Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстану ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4 ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ МӘДЕНИЕТ ТҰРҒЫСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.1 Қарым.қатынастың психологиялық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
1.2 Студенттердің қарым.қатынасының этно.мәдени негіздері ... ... ... ... ... ... ...40
1.3 Педагогикалық қарым.қатынастың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
1.4 Жантанушы студентердің қарым.қатынас мәдениетін ұстану көрсеткіштері мен өлшемдері, үлгісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
2 ЖАНТАНУШЫ СТУДЕНТТЕРДІҢ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҰСТАНУЫ ЖӘНЕ ИГЕРУІН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... ... .58
2.1 Жантанушы студенттердің қарым.қатынас мәдениетін ұстануы және игеруін эксперименталды зерттеу процедурасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .58
2.2 Жантанушы студенттердің қарым.қатынас мәдениетін ұстануы және игеруін анықтаушы эксперименталды зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...61
2.3 Жантанушы студенттердің қарым.қатынас мәдениетін ұстануы және игеруін дамытушы эксперименталды зерттеу нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
2.4 Ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 68
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...77

ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79

ТІРКЕМЕ А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
ТІРКЕМЕ Ә ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 84
ТІРКЕМЕ Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .85
ТІРКЕМЕ В ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...86
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі кездегі елдегі экономикалық әлеуметтік жағдайлар рухани қажеттіліктің өзектілігі жастардың қарым-қатынас жасау мәдениетін игеруін алға қойып отыр. Студент жастардың болашағы, білімі, мәдениеті кәсіби білім беру жүйесіндегі іс әрекеттерге тікелей байланысты. Сондықтан жоғарғы оқу орны болашақ мамандарды мәдениетті, жан-жақты етіп жетілдіруге міндетті. Қазіргі кезде бұл мәселе әлемдік деңгейде қаралуда. Оған Қазақстан Республикасының «Білім туралы заңы» (1999), Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту тұжырымдамасы (2004) сияқты құжаттар дәлел бола алады. 2004 жылы ақпан айында Үкіметпен қолдау тапқан Білім тұжырымдамасы болашақ мамандарды оқыту-тәрбиелеу мәселесін жоспарлы түрде шешіп, оларға педагогикалық, психологиялық көмек беруді мақсат етті. Ал студенттердің қарым-қатынас жасау мәдениетінің неғұрлым жоғары болуы олардың қоғам алдында өзін-өзі дамытуға жауапкершілігін арттырады. Студенттердің қарым-қатынас жасау мәдениетін игеруі сондықтан да қазіргі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі болып табылуда.
Қазақ халқының қарым-қатынас мәдениетіне деген көзқарастың өзіндік ерекшеліктері бар. Келешек ұрпақ тәрбиесіне үлкен мән беріп, балаларды ата-баба дәстүрінде тәрбиелеуді мақсат тұтқан қазақ отбасылары баласын мәдениеттілікке, зерделілікке баулып, халқының рухани құндылықтары мен әдет-ғұрыптарын тәрбиенің бұлжымас құралы ретінде ұстанған. Бұл ретте қазақ ауылындағы отбасы тәрбиесі туралы алғаш еңбек жазған Н. Құлжанова болды. Қ.Т. Шериязданова мен оның шәкірттері қарым-қатынасты болашақ педагогтерді кәсіби дайындау негізі ретінде қарастырған. Алайда қазіргі кезде қазақ студенттерінің қарым-қатынас мәдениетін игеруін, оның өзіндік ерекшеліктерін қарастырған еңбек жоқтың қасы екені анықталды. Сонымен, жоғарғы оқу орындарында қарым-қатынас мәдениетін игеру, оны студенттердің оқу тәрбие үрдісіне енгізу деңгейінің төмендігі мен жастардың қарым-қатынас
1. Габитов Т, Муталіпов Ж., Құлсариева А. Мәдениеттану негіздері / Т. Габитов, Ж.Муталіпов, А.Құлсариева, оқулық – Алматы.: Дәнекер, 2002.
2. Библер В. Культура. Диалог культуры // Вопросы психологий, 1989. №6,38 с.
3. Бахтин М. Эстетика словесного творчества. //М.Бахтин, М.:1983г.
4. Нұржанов Б. Мир как игра языка в концепций Deppuga Exlibris //Б. Нұржанов, Алматы.: 1996 г.
5. Назарбаев Н. Тарих толқынында //Н.Назарбаев, Алматы.: Атамұра, 1999,– 296 б.
6. Разумный В.А. Клуб и культура общения: Пособие для клубных работников //В.А. Разумный М.:1989 -92с.
7. Абалкина М.А., Агеев В.С. Анатомия взаимопонимания // М.А. Абалкина, В.С. Агеев, М.:1990 – 64с.
8. Колмогорова Л.С. Диагностика психологической культуры школьников // Л.С. Колмогорова, М.:1990 – 234с.
9. Зимняя И.А. Педагогикалық психология // И.А. Зимняя, М.:Логос, Алматы.: 2005 – 168с.
10. Әбеуова И.Ә. Әлеуметтік психология //И.Ә. Әбеуова, Алматы.:2004-62б.
11. Выготский Л.С. История развития высших психических функции собр. В 6т. – М., 1983 г. Т3. – С.5-328
12. Зопорожец А.В., Мысина М.А. Развития общения у дошкольников М., Педагогика, 1974 г. 161 с.
13. Эльконин Д.Б. Психические развития в детских возрастах М., 1997 г. с. 55-60
14. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: опыт теоретического и экспериментального психологического исследования М., 1986 г. с. 236
15. Леонтьев А.Н. Деятельность и общения// вопросы философии – 1979 г. 1 с.121-132
16. Бодалев А.А. Общение и развития псих. М., 1986 г. с.221
17. Кан-Калик В.А. Учителю о педагогическом общении М., 1989 г. с.326
18. Парыгин Б.Д. Анатомия общения. Учебное пособие СПБ издательство Михайлова В.А., 1999 г. с.301
19. Наурыз. Жаңғырған салт-дәстүрлер, Алматы, 1997 г. с.97
20. Бромлей Ю.Н. Этнос и этнограф М., 1973 г. с.241
21. Шариязданова Х. Әңгімелесудің сыр сипаты// Бастауыш мектеп 1986 г.2с.63
22. Жантекеева З.Д. Семья қарым-қатынас этикасы Алматы; білім 1985 г. с.67
23. Агеев В.С. Межгрупповое взаимодействия и внутригрупповые социально-психологические процессы М., 1987 г. с.236
24. Бехтерев
25. Выготский Л.С. Собрание сочинения 6-т. Т.1 Вопросы теории и истории психики 1982 г. с.487
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Педагогика кафедрасы
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстану ерекшеліктері
Өскемен, 2006
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
.......................................................................4
ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ... ... ... ... ... ... Педагогикалық қарым-қатынастың сипаттамасы
...........................................43
1.4 Жантанушы студентердің қарым-қатынас мәдениетін ұстану көрсеткіштері
мен өлшемдері,
үлгісі......................................................................
..........................54
2 ЖАНТАНУШЫ СТУДЕНТТЕРДІҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҰСТАНУЫ ЖӘНЕ ИГЕРУІН
ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ.....................58
2.1 Жантанушы ... ... ... ұстануы және игеруін
эксперименталды зерттеу
процедурасы.................................................................
58
2.2 Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ... және ... ... ... ... ... ... мәдениетін ұстануы және игеруін
дамытушы эксперименталды зерттеу
нәтижелері.................................................65
2.4
Ұсыныстар...................................................................
....................................... 68
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
........................................77
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
............................................................................
..................79
ТІРКЕМЕ
А...........................................................................
.....................................83
ТІРКЕМЕ
Ә...........................................................................
.....................................84
ТІРКЕМЕ
Б...........................................................................
......................................85
ТІРКЕМЕ В
............................................................................
...................................86
РЕФЕРАТ
Білім тұжырымдамасы болашақ ... ... ... түрде шешіп, оларға педагогикалық, психологиялық көмек беруді
мақсат етті. Ал студенттердің қарым-қатынас ... ... ... ... ... қоғам алдында өзін-өзі дамытуға жауапкершілігін
арттырады. Студенттердің қарым-қатынас жасау мәдениетін ... ... ... ... ең ... мәселелердің бірі болып табылуда.
Зерттеу мақсаты: жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін
ұстану ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеу объектісі: жантанушы студенттердің оқу ... ... ... ... ... ... бағдары,
Зерттеу әдістері: қазақ студенттерінің қарым – ... ... ... мақсатында студент жастарға: «Қарым - қатынас
қажеттілік»; М.Снайдердің «қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... ... ... әдістемесі және «сіз
қарым-қатынас мәдениетін қалай түсінесіз» анкетасы жүргізілді.
Зерттеудің ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениеті» ұғымдарының мәні нақтыланып, олардың ... ... ... ... рет ... ... қарым-қатынас
мәдениетін игеру ерекшеліктері ғылыми ... ... ... ... ... ... үлгісі жасалды.
Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... тәжірибелік эксперименттен өткізіліп дәлелденді.
Зерттеудің практикалық мәнділігі: ... ... ... ... игеруі теориялық тұрғыда негізделіп, әдістемелік
нұсқаулар ұсынылды. Зерттеу ... ... ... және ... ... ... және бала-бақшаның оқу тәрбие үрдісінде пайдалануға
болады.
Зерттеу жұмысы реферат, кіріспе, екі ... ... ... тізімінен (90) және қосымшалардан тұрады.
Сондай-ақ зерттеу жұмысы 3 кесте және 11 ... ... ... ... 86 ... ... Қазіргі кездегі елдегі экономикалық
әлеуметтік ... ... ... ... жастардың қарым-
қатынас жасау мәдениетін игеруін алға қойып отыр. ... ... ... мәдениеті кәсіби білім беру жүйесіндегі іс әрекеттерге
тікелей байланысты. Сондықтан жоғарғы оқу орны ... ... ... етіп ... ... ... кезде бұл мәселе
әлемдік деңгейде қаралуда. Оған ... ... ... ... (1999), ... Республикасының 2015 жылға дейінгі білім беруді
дамыту ... (2004) ... ... ... бола ... 2004 ... ... Үкіметпен қолдау тапқан Білім тұжырымдамасы болашақ мамандарды
оқыту-тәрбиелеу ... ... ... ... ... ... көмек беруді мақсат етті. Ал студенттердің қарым-қатынас
жасау мәдениетінің неғұрлым жоғары ... ... ... ... ... жауапкершілігін арттырады. Студенттердің қарым-қатынас жасау
мәдениетін игеруі сондықтан да ... ... ең ... ... ... ... халқының қарым-қатынас мәдениетіне деген көзқарастың өзіндік
ерекшеліктері бар. Келешек ұрпақ тәрбиесіне үлкен мән беріп, балаларды ... ... ... ... ... ... отбасылары баласын
мәдениеттілікке, зерделілікке баулып, халқының рухани құндылықтары мен әдет-
ғұрыптарын тәрбиенің бұлжымас құралы ретінде ... Бұл ... ... ... ... ... алғаш еңбек жазған Н. Құлжанова болды.
Қ.Т. Шериязданова мен оның ... ... ... ... ... ... ретінде қарастырған. Алайда қазіргі кезде қазақ
студенттерінің қарым-қатынас ... ... оның ... ... ... жоқтың қасы екені анықталды. Сонымен,
жоғарғы оқу орындарында қарым-қатынас мәдениетін игеру, оны ... ... ... ... ... төмендігі мен жастардың қарым-қатынас
мәдениетін бүгінгі өмір талабына сай, ұлттық сипатта ... ... ... мен оны ... ғылыми-әдістемелік бағыттарының
жеткіліксіздігі аралығында қарама-қайшылықтар туып отырғандығы анықталды.
Біз жантанушы студенттердің қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... студенттердің қарым-
қатынас мәдениетін ұстану ерекшеліктері» деп белгіледік.
Зерттеу объектісі – жантанушы студенттердің оқу кәсіби іс-әрекеті.
Зерттеу пәні – жантанушы студенттердің оқу ... ... ... ... ... ... – жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін
ұстану ерекшеліктерін анықтау.
Зерттеудің ғылыми болжамы – егер ... ... ... ... ... асырылса, онда жантанушы студенттердің оны игеруі түрлі
деңгейде ұстануымен ерекшеленеді.
Зерттеу міндеттері:
1. Қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... талдау.
2. Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстануының үлгісін
жасау.
3. Жантанушы ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің нәтижесі арасындағы байланысты ашу.
4. Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстануға арналған
әдістемелік нұсқауларды әзірлеу.
Жетекші идея – ... ... ... ... және ... ... ... қатынасы қарым-қатынас
мәдениетін игеру деңгейін анықтайды.
Зерттеу жұмысының ... ... мен ... ... ... ... іс әрекет пен өзара қарым-қатынас теориялары, этно-
мәдениет және оның оқу ... ... ... рөлі ... ... ... үкіметінің ресми материалдары мен ... ... ... ... ... мен ... ... теориялық және әдіснамалық негіздерін О.С.
Газман, П.С. Гурьевич, В.С. Библер, Е.А. Климов, О.И. Мотков, Н.Н. ... ... ... көздері: Психологиялық қарым-қатынас мәдениетін
қалыптастыру және дамыту ... ... ... ... ... ... және ... құжаттар, оқу әдістемелік және
бағдарламалық құжаттар, педагогтардңы және ... ... ... ... мен ... еңбектері,
мерзімді басылым ақпараттары және ... беру ... ... әдістері: әлеуметтік, философиялық, тіл білімі, мәдени
психологиялық, педагогикалық әдебиеттердің теориялық ... ... ... ... ... ... жұмысында
қарым-қатынас мәдениетін игеруге бағытталған ... ойын ... ... ...... ... ... мақсатында студент жастарға
1. «Қарым - қатынас қажеттілік» әдістемесі.
2. М.Снайдердің «қарым-қатынастағы өзіндік ... ... ... В.Т. ... ... ... ... әдістемесі
жүргіздік.
4. Анкета «сіз қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... мен ... ... ... мәдениеті», «жеке тұлғаның сөйлеу мәдениеті» ұғымдарының
мәні нақтыланып, олардың құрылымы мен қызметі анықталды.
2. ... рет ... ... қарым-қатынас мәдениетін игеру
ерекшеліктері ғылыми тұрғыдан қарастырылды.
