар әлі надан аң сияқты,
онды-солды ... ақ пен ... ... ... - дейді. Бұл айтып
отырған сөзінің заты рас па, болмаса, тапқан ... ма ... ... ... ... оны ... өз сынына қоялық. Бірақ сонда да
депутаттардың ішінде де орын алып талай мұжық ... ... ... көре ... ... ... ... аң секілді деп орыс кемітсе ... ... ... өле жатса, ілгері депутаттар жіберер еді деймін.
Бұл халықпен бірігіп жұрт билеу - келе-келе болған, ... ... ... бұрынғы уақытта патша, хан қалай қылса, бір ... ... не ... оған ... көлденең келе алмаған. Бұлай болған соң,
әрине, бір кісі ... ... ... ... ... да, бар ... ... мемлекет жұмысын тексеріп-меңгеріп атқаруға мүмкін емес. Патшаның
қасында ақылды уәзірлері болса, олар да ... ... ... жете
білмейді. Халық өзі жақсы біледі. Қышыған, ұрған жерін әркім өзі жақсырақ
біледі. Оның ... ... бұл ... ... да ... ... ... басқарарлық болды. Баяғы заманда ... ... ... бар ма, жоқ па? ... жан бола ма, ... ... ма екен?" - деп. Бұл талас кәдуілгі жұрт жиылып, ғүламалар таласып,
үлкен бұлқыс болады екен. Әринс, ... ... ... ... өзіне
беруғе болмайды. Қашан халык ер жетіп, ақыл кіргенде сонда ол жұрт өзін-
өзі білетін болады, болмаса ... ... ... уақытында бөлеп,
уақытында емізізіп тұратын жас ... ... ... ... (44-ші ... айтып едік: Мемлскеітсрдің арасында республика
дейтіндері болады деп, оларда һәр бір төрт яки жеті ... ... ... ... ... басы "президентті" сайлайды, ол хан дәрежссінде
болады. Бұл республикаларда бар ... бар ... ... ... министрлердің баршаасы депутаттардың ішінен көп жағынан сайланып
қойылады, "президент" ... бас ... ... ... ... көп жағы жактап тұрғанша ғана орында тұрады, қай
сағатта сөзі алыпбайтынға айналып, депутаттың көбі ... ... ... ... ... ... тайып, орындарына басқалар қойылады.
Мемлекетгердің үш қалыптасын айттық, енді ... ... ... казақша, жуандары) болады. Нашарлары болады. ... ... ... һәм ... ... ... ... да оның өзі бір үлық мемлекеттің қолтығына паналағандай болатындар
бар (протекторат). Мысалы, біздің ... ... осы ... ... Хиуа ... да солай. Бұл хандықтардың ішінде ханы болып, заңы
бөлек, жер-суы, халқы басқа ... ... ... Бұл ... сырт жаудан қорғайды, басқа патшаларға олар елшілер жіберіп, өз
турасынан сөз ... ... ... алмайды. Міне, бұл мемлекеттерді
басы-байлы дейтініміз осы себептермен.
Осы күнгі ұлық ... - ... ... (неміс жұрты), Франция,
Англия, Австрия, Италия, ... ... ... - ... ... ... Кішкенелері - Болгария,
Сербия, Гректер. Патшалықтардың ұлық ... яки ... ... ... ... ... қарай болмайды, күш-қуатына қарай болады.
Кубеитке қарағанда Қытайдан көбі жоқ, дүние ... ... ... ... Бір өзінде неше мемлекетгегі халықтай халық бар. Русия, Япония,
Германия, Франция, Австрия, Италия мемлекеттеріндегі ... саны ... ... та болып шығар. Не дегенмемен Қытай мемлекеті ... әр ... ... ... ... ... бір ... емес, халқы көп, не себептен күшсіз ... һәм ... ... ... ұлық ... ... бұл турадағы сөзді тағы
да жазамыз.
Патшалықта әмірдің үш тарау болып, үш тармаққа бөлінгенін низам шығару
жәйінде сейлеп ... Енді ... пен ... ... ... ... айталық.
Мемлекетте ғаділеттік жүргізіп, біреуде біреудің қүқы ... ... ... ... ... жаза ... хүкім ететін сот
мекемелері болады. Бұлар үш түрлі дәрежеде болады: Бірі ... ... ... биік ... ұлық сот (билік) мекемесі деп айтылады
(біздің ... ... Онан асып не сөз, не дау ... да, бармайды. Онан
соң орта дәрежелері, бұлардан кейін төменгі ... ... Сөз ... ... ... ... тиянақтайды.
Бүл сот мекемелерінің үш дәреже болуында себеп сол, ... ... ... орта ... түзср, бұлар да қата қылса, жоғарғы
ұлық мекеме түзср. Үш рет қаралып тексерілсе, ... үш ... ... ... ... қалмас, әділеттікте табылар деп мүмыменен үш қаралатын болды.
Мұнан артық қаралғандай болса, сөз бітпеске, дау ... ... деп. ... сот ... де осы жаңа айтып өткен ... ... ... ... ... Бүлар ішкі Русияда 500 ... ... ... һәм бір ... жылға шакты абақты кесілетін
істерге хүкім етеді.
Бүл мировой судьялардыц билігіне риза болмағандар ... ... ... Сиез ... ... дүрыс деп тапса, бекітсді, ... ... өз ... ... ... ... (Сібірде, Орал, Торғай, Ссмей.
Ақмола, Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарында бұл сиез ... ... ... ... билігіне риза болмаған даугерлер сенатқа арыз етеді.
Жоғарғы айтқан облыстарда һәм ... бұл ... ... сенатқа бармай,
судебный палаталарға түседі, есебі бұл ... ... ... палаталар
бөліп көрінеді.
Мировой судьялардың өмірінен асқан істерді окружной соттар тексереді.
Бұлар мал-мүлік дауы болса, қанша сомға ... да, ... ... өмірінен
келеді. Окружной сотқа наразы кісі судебный палатқа арыз етеді, мүнан асып
сенатқа барады.