3. Жантанушы ... ... ... ұстанудың үлгісі
жасалды.
4. Жантанушы ... ... ... ұстанудың жүйесі мен
әдістемесі тәжірибелік эксперименттен өткізіліп ... ... және ... ... ... жағдайдағы
қазақ жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін игеруі теориялық
тұрғыда ... ... ... ... ... ... ... және арнайы оқу орындарының, мектептің және ... оқу ... ... ... ... ... ... мен кезеңдері: Зерттеу жұмысы 3 кезеңде
жүргізілген. ... ... 2005 жылы ... ... ... ... пәні және міндеттері айқындалды. Осы мәселе бойынша психологиялық,
педагогикалық, философиялық ... ... ... ... шолу ... ... ... ұғымының ғылыми-теориялық негіздері зерттелінді. Екінші кезеңде
(2005 жыл) жиналған материалдар, ... ... ... ... ... негіздері тұрғысынан талдауға алынып жүйеленді.
Тақырыптарға байланысты мақалалар жарық көрді. Үшінші кезеңде ... ... ... ... ... ... ... алынды. Зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... дәлелденіп, әдістемелік ұсыныстар
жасалынды.
Зерттеу базасы:
Эксперименттік жұмыс Шығыс ... ... ... ... ... ұсынылатын негізгі қағидалар:
1. Қазақ топтарындағы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстануы жеке
тұлғалық ... алғы ... ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық сипаттамасы.
3. Қарым-қатынас мәдениетінің ұстану үлгісі.
4. Қазақ топтарындағы ... ... ... ұстанудың
жүйелі талданған өлшемдері мен көрсеткіштері.
5. Студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... мен ... ... ... мен негізділігі: Зерттеу қағидаларының
психология ғылымының жетістігіне сүйенумен алынған қорытындылары мен,
қазіргі ... ... ... беру ... ... ... ... мен және олардың теориялық, әдіснамалық
тұрғыдан ... мен ... ... ... ... мен жүргізілген
эксперименттің нәтижелері мен қамтамасыз етілген. “С. ... ... жыл) ... ... ... ... қарым-
қатынас жасау шарттары», «Қарым-қатынас арқылы тәрбиелеу”, “Халықаралық
келісім: тәжірибе, ... және ... шешу ... ... ғылыми
практикалық конференциясында ... ... ... және жеке ... ... құрдастары мен қарым-қатынас пен
этностың әсері”, «Студенттерді ... ... ... ұсынылып, жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу кіріспеден, екі тараудан, тараулар
тараушалардан, қорытындыдан қолданылған ... ... ... ... ... тақырыбының көкейтестілігі, ғылыми апараты: мақсаты,
міндеттері, нысанасы, пәні, болжамы, ... ... ... және
әдіснамалық негіздері, деректі көздері, базасы, нәтижелерінің дәлелділігі
мен практикалық енгізілуі баяндалады.
Бірінші бөлім ... және ... ... ... аталып қарым-қатынас мәдениетінің ұғымының педагогикалық психологиялық
ғылымдардағы мәні мен маңызы қарастырылады. Ғалымдардың ой ... ... ... ... мен ... ... ... “Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстануы
және игерілуі деп ... ... ... ... ... ... қарастырдық. Қарым-қатынас мәдениетін талдау оқытушы ... ... ... ... ... негізгі бағыттары
қарастырылды. ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің қай түрі басым болатыны зерттелді.
Қорытындыда қазақ ... ... ... ... ... ... ... міндеттерінің ашылу аясы мен ғылыми
болжамы расталуы баяндалады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі 90 бірліктен ... Онда ... ... ... ... ... ... оқу құралдары, үкімет
құжаттары шетелдік ғалымдар зерттеулері қарастырылды. Қосымшада диссертация
мазмұнын ашу ... ... ... құралдар, зерттеу нәтижесінің
саналуы тіркелінген.
Еліміз тәуелсіздікке қол жеткізгеніне байланысты Елбасының ... ... ... мен ... ... ... ... ұрпақ
тәрбиесіндегі істерде де үлкен бетбұрыстар болары сөзсіз. Ұрпақ ... ел ... ... күні XXI ... өмір ... еңбек ететін жастарды
тәрбиелеуде қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтап, уақыт талабынан өткен
бай қазынасын ... ... ... ...... ... ... даусыз. Қазіргі кезде ... ... ... жер мен ... ... отбасында бірсыпыра өзгерістер
байқалады. Егер ауылдық ... ... ... ... үйде ... ... отбасылар басым болса, қалалық отбасылар
ішінен көп уақыттарын ... тыс ... ... ... ... көбірек болып отыр.
Ертеректе туыстық, отбасылық қатынастар адамда бала ... ... ... ... ... ... көркем өнермен
шұғылдану, еңбекке қатыстыру арқылы ересек адам мен ... ... ... ... бола ... ... ... оларға қол ұшын беру
күнделікті өмір .салты қарым-қатынас орнатуда ата мен әже, әке мен ... ... оқу ... (оқытушы мен студент) өз рөлдерін дұрыс
түсіне білуі керек.
Айталық, ата бауырында өсіп, қарым-қатынаста ... бала ерте ... ... ... болып өссе, әкесінен тәрбие алған бала бауырмал,
сезімтал, үлкенді сыйлағыш келеді. Әке ... ... ... ... себептерге байланысты өзінің отбасындағы патриархал, күшін жойған.
Бұл құбылысты ... ... ... отбасыларынан байқауға болады. ... ең ... ... ... білуі керек. Егер нәрестелік, сәбилік
шақтарда ана бала үшін әрі қорғаушы, әрі жұбатушы ... ... ... ... ... ... болады.
Үлкендердің үнемі ұрсып сөйлеуі бала ... ... ... Бұл ... баланы қатал, дөрекі өтеді. Өсіп келе жатқан жастар
үшін отбасының, оқу орындарынан ... ... ... Қ.Г.
Шариязданова, С.М. Елеусізова сияқты отандық-психологтардың ... ... ... сапаларының қалыптасуы жүзеге асатын әлеуметтік
институт – ... оқу ... Осы ... бала ... жолдастарымен қарым-
қатынасқа түсу барысында жақсы мен ... ақ пен ... ... өз ... ... сөз ... меңгереді. Әрине бұл
айтылғандардың барлығы отбасындағы ... мен ... ... екі ... байланыс.
Студент оқытушылардың қамқорлығынсыз және тұлға ... ... ... тап ... ... ...... қайырымды, ақылды, өнерлі, әділ адам
етіп тәрбиелеу - әр уақытта жоғарғы оқу орнының ... ... ... ... ... халқымыздың аса күшті қасиеті – ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік күрт
бәсеңдеп кеткен ... ... ... Қ. ... ... ... оқыту – ұлтшылдық емес» атты мақаланың Қазақстанда тастанды
балалардың 90% ... ... ... айтады. Осылардың бірден-бір
себебін ... ... ... ... бала ... ... ... салдарынан түсіндіруге болады.
Соңғы көздері 1996 «семья» ұғымы ... деп ... ... ... ... тіршілікке керек білімге баланы жастан ... ... ... ... ... тәрбиесінің адам өміріндегі маңызын бізге
дейінгі, көптеген ұлы ағартушылар, ғалымдар зерттеп, осы ... ... ... (Әбу Насыр Әл-Фараби, М. Жұмабаев, А. Құнанбаев, М. Әуезов т.б.)
Студент ... ... ... ... ... ... ұсақ ... жайсыз қылықтардан олардың ыңғайсыз мінездері
қалыптасады.
Студент жастардың ... ... ... ... ... ... ... Бойында ұлттық қасиет пен сана
қалыптасқан, халқыныңтілін білетін рухани ... мол, ... ... ...... міндеттердің ең жауаптыларының бірі.
Студент топтарында қоршаған адамдармен, жолдастармен қарым-қатынаста
әдептілік, мәдениеттілік өнегелерін күнделікті жұмыста орынды ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін, тиым сөздер,
тренингтерді пайдалануға болады.
Республикада этнопсихология, ... ... ... ғалымдардың еңбектеріне қазақ халқының тәлімдік ой-пікірлердің
дамуы, халық педагогикасы мен психологиясының ауыз әдебиетіндегі ... ... ... қолдану сияқты мәселелер ... ... ... мен ... ... ... мен
бағдарламалар оқу құралдары жарық көруде.
Тарихта қандай қиын жағдайларды бастан кешірген қазақ халқының ... ... ... ... ... өмір ... қазақ халқын
құраған ұлыстар, тайпалардың материалды және ... ... ... болып табылады.
Қазіргі қазақ жастарында ұлттық салт-дәстүрлерді жете түсінбеушілік,
ата-тегін білмеу, бөгде ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас бүгінгі ... ең ... бірі ... ... ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ МӘДЕНИЕТ ТҰРҒЫСЫ
1.1 Қарым-қатынастың психологиялық сипаттамасы
Адамдар қарым-қатынасы көп ... ... ... ... ... ... болады. [7, б.4]
«Коммуникациялық дарындылық» дәрежесі жоғары жүйке ... ... мен ... тәрбиеге, адамның тұлғалық ерекшелігіне, ... ... ... ... сәйкестік, эмпатия, әлеуметтік психологиялық рефлексия,
децентрация, атрибуция, физиогномикалық редукция, стерео топтаурын, топтық
идентификация ... ... ... ... түсіну үшін әртүрлі сапалы әдістер қолданылады. Физиогномикалық
редукция – адамды түсінудің қарапайым таралған түрі. ... түр ... ... бет ... ... дене ... ... қарап
ішкі, психологиялық қорытынды жасау.
Барлық ұлттық мәдениетте ... ... ... ... көп. ... ... ... көзіне, қолына қарай ол адам
туралы алғашқы ... ... ... ... Лафатер және оның досы
корреспондент ... ... ... ... ... анық ... Физиогномикалық редукция механизмі пайдалы егер
оның абсолютті дәлдігіне және сенімділігіне талап қойылмаса. [7, б.6]
Физиогномикалық редукция механизмі жақсы ма әлде ... ... ... өте ... адамдарды түсіну құралы, ал екінші жағынан
көптеген қателіктер көзі. Ол түсінікті жағынан, түсініксіз жағына ... ... Енді ... және топаралық адамдарды түсіну ... ... ... ... ... танитын адамдардың
әсерлесуінен болады, ал екінші механизм үйреншікті емес жағдайда таныс емес
адамдар арасында болады. ... ... ... механизмдер
класына жатады. [7, б.7]
Мұның негізінде түсінудің күрделі, нәзік механизмдері ... ... ... ... ... ... ... жатады:
1) Әлеуметтік категоризация
2) Топтық идентификация
3) Әлеуметтік салыстыру
4) Топаралық дискриминация
5) Стереотаптаурын
Әлеуметтік категоризация – бұл қоршаған ортаның оқиғалары мен ... ... ... ... ... ... кейбіреуі ситуативті.
Біз адамдарды әйелдер-еркектер, жас-кәрі деп, өз ... ...... деп оңай ... Ал интелегентті (зиялы) және интелегентті емес, бай-
кедей деп бөлу күрделірек. ... ... ... ... ... бай әлемінде өмір сүреді.
Бізді қоршап жүрген адамдар қандай категорияға жатады, біз білмейміз.
Ең ... біз ... қай ... ... Бұл ... ... деп аталады. Топтық идентификация индивидтің «Менінен»
«Бізге» өту. Әрбіз «Біз», «Оларсыз» өмір сүре ... ... ... ... Бұл ... адамдар
салыстырылмайды. Топтар салыстырылады «Біз», ... ... бен ... ... ... ... Әрине ол, «Біз»-дің пайдасына шешіледі.
Топаралық дискриминация – егер «Біз» бен ... ды ... ... ... ... аздап болса одан ... ... ... позитивті әлеуметтік сәйкестікке ұмтылу,
адамның фундаменталды қажеттіліктеріне жатады. Егер топтағы мүшелік басқа
адамдардан ... ... ... бермесе, ол «Біз» ді өзгерте алады.
Егер мұнда да солай болса, өзін-өзі бағалауы төмендейді, невроздар
пайда болады. ... осы ... іске ... біздің басқа
адамдарды түсінуіміз бұрмаланып, дәл көрінбейді. Ол интоптық фаворитизм деп
аталады. Адамдардың бағалауынша ... және ... деп ... ... ... статустағы топтар шегеді. [7, б.13]
Стереотаптаурын – бұл терминді американ журналисі және ... ... Оның ... ... «Олар бәрі осындай» дейді. Мысалы
шведтер – үндемейтін, әйелдер – ... ...... ... бәрі
біледі, олар әртүрлі болады. Сондықтан стереотип адамдар түсіністігі
арасындағы ... және ...... тип ... Ақпараттық жетіспеушілігі, мінез-
құлық себептерін түсінбеушілік ... ... ... ... болады.
Анықталмаушылықты шешіп, өз орнына қою атрибуция механизмінің жұмысы.
Ақпараттың 3 түрі ... ... ... адам ... ... ... контекст, жағдай, ситуация туралы ақпарат.
3. Біздің әлем туралы, әлеуметті ... ... ... ... ... жағдайда ақпараттың үш кезі әртүрлі.
Бір жағдайда адамды біз жақсы білеміз.
Екінші ... ол адам ... ... ала ... ... ... себептері анық және ұғынықты болады. Ал ... ... ... көп ... ... басқа адамдық мінез-құлқын түсіндіру
қиыншылық тудырмайды. Басқаның мінез құлқын түсіндіру үшін біз ... ... [7, ... ... функциясы – анықсыздықтан арылу, өткен
тәжірибеге жаңа мазмұн қою.
Децентрация - өз ... ... ... ... ... ... ... басқа біреудің «Меніне» жақындау.
Децентрация – мен атрибуция механизімнің қатынасы бір-біріне ... ...... өз «Меніне» тарту.
Децентрация – өз эгоцентрикалық позициясына қарсы ... ... ... ... ... эгоцентриктер деп атайды.
Эго – латын тілінде ... ... ... ...... ... ... негізінде түсіну. Ойсыз,
сөзсіз сезімге, эмоцияға ғана бағдарланып түсіну эмпатия деп аталады.
Эмпатия – ... ... оның ішкі ... иіру арқылы түсіну.
Төмен эмпатиялы адам – қатал, сезімсіз адам. Эмпатия ... ... адам ... адамның сезіміне жауап беріп, біреудің қайғысына
ортақтаспайды, қуанышына бірге қуана алмайды.
Эмпатия ... ... ... ... ... көру мен ... жұмыс істейтін тәрізді.
Тұлғалық сәйкестік механизмі – децентрация механизмінің нәтижесі.
Сәйкестік жемісті болуы үшін ... мен ... ... ... өте ерте жұмыс істейді.
З. Фрейдтің айтуынша ұл баланың ... қыз ... ... ... ... маңызды сәті. Фрейдің теориясына ... ... ... ... ... ... ... көреді, соған ұқсауға
ұмтылады, бірақ бақталасады, оның орнына өзін қойып, ауыстырғысы келеді.
Мұны Фрейд Эдип ... деп ... ... ... ... дамуының барлық кезеңдерінде
маңызды. [7, б.24]
Енді, қарым-қатынасты мәдениетпен байланыстыра қарастырайық.
Мәдениет дегеніміз не? – ... ... ... беру үшін бұл сөздің
этимологиясына яғни осы бір күрделі ұғымды ... ... шығу ... жөн ... ... бұл термин арабтың «Маданият» қала, қалалық деген
сөзінен енген.
Қазіргі заманғы ... ... ... анықтамалар
берілген.
а) мәдениет – белгілі бір ... қол ... ... ... жиынтығы.
ә) мәдениет – адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі ... ... ...... ... белгілі бір санасының жетілу деңгейі
в) агромәдениет [1, ... ... ... ... адам ... мәдениет бар. Адам о баста
өз-өзімен ғана шектеле алмайды, қашанда өзінің ... ... ... Бұл тәсілдемелік қағида мәдениет құбылысының мәнін ашуға
көмектеседі. Ал ... мәні оның ... ... ... үшін болу ... да ... де ... Жалпы болу дегеніміз – қарым-қатынаста болу деген сөз.
Адамның ...... ... «Мәдениет» жеке адам ретінде
тұлғаландырылғанда, ал мәдениеттер қарым-қатынасы жеке тұлғалар қарым-
қатынасы ... ... ғана ... ... ... ... [2, б.38]
Бұл жағдайда мәдениеттер сұғбаттық тікелей «Мен» және «Басқа» диалогы
негізінде қарастыруымызға болады.
Диалог үшін ең бастысы – басқаның ... ... ... ... диалог үшін біртұтас көзқарас қажет. Ал біртұтас көзқарас дегеніміз
сырт адамның көзқарасы, ... И. ... ... ... ... ... Бахтиндік қарым-қатынастың антропологиялық
теориясында «Мен» 3 кезеңнен өтеді.
1. Басқаға ену
2. Өзіне қайта оралу
Тәмәмдау [1, ... ... ... ... ... қасиетім – «сыртқарылық»
көзқарасым және одан туындайтын «артық көру мүмкіншілігіме» байланысты
беріледі. «Басқаға ену» ... ... ... ... ену, ... ... деген сөз. Бірақ «Мен» ешқашан өзімнің ... ... ... ... ... ... тану мүмкін емес. Басқа санаға ... ...... ... оралу» - онсыз. Басқаның санасына ену
нәтижесіз, жеміссіз. Онсыз басқа сана саған сырын ... ... ... көре ... ... «біреу үшін менге» айналғанда өзімнің
«менім» «өзім- үшін - менге» ... ... мен – үшін – ... қоса ала келуі керек. Диалог, сұхбаттылық механизмдері ... ... ... ... пен тіршіліктің негізінде орналасқан.
Адам үшін болу және ... ету ... ... және ... ... ... ... керек. Ақыл ойдың сұхбаттың ішкі ... ... ... ... ... ... деп, ал адам тіршілігінің мәнін
басқалармен бірлесе тіршілік етуде деп танытады.
Сонымен өмірдің болмыстық сипаттамасы оның сұхбаттылығында ... ... тек ... және «Басқаны» ажырата білгенде және тек солар
арасында ... ... ... деп ... жүзеге асады.
Адам саласы оның әлеуметтік болмысының жеміс ретінде ... ... ... ... нәтижесінде қалыптасты.
Адамдық қарым-қатынас оны басқа қоршаған табиғи ... ... ... Тіпті физиологиялық тұрғыдан осы мәселеге көз ... онда ... ... табиғатта куә боламыз.
Адам миының жемісі болып табылатын сана – ... қос ... ... Ал ... қос ... ... ... қос тәсілінен қос әдісінен тұратыны белгілі. Яғни біртұтас
мидың өзінің саналы тудыруы үшін екі ... ... ... бөлінуі қажет
болған сол өзгешілікке ... қос ... ... сананың өзі де о ... ... ... ... Сұхбат
адамдардың бір-бірімен пікір алысуымен шектелмейді, ол ... ... ... Тіпті бір ауыз сөз айтылмаса да ... ... бар, ... ... – ішкі ... ... бір-біріне
бағынышталғандығы.
Адамдар қарым-қатынастың әмбебап құралы ретінде белгі түгелдей дерлік
қоғаммен, ... ... ... ... Ол ... адамдар
сұхбатына, адамдар қарым-қатынасына бағытталған. Жалпы ұғыну мәселесіне
XX ғасырда Ф. Шлейермахер, В. ... М. ... Х.Г. ... көп көңіл
бөліп, біраз тер төкті. [1, б.53]
Мәдениет және оның өзіндік ерекшеліктері әрқашан ... мен ... ... жәйт ... келеді. Сондықтан мәдени
даму барысын онда қалыптасқан ойлау тәсілі, дүниетаным түрі ... ... ... ... ... байқауға болады.
Мысалы, мәдениетті рәміздік ойлау түрі арқылы анықтаған. Э. Кассирердің,
мәдениетті психофизиологияны ... ... З. ... және ... ... куәсі XX ғасырдың ойшыл дарынның ... ... ... ... әдісі кең етек жайып, олардың барлығы дерлік «тілді
адам тіршілігінің негізгі, маңызды анықтауышы деп ... ... ... ... тіл ... коммуникативтік құрал ғана емес адамның бүкіл
болмысын, ... ... ... ... ұғым. Фрейдизм, феномология
экзистенциализм, аналитикалық философия, герменевтика, структурализм,
семиология т.с.с. бір ... ... ... ... ... анықтайды. [1, б.60]
Қарым-қатынасты биологиялық жағынан қарастырамыз.
Адам қарым-қатынасының биологиялық концепциясы. Ерте заманнан біздің
кезімізге дейін адамның табиғатпен бүтіндей бірлікте екенін атап ... ... ... ... ... ... көзқарасты қайта өрлеу дәуірінің ойшылы Николай Кузанский
дамытты. [6, б.10]
«Охота за мудростью» деген трактатында ... ... ... ... ... пен ... ... бастауын табиғаттан алады. Ол өз
байланыстарымен таныспайды, қосылуды аңсайды, әлемнің ... ... ... ... Бұл рух жан мен тәнді байланыстырады. Жан ұшып кеткенде,
дененің жандануы тоқтайды».
Адам қарым-қатынасты биологиялы ... XX ... ... ... арқылы байытылды.
Жаңа ғылымдар – этология, жануарлардың мінез-құлқы туралы ... ... ... ... ... ... генетика –
тұқым қуалаушылықтар заңдылығы туралы, «дәстүрлі ... ... ... тең тұр.
Этология анализ арқылы жануарлардың мінез құлқы мен ... ... ... ... Бұл ... ... салушы Р. Хайнның «Поведение ... ... ... ... оқу ... ... түсінуге олармен қарым-қатынас жасауда
адам өз мінез-құлқына коррекция жасай салатындығын көрсетеді.
Физиология – жыныстар ... ... ...... ... ... адам ... қауіп қатер адамдардың
бірігуін талап етеді. Осының бәрі адам қарым-қатынасының жаңа формаларын
қалыптастырады.
Қарым-қатынастың ... ... ... ... кең ... Бұл ... қызығушылық XIX ғ. аяғында ... Г. ... М. ... ... кейін пайда болды. А.
Печчейдің «Человеческое качество» ... ... ... ... бар. П. ... ... кейбір фрагменттері: оның трактовкасы
бойынша өмірдің барлық формалары 4 функциядан ... [6, ... ... алу ... ... қорғау
3. Информациялық даму
4. Өзі сияқтыларды басып озу
П. Кусси энергиялық есептеулерін сенімді түрде ұсынады. Ол негізді
түрде ... ... ... биік ... ... биологиялық
табиғатына ешқандай кедергі болмайды деп тұжырымдайды.
Жер 2050 ... 8 млд. ... ... ... ... бұл үшін деп атап
көрсетеді Г. ... «Біз ... ... ... ... ... ... адамдарды жаппай құруды, соғысты
ұйымдастыруды ... ... ... ... жалғасуы үшін қарым-
қатынас информация көзі болу ... ... ... ... ... ... ... жеткізуші болып табылады. Олардың жиғандары жаңа ұрпаққа
берілген құндылықтар деп есептелінеді.
Информациялардың берілуі ... ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастың әлеуметтік концепциясы қарастырады. [6, б.13]
Ерте заманнан бұл концепцияға ... ... ... Адам ... жағынан үлкен күш болғанымен қатар, ... әсер ... ...... ... Ол адамның өмір тәжірибесінің жемісі
ғана емес, оның өзгеруінің факторы.
Итальян ғалымы және саяхатшысы Яцек ... ... в ... ... «Тропикалық джунглиде өмір сүргеннен қалада өмір ... болу ... ... XX ... ... адам ... көп ... енгізеді.
Бұл жерде ұлтаралық, өндірістік, семья қарым-қатынас туындайды. Оның
өзі адам өмір сүруінің факторы болады. Қазіргі күнде адам ... ... ... ... ... ... адам қарым-
қатынасының индивидтің әлеуметтенуіне фундаменталды маңызы бар екендігін
көрсетті.
Бұл жерде Л. Выготскийдің ... ... Л. ... ... ... функциялардың олардың қатынасының артында шынайы ... ... ... тұрады» - дейді.
Адам қарым-қатынасы – тек қана биологиялық, ... ... ... ... Адам ... адам дамуының тарихи
тәжірибесі, оның биологиялық қалыптасуындағы терең көздері, ... ... ... ... түрлілігі синтезделген. Қарым-
қатынастың саналық белгілеріне қарап, шынайы қарым-қатынас және ... деп ... ... ... ... қарым-қатынаста негізделеді. Бұл
қарым-қатынасқа біздің күнделікті өміріміз ... ... ... ... ... жоқ. Бұған жанұядағы, ұжымдағы, константтық қарым-қатынасы
жатады.
Иллюзорлық қарым-қатынас – адамның өткен, қазіргі ... ... [6, ... ... мен ... ... ... оқыған кезде біз
қиялымызда сол заманды елестетеміз, қарым-қатынас эмоционалды жағдайын
басымыздан ... ... - ... ... ғана ... тұрмыстан
шынайы көрінісі қарым-қатынас белсенді және енжар болып бөлінеді. Бұларды
аэропорттық және аудиторлық деп те ... ... ... сіз ... ... байланысқа түсесіз. Жолаушылармен, стюардессамен қарым-
қатынасқа түсіп, жерге самолет қонған соң ... ... ... Бұл ... тез ... ... ... бір адамның бір адамға
белсенді әсері, оған өзі білімін, өз ... ... Бұл ... ... терең із қалдырады.
Аэропорттың қарым-қатынаста да сіздің бүкіл өміріңізге із қалдыратын
әсерлер болуы мүмкін. Аудиторлық қарым-қатынас та нәтижесіз болуы ... ... ... ... ... ... ... теориясы. Карл Маркстың индивидттің дамуының заңдылықтары
әлеуметтік ортаға ... ... ... ... ... ... туралы және адам қарым-қатынас ғылымдардың жемісі әлеуметтік
психология мен әлеуметтік педагогикадан да көрінеді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... маңызын
көрсетті. Бұл жерде Л. Выготскийдің еңбектеріне сүйенсек «Жоғарғы
функциялардан ... ... ... ... ... ... ... адамдардың шынайы қарым-қатынасы тұрады дейді».
Қарым-қатынастың ғылыми концепциясы – оқыту процесі кезінде бізге ... ... В.И. ... ашып ... ... тарихын және
оның өткенін келер ұрпақ сын көзімен қарамау керек, ... қоры ... ... ... ... ... ... үшін жаңа әдістер табылады. Жоқ! Ғылым
тарихын қайта қайта зерттеу, қайтадан өткенге оралу, ... ... ... ... ... ... ... да біреулері маңызын
жоғалтады. Әрбір ұрпақтың ғылыми зерттеулері ғылым тарихында өз заманының
ағыстарының бейнесін ... ... алға ... жылжи отыра жаңаны табады
және өткенді бағалайды». [6, б.35]
Қарым-қатынасты теориялар арқылы ... ... адам ... келісімен екінші бір адаммен қарым-қатынасқа
түсуді қажетсінеді. Мәселен, нәрестенің анасымен «тілдесуі» ...... оның ... сезімді, мейірімді болуына,
кішкентайынан айналасына деген сезімнің азаюына әкеліп соқтыратыны байқалып
жүр.
Сөйтіп ... ... түсу – қай ... ... ... ... ... демалу қандай қажет болса, айналадағы
жұртпен араласып, дұрыс қарым-қатынас жасай білу де сондай ... ... ... ... ... ұстау – жазаның ең ауыр ... шүбә ... ... ... ... ... – бұл
тіршілікке аса маңызды ақпарат (хабар) алмасу деген сөз.
Адам қарым-қатынас ... ... ... жайлы мәлімет алады,
еңбек пен тұрмыс жағдайларына маншықтанады, ... ... ... ... ... ... ақпарат алумен ғана шектелмейді, оның ... кең және бұл көп ... ... ... ... те, лекция тындасақ та,
дос жараңдармен сөйлесек те – осының бәрі – ... сан ... ... сан алуан тыныс-тіршілікте адамдар бір-бірімен тікелей,
жүзбе-жүз не болмаса жанама (хат жүзінде, радио, теледидар арқылы) не ... ... ... ... ... олардың түрлі көріністері жеке
адам және топтық ұйымдардың тіршілігінен байқалады.