Һәм сенат не сөз болса, ... ... ... ... ... ... халаф жері болса, соны көрсетіп, қайтадан билік етуіне
жібереді.
Жаза кесіліп, бас ... ... көбі ... ... тексеріледі.
Бүлар кейбір істерді өздері ғана қарайды, енді бір ретте адамның басынан
ерік-ықтияры кетерлік жұмыстарды "гуманшы билерменен"' қарастырады.
Бұл ... ... ... мынау: хүкімді сот өзі ғана ... ... ... ... ... ... ... сот жребиімен
30-33 кісі белгілеп соларды үкім айтарда шақырады. Ол 30-33-тің ішінен ... ... бір іс ... 12-14 кісі ... ... ... ... сынап, сотқа кіріптар болған адамдар ақ па, қара ... ... ... ... "кінәлі ма, кінәсіз ба" деп екі ... ... олар ... ... Ақ ... сот ... ... деп
тапса, онда айыпты кісілерге сот лайықты жаза кеседі. Бүл ... ... ... ... етуі осы ... 40-50 жылдарда шыққан заң.
Барған ... бұл заң әр елге ... ... себеп - заңның жақсылығы,
жұртқа жайлы болуы; инабаттылы адамдар низамды жете ... де, ... ... ... ... табар деген, осымен сөз бұларға тапсырылып
отыр. Халық арасыпда ... ... ... төрелерінен гөрі жүрттың егжей-
тегжейін анығырақ біледі, сол себегтті ... ... ... біліп,
байқамағанын бұлар байқайды. Және де "гуманші бидің" ... ... ... ісі мойнына анық түскен уақытта да, не себепті бұлар
мұндай іс қылған екен, біреудің азғыруымен бе, ... ... ... ... ... ісі ... па, болмаса ақылынан танынқырап ақ пен ... ... ... болып, сол уақытт а болған жұмыс па? Осы жөндерді халықтың
инабаттылы адамдары жақсырақ тексереді. «Гуманисші билер» ... ... дауы ... сөз иесі ... ... кінәласатын істі күйінді
болғандар ізденіп зерттейді. Үлкен істер турасында күйінді адам болса,
болмаса патшалықтың ... ... ... ... ... ... ... қалмасын деп соңынан түсіп қуғындайтын прокурорлар болады.
Бұлар жоғарғы һәм орта соттарда болады. Сот болмас ... ... әр ... тапсырып (тергеуші следовательге) анық расына жетпесе де, айыпты-
ау дегендерді сот қарамағына тапсырады. Және де сот ... ... ... ... ... ... ... бұлар мемлекет жағынан
қойылған дау емес болып көрінеді.
ІІатшалық жағынан қойылған даугерлер сотқа кіріптар болған ... ... ол ... ... ... кім сөйлсп, дауын кім
айтады. Осы кіріптар болғандар өз ... ... ... ... ... ... ... болса, бұларды қорғаушысыз қалдырған ғаділеттік болмас
деп бұларға да патшалық жағынан ... ... ... ... ... де ... ... болмай, өздері адвокат сайлай алмаса, ... екі ... ... ... ... ... ойланып-толғанып билік
етеді.
Бұл прокурорлар, адвокаттар болуында мағына көп: ... ... десе не сөз ... да оған ... ... ... бөгде жақтан
келсе, сонда адал болады. Сот сөзді өзі қуып өзі тексерсе һәм өзі ... ... онда ... ... ... ... ықтимал: себебі сөздің
соңынан кім түссе дс ол бір жағына аумалы болады. Екі ... ... ... ... ... сөз ... ... Міне, мұныменен қандай мойнына
ауды ғой деген істерге даугер керск болады.
Бұрын низам шығару мен билік турасып ... ... Енді үкім ... Үкім ... ... ... хәкімдердің заты низамның жарлығын
орнына келтіріп атқару еді.
Патшалықта неше түрлі хәкімдік бар, қайсысының қай ретті қызметі, ... ... бар, соны ... білу ... ... ... ... бірі
бас хәкімдік, онан төменгісі уәлаят хәкімдігі болады. Бас ... ... ... ... ... түрлі істің басында лайықтанған министрлік
мекемелсрі тұрады. Бұлардың бастығы министрлер болады
Жоғарыда айттық, бас ... ... ... хәкімдігі болады деп.
Бүл уәлаят хәкімдігінің қолында уәлаят (облыс яки губерния) істері болады.
Әр уәлаятта билеуші губернатор ... ... ... ... ... ... болыс болады. Бұларда һәм лайықты хәкімдер қойылады. Бұлардың бәрі
ішкі ... ... қол ... ... ... ... да ... жұмысы ретті болады.
Басқа министрліктердің де облыс ... ... ... ... ... һәм ... болады. Бұл министрліктердің ішінде қызметі көп —
ішкі істер минисірі. Бұған нағыз үкім жүргізуден ... ... ... ... бар: залымдық. Қиянатқа күн бұрын тиым қылу, бұл турада анықтама
қылып айыпты адамдарды сот қолына тапсыру, орныменен ... ... ісін сот ... ... Осы ... ... ... деп
атайды. Бүл айтылған һәм министрліктердің бәрінің ... ... ... ма, ... ба ... ... сенат. Егер де
министрлер яки басқа ұлықтар низамсыз жарлық қылып, одан ... ... ... соны ... тексереді: теріс деп тапса, залал шеккен кісінің
пайдасына бітім айтады.
Патшалықта кандай хәкімдер болады, ... ... ... ... қана ... ... ... неше нөмерлерінде жазылды "земство" ... ... ... ... олардың ісі нс екенін һәм оның пайдасы
қандайлығын. Ондағы ... ... ... жоқ, ... ... өз ... тап ... ойлағандай болып шықпайтьшын байқап, земство
низамнамасын шығарып жұртқа ерік беріп отыр. Бұл ... ... ... ерік ... ... мынау: һәр бір шаһар шаруасын ... ... ... өз ... ... "шаһар думасына" кісі жіберуге ерік
берілді. Бұлардың жұмысы - шаһардың тәртіпті болып ... ... ... ... - ... ашу, ... салу, басқа керекті
жұмыстарды басқару.
Міне осындай жұмыстарды ... өз ... ... ... ... ... қолынан келмейтіндігінің белгісі. Мұнан баска да мәселелер
халыққа берілетін болады. Мысалы, түрлі жамиғаттар құрылып, жұрт өз ... ... ... Әр бір жамиғаттың көздеген мақсұды болады. Бірі -
пақырларға жәрдем беру, бірі - ... ... ілім ... бірі - ... ... ... ... бағытына қарай амал қылады.
Патшалықтардың ішінде халыққа осындай туарлықта толық ерік ... ... өз яки ... ... бар. ... ... ... халықтардың
ісі ілгері басып, байлығы артып, өнерпаздары көбейіп барады. Ерік ... ... ... патшалықтарда ілгері басқан аяғы кері кетіп жатыр.
Толық ерік деген сөздің мазмұны мынау: халық әр турадан сөйлеуге, ... ... ... бас ... ... ... ол турада хүкімет
тарапынан қысымшылық болмаса, былай ... ... ... деп ... һәм жаза салынатын іске де сотсыз салынатын ... ... ... ... ойын түгел айтып, онды оң, ... ... ... ... мектеп, медреселер ашуға халыққа рүқсат берілетін болса,
басқа керекті нәрселерғе карсы бөгет болмай жол ашық болса, ... ... ... да ... өзі ... ... ... пұлымыз орнымсн
жұмсалады екен деп халық шығынға да, ... да һәр ... ... басқан жүрттың бірі Япон болып тұр: 40-50 жыл бұрын ... ... де жұрт емес еді, ... ... неше хандыққа бөлініп бірімен-бірі
жанжал қылып, біріне-бірі көнбеген халық еді. Енді сол жүртқа өзіне білетін
ерікті толық бергендіктен, осы ... ... ... ... ... бірінші
қатарға кірді.
Кері кеткеннің бірі Қытай болып тұр: Қытайда патшалық мәжілісі ашылып
енді халық кеңеске кіретін уақытта президент Юанши Хай ... ... ... іс ... ... айналды. Мұны көрген жұрт жаңадан
қозғалып, елге бүліншілік кірді. Хүкімет пен халық арасында жанжал ... ... ... ... ... шек жоқ, ... қанша заман өтеді, сан
халық қырылады, күш-қуат болса қажиды, көп пұл сарп ... ... ... жем болады.
Патшалықтың әңгімесін осымен аяқтаймыз.
"Әйел" деген статья турасынан
Әйелді бізде құрметтеуге ... ... ... ... деп ... ... деген статьяны жазған адамның қазақ әйелдері үлкен қорлықта жүреді
дегеніне жауап ... тұра ... ... уақыт қыз күнінде қыр әйелі
біраз қызық көреді" деп басталады жазушының сөзі.
Рас-ақ, біздің қыздарымыз аз ... ... қыз ... ... ... - ... арасында аса көп болатын той, құда түсер. Күні үй
шаруасын үйренумен өтеді.
"Ерге тиген соң басынан ... ... ... не ... ... мал төлеген соң өзінің мүлкіндей көреді. Қатыны ешбір сөзсіз байының
бұйрығын, ерігіп айтқанын істегісі ... де, ... ... ... таяқ ... десе ... жазушы.
Қазақ әйелінің басынан билік мүлде кетпейді. Қайта көбі байының
ақылдас, серігі ... ... Ері үй ... ... ... онан ... ... тұрыс-жүрісінің көбін-ақ қатынымен ақылдасып істейді. ... ... ... ... ... көп жолығады. Байының ... ... атын ... ... ... ... ... байы тірі
болса да. Ер қатынын адам ... ... ... бекер екені мынадан
белгілі: баласы жоқ ... бала үшін ... ... ... ... ... ... рұқсат сұрайды, бірақ өйтетін бәрі смес, қайсы бірсулер-ақ.
Жазушы айтар, сұрайтыны рас-ақ шығар. ... ... ... ... қоймайды ғой ері деп. Рас, қоймайды. Сөйтсе де сол сұрағанының өзі
ілгері, ұрғашы ... ... бір ... ... емес пе? Егер қазақ қатынын
мал сықылды көрсе, рұқсат сұрап ... жоқ ... ... ...... ... ... Бұған да мен көне қоймаймын.
Қырдағы ұрғашының қылатын жұмысы көп. Қой, ... бие ... үй ... ... киім ... ірімшік, құрт қайнатады, егін ... ... ... бар ... ... ... Енді ... те қарап отырмайды.