Қарым-қатынас дегеніміз – тіл арқылы пікір ... ... ... ... ... жасаған білімдерді таратушы ретінде ертеден
зерттеп келеді. Кибернетика мен ... ... ... бері ойды
машиналық өңдеуге лайықтап, символдармен белгілеу ... ... ... тілі пайда болды. Оның көмегімен адам электрондық-есептеу
машинасының ... ... оны ... қамтамасыз етеді.
Жануарлар арасындағы сигнал алмасу да тереңірек зерттеліне ... ... және ... ... арасында информация араласу жайлы да едәуір білім
жинақталды. Адамның қарым-қатынасы информация алмасудың жеке дара ... Осы ... ... талдап қорыту қажеті туды. Олардың бәрін де
коммуникацияның жеке-дара жағдайы деп қарауға болады.
Қарым-қатынас ... адам ... ... ... және
психологиялық негізі, ең алдымен, ... ... ... ... ... байланысты.
С. Елеусізова бойынша қарым-қатынас – орнатудың екі бөлшектен тұратын
ажыратып көрсеткен еді. Оның ьірі – ... ішкі ... ... ойлауы мен саналы әрекеті. Ал, келесі бөлшегі – адамның жүріс-
тұрысы мен өзгелермен тілдесіп, бірлесіп әрекет істейтін ... ... ...... әрі өнер ... ... ... үрдісі.
Қатынас жасау, өзгелермен тіл табысу - әрбір адамның ... ... ... мен ... ... ... ... мұқтаждығы.
В.В Богословский бойынша, қарым-қатынас дегеніміз – бұл тіл арқылы
пікір алысу.
М.И. ... ... ... – бұл екі ... одан да көп
адамның қатынастарын жасап, реттеуі мен ортақ нәтиже алуды мақсат ... мен ... ... өзара әрекеттерін атап көрсетті.
Сонымен қарым-қатынас – бұл белгілі мәні бар, ... ... ... ... басқа адамға беру тәсілі болып табылады.
Қарым-қатынас нәтижесінде адам басқаларға ғана емес, сондай-ақ өзін
де танып біледі, ... ... ... ... ... ... жеке ... интеллектуалдық және
эмоция жағынан байыта түседі және ... ... ... ... ... ... ... және оның атқаратын функциясы
Қарым-қатынасқа түсушілердің әсерлесуі сөйлеу барысында сөз ғана емес
әрекет, ... ... ... ... ... ... ... диалогтық және монологтық деп екіге бөлінеді. [10, б.20]
Диалогтық – екі немесе бірнеше адамның әңгімелесуі.
Монологтық – дара адамның сөйлесуі. Мұнда ... ... ой ... ... ... айтылады. Сондай-ақ қарым-қатынас үш жаққа
бөлінеді:
1. Коммуникативті құраушы.
2. Интерактивті құраушы.
3. Перцептивті құраушы.
Коммуникативті қарым-қатынас ... беру мен ... ... қарым-қатынас жасаушы жұптасушылардың ... ... яғни ... әсерлесу, адамдардың бірлескен ... ... ... қарым-қатынас компоненттері. Оның жеке
тұлғалық жағынан анықталуы:
1. Мақсаты бойынша.
2. Түрткі бойынша.
3. ... ... ... ... ... ... өзара
түсінушіліктері. Басқа адамдар жайлы ой, елестер, ... ... ... ... ... ... ... ғана екендігін қарым-қатынас
үрдісінде үш жағы да көрінетінін дәлелдеді.
Қарым-қатынас белгілі бір ... ... ... ... іштей,
сырттай деп бөлінеді.
Ауызша – сөйлеудің негізгі түрі болғандықтан, оның қалған түрлері де
осының төңірегінде құрылады.
Жазбаша – бұл ... ... бір түрі ... ... ... ... ... кеңінен жүйелі, ерікті түрде жеткізеді.
Іштей – бұл адамның ... ... мен ... ... ... ... салынуы.
Сырттай – дауыстап, естіртіп сөйлеу болып табылады.
Қарым-қатынасты қолданатын құралдар ... ... және ... деп ... Ал, ... ... ... әлеуметтік;
қарым-қатынастың мақсатына қарай – ... ... ... басты,
құралдық қарым-қатынастың мазмұнына байланысты – материалдық, когнетивтік,
кондициондық, мотивациялық іс-әрекеттік деп бөлінеді.
Кондициондық – адамның ... ... ... ... – адамдар арасындағы білім арқылы қарым-қатынас жасау.
Мотивациялық – адамдардың ... ... ... ... мен ... әр ... ... келеді.
Тікелей емес қарым-қатынас – жазбаша немесе құралдар арқылы ... ... ... ... ... кітаптың және басқа да әр түрлі
техникалық құралдардың пайда болуы тікелей емес қарым-қатынас ... ... ... әрі қарай жеке адам аралық ... ... деп ... адам ... ...... жұптарда, жеке дара
ерекшелігін білу, қайғы-қуанышына ортақтасу, түсіну, бірігіп ... ... ... ... қарым-қатынас – көпше түрінде таныс емес адамдардың ... ... ... ... қарым-қатынас жасау. Мұндай түріне: өнер,
эстетикалық қарым-қатынас жатады.
Қарым-қатынастық топтар арасында қарастырсақ, ондай топтар ... олар неше ... ... негізделіп жіктелуі мүмкін: қалыптаса
бастаған өзара қатынастардың ықтиярлығы мен ... ... ... ... жеке ... топтық нормаларына, көзқарасына негізделеді.
Қалыптаса бастаған өзара қатынастар ырықтылығы мен тереңдігіне ... ... ... [10, ... ... құрамы жағынан көп емес, мүшелері бір-бірімен
тікелей қатынас жасай отырып, ортақ мақсатқа ұмтылған ... ... топ деп ... ... ... мектеп сыныбы, өндірістік бригада т.б.
бірлестіктер. Бұл топтағылардың өзара қарым-қатынасына шек ... ... кез ... ... өз ... ... және қажетінше қатынас
жасайды. Ал, іс ... топ ... ... бір ... ... ... ... Біреулер өзара жиі қатынасып, олардың қарым-
қатынасы жақындықпен сипатталынады (көңіл қалауымен немесе іс ... ... ... ... ... атқарады. Бұл
функцияны шартты түрде прагматикалық функция деп атайды.
1. Қалыптастырғыш функция.
Бұл функция адамның психологиялық ... ... ... шарты. Эльконини пікірінше, даму барысында бала мен ересектің
сыртқы ... емес ... ... ішкі ... ... баланың дербестік іс-әрекетіне айналады. Бала мен ... ... ... ... ... біреудің жай қосындысы емес, өзара
әсерлесу нәтижесінде өзара баға мен өзгерудің күрделі ... Бала ... ... ... ... ... ой елегінен өткіщіп, өңдеп
пайдаланады.
2. «Бекітемін» немесе «қолдаушы» функциясы.
Басқаша айтқанда басқа адамдармен қарым-қатынаста адам ... ... ... ... ие ... Адам өзін-өзі бағалау ... ... ... Адам ... әр түрлі дәстүрлер амандасу,
түрліше көңіл аудару рәсімдері.
3. Жеке адам аралық қатынастарды ұйымдастыру және қолдау.
Басқа адамдарға деген ... ... ... ... ... ... т.б.) ... сөздер белгіленеді. Бұл ... ... ... ... ... және сыртқы сөйлеу арқылы)
диалог типі ретінде адамның ойлауының әдісі ... ... ... осындай әлеуметтік психологияда баса назар
аударылатыны жеке адам аралық ... ... ... ... ... табылады.
Коммуникацияның түрлі формаларын зерттеу, адамның қарым-қатынасы жайлы
біліміміхді кеңейтті. Сөйлеу ... ... адам ... ... ... ... келбет, мимика, серіктестердің бір-біріне қатыс
жағдай, байнелеуі кең зерттеліне бастады.
Соңғы ... ... ... қарым-қатынас жасаушылардың
аралығындағы қашықтықтың, партнерлердің отырысының ... ... ... ... ... бұл ... ... деп ат қойылды. Мұнда төрт түрлі арақатынасы бар: ... ... ... ... ... екі ... ... достық
байланысты аңғартады. Ресми ... ... ... ... ... ... бөтен адамдармен араласу.
Адамдар арасындағы коммуникативті үрдістер техникалық қондырғылар
арасындағы алмасудан өзгеше болады. Оның ... мен ... ... ... ерекше маңызды қасиеттері бар. Олардың ерекшелігі кері байланыс үрдісі
коммуникативті барьер, коммуникативті әсер және ... беру ... ... және ... емес жүзінде) сияқты үрдістермен байланысты.
Кері байланыс – ең алдымен мәлімет бір жақты болмайды., екі жақты ... ... ... ... ...... ... қабылдап
алушы – рецепиент. Сондықтан негізгі мәліметті ... ... ... ... ... қарым-қатынас барысында қарым-қатынас ортақ пікір мәнге келу
маңызды.
Жанама кері байланыс – психологиялық мәліметті ... ... ... ... әр ... ... кекету, қандай да бір күтпеген эмоциялар
болуы ... Кері ... – бұл ... ... ... ... Коммуникация үрдісінде тек мәлімет алмасу ғана емес,
оны басқалардың, таратушылардың бірдей ... ... ... ... ... [10, ... алдымен, мәлімет формасы мен маңызы коммуникатордың жеке даралық
ерекшелігі рецепиент туралы көзқарасы, ол туралы өз ... және ... ... ... ... оның жіберілген мәліметті рецепиенттің өзгерісіне қатысты
түседі. Ең маңыздысы – бұл ... ... ... ... ... және ол коммуникативті үрдістің
екінші ерекшелігі. Түсініспеушілік барьері әлеуметтік мәдени ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық барьер, диалектикалық сөздер,
сөйлеу дефектілері.
2. Сематикалық барьер: сөз ... ... ... ... барьер: коммуникатор тілінің стилі, жағдайға ... ... ... психологиялық көңіл күйіне сәйкес келмеуінде
көрінеді.
4. Логикалық сөздер: коммуникатордың ұсынған логикалық тұжырымдамалары
өте күрделі болғанда туындайды. Ер адам және әйел ... ... ... Ал, қарым-қатынастың әлеуметтік мәдени ерекшеліктеріне – ... ... ... ... ... ... жағы – ... қарым-қатынастың
адамдардың бір-бірімен әрекеттесуімен байланысты ... ... ... терминдер. Қарым-қатынас барысында қатынасқа түсу үшін тек
қана алмасу ... ... ... ... бірлескен формалары,
нормалары қалыптасуындағы болуы. Қарым-қатынастың түрлерін талдауы ... ... ... қай ... талдауға
итермелейтін мотивтерді де қарастыру керек.
Әр түрлі зерттеулерде ... ... ... ... ... түрткілер айқындалған. [10, б.25]
1. Ортақ жетістіктерді барынша жоғарылату ... ... ... ... жоғарылату немесе индивидуализм.
4. Салыстырмалы жетістікті барынша жоғарылату мотиві.
5. Басқаның жетістігін барынша жоғарылату.
6. Жетістіктердегі айырмашылықтарды неғұрлым төмендету.
Әр түрлі ... ... ... ... анықтау үшін
әрекеттесуді координация жүйесіне туғызуға болады.
Сурет 1.1.1 ... ... ... ...... өз ... бағытталуы, Х – басқалардың ...... ... әрекет, яғни толығымен өз мақсатына бағытталу. 10
(26б.)
А – нүктесі аластаушылық. Басқаның жетістігін төмендету мақсатымен ... ... ...... ... Бұл ... адам өз мақсаттарын ... ...... ... ... Мұнда өз мақсаттарына және басқалардың
мақсаттарына бағыттаушылыққа бірдей көзқараста болу, ... ...... ... ... мақсаттар болмысын бірлескен әрекетте
болуы.
Біріккен әрекетте адам өзге адамдармен қажет болғанда ғана ... ... және ... ... түсінушілікке жетуі, ақпарат
алмасуы керек.
Қарым-қатынас- ... ... еш ... дербес болмайды. Психологияда,
философияда қарым-қатынас ... ... ... ашу өте ... ... ... ... және іс-әрекет бір-бірімен ... ... ... және ... ... Ломов қарым-қатынас, іс-әрекет бір-біріне тең емес. Қарым-
қатынас іс-әрекеттен өз алдында ... ... және ол ... ... (белсенділік тудыру формасы). Қарым-қатынас пен іс-әрекет
бір-бірімен тығыз байланысты. Мұндай жағдайда іс-әрекет қыры көріне отыра,
ерекшелігін, индивидуалдылығын көрсетеді. Бұл ... пән: бір ... ... ... екінші жағынан: адам өзін-өзі әлеуметтік ортада көрсету
құралы.
Сонымен іс-әрекет қарым-қатынастың бір ... Ал ... ... жағы. Бұлардың барлығы бірлесе барлық жағдайда үзілмес бірлік ... ... ... психикалық құбылыс жоқ. Осы іс-әрекетпен
ажырамас, адам өз-өзін қалыптастыратынтәжірибе игереді. Алайда, ... ... іске ... [10, ... Адам ... мен өмір сүруі үшін жасаған кез-келген әрекетіндегі жиынтығын
іс-әрекет деп қарастырамыз.
2. Кез келген іс-әрекет қоғамдық және ... ... ... Кез ... ... ... және ... болады, сондай-ақ, оның
түрлері шексіз.
Әрбір адамның тәжірибесі, оның іс-әрекеті мен ... ... ... ... ... байып, жаңа сипаттарға ие болып отырады. Адам
өзінің іс-әрекеттерін ... ... ... ... ... міндеттерді
шешуге қолданудың ... ... ... ... тәсілдерін
қарастырады. Мұның бәрі тіл арқылы және қарым-қатынастың көмегімен дамиды.
Петровский қарым-қатынасты, біріншіден; адамның қатынас ... ... ... ... және ... ... ... деп
түсіндіреді.
Қарым-қатынас жасау жолдары:
1. Тіл арқылы
Сурет 1.1.2 Лоссуель тілдік ... ... – кім ... – не ...... берді?
4 – қандай?
5 – кімге берді?
Осылайша қайтымды реакция жүреді.