Еркектің дәнеме қылмайтын, шай ішпейтін, астықты, ұнды білмейтін, шыт ... ... ... ... өтіп ... Бұл ... керек-жарақ көбейгеннен
басқа алым-шығын төлейді һәм өзге міндетті істер. Бұлардың бар ... ... ... Бай адам ... ... ... ... алым-шығынын
өтейді. Кедей не қылсын? Бұлар заводқа жалданады, жәмшік ... ... отын ... сатады, не сгін оруға барады жадданып. Мүнан басқа
еркекке бай, кедей де ... Шөп ... ... егін ору, бие ... мал
қарау керек, байқау керек. Мал қарауға, ... аз ... ... суару,
бағу, жоғалғанды іздеу, емдеу. Ауқатқа қарай еркек жұмысы да, әйел жұмысы
да жұмыскерге тапсырылады. Байлардың ... да, өзі де мал ... ... ... "Қазақ еркегі үй тіге алмайды", — дейді оны ... ... үйді ... жоқ кір жуу, сиыр сауу ... ... ... "Ері қатьнын төркініне апарып тастауға мүмкін" ... сол ... Рас, ... ... ... ықтияры бар екенін мен жоқ демеймін,
бірақ бұл күнде ондай жоқ деп ... да ... ... әйелі турасынан жазған кісінің, өзі де айтады, егер әйел
дертті ... ... ... ... ... Айтайын, әйелді бізде дертті
болса, апарып тастамайды,емдейді. Мұның рас екенін ... ... ... ... ... жаңадан қатын алғаннан арзан тұрады. Кім біледі, жазушы
жазылмайтын дертті әйелді айтатын ... ... ... кім ... ... біледі. Дертті жазылмайтын деп білмей тұрып, ауру ... ... ... Әйтпесе өзге түрмен дерттің ... ... ... шамасы келгенше бар айланың бәрін ... ... ... ... мүмкін. Дертке дауа бізде бақсы қайтып қанша болса, ... ... ... мынаған қарат деп ақыл айтады. Бейшара ері бәріне ... ... ... не ... жайдан жұмысқа жарамайтын болса" деген сөзіне жауап қайырмай
тұрып, әуелі "өзге жай" ... не ... білу ... ... жайдан" деп
жазушы не жайды айтты екен? Өзге жай дегені - ... ... ... ... олар дауасыз жайлар емес. Жалғыз-ақ әйел ауру болмаса да,
ерге тигеннен кейін жұмысқа жарамайтын болып ... - тура ... ... ... ... ... айттырып та алмаса керек. Мұндай болғанда,
егер баласы болса төркініне апарып тастау - ... ... іс. ... ... ... сау түрып жүмысқа жарамайтын жан шығар. Мұндай
бірлі-жарым болатыны болса, оны күллі ... ... деп ... ... ... ... ... қашып, байы жібермейтін жай көп.
"Қазақ қатынъі бәрін істейді. Еркегі еріншек, дәнеме қылмайды'1 деген
жазушы хатыңда. Мұнысы қате. Мен ... ... емес деп айта ... де олар турадан "жоқтық амал арттырады" деген мақалды келтіруге
мүмкін. Қазақты көргендердің бәрі жаз көреді. Қазақ ... ай жаз ... ... ... ... ... Бір мезгілде көргенімен бүтін
халықтың бәрін солай екен деп ... ... ... қате ... еді, ... ... ... мейрам уақытында көріп, біреу орыс халқы еріншек,
дәнеме қылмайды екен деп кетсе.
Райымжан Мәрсекұлының өмірі мен ... ... ... ... материалдар
Копия с семейного списка Аиртавской волости Усть-Каменогорского уезда
на трехлетие 1893-1896 гт.
N п/п Имена и лета кибитковладельцев и ... их ... ... ... - 48 лет
сыновья: Аип - 19 лет
Райымжан - 16 ... — 14 ... - 8 ... ... - 44 лет
Бейльхан - 31 лет
дочери: Дляптрос - 10 лет
Сагадатбану — 7 лет
Мафаруза - 5 лет
С подлинным верно: ... ... ... ... РК. Ф. 494. Оп. 1. Д. 220. Л. 2-2 ... июня ... ... классической гимназии окончил курс два стипендиата, Турлубаев
(Акмол. обл.) и ... ... обл.) ... ... в ... ... 1897-1898 г. учебный год остаются свободным две стипендии.
----------------------------------------
ЦГА РК. Ф. 64. Оп. 1. Д. 3260. Л. ... о ... ... ... Марсекова
(1 мая 1899 - 2 сен. 1899)
по N 106
От. Губ.
Секр. ч. г. ... ... июля 1899 г. ... ... СПБ ... ... Марсеков за участие в студ.
беспорядке, живших ... в СПБ в ... и ... 1899 г., ... ... ... заведения и удален из столицы, откуда и выбыл в Омск, и
затем в апреле ... сего года в ... ... ... ... уведомлению В.В.Б на предмет учреждения за названным
лицом ... ... ... времени прибытия Марсекова в пределы вверенного Вам уезда имеет мне
донести.
Подписал Губернатор Карпов.
Верно. Чин. ... Пор. ... РК. Ф. 15. Оп. 2. Д. 331. Л. 2.
N ... ... Жандармского Управления
Вследствие отношения от 28 июня с. г. за N 381 об ... ... ... за ... СПБ ... Марсековым,
согласно циркуляра Департ. полиции от 15 ... с. г. за N 3955, имею ... ВВБ. ... мне ... с ... ... так как циркуляр
этот мною поручен не был.
Подписал Губернатор Карпов
Верно. Чин. Особ. Пор. ... РК. Ф. 15. Оп. 2. Д. 331. Л. 2 ... ... ... ... Губернатору
2 сентября 1899 г. ... ... ... исполнение предписания, от 19 июля с. г. за N 90,
имею честь донести Вашему Превосходительству, что состоящий иод ... ... ... ... ... Университета Раймджан
Марсеков в Аиртавскую волость из С.-Петербурга прибыл 14 числа мая с. г., ... 28 ... ... без ... вида ... ... в г. ... целью, буд-то бы отправится оттуда в С. Петербург для ... ... его ... в ... как об этом ... мне ... ... рапортом, от 28 августа за N 719.
За Уездного Начальника подпись
ЦГА РК. Ф. 15. Оп. 2. Д. 331. Л. ... на ... ... ... ... ... от 29
июня 1899 г. за N 381 о ... в ... ... б. ... ... ... ... из Семипалатинской области в С.-
Петербург ... ... ... Господину С.-
Петербургскому радоначальнику г. Семипалатинск.
Ноябрь 27 дня 1899 г.
Подписал Губернатор Карпов
Верно. Чин. Особ. Пор. ... Ф. 15. Оп. 2. Д. 331. Л. ... ... ... ... ... и палатинекого
окружного :ш суда
N 2496, 29 сентября 1904 г.
г. Семипалатинск.
На отношение от 15 сего ... имею ... ... ... что ... N 2199 о поступках помощника присяжного
поверенного Марсекова, бросавших бы не благовидную тень на его ... ... или ... ... ко мне не поступало
и сам я не замечал.
И. д. председателя суда подпись
Заведьгвающий канцелярию подпись
ЦГА РК. Ф. 369. Оп. 1. Д. 886. Л. ... ... N ... ... ... ... ... Областного
Земского Собрания 17-го января 1918 года.
Председательствует - Терь-Погссянц
Присутствует 26 гласных
Заседание открывается в 12 часов ... ... ... ... ... о выборе Председателя и Члена Областной Управы.
Намечаются кандидаты: в председатели Марсеков, ... и ... свои ... ... ... ... намечаются: Троицкий, Сатпаев, Габбасов, ... ... ... свою ... ... Председатели Управы баллотируется Марсеков и избирается большинством
- 21, против - 8.
В Члены Управы баллотируется Габбасов, ... ... и ... ... ... ... 27 ... и 2 не
избирательных, Троицкий 25 избирательных и 4 не избирательных, Ляшкевич 28
избирательных и 1 не ... и ... 25 ... и 4 не
избирательных.
Таким образом избранными оказались: Председателем Управы - Марсеков ... ... ... ... и ... ... ... и избрать заместителя председателя -
одного из членов Управы.
Выдвигается кандидатура Ляшкевича, ... ... ... ... Заместителям Председателя Управы.
Подлинное за надлежащими подписями
С подлинным верно
Секретарь ... РК. Ф. 1398. Оп. I. Л. 99. Л. ... с ... ... ... ... ... 6 июля 1918 года за N 42.
По обсуждении вопроса об образовании отделов и распределения заведывания
ими между ... ... ... к ... ... секретариата,
административного, сельскохозяйственного, народного образования (школьного
и внешкольного), продовольственного, врачебно-сапитарного, ветеринарного,
страхового, ... ... ... ... отделом
распределить так между членами Управы и председателем Р.М.Марсеков ... ... и ... К.ПЛяшкевич - финансовым и
страховым; ... - ... ... - сельскохозяйственным, ветеринарным и типографий, А.З.Сатпаев
- народного образования и призрения.
Подписали: председатель Марсеков.
Члены Управы Сатпаев
и секретарь ... ... ... ... РК. Ф. 1398. Он. 1. Д. 99. Л. ... из ... ... областной Земской Управы от 23
июня 1919 года за
N 178
Областная Земская ... ... ... с сего числа
освобожденным от должности Председателя Областной ... ... ... и ... ему ... за ... ... и
установления.
Земобратив 40 % прибавками с за февраля с/г.
Подлинный за ... ... ... ... ... ... РК. Ф. 1398. Оп. I. Д. 99. Л. ... секретно
Сообщение начальника оренбургского жандармского управления помощнику
Троицкого и Верхне-Уральского уездов о пропаганде ... ... за ... имеющимся во вверенном мне управлении сведениям, среди киргиз всех
областей, которые они заселяют, идет ... о ... ... Инициатором этого съезда является проживающий в г.
Троицке присяжный ... ... ... он ... на себя ... у властей разрешение на устройство этого съезда, должен быть
устроен в Оренбурге, в ... ... или ... ... ... ... участие в съезде известны: некто Раимжап Марсеков, юрист, и
Бахиджан Каратаев, прожигающий в Уральской области. Эти два лица ... ... ... другие лица неизвестны.
На рассмотрение съезда будут поставлены следующие вопросы:
1) земельный (отчуждение киргизских земель от переселенцев);
2) о назначении депутата от ... в ... ... об ... ... в областях, где население
чувствует потребность в муфтиях. Другие вопросы неизвестны.
Сообщая об ... ... ... эти ... а также
выяснить Джанше Сейдалина и др. лиц, о последующем мне ... июля 1913 г. N 996-р ... ... ... ... А ... 1992. С 13.
Копия секретно
Донесение зав. розыскным пунктом гор. ... ... ... ... жандармского управления о пропаганде среди киргиз
за созыв
съезда в гор. Оренбурге
По поступившим агентурным сведениям, среди ... всех ... они ... идет пропаганда о необходимости общекиргизского
съезда. Инициатором этого съезда является Джанша ... он ... на ... ... у властей разрешение на устройство этого съезда.
Съезд должен быть проведен в ... в ... или ... ... ... ... ... в съезде известны: некто Раимжан Марсеков - юрист,
Бахиджан ... ... в ... ... ... лица ... На рассмотрение съезда будут поставлены следующие вопросы:
1) земельный ... ... ... от ... о назначении депутата от киргиз в государственную Думу;
2) об ... ... в ... где ... ... в муфтиях. Другие вопросы не известны»
Донося об изложенном, имею ... ... ... ... ... ... истине, а также и выяснить личности ... и ... ... жандармов
ротмистр - Астраханцев
11 июля 1913 г.
N 1512.
Алашорда. Сборник документов. Алматы, 1992. С. ... ... " ... " ... ... ... этого съезда неоднократно писалось и ранее в журнале
"Ай-Кап". В 5 или 6 номерах этого журнала г. редактор ... с ... том, ... ... ... и как на это ... ... ответ на это в N 10 журнала Раимжан Марсеков, написал, что съезд
необходим. 'Это и меня возбудило, а ... я ... не могу ... и ... ... ... высказаться. В теперешнее время в каждой области имеются
такие светлые личности которые прекрасно понимают значение ... ... ... документов. Алматы, 1992. С. 15.
Қорытынды
Кез келген мемлекеттің тарихы сол елдің, ... ... ... ... ... ... ... қайраткерлердің өмір
жолдары және қызметтерімен өзектес келеді. Қазақ халқы ел болып құрылғанға
дейін де, одан кейін де ... ... сан рет ... ... ... ... ұйтқы болған саяси қайраткерлер де тарих сахнасына кезең –
кезеңмен шығып ... Осы ... ... ... ... және ... ... құрудағы ұлы мақсаттарын жүзеге асыруға
кіріскен Қазақстан Республикасының тұтас тарихын жасау үшін ... ... ... өз соңына ерте білген, елде саяси күштерді ... Алаш ... ... ...... ... Алаш
партиясын ұйымдастырған, еуропалық үлгідегі Алашорда үкіметін құрып, соның
нәтижесінде Алаш автономиясын жариялаған Алаш қайраткерлерінің ... ... ... ... ... зерттеудің маңызы ерекше болмақ.