2. Бейне, жест, мимика, қалып. [10, б.62]
Адамның бейнесі маскадан, киімнен, ... ... Бет ... физиологиялық маска белгілі бір ой, ... ... ... ... қыры ... мен ... көрінеді.
Мимика дегеніміз – дәл сол уақыттағы беттің динамикалық бейнесі.
Жест дегеніміз - әлеуметтік түрде ... ... ... ... ... қарым-қатынас құралдарыга киімдер мен заттар алмасуы жатады.
Тактильді бұлшықет сезімталдығы, қимыл-әрекет жасауда ... ... ... ... ... ... Интимді
2. Жеке адамдар арасындағы
3. Әлеуметтік орта
4. Публистикалық (фотосуреттер ... ... ... ... қатаң түрде реттелінген жүйесі:
1. Коммуникативтік (ақпарат алмасу)
2. ... ... ... Эксомассивті (хабарлы, мәнерлі)
Қарым-қатынас сәтті болу үшін қасындағы адамды түсіну және ең бастысы мұны
перцепция деп атайды.
А.А. ... ... ...... Идентификация – сәйкестік
2. Эмпатия
3. Рефлексия
4. Децентрация
5. Каузальді атрибуция
6. Ореол ... ... деп ... ... ... үшін ... қасиеттер болу
қажет. Оны психологияда механизм деп ... ... ... ... қолдану деген.
1. Кез келген адам басқа адамның орнына өзін қоя алу.
2. ... ... ... ... ... ... ... адамдардың позициясын қабылдай алуы.
4. Себепті басқа біреуден іздеуі.
5. Сырт келбетіне қарап ондағы қасиетін жақсы жаққа бейімдеу.
6. Қасиеттердің танылуы.
Қарым-қатынас ... ... ... алу жеке ... ... ... ... қарастыру, осы бағытта үздіксіз ... ... деп ... ... психологі, профессор Қ.Б. Жарықбаев.
Сонымен, психолог Б. Спок ересек адамның жанұяда және ... ... ... құра ... ... ... кезеңде басқа
балалармен жасаған қарым-қатынастың тиімділігімен ... Ол бала ... ... ... барысында өз құқығын
қорғауға т.б. жатқызады. Қарым-қатынас жасаудың адам өміріндегі қоғамдық-
әлеуметтік және ... ... ең ... ... ... ... қанағаттандыру мақсатымен байланысты екендігі айқын.
Қазіргі ғылым мен ... ... ... психологиялық мәдениеті
туралы ұғымды қарастырамыз.
Психологиялық мәдениетті біз тұлғаның жалпы мәдениеттің бөлімі ретінде
қараймыз. Мәдениет ... 200 ден аса ... мен ... ... ... ... (нәтиже, іс-әрекет жемісі, оларды құраушыдан тыс
өмір ... сол ... ... ... тән ... ... ... Философияда мәдениеттің анализінің бірнеше деңгейі бөлінген: қоғам
мәдениеті, әлеуметтік топ мәдениеті, жеке адам мәдениеті.
Тұлға мдениеті өзіне ... ... ... ... ... ... ... тарихи тәжірибелерді кіргізеді.
(Л.С. Выготский)
Мәдениет – ... грек ...... ... пайда болған. Алғаш
рет мәдениет термині Цицеронның «Тискуланская беседа» ... 45 ... ... ... ... оны ... ... психикасына әсер
ету деп қарастырады. В.С. Библер ... 3 ... ... қарым-
қатынас, рухани құндылықтар, шығармашылығы іс-әрекеті. В.С. Библер мұны
диалог формасы ретінде қарайды.
О.С. Гозман өз анықтамасында ... ... ... ... ...... кейбір гармонияларға жетуі. Бұл гармония
оған әлеуметтік тұрақтылық қоғамдық өмірге және еңбекке араласу, сол сияқты
тұлғаның ... ... ... ... ... ... тұлға
мәдениетінің аспектілерін О.С. Гозман былай көрсетеді:
- өзін-өзі анықтаудың мәдениеті;
- көркем-эстетикалық;
- адамгершілік-экологиялық;
- демократиялық-құқықтық;
- интелектуалды;
- физикалық;
- қарым-қатынас мәдениет және отбасы ... ... ... және еңбек мәдениеті.
Біз адам мәдениетінің үш ... ... ... іс- әрекеттік, шығармашылық. Осы позицияларға сәйкес жеке
адамға тән ... ... ... ... ... ... ... экономикалық, педагогикалық, адамгершілік,
валеологиялық, физикалық).
Жалпы адам мәдениетінің көп түрі бар. ... ... ... ... және ... ... ... «рухани мәдениет», «физикалық мәдениет»,
«адамгершілік мәдениеті», ... ... ... ... ... ... ... құрылымындағы психологиялық мәдениеттің
орнын анықтау үшін біз оның негізін талдау арқылы оның көп түрін анықтадық.
Нәтижесінде адам мәдениетінің үш түрі ... ... ... ... ... жалпы түрлерін адамның тұрмыс
сферасындағы өмірі сферасындағы көрінісіне қарай мінездеме береді. Бұл
топқа ... ... ... ... ... Адамның қажеттілік түріне қарай және соған сәйкес белсенділігіне, іс
әрекетіне, коммуникативтік ... ... ... ... ... ... мәдениеті, еңбек мәдениеті, эмоция мен
сезім мәдениеті, тамақтану мәдениеті, адамгершілік ... ... ... ... ... ... ... негізге жақын.
3. Ғылым негізінде адамның мәдени тәжірибесін көрсететін ғылым мен ... ... ... ... тарихи, экологиялық, көркем- ... ... ... ... ... уғымынпа анықтама
берейік. Көптеген жерлерде бұл ұғым ... де, ... ... бұл ... ... ... ... және «Кәсіптік психология
мәдениеті» болып екіге бөлеміз.
Психологиялық мәдениет өмір әрекеттерінің әртүрлі сфераларында
(кәсіптік ... ... ... ... ... ... ... психологиялық мәдениет кәсіптік әрекеттердің спецификасына
(мұғалім, дәрігер, менеджер), шешетін ... ... ... ... пәні ... жалпы психологиялық мәдениеті. Ол
функциясына, мақсаттарына, параметр белгілеріне, күнделікті кең ... ... ... ... тар ... ... ... іс-әрекетке жатпайтын кең түрдегі әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... үшін оның
функцияларын анықтау керек.
М.С.Каган мәдениет ... ... ... деп ... ... ... міндеті адамдардың қажеттіліктерін өтеу. Әрбір
ұрпақтың қажеттілігін қанағаттандыра отырып, ... және ... ... ... [13, б.315]
В.П. Зинченко мен Б.С. Моргуновтың пікірнше, мәдениеттің негізгі
функциясы тұрмыс ... ... ... ... және одан ... ... ... мәдениеттің негізгі функциялары:
1. Психологиялық көзқарастағы білімнің, әдістердің сол сияқты тұлғаныың
мәдениет деңгейінің жетістіктерінің сақталуы және ... ... ... ... бейімделушілікті, эффективті өзара әрекетті, өзара
түсінікті, ұлты, жасы, жынысы және басқа қасиеттері бойынша ерекшеленетін
адамның қарым-қатынасын ... ету, ... ... ... ... ... қасиеттердің негізінде, проблемаларды шешуге
бағытталған, адамның сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... ... өзіндік бақылау, өзіндік
жетілу процестерінің эффективтілігін, әртүрлі жағымсыз ... ... ... өтеуді қамтамасыз ету. (реттеуші – корректуралық)
4. Бағдарлану, өмірлік өзін-өзі анықтау ... ... ... ... ... ... ... (проектировалық – бағдарланған)
5. Адамның ішкі дүниесіндегі гармонизация, толық қарсы емес. ... ішкі ... ... құру, адам өмірінің толық жан және рухани
дүниесін қамтамасыз ету, өмірлік саналарды, өмірге ... ... ...... ... ... ету, адам ... даралық және қоғам
тұрмысындағы барлық сфераларды жаңарту (өнімді – ... ... ... ... ... ... анықтамасы
беріледі. Е.А. Климовтың айтуынша, психологиялық ... ... ... бөлігі ретінде (жанұя мүшесі, азамат, маман ... ... ... ... ... күнделікті өмірде қолдану. Сөйтіп,
бұл анықтамада «тума» түсінігінің мінездемесі, ... ... ... және кәсіби анықтамасы беріледі. [8, б.20]
О.И. Мотковтың пайымдауынша, «Психологиялық мәдениет өзіне белсенді
жүзеге асырылатын ... ... ... ... ... комплексін қосады». Дамыған психологиялық ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде өзіндік тәрбиелеу
- қарапайым және кәсіби қарым-қатынастың жеткілікті түрде жоғары деңгейі
- жақсы психологиялық өзіндік реттеу
- жұмысқа ... ... ... жасау
- өзіңнің тұлғаңды тану және оны нақтылы түрде бағалау.
Психологиялық мәдениеттің қалыптасуын автор ... ... ... ... ... мәдениеттің
функцияларын аша отырып, ол мәдениет адамға реалистік Мен – ... ... ... ... ... ... іс әрекетін ұйымдастыруға,
стресстерді сәтті өтуге көмектесетінін көрсетеді.
Мәдениеттің ... ... ... ... ұмтылыстыруының
негізі О.И. Мотковтың ойынша, ... ... ... ... ... ... мәдени потенциалда ол «5 жағымды
ұмтылыстарды» бөледі:
- адамгершілік;
- эстетикалық;
- танымдық;
- ... ... ... ... жетілу.
Сонымен, біздің көзқарасымыз бойынша, бұл психологиялық мәдениет
мінездемесінде икем және ... ... ... ... психологиялық мәдениеттің компоненттері көрсетілген.
Н.Н. Обозов психологиялық мәдениет түсінігінде 3 компонентті ... ... және ... ... ... және білу
- адекватты өзіндік бағалау және басқа адамдарды бағалау
- тұлғаның күйлермен қасиеттерді өзіндік реттеу.
Бұл анықтама психологиялық мәдениеттің маңызды ... ... ... ... ... ... ... мәселелері
контекстінде қарастырады. Оның айтуынша, «гуманизм принципінде қаланған
қатынас үшін, психологиялық мәдениет қажет, үш ... ... ... ... басқа адамдарды білу және олардың психологиясын дұрыс
бағалау, олардың жағдайына және ... ... ... ... және ... ... ... әрқайсысына мораль талаптарына сай
қатынас әдісін таңдау».
Анықтағанымыз бойынша автор онда негізінен психологиялық ... ... ... ... ... сипаттайды. Л.Д.
Деминаның анықтауынша, бұл түсініктің мынадай компоненттері акценттеледі,
психологиялық сауаттылық ... ... ... ... мен ... ...... түсінік, адам біліміне ішкі дүние дамуының
негізгі факторлары мен заңдарын, ... ... ... ... өзіндік басқарудың қабылдауы мен тәсілдерін қосады».
Психологиялық сөздіктердің ... ... ... ... ... ... және анық ойлау, сөйлеу, өз мінез-
құлқын басқару, эмоциясы мен ... ... алу, ... ... ... ... ... Н.И. Конюхов) деп айтылған. [8,
б.17]
Осылайша, отандық психологияда, «адамның психологиялық мәдениеті»
түсінігіне ... ... ... ... ... мәдениеттің кейбір маңызды сипаттамаларын ашатынын, атап
өтуге ... ... ... ... ... анализдей келе, жалпы орта
білімнің мақсатты бағдары болып ... ... ... ... біздің
көзқарастарымызбен сәйкес келетін біз ... ... және ... ... ... зерттеудегі және анықтаудағы біздің ықпалымыз
қазіргі мәдени зерттеулерге негізделген.
- тұлға мәдениетінің функциялары;
- адам мәдениетін құрастырушы ... ... ... ... және ... ... мәдениетінің процессуалды аспектісін игеру мәдениет және
шығармашылық мәдениетпен бірлікте;
- тәрбиелігімен және даму ... ... ... ... ... ... түсінуден шыға отырып:
а) іс-әрекеттің спецификалық адами тәсілдері,
б) жан құндылықтарының жиынтығы,
в) адамның ... ... ... ... процесі, сәйкесінше
психологиялық мәдениеттің диагностикасы жүргізілетін, адамның психологиялық
мәдениетінің құрылымдық элементтерін бөліп көрсеттік. Сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... құндылықтар, белгілер).
Тұлғаарлық және топаралық қарым-қатынастарды ұсынатын мәдени нормалар,
былай бөлінуі мүмкін:
- ... және тиым ... ... ... ... ... ... міндеттер деңгейі бойынша – міндетті және міндетті емес.
Әлеуметтік мінез-құлықтың нормалығымен адамның рөлдік функциясы және
оған деген көз-қарастың ... ... ... ... ... ... ретінде пайымдаулар, түсініктер,
теориялар, заңдарда да көрінеді. Ол ... және ... ... және ... ... және ... бола ... – белгілер арқылы әлеммен байланысқан мәдени құрал. ... ... ... жесттерде және сөздерді, киімде, рәсімдерде және
т.б. көрінеді.
Массалық информацияда, адаммен ... ... ... ... ... ... шеңберінде психологиялық сауаттылық
көрінеді. Әрине, күрделі ұғымды және терминді және ... ... ... психологиялық мәдениетті игеруге болады.
Адам іс-әрекетінің реттелу тәлімі құндылық, ал ... ... ... ...... адам өмірі толық болмайды. П.С. Гуревич ... ... ... ... ... сәттерді бағалап, шындық
аспектісін суреттейді. Олар шындыққа жатпайды, ... ... ... адам өміріне маңызды. Қалыптыға қарағанда құндылық объектіні
таңдайды, қажеттілікті, ... ... ... мотивы бола отырып,
тұлғалық ориентация құндылығына көшеді. [8, б.18]
Әрбір адамның өмірінде, қоғамда асыра бағалау құндылығына ... ... ... байланысты құндылықтарға қоғам асыра ықпал етеді. Жаңа
қоғамдағы анықтауда, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі форма
көріністерінде ... ... түс ... ... трактовкада, тұлғалық
мағынада және адам әрекетіне ықпалын ... ... тіл ... ... ... ... ... табылады. Туған тілдің
метафорикалық кеңістігі, адам әрекетінің әртүрлі көрінісі, ... ... ... бәрі ... ... ... психологиялық-педагогикалық әдебиетті зерттеу ... ... ... ... ... ... ... бағдарлану болып табылады. [8, б.19]
1. білімділік және икемділік ... ... ... ... құнды – мағыналы;
4. рефлексивті – бағалық;
5. мәдени – шығармашыл.