Ғалымдардың, тарихшылардың көп жылғы ерен ... ... ... ... ... ... ... аяулы алаш
азаматы, қазақ жерін отарлауға қарсы батыл үн көтерген, білімпаз, дарынды
дара тұлға ... ... ... ... ... тағы бір
ашылмаған беті ашылды.
Тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ жұртына ... ... ... ... алаш ... қайта аралуы халқымыздың сана-сезімін бір
сілкіндіріп, рухани өмірімізге өлшеусіз серпін ... ... ... ... да ... ... өмірі мен халық үшін атқарған қызметін
жан-жақты терең зерттеу, олардың әрқайсысын ... ... ... ... күн ... ... ... мәселе. Неге десек, ... ... ... халық игілігі мен болашағы үшін сіңірген
еңбектерін және ... ... ... ... ... ... ... тарихи процесті, эволюциялық және революциялық даму
барысын жете ... ... ... ... ... де, ... жағдай
болмасын тарихты жасайтын - адамдар, олардың қоғамдық - ... ... ... ... ... саясаты, әлеуметтік-экономикалық саланы қамтыған
көкейтесті мәселелері ... ... ... ... ... мүмкіндігіне қарай өзінің шешімін тауып отырған.
Коммунистік тоталитарлық жүйе заманында жарық көрген ... ірі ... ... ... тіпті олардың есімдерін
атауға тыйым салынды. Көп жағдайда бүкіл ... ... ... ... ... ... ... шектеліп, олардың өзінің дүниеге келуі «ұлы
орыс мәдениетінің жемісің деп насихатталды. Соның ... үш ... ... ұлы ойшылдар мен дарынды перзенттерді дүниеге ... ... ... ... ... шығарған деп, үлкен бір халық тарихы
бұрмаланды. Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... тек ... революциясынан басталдың деген ... ... ... ... ... ... ... саясаттың,
идеологияның берік құралына айналды.
Соңғы жылдары ғана ХХ ғасырдың басында ғұмыр кешіп, қоғамдық-саяси,
құқықтық ой-пікірді дамытуға үлес ... ... ... ... ... ... ... көріп, тарихымыздың әлі
ашылмай жатқан беттеріне біршама сәуле түсіргендей болды, ... ... ... ... ... ... ... идеясына толуда. Бұл
рухани азаттық көрінісі.
Абай айтқандай артына өшпес мұра ... ... ... ұлт азаттығына, ағартушылыққа жетелеген, ХХ ғасырдың ... ... ... ... - ... ... ... мен атқарған
қызметтері бүгінгі егемен елдің жастарын еліктеуге баулайтынына ... ... ... қызмет етудің өзі тарихта із ... ... ... ХХ ... басындағы қазақ қоғамында
ғұмыр кешкен, осы ... ... ... толық танылмай келген қоғам
қайраткері Райымжан Мәрсековтің ұлт болашағы атқарған жан-жақты ... ... ... ... сол ... көкейкесті
мәселелерімен ғана емес, сонымен қатар бүгінгі күннің ... ... ... ... - негізгі методология ретінде алынды.
Мақсат – ХХ ... ... ... ... ... ... жан
дауысымен көтерген өзекті мәселелері тәуелсіз мемлектімізде дәл ... де ... ... жоймағанын аңғарту, тарихи сабақтастықтың ... ... ... ... ... ... сабақ алмай, оның ... ... ... ... ... ... ... мүмкін
емес. Тәрбиенің басы тарих, сол ауқымда ... ... ... жоқ ... ұлт ... өте осал, әлсіз.
Райымжан Мәрсековтің ғұмыры мен әр саладағы атқарған қызметі қазақ
тарихындағы ХХ ... ... ... басталып, ХХ ғасырдың басқы
кезеңіне тұспа-тұс келген еді. Тарихтың шындығына жүгінетін ... ... ... және ... өмірінде ХІХ ғасырдың екінші жартысынан
бастап ірі тарихи өзгерістер бола бастады. Атап айтсақ, ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... неше түрлі қарама-
қайшылықтарға қарамастан заң ... ... ... ... ... ... ... патша өкіметінің субъективтік мақсаттары мен
мүддесіне және ... ... ... ... ... ... прогрессивтік ықпалын тигізді: Қазақстан демократиялық ... ... ... ... және бай ... өміріне
тартылып, қоғамдық прогрессивтік ой-пікірінен сусындауға қолы ... Осы ... ... ... ... Мәрсеков өз елінің
дамуына пайдаланады.
Райымжан Мәрсеков ХХ ғасырдың ... ... ... саяси
аренаға көтерілген ірі қоғам қайраткері ретінде және ... ... ... ... ... ... шекесіне қатты батқан жер
мәселесіне ерекше көңіл бөлген еді. Өз заманының озық ... ұлт ... ... бірі болып, жерді зорлықпен ... алып ... ... олардың жері мен малдарын алыңдар. Олар сендердің
жауларың, біз оларды ... ... олар ... ... ... қажет деген ұлы державалық, шовинистік ұранына қарсы үн
көтеріп, жердің қазақ халқының меншігінде болуын жан-тәнімен ... ... ... ... ... мәселесі Райымжан Мәрсековтің
тек қағаз жүзінде жазылып қалған мәселе емес, керісінше, қазақ қоғамының
әлеуметтік практикасында ... ... ... ... еді. ... ... уақыт кезеңінде қазақ қоғамында ұлттық ояну ... ... да ... бере ... еді. ... ... ... даму әлеуметтік прогреске жетуді, ғылым мен білімді жан-жақты
дамыту, ... ... ... оқу-ағартушылық ісіне тартумен қалыптастырудың
нәтижесінде болатындығын дәлелдеді.