Мазмұн және функция компоненттің басты ... ... ... өзбеттілікте әртүрлі компоненттерде байланыс болады. Генезис
мәдениетін айқындайды. Егерде бір компонент болмаса адам ... ... ... ... ... құрамы көрсетілген. Мектеп
жасында тұлғаның генезис мәдениетін көрсете отырып, оқу жүйесіндегі ... ... ... ... ... мәдениеттің «азасын» көрсетеді.
Осыдан жас ескеруі қабылданады, индивидуалды ұлттық және басқа ерекшелігі,
ол – «тіл» мәдениеті. Оқу әрекетіндегі ... ... ... ... ... ұғымына байланысты диагностикалық ақпаратты қорытындылауда
біліммен және икемге қатысты ... ... ... ... ... ... ... белгілер жүйесі және олардың мағынасын игеруді көрсетеді.
Бұл жерде тек білім туралы ғана ... ... ... ... ... әлеуметтік функциялар, дәстүрлер деңгейінде ереже, ... ... ... Е.А. ... ... сауаттылық
психологиялық мәдениет дамуының төменгі деңгейі ретінде берген анықтамасына
сәйкес келеді. Сауаттылық дегенде біз ... ... ... ... ... деп ... «Сауаттылық –
мәдениеттің маңызды алғашқы негіздемесі, алғашқы рубеж, оны білім ... ... (Б.С. ... ... ... – бұл әрбір
қалыпты дамыған адам ие бола ... ... ... деңгей. Оның
саналы және шартты түрде жоғарылауы тұлға дамуындағы негативті әсерлерге,
оқу жүктемесінің шексіз көбеюіне әкелмеу ... [8, ... ... міндетті түрде сауаттылық деңгейін жоғарылатудан
басталмайды. Оқушыларды өзін және басқа ... ... ... өз ... ... «бастапқы» деңгейін, ... ... және осы ... ... ... және
компетенттілікті жоғарылату эффективті болады.
Көптеген шетелдік ғалымдар сауаттылық және компетенттілік ... ... Олар ... ... «алғашқы» деңгейі деп
қарастырады.
Сонымен қоса, тұлға мәдениетінің ... оның ... ... ... керек. Осы компетенттілікте психологиялық
мәдениеттің мінез-құлықтық компоненті, ...... анық ... Компетенттілікте адам өмірде қамтыған бағалы
тәжірибесі фиксацияланған, ол практикада қолданылуда бекітіліп, оң ... ... ... ... ... ... да бір ... алынған білім және дағдыларды адекватты түрде қолданудың мәнін білу
және түсінумен байланысты. ... ... ... ... ... ... 70-80 ... басталды. Әлеуметтік психологиялық
және интелектуалды компетенттіліктің мәні ... ... ... анықтамасын бергенде М.А. Холодная
еңбегінде берілген компетенттілік анықтамасына сүйенеміз. [8, б.21]
«Компетенттілік – іс-әрекеттің сәйкес ... ... ... ... ... ...... білімді ұйымдастырудың
ерекше типі».
Компетенттілік – тек қана кәсіби мәдениеттің құраушысы емес, ол ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігі шешімін міндеттер, мәселелер шеңберінде және олардың
шешілу деңгейінде.
Психологиялық компетенттілік психологиялық сауаттылық негізінде ... ... ... ... ... ... яғни
адамның алдында тұрған міндеттер мен ... шешу үшін ... ... ... ... білдіреді.
Психологиялық компетенттілік өзінің ... ... ... қоғамдық тарихи тәжірибелерді адекватты түрде ... Ол ... ... ... өзі ... ... ... нақты жағдай туралы біліммен берілуді көрсетеді.
Сауатты адам, бірдеңе туралы ... ... ал ... адам
білім негізінде қандай да бір психологиялық міндетті, мәселені нақты және
эффективті шеше біледі. ... қоса ... ... тәжірибелі,
норманы, дәстүрді, үлгіні, еркіндікті стереотиптерден, біреудің нұсқауынан,
ұстамынан тура көшіруден бас ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
- таным және өзіндік танымдық қарым-қатынастың ... және ... ... ... ... және меңгеру;
- өткен тәжірибе анализі және оның адекватты ... ... ... ... ... ... ... меңгеру, дағды, қабілеттермен, жалпы ... ... ... ... ... ... ... адекватты түрде олардың пайдаланылуы, нақты шарттарға ауысуда
кіреді;
- мінез-құлықтың эффективті проблемаларын өңдеу әр түрлі ситуацияларда.
Психолог жұмысында ... ... ... ... ... компетенттілік, интелектуалды
компетенттілік т.б.
Коммуникативті компетенттіліктің критериіне ең ... Т. ... ... Ол оны кез келген ситуациядан шығу жолы деп білді
және сонымен өзінде өзіне деген ішкі бостандықты және ... де ... ... ... ... ... бір қарым-қатынастың «тең»
деңгейі болады ... ... ... ... төменгі жағы).
Соңғы он жылдықта компетенттіліктің дамуындағы ... ... ... ... ... ... алуда осы проблемены көптеген
психологтар жұмысы еді.
Ю.И. Емельяновтың, Л.А. ... ... ... ... ... керекті қарым-қатынасты ұстай
білу, орнату; сондай-ақ компетенттіліктің қатарына кейбір ... ... [8, ... ... ... аналогиялық жағынан мінездеме береді.:
«Коммуникативті компетенттілік - өзге ... ... ... ... коммуникацияға тән мінездеме: партнерлардың бірін-бірі
түсінуінің жетістігі, ситуацияны түсіну және қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... анық ... шешу болып
табылады).
Коммуникативті компетенттілік ішкі ... ... ... Олар эффективті коммуникацияның құрылымындағы түрлі өзара
қатынастарды құрауда болып табылады.
Н.И. Конюхованың сөздігінде келесі анықтама ... ... ... - ...... ... ... индивидтің сезімдік, әлеуметтік тәжірибелерінде
және тұлғааралық қатынастың сферасында тікелей байланысты».
М.А. Холодная «интелектуалды компетенттілікті – ол білімнің ерекше бір
түрі, ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар да кіреді). Іс-әрекеттің түрлі пәндік
аймақтарында анықталуы мүмкін. [8, б.23]
Компетентті адамды ... ... ... түрі анықтайды?
- әртүрлілік (түрлі нәрселер туралы көптеген білім);,
- артикуляциялық (білім бөлшектері нақты көрсетілген және ... ... ... (бөлек элементтердің мазмұны ... және ... тез ... отыруы мүмкін, олар объективті факторларға
байланысты. Сонымен қатар білім, білімсіздікке айналғанда да);
- керекті жағдайдағы актуализацияның жылдамдығы ... ... оңай .. ... ... кең ... ... ... (сонымен қатар, білімді
жаңа ситуацияға ауыстыру қабілеті);
- ... ... ... ... ... ... ... фактілер аймағында, анықтамалар ең негізгі болып
саналады, олар түсінудегі ең басты шешім болып табылады);
- категориалды мінез (жалпы ... ... ... ... ... ... сол білім типін анықтайтын рөл);
- тек декларативті білімді ғана емес (“не” туралы білім) сонымен бірге
процедуралы, конструктивті білімді ... ... яғни ... білімі туралы кең және терең білу. Р. Ульрих
пен Р. Ульрих “әлеуметтік компетенттілік” ... ... ... ... ... ... атап көрсетті:
- өзіне қатысты шешім қабылдап, өз сезімдерін түсінуге ұмтылады;
- жағымсыз сезімдер мен ... ... ... ... мақсатына қалай эффективті түрде жету керек екенін біледі;
- басқа адамдардың талабын, күтуі мен тілегін дұрыс ... ... ... ... ... ... ... және мекемелермен анықталатын ... ... ... ... талдап, бұл білімдерді ... ... ... ... ... мен ... ... отырып, басқа адамдардың зейінін
қабылдай отырып, әлеуметтік құрылымдар мен өзінің ... ... өзін ... ұстайтынын елестетеді;
әлеуметтік компетенттіліктің агрессивтілікпен еш қатысы жоқ екенін
түсінеді, басқа адамдардың ... мен ... ... [8, ... ... ... компетенттіліктен негізгі
айырмашылығы болып сауатты адам біледі, түсінеді (мысалы: өзін қалай ... ... ... қалай қарым-қатынас жасау керектігін), ал
компетентті адам өз білімін кез ... ... ... ... реалды және
эффективті қолдана алады, сөзінен жұмысына ауыса алуға, жалпы пайымдаудан
негізделген ... көше ... ... адам ... ... ... ал ... адам осы
білімдерді шынайы және ... ... ... яғни адамдардың
психологиясын біледі және шынайы ескереді.
Психологиялық компетенттіліктің даму тапсырмасы – адамды жай ғана жақсы
және көп білу ... ... ... бұл ... ... “психологиялық
практикасына” қоса алады.
Мұғалімнің психологиялық мәдениетінің құндылығы – мәнді компонентті
тұлғалық маңыздылық және тұлғалық ... ... ... ... ... қатынастардың, адамдардың
психологиялық бөліміндегі сенімдердің, оның іс-әрекетінің, ... ... ... ... ... Бұл ... ... беретін, оны өмірге бағыттайтын, бұзатын және ... ... ... ... «рухани тірек» болып табылады. Бұл сипаттамалар
тұлғаның ішкі әлемінің негізін құрайды.
Л.С. ... А.Н. ... ... тұлғаның мәнді құрылымдық
зерттеулерді А.Г. Асмолов, Д.А. Леонтьев, В.А. Петровский, Б.С. ... ... және ... ... ... жұмыстарында тұлғаның мән қалыптастыру жүйесінің
мотивтерін оның ... ... ... ... ... ... ... мотивацияның мазмұны мен оның көріну формасы арқылы
тұлғаның мәдениетінің негізін құрайды. Құндылықты- мәнді компонент тұлғаның
құндылықтар және ... ... ... және ... ... ... ... өзі таңдау жасау үшін өзінің қатынасын ... және ... ... үшін қажетті координат жүйесі ретінде
көрінеді. Құндылықтар тұлғалық идеалдар ... ... ... ... ... ... этикалық және басқа топтарға
тән. Олар ... әр ... ... ... ... ... ... Құндылықтар
иерархиясы индивидуалды, сонымен қатар ... ... ... ... ... бүкіл әлемнің ұлттарын біріктіретін рухани адамгершілік
бағыттылық ретінде жалпы ... ... ... ... ... теориясының негізгі мәселесі адамды қандай мәдени құндылықтар
ерекшелейді, соны ашып көрсету. Тұлғаның психологиялық мәдениетін ... ... ... ... ... ашып көрсету маңызды.
А. Маслоу өзі жасаған қажеттіліктер жүйесіне сүйене ... екі ... ... ... даму ... ... танымдық) және төменгі регрессивті ... ... дем алу, ... ... ... бір-бірімен диалектикалық
және динамикалық байланысқа төменгі құндылықтарды ... ... ... ... сау ... дамыған тұлға өзінің ... ... ... ... ... [8, ... бағыттағы психологтар манипулятивті психологияның ... ... ... ... атап көрсетеді. К. Роджерс
қабылданған гуманистік құндылықтарды былай көрсетеді:
- қорғаудан, екі беткейліктен бас тарту;
- «мен»- ге ... ... бас ... ... күтулерімен сәйкес келушілікпен, позитивті бағалаудан және
өзіндік «мен»- ді қабылдаудан тұрақтылықтан сыртқы әлемге ... ... ... ... құндылықтар жүйесінің екі түрін бөлді, ол мына
сөздермен сипатталады (болу және бар ... В. ... ... ... ... ... тудыратын құндылықтың
конфликтілерін тудырады деді. [8, б.26]
Д.А. Леонтьев ... ... ... және шын ... тән ... ... ... контексіндегі өмірлік мәннің көзі
болушы және құрылымның бағытталуын көрсетуші индивидуалды субъектіге тән
әлеуметтік ... ... ... ... ... идеалды моделі ретінде анықтайды.
Әрекет ету ... ... ... ... ... ... қатынас, құндылықты елестету және құндылықты бағдарлау.
С.С Бубнова және В.Ю. Крылов өздері ... төрт ... ... ... ... ... ... типтерін
бөлді.
- Біріншісі- аса жалпыланған деңгей, бұған құндылықтың 3 типі тән: рухани,
әлеуметтік, материалдық.
- Осылардың ... ... ... екінші типін қосады. Мысалы,
рухани құндылықтар адамгершілік, танымдық, эстетикалық және т.б. тұрады.
- Үшінші деңгейде өмір әрекетінде бекілген және ... ... ... құндылықтар жатады. Мысалы, балаларға деген махаббат ... ... және ... ... деңгейі нақты мінез-құлықты құндылықтың бағдарланудың көрінуі.
Қатынас – эмоционалды компонент ... ... ... ... ... болып табылады. Құндылықтық қатынас жекелеген нақты
адамдарға болады.
Құндылықтық бағдарлану мінез-құлықтың бағдарланған негізін ... ... ... мінез-құлықтық таңдауларда көрінеді. Құндылық норма
нормативке қарағанда таңдауды қалайды (жекелеген қылықтардан ... ... ... таңдауда адамның мәдениетінің құндылық-
мәнділік компонентіне қатысты сипаттамалар айқын көрінеді. Сонымен ... ... ... ... ... яғни адамның шынайы мінез-
құлқын ояту және бағыттау ... пен ... ... ... қақтығыс
пайда болуы мүмкін. [8, б.31]
Құндылық мағыналық компонент тұлға құрылымының ... ... және ... ... Құндылықтар иерархиясы және ойлар дүниеге көзқарас,
сенімдер мен идеялдар тұлғаның бағыттылығын және маңызды жақтарын құрайды.
«Педагогикалық бағыттылық», «эстетикалық бағыттылық» ... ... ... ... ... бірақ оның маңызы әлі зерттелген
жоқ. Біздің ойымызша тұлғаның жалпы психологиялық бағыттылығы ол ... жан ... ... ... ... оған ... қарым-қатынас
пен іс-әрекет құруға ұмтылу және оған ... ... ... ... ... ... алу. Ерекше ішкі позиция –
психологиялық. Бұл бағыттылықта адам дара ... ... ... ... Психологиялық бағыттылықтың индекаторлары:
- психологиялық білімдерге деген айқын және тұрақты ... ... ... ... ... ішкі ... деген
қызығушылық;
- адамның ішкі әлеміне сәйкес бағытталған іс-әрекетін таңдау;
- психологиялық позициялар.
Адамның ... ... ... ... ... педагогикалық,
медициналық, құқықтық, көркемдік-эстетикалық позициялардан ерекшеленеді.
Ұмтылу мен істей алу мінез-құлық талдауына сүйенеді. Оған ... ой, ... ... ... ... тұрақты қатынастар бағдар, құндылық
жүйелерімен анықталады.
Осылай құндылық мағыналық ... ... ... адамгершілік құндылықтар, психологиялық бағыттылық, ашықтылық,
түсінушілік жалпылау дәрежесі жатады.
Рефлексия – психологиялық мәдениетті игерудегі адамның өз ... ... ... ... ішкі ... ... Бүтіндей
рефлексия адамның ішкі психикалық іс-әрекеті ретінде ... ... ... сөздік, дискуссиялық ойлау жалпылау дәрежесінде өтеді.
Рефлексия - өзін-өзі танудағы және өзін реттеудегі ... Ол даму және ... даму ... ... ... ... қарастырады:
1. Мінез-құлықтық.
2. Танымдық.
3. Тұлғалық.
4. Коммуникативтік.
Тұлғаның психологиялық мәдениетіне өз өміріне саналы қатысы жатады. М.М
Бахтин ... ... ... ... деп ... ... ... бір мәдениетке жатуын мойындау, құндылықтарды қабылдау, ... өмір ... және ... уақыттағы өзіндік детерминацияны
қабылдау деп қарастырады.
С.Л. Рубинштейн, Л.И. Божович, И.С. Кон, И.И Чесноков, В.В Столин
және т.б. [8, б.30] ... ... сана ... және ... қатысатыны көрсетілген. Ол тұлғалық бүтіндіктің маңызды жағдайы
болып табылады. Тұлғаның маңызды сапаларына әсер етеді.
Сонымен, ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Адамның өзін психологиялық мәдениеттің
субъектісі ретінде тану және ... оны ... ... ... ... ... адам өмірінде білім мен мінез-құлық, мүмкіндіктер шынайылық
арасында туатын ... ... ... береді. Рефлексивті
механизм арқасында адам өз дамуының жаңа ... ... ... ... ... екі ... көрсетілген:
1. Рефлексивті.
2. Рефлексиядан тыс.
Рефлексияның алғы шарттары (өзін сыртқы ортадан алшақтату, ... ... ... бейнелеу) мектепке дейінгі жаста
қалыптасады. ... ... ... ... мен ... бұл Р. ... ... алынған, ол «мен» концепциясының өз-
өзіне бағытталған үш ... ... ... ... ретінде
қарастырады:
1. Когнитивті (мен бейнесі).
2. Эмоционалды бағалау (өзіндік баға, өзіндік қабылдау).
3. Мінез-құлықтық (потенциалды мінез-құлықтық реакциялар)
Рефлексия өзіндік анықтау, ... ... ... ... ... ... табылады.
Мәдени шығармашылық адам бала кезде тек ... ... ... қатар оны тудырушы болатынын көрсетеді. А. Маслоу шығармашылыққа
деген қабілетті универсалды сипаттама деп атады.
Шығармашылық ізденіс процесінде бала ... ... ... ... қарым-қатынас, іс-әрекет және өзара қатынасты ... ... ... Ал мұны ... ... ... белсенділігін шектейді.
Әрбір адам өмірлік проблемалармен кездеседі. Ал оларды шешу үшін ... ... ... ... ... сүйене отырып, ол әрекеттің және мінез-
құлықтың, қарым-қатынастың жаңа түрін құрады. Өзін де ... ... екі ... ... ... нәтижесі және тәсілі.
2. Креативтілік ретінде сипатталатын, ойлау және елестету ... ... ... ... ... таң қалу және тану ... емес ... шешім таба білу өз тәжірибесін терең
мойындау, ... ... ... ... ... ... адам әрекеті деп түсінеді, жаңа материалды
және рухани құндылықты тудырушы деп, қоғамдық ... ... ... ... ... біз ... қатынасында ғана
қолданбаймыз, сонымен қатар мәселеге енушілік пен сезімталдық ... ... ... ... ... ... ... байланыстың байлығы ретінде адам тану аймағындағы іс-
әрекеттерді суреттеуде де ... ... ... ... ... ... ... біз мынадан көреміз: балаларға тән қасиеттер – мектеп ... ... ... оның барлық көріністері мен аспектілеріне шығармашылық
құндылықтарын қолдану болды, шығармашылыққа ұмтылу сонымен қатар жеке адам
тану ... жеке ... жеке ... ... ... ... ... шығармашылық негізінен алғы ... ... ... ... ... ... ... бастап, зор үлесін қосқан
П. Торренс, Дж. Гилфорд, Д.Б. Богоявленская, Г.В. Залевский, В.А Крутецкий,
Н.Н. Поддьяков, Н.Б. Шумакова және т.б. ... ... ... ... ... ... қатынасындағы
сияқты мәдениеттің жаңа формасын құрастыруда мәдени ... ... ... ... дайын ретінде интерпретациялануы мүмкін.
Шығармашылық норма жаңа ... ... ... дәстүрлерде,
білімдерде іс-әрекеттің жаңа ... ... ... жеке ... ... өзінің өзектілуінде көрінеді.
Жеке өмірге қатысты шығармашылық ... Д.А. ... ... В.В. ... ... ... жеке ... шынайы
қалыптасуы ретінде сипаттайды.
Өмірлік шығармашылық ретінде басқа адамның өміріне сәйкес адамның
психологиялық мәдениетінің маңызды ... ... ... ... ... ұжымдық, топтық, мәдени шығармашылық, екі адамның арасында тұрған
шығармашылық болып табылады.
Мәдени шығармашылықты біз психологиялық мәдениеттің жоғарғы ... ... ... ... ... жүйелік сипаттамасы
ретінде қарастыру тұлғаның базистік мәдениетінің оның басқа аспектілерімен
өзара ... ... ... және ең ... ... ... Бөлінген компоненттер бір-бірінен оқшау болмайды ... ... ... ... ... және
генетикалық байланысы бар өзара ... ... ... ...... қасиеті. Бөлінген компоненттер тұлғалық мәдениетті
толық сипаттайды, ... және ... ... ... психологиялық
мәдениетінің объективті элементі қарастырылған.
Психологиялық мәдениеттің құрылымдық компонентінің арасында көптеген
өзара байланыстар бар. Олар барлық компоненттер ... ... ... ... шеңберінде қайта құрылған сауаттылық пен компетенттік
жоғарлауына әсер етеді. Ал жаңа білімдер ... ... әсер ... ... ... бір мәдениет компонентінің өзінің функциясын
орындай алмаушылығынан басқалардан оқшаулана өмір сүруінен ... ... және ... іс-әрекеттік компонентте негізінен
функциялар қайта өнуі ... ... ... және
трансляциялануы оларды функционалды біріктіреді және ... ... ... ... ... мәдениетінің рефлексия функциясы өз тәжірибесімен, ... өз ... ішкі ... ... ішкі ... қызмет
етеді. Өз өмірінің рефлексиясы – бұл құндылықтарды бағалау, өз ... ... ... ... ... шешімдер қабылдау. Осылай біз ... ... ... мен мәдени шығармашылықтың бір бірімен тығыз
байланыста.
Мәдени ... ... ... ... жоғары. Адамның
психологиялық мәдениетті – жалпы мәдениеттің бөлігі. Адамның мінездемесі
сияқты ... ... ... ... ... әлеуметтік бейімделуі,
өмірден қанағат алуы. Оған ... пен ... ... жан
дүниесі мен өзін түсінуі, құндылық – мағынасының сферасында бағыттылық
алуы, дамыған ... ... Сол ... өз өміріндегі психологиядағы
аспектідегі жаңа адамтанудағы шығармашылықтың болуы.
Адам психикасының дамуы – ол мәдениеттану ... Л.С. ... ... дамуын «мәдениетке қарай өсу» деген.
Қарым-қатынастың психологияға енуі мен ... ... үш ... ... ... В.Н. ... ... қарым-қатынас ең алғаш рет адам психикасының дамуының факторы
ретінде ... ... және сол ... ... ... ... әсерін
түсіндірді. Яғни қарым-қатынасты психикалық дамуындағы таным процестер деп
қарастырған. Бірақ онда ... ... ... ... Ол ... ... ... жасар ықпалының көзге ... ... 70 ... ... ... ... Қарым-
қатынас адам психикасының дамуын негізгі фактор ретінде ... ... А.Н. ... Б.Г. ... т.б. ғалымдардың еңбектерінде қарым-
қатынасты өмір әрекетінің бір формасы, адам дамуының ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... қарым-
қатынас психологиялық экспериментке енгізілді. Сондай-ақ онда қарым-қатынас
психиканың негізгі жеке адамның әлеуметтенуінің ... ... [8, ... ... ... ... өзін-өзі реттеу шарты» деп
түсіндірді. Ол көбінесе балаларға назар аударған.
С.Л. Рубинштейн «қарым-қатынасты адамдарға, ... және ... ... ... ... деп ... ... «қарым-қатынасты ойлаудың шарты» деп түсіндірді, ... ... ... ... ... Ал, ... ... салған
Б.Г. Ананьев болған. Ол қарым-қатынасты адамның өмір сүруінің негізгі
формасы деп көрсетеді.
4.70 жылдардағы ... жеке сала ... ... яғни ... ... ... деп ... болады. Мұнда қарым-қатынастың көп жақты
мәселе екендігі белгілі ... және ... ... ... ... көп ... - ... ғылымымен тығыз байланысты.
Жалпы психологияда қарым-қатынас зерттеу пәні – адамдардың және ... ... ... құрылымды, қарым-қатынас
механизмін, қарым-қатынас құралын, ... ... ... ... ... ... отырып, ең алғашқы эксперимент жасады.
Олар: қарым-қатынас формалары, әдістері, құрылымдары және ... ... ... ... А. ... К. Коган, А.Н.
Леонтьев, Лурия, М.И. Лисина т.б. ... ... ... ... оның нәтижелері мен көзқарастары
сондай-ақ, идеялары, қызығушылықтары мен сезімдер тағы сол сияқты қасиеттер
екі жақты алмасу ... ... ... ... ... ... ғана тән ... оның нәтижелерінің бірден көрінуі.
Сондай-ақ, қарым-қатынас мазмұны төмендегідей:
Біріншіден: Ғылыми және өмірлік білім.
Екіншіден: Адам және оның ... ... ... ... ... ... ... шешу іс-әрекеттері жатады.
Төртіншіден: Өзара қатынасы мен қатыстығы жатады (түсінушілік, ... ... ... дегеніміз – ол ортақ ... ... бар ... ... көп ... даму үрдісі. Қарым-
қатынасқа қатысушылар ақпарат алмасады, яғни, бұл ... деп ... ... ... өзін ... өзі үшін және ... ... қасиеттерін аша түседі. Бұл қасиеттер қарым-қатынаста
қалыптасады.
Адамдармен ... ... ... тәжірибені игеруді
қалыптасқан мораль, құндылықтар білім мен іс-әрекет ... ... ... және дара адам ... ... іске ... ... алғанда, қарым-
қатынасты адамның бүкіл өмір барысында психикалық процестері мен мінез-
құлық қалыптасатын жан-жақты шындық деп ... ... ... ... ... ... ... жойқын демографиялық соққыдан соң, ... ... ... ... ... күйреткен, ұлттың
бетке ұстарларын тұрақты түрде жойып отырған, орны толмас ... ... ... бір бөлігі дүбәраланған (маргинализация),
қазақтың біртұтас ... ... ... ... соң, ... осының
бәрінен кейін ұлттық кие күйреп, психологиялық тығырыққа тірелуге тиіс еді.
Алайда нәтижесі басқаша болды. ... – ұлы ... ... сан-сапалақ құз-қияларынан өзінің ұлттық ... ... алып шыға ... Жай ғана алып ... жай ғана сақтай
білген жоқ, сонымен бірге еселеп жаңғырта білді. [5, ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан. Қазақтың тарихи
тек тамыры мейлінше ... ... жеті ... ғана ... ... жоқ одан ... мен Ніл, Еділ мен Дон жағалауларына қазақ ... ... ... де ... жатыр. [5, б.24]
Екіншіден әлеуметтік – мәдени қыспақтық небір жойқын ... ... ... ... тетіктерін тежеу ешкімнің қолынан
келмеген.
Үшіншіден қазақтар ұзақ ... бойы не ... не ... айныған емес. Қазақтардың өз ұлтына деген баға- байламы
шын мәнінде қайран ... ... ... ... ... ... ... ықпалымен
қалыптасып отырған.
Қазақ даласында поэзия тек ақын-жыраудың ғана еншісі болып қоймаған, ол
қазақ мәдениетінің барлық тамырына нәр берген. Қазақты этномәдени ... ... ... үшін ... ауызекі сөзінің құдіреті айрықша мәнді.
Әрине, жадау тірліктің жайдақ сөзі емес, бұл ... ... ... ... асыл сөз туралы болып отыр. Салиқалы сөз «қазақылықты»
құлпыртудың ... ... ... бойы рухани төлтумалықтың Темірқазығы тек зиялылар ғана емес,
қара ... өзі ... ... ... ... ... де, ... салмақты
латындық даналықтың да сыр себебі осында. [5, ... ... ... ... ... бермейтін қазақ тілінің
синкреттілігін де осы тұрғыда ... ... ... ... ... қазақ өз мәдениетінің ... ... ... дегізерлік
қасиеттерін және төл ... ... ... бар ... ... ... тілінің әдебиетшілдігі дегеніміз, түптеп келгенде, ойлаудың
ұлттық ерекшелігі болып шығады. ... ... ... ... сезімге салған
қырандай қалқыған, ойға салса қорғасындай балқыған, өмірдің кез келген
орайында әрі ... әрі ... ... әрі ... әрі ... жас, отты да
ойнақы Ана тілінен ... ... үшін бұл ... ... не бар ... бойы ... ұлт ретіндегі мәдени тұтастығына ең негізгі ұйытқы
болған – оның ғажайып тілі.
Сонымен бірге, қазақ болмысының ... ... ... да атап
өтпей болмайды. [5, б.29]
Сұғбаттасқан адамының жан-дүниесін тануға деген құлшыныс, оның ой
сезіміне деген ... ... ... ... ... ... бейім тұру - әрбір қазақтың қарапайым ... ... ... болмысына дейін айқын көрініс тауып отырады.
Қазақ қоғамында ұлттың жадын сабақтастыратын тетіктер де болады. ... ... ... құқығының жүйесі - әдет. Яғни патриархалдық ... ... мән ... өз ... тізгінін өзгеге ұстатқан кезден бастап әдет-ғұрып
құқығының жүйесі күйреуге ұшыраған. XIXғ. ... ... ... әкімшілдік және сот реформалары іс жүзінде ауыздықтап үлгерді. Ал
XX ғасыр болса дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... ешқандай саңылау қалмады.
Ұлттық тарихтың әлеміне өзінің жасымен де, басымен де бір табан жуық
тұратын дана шежіре қарттардың ... шәк ... [5, ... ... ... ... институтының орасан рөлі болды.
Өз руын, тайпасын, ата-бабасын жеті ... ... білу ... ру ... ... және сол ... ... өз халқының дәстүрін
сабақтастырып отырудың шарты болған.
Қазақстан осы ғасырдың бас кезіне дейін тарих көшінің табиғи ... ... ... біте ... ... ... білген
дәстүрлі көшпелі қоғам еді.
Көшпелілер қоғамының өзіне тән ... ... ... ... үшін өз ... ... тірек қалыптастыра білген. Сол тірегі міне
10 ғасыр бойы ... ... ... ... Ол ...... жеті
аталық зердесі. Көшпелі қазақтың өз шыққан тегін және рулық байланыстарын
міндетті түрде білуі шарт болған.
Жегжат – ... ... ру ... ... ... ... мен ... сый-сияпаттарының деңгей
дәрежелері, ... ... ... ... ... адамға арналған қатал әдепке бағынып отырған.
Күні бүгінге ... ... ... заңы ... жеті ... ... ... рұқсат етпейтін қазақтан басқа жер бетінде бір
де бір ел жоқ. Міне, ... ... ... ... ... ... ешқайда жоқ. Ұзатылған қыз келін болып түскен жеріне өз елінің
тәрбиесін, қарым-қатынас ... ала ... [5, ... ... өз қандастарының арасында туысқандық парызын неғұрлым
терең тамырластықпен сезінсе, соғұрлым жақын жұрағатының аясы ... де оған ... ... ... ... ... ... қарым-
қатынастың аясы жанұя мен рудан әрі асып, ... ... одан ары ... ... ... ... ... біздің студенттер осы ата-баба дәстүрлерін ұстана
ма? Ұстанса қаншалықты дәрежеде? ... ... ... ... Осы сұрақтарды ойластыра келе: ... пен ... ... де ... ... мен ... ... ететін мәселелер бар.
Олар:
- Әлеуметтік және этникалық факторлардың ара салмағы.
- Этникалық және педагогикалық-психологиялық ... ... ... мен ... ... ұлтжандылығын,
қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу міндеттері.
- Жантану пәні арқылы студенттерге ізгілік білімін беру.
Жоғары мектепте өтетін жантану пәні сөйлеу, ойлау ... ... ... адам ... шынықтырып ғана қоймай, ұлттық мінез құлықты
қалыптастырады.
Студент жасындағы адамның ... ... ... Оның сана-
сезімі өседі. Жан қуаттары шыңдала түседі. Қоршаған ортаға сын көзбен қарай
бастайды. Бұл жастағыларда ... ... ... рухани өмірге
қызығу имандылық пен адамгершілік идеялары ояна кемелдене бастайды.
Балғын жас тасқындаған күш-қуатымен мөлдір де пән ... ... ... де ... ... ... ... қайталанбас
тәтті дәурен. Осы жастағылардың арманы да мақсаты да көп.
Жас адамның бүкіл кескін келбеті, жұртпен ... ... ... Есі ... ойы мен бойы ... ... адам өзін-өзі ұдайы
тәрбиелеп отыру керек. С. Торайғыров «Жақсылық көрсем, өзімнен, жамандық
көрсем өзімнен, тағдыр ... ... ... ... – деген.»
Адамның білім тек қана сабақты ғана қалыптаспайды. Өзгелермен
пікірлесу оны ... ... ... ... ... түсу үрдісінде адам
күнделікті өзі таңдаған шешімді ... ... ... ... ... яғни шешім қабылдаудың мүмкін деген жолдарын қарастырып, ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың орны ерекше.
Өйткені мәдени қарым-қатынаста эстетикалық, әлеуметтік, моральдік талаптар
сақталады.
Мәдени қарым-қатынас іскер жандар арасында ... Ол істі ... ... қол жеткізеді. Қазіргі іскер адамға мәдени қарым-
қатынас керек. Олар өз ... ... ... ... алулары керек.
Біздің қоғамымызға қазір ... ... ... ... азаматтар қажет. Жоғары мектепте студенттермен ... ... ... ... мәдениетінің қағидаларын меңгерту арқылы адам рухын
шынықтырып қана ... ... ... ... ... ... қазынасы – бүгінгі күнмен жалғасқан өткен дәуірлер ... ... ... ... ... Сондықтан оның Егеменді ел
болғаны құдайға шүкір, көптеген жастарымыз имандылыққа бет бұрып, қарым-
қатынас ... ... Ата ... ... ... Осы ... айналса, нұр үстіне нұр болар еді.
1.3 Педагогикалық қарым-қатынастың сипаттамасы
Вербалды қарым-қатынастың ... ... және ... ... ... талдау жалпы түрде, осы аталған
позициялардан терминдерді пайдаланып, педагогикалық ... ... ... ... ... мұғалім мен оқушылардың
оқудағы өзара әрекеттесу, ынтымақтастық формасы. [9, б.371]
Бұл - аксиалды-ретиалды, тұлғалық және әлеуметтік ... ... ... карым-катынас вербалды, бейнелі, символдық және
кинетикалық кұралдардың бүкіл жиынын пайдалана ... бір ... ... және интерактивті ... ... [9, ... ... бұл білім беру процесінің ... ... ... ... ... ... түрткі болушылық,
үйлестіруші өзара әрекеттесу. Ол көп ... ... ... ... ... ... сипатталады. Онда
құрылатын оның барлык сипаттамаларының арнайы ерекшеленген ... ... ... ... ... ... жаңа сапалық
мазмұнынан көрінеді, ол осы ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Н.В. Кузьминаның көрсетуінше, педагогикалық жүйе қоғамдық -тарихи
түсінік және педагогикалық ... әр ... типі ... бір ... пен ... ... жетугс бағытталған. 9 (372б) Бұл жүйе
педагогикалық ұжым ұйымдастыратын (өзінің маңызды элементі сияқты) ... оған ... ... және ұзақ ... әсер ету ... мен ... ... асырады. Педагогикалық жүйенің ... ... ... құрылымы бар және мұның өзі ары қарай карым-
қатынасты, құрылымдық, функционалдық, мазмұндық сиякты түрлі бірліктерді
талдау үшін ... ... кең ... ... ... «оқушылардың
мотивациясының дамуы мен оқу ... ... ... ... ... тұлғасының дұрыс қалыптасуы үшін ең жақсы жағдай жасайтын,
оқытудың ... ... ... (жеке жағдайда, «психологиялық
кедергінің» пайда ... ... ... ... ... мұғалімнің
(кеңірек алсақ- педагогикалық ұжымның) оқыту процесіндегі оқушылармен карым-
қатынасы» ретінде анықталады. Осыған педагогикалық ... ... ... ... ... ... мен ... өзінің тұлғасының
дамуын оңтайландыру шарты екенін қосайық.
Педагогикалық қарым-қатынастың өзгешелігі ең алдымен, оның ... ... ... Ол тек ... ... ... олардың тұлғалық дамуы мақсатына бағытталмаған, сондай-
ақ, педагогикалық жүйенің өзіне негіз болып табылатын, оқу ... ... және осы ... ... іскерліктерді
қалыптастыруға бағытталған.
Осыған орай, педагогикалық қарым-қатынас кем дегенде үш бағыттылықпен
сипатталады: ... ... ... ... ... ... ... дамудың болашақтағы бағьптары) және игеру ... ... ... ... оның ... ... бағдарлануымен де анықталады: түлғалық, әлеуметтік және ... ... ... да бір оқу материалын игеруде бір ғана үйренушімен
жұмыс істеп отырып, үнемі оның ... ... ... ... ... сыныппен, яғни, фронталды жұмыс ... ... ... әсер ... педагогикалық карым-қатынастың өзіндік ... ... ... ... ... отырып,
тұлғалық бағдарланған, әлеуметтік ... және ... ... ... ... ... көрінеді. Бұл
жерде аталған элементтердің бәрін қамтитын, педагогикалық карым-катынас,
аддитивті кұралу емес, ол ... жаңа ... ие (Л.А. ... ... екінші сапасы оның оқытушы
функциясымен шартталады, ол өзіне тәрбиелеуші ... ... ... беру ... ... көрсеткендей, тәрбиелеуші және дамытушы сипытқа
ие. Қарым-катынастың оқытушы функциясы.
А.А. ... ... ... ... ... теңестірілуі
мүмкін. Оқытушы функция тасымалдаушылықтың көрінісі сияқты, ол ... ... ... тән ... ... басқа адамдармен
күнделікті тұрмыстық өзара әрекеттесуде), білім беру жүйесінің кез-келген
деңгейінде: мектепке дейінгі. ... ... оқу ... ... процесте жүзеге асады.
Педагогикалык қарым-қатынастың оқытушы функциясы жетекші болғанмен
де, ол ... ... ... бұл - ... мен оқушылардың, окушылардын
өзара бір-бірімен жан-жақты әрекеттесуінің органикалық бөлігі. А.А. Брудный
атап ... «... ... ... ... өйткені оның мақсаты оқу процесіндегі бірлескен іс-әрекетті
үйлестіру. Бұл жерде қарым-қатынас тасымалдаушы функцияны ... ... ... үшін ... қарым-катынас жасау - бұл қашанда
өзін-өзі көрсету екені де ... ... ... ... - ... ... педагогикалык карым-қатынас, Е.А. Климов бойынша,
«Адам-Адам»схемасымен суреттелген адамдардың ... ... ... де ... Еске ... бұл схема мұғалім мен оқушылардың,
тұрмыстык кызмет көрсету ... мен ... ... ... ... пен ... және т.б. ... кәсіби
өзара әрекеттесін анықтайды.
Педагогикалық карым-катынас жоғарыда ... ... ... ... ұқсас сипатқа ие, алайда, оған психотерапевт пен
клиенттердің қарым-қатынасы ең ... ... да, ... қай ... де, ол оқушыға, ең алдымен, адамзат ақыл-ойының күшіне сеңімді,
танымға деген қарымды ұмтылысты, ... ... ... және жанқиярлық
қоғамдық пайдалы еңбекке деген ұстанымды береді.
Мұғалім сонымен бірге шәкірттерге ... ... ... ... ... мәдениетін, кіршіксіз әдеппен ... ... ... ... ... серпілісін көрсете алса,
онда, осындай педагогқа еріксіз еліктей отырып, кіші ... ... ... жиі ... тұлға аралық қақтығыстарды адамгершіліктік
тұрғыда шеше алуға қабілетті болып қалыптасады»
Өзара әрекеттесудің осы түрлері үшін ортақ болып ... К. ... ... ... ... функциясының маңызы
бар. Бұл функцияның маңыздылығы соншалықты ... К. ... ең ... ... ... деп ... [9, б.375]
Бұл мұғалім оқушыға өзін көрсетуге, ... ... ... ... ... ... оқушы табысына қызығушылығы, қарым-қатынас ахуалының
жайлылығы, байланысты қолдаушылығы ... ... ... ... өз маңыздылығын көтеруіне және оның ары қарай ... ... ... ... ... айта ... онда оқытушымен
қатар тәрбиеленуші және фасилитативті функцияның бар ... ... ... талдауда қарым-қатынастың педагогикалық
және өзіндік коммуникативтік бірліктері түсініктерінің жігін айырып ... Бұл ... ... ... ... болса да біріншісі екіншісі
арқылы жүзеге асады.
«Коммуникативті міндеттің ... ... әсер ... әдісіне барабарлығы, - қарым-қатынас процесінің және жалпы
педагогикалық әсер ету ... ... ... ... ... ... бір оқу материалын
игерумен байланысты (мысалы, осы ... ... ... ... әрекеттің жалпыланған тәсілдерін ... және т.б.), ал ... ...... ... ... ... оны қалай тиімдірек іске асыруға болады деген
сұраққа жауап. Осы ... ... ... ... жағдайларында
белгілі бір коммуникативтік міндетті жүзеге асырушы тілдік әрекеттер жайлы
сұрақ туындайды, оған педагогикалық ситуация мен ... акт ... ... оқу процесінің бірліктері, сабақ пен
дәрісті ... ... ... Ол сабақ ... оның ... ... ... ... өзара әрекеттесу сипатымен сипатталады. ... ... ... ... бөлуге болады.
Қатынас формасы бойынша ол іскерлік ... ... ... ... ... емес) болуы мүмкін. Сабақ (дәріс) кезеңдері, ... ... ... оқу ... ... ситуациясы (онда
бағдарлану, ұғыну, анықтап алу және т.б.), әрекет тәсілдерін жаттықтыру
(әрекетін жалпыланған ... ... ... және ... ... ... білімдерін бақылау және бағалау бола ... ... ... араласу, серікпен жұмыс істеу,
еңбектестіктен ... оны ... ... ... мүмкін.
Оқудағы өзара әрекеттесу сипаты бойынша бұл еңбектестік,
бәсекелестік, ... ... ... ... ... болуы
мүмкін. Орындалатын оқу міндеттерінің сипаты бойынша ситуация бейтарап
немесе проблемалык болуы ... ... ... ... ... ... ... оны етене жақын