Райымжан Мәрсеков Қазан төңкерісіне ... ... ... мен
ағартушылары сияқты ел басына қара түнек болып төніп тұрған қараңғылық пен
надандықтан, рушылдық, жүзге ... ... және ... ... «бөліп
алда билей бер» єректерінен туындаған, соның тікелей салдарынан қазақ
даласында кең етек жая ... ... ... ... беймәлім болған
қарама-қайшылықтарды дер кезінде көре ... оны ... ... Осы ... ол ... ... дертіне айналған аталмыш
көріністерді тек сыйлап қана ... ... ... ... ... анықтап, ойын ортаға салды. Оның негізгі - идеясы қазақ
халқын тез арада өркениетті ... ... ... ... даңғыл жолына түсіру, бостандық пен теңдікке жеткізу, халықтың
бойындағы бостандыққа деген іс ... ... ... ... халық, қандай
даму сатысында және қандай ауыр жағдайда болмасын оның санасында әрқашан ... рухы орын ... ... бір айта кететін мәселе - Райымжан Мәрсековтің әлеуметтік
прогресске, бостандық пен ... және ... ... ... ... ... мазмұны заман талабымен сол кезеңнің әлеуметтік, саяси
қайшылықтарын ғана шешумен шектелмейді. Оның бұл ... ... мен ... ... ... күні де ... мәнін
ойламағанын аңғарамыз.
Райымжан Мәрсеков өмір ... сол ... ... ... жатқан пікірлерге назар аударатын болсақ, ... ... ... ... ... ... Қаратаев, Жанша Сейдалин
деген сияқты қайраткерлердің бас қосып, яғни жалпы қазақ ... ... ... ... құру ... іс жүзіне асыратынына ол кәміл
сенетін сияқты. ... ... ... ... ... ... ... Райымжан Мәрсековтің бұл идеясын жүзеге асыру мүмкін
емес еді. Ресей империясының ... ... ... орыс ... ... ... бойы найзаның ұшымен, қылыштың ... ... ... ... судай шашып, орнатқан империяны тірідей
бөлшектеумен пара-пар ... ... ... еді. Бірақ өз заманының
шеңберіне, ... ... ... ... ... ... тек ... бағалайтыны, асқақтататыны қоғамның заңдылығы.
Райымжан Мәрсеков та осындай тағдырдың айғағы. Қазақ халқының ... ... ХХ ... 90-шы ... ғана жүзеге асты.
Коммунистік тоталитарлық жүйе үстемдік етіп тұрған заманда Райымжан
Мәрсековтің өмірі мен қызметін ... ... ... ... ... сияқты оның атына да «буржуазия интеллигенті» «бай-болыстармен
ауыз жаласқан» деген айдарлар ... ... ... ... ... Мәрсековтің ірі қайраткер ретінде ХХ ғасырдың басында қазақ
жерін орыс ... ... алу, ... саясатына қарсы батыл пікір
білдіруі, қызғыштай қорғауы, жерді қазақ халқының меншігіне сақтап ... ... ... еш ... ұмытылмақ емес. Керісінше,
мемлекетіміз өркениетті елдердің, ұшқыр ... мен ... ... халқына әр уақытта сабақ бола алады.
Әрине, Райымжан Мәрсековтің саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... тууы әбден заңды.
Райымжан Мәрсеков қоғам қайраткері ретінде еліне көп еңбек сіңірді. Ол
саналы ... ... ... ... саясатына қарсы, халықтың
бостандығы мен тәуелсіздігі жолына арнады. Артына мол ... және ... ... Оның ... ... тарих, әдебиет, мәдениет, ... ... ... сол ... ... басылымдарда жарық
көрген.
Қорыта айтқанда, қазақ зиялы қауымының саяси көсемі ретінде Райымжан
Мәрсеков сын сағатында қажырлылық пен белсенділік ... және ... ... қазақ халқының мұрат-мақсаты, еркіндігі мен ... ... ... ... ... ... бай, ... мұрасын зерттеуге нүкте
қоймаймыз. Сөз ... сол ... ірі ... қайраткері, заңгер,
публицист - Райымжан Мәрсеков ХХ ... аса ... ... ... ... санасында қала бермек.
Әдебиеттер тізімі
1. Қазақ Республикасының Конститутциясы.-Алматы, 1995.- 28 ... ... К. Алаш және ... 1995. ... ... М. Алаш ... ... көзқарастарының
эволюциясы.-Алматы, 1998.-360 бет.
4. Қойгельдиев М.Алашт қозғалысы.-Алматы, 1995.- 87 бет.
5. ... М. ... ... 1992- 328 ... Алаш – Орда: Сб. документов. – Алматы, 1992. – 96 бет.
7. Алаш – ... Сб. ...... 1995. – 161 бет.
8. Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия / Д.А. ... ... 1993. – Ст. ... Аманжолова Д.А. Казахский автономизм и Россия / Д.А. Аманжолова. – ... – Ст. ... қосу ... // ... – 1913. – 16 ... ... ... жарты ғасырдан астам Қытай жерінде тұрған Шәкәрім Әкрәмиден
алынды: Осы кісі бұл материалды 1946 жылы ... ... ... ... ... ... ... Подотдела Западно-Сибирского отдела.
– Семипалатинск, 1905. – Вып. II. – Ст. ... 494-қ, 1-т., ... 2-20 ... 64-қ, 1-т., ... ... 15-қ, 2-т., 331-іс, 2-П.
16.ҚРОММ, 369-қ, 1-т., 886-іс, 7-П.
17.ҚРОММ, 1398-қ, 1-т., 99-іс, 2-П.
18.ҚРОММ, 15-қ, 2-т., 422-іс, ... 15-қ, 2-т., ... ... 15-қ, 2-т., ... 2 ... ... ... білгіштеріне бір – екі сөз // Айқап. – 1913. ... – 12-15 ... ... ... ... ... Русского географического общества. 1902 – IX – 1910. ... 1911. – 81-92 ... Р. ... ... суд / Р. ... // Киргизская степная
газета. – 1900. – 2 қантар (№1); 9 қантар (№2)
24.Мәрсеков Р. Көлбайдың сөзінен ... ... ма екен / Р. ... ... – 1915. – 21 маусым (№137).
25.Мәрсеков Р. Қазақ әдебиеті жайынан / Р. ... // ... – 1914. – ... ... Р. ... әдебиеті жайынан / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1917. – ... ... Р. ... / Р. ... // ... – 1914. – 16 наурыз (№54).
28.Мәрсеков Р. Патшалық / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1913. – 13 ... 31 ... ... Р. Шын ... жан пида қылушыға / Р. Мәрсеков // Қазақ. – 1914.
– 4 наурыз (№57).
30.Мәрсеков Р. Әйел / Р. ... // Дала ... ... – 1899. – ... Р. Әйел деген статья турасынан / Р. Мәрсеков // Дала уәлаятының
газеті. – 1899. – №6.
32.Майлин Б. Тұңғыш ... // Сары ... – 1918. – 18 ... Н.Ә. ... ... / Н.Ә. ...... Атамүра,
1999. – 176 бет.
34.1997 жылды жалпы ұлттық татулық пен саяси қүғын-сүргін ... ... жылы деп ... туралы: Қазақ Республикасының Президенті Н.Ә.
Назарбаевтың жарлығы // ... ... – 1996. – 30 ... ... ... ... мен ұлттық тарих жылы деп ... ... ... ... Н.Ә. ... ... // ... – 1997. – 11 желтоқсан.
36.1999 жылдың «Ұрпақтар бірлігі мен ұлттық тарих жылы» деп ... ... ... – 1999. – 1 ... ... за 1902 год. – СПб, 1903. –21 ... о ... Семипалатинского подотдела Западно-Сибирского
отдела ... ... ... ... за 1902 год. ... 1903.- 30 с.
39.Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов / С. Өзбекұлы. – Алматы, 1996. – 28 бет.
40.Оралтай Х. Алаш ... ... ... ... / Х. ... //
Азат. – 1991. – 1 қазан (№17).
41.Сейфуллин С. Бес томдық шығармалар жинағы / С. ...... – Т.4. – 150 ... З. Е ... ... / З. Сәнік // Қазақ әдебиеті. – 1989. – 3
қараша.
43.Хрестоматия по истории государства и ... ... ... – М., ... 182 с.
44. Энгель Г. Из истории студенческого ... 1899 / Г. ... ... – СПб., 1906. – 35 ... ... жалпы ұлттық татулық пен саяси қүғын-сүргін қүрбандарын еске
алу жылы деп ... ... ... ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. – 1996. – 30 желтоқсан.
46.1998 жылды халық бірлігі мен ұлттық тарих жылы деп ... ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың жарлығы // Егемен
Қазақстан. – 1997. – 11 ... ... ... ... мен ұлттық тарих жылы» деп ... ... ... – 1999. – 1 ... Х. Алаш ... ... ... ұраны / Х. Оралтай //
Азат. – 1991. – 1 қазан (№17).
50.Сәнік З. Есімдер ... / З. ... // ... ... – 1989. – ... К. Алаш және ... - Алматы, 1995. 144-161 бет.
С. Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік Университетінің «тарих»
мамандығы бойынша 2 курс магистранты ... ... ... ... ... ... ... магистрлік
дессертациясына
Оппанеттің пікірі
Еліміздің тәуелсіздігін алғаннан бері тарихымыздағы белгілі адамдардың
өміріне, олардың қызметіне ерекше мән ... ... үшін ... еңбегімен
ұлтының жадында қалған қайраткерлердің бірі –Райымжан Мәрсеков. Магистрант
зерттеу жұмысын жазу барысында алдына нақты мақсаттар мен міндеттер қоя
білді, әрі соған ... ... ... ... ... жазу
барысында көптеген тың деректермен жұмыс істеп, Қазақстан Республикасының
Орталық Мемлекеттік Мұрағатының қорларымен және Ұлттық кітапхананың сирек
баспасөз қорларымен біршама жұмыс атқарылған. ... ... ... ... ... өзіндік сараптама жасаған. Жұмыс барысында
Райымжан Мәрсековтың заң тұрғысындағы ғылыми көзқарастарға, мемлекеттік
істердегі атқарған іс ... ... ... ... диссертацияның кемшіліктері де бар:
- граматикалық қателіктермен, техникалық ақаулықтарға жол берілген,
- жұмысты жазу барысында Райымжан Мәрсековтың замандастарының да
көзқарастарымен ... ... ... ... диссертация
өзінің ұтымдылығын арттыра түседі.
Эльчибаева Динараның магистрлік диссертациясы жоғары оқу орындарының
талаптарына сай ... дей ... оны «өте ... деп ... болады.
Оппонент т.ғ.к.,
Д. Серікбаев атындағы
Ш.Қ.М.Т.У-дың доценті
Р.К.Айдарбаева

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроэкономика пәнін зерделеу186 бет
Отбасы-адам өміріндегі жетістіктің психологиясында тұлғааралық қарым-қатынастың қалыптасуы51 бет
Философия тарихындағы адам өміріндегі достықтың орны30 бет
«Қайта құру» кезеңіндегі Республиканың қоғамдық – саяси өміріндегі өзгерістер. 1986 жылғы желтоқсан оқиғасы20 бет
Адам өміріндегі достықтың мәні4 бет
Адам өміріндегі саясаттың ролі6 бет
Атмосфера туралы түсiнiк жəне биосфера мен адам өмiрiндегi маңызы10 бет
Атмосфера туралы түсінік, онын құрамы және биосфера мен адам өміріндегі маңызы14 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай?19 бет
Ақшаның адам өмiрiндегi орны қандай? Ақша деген не?19 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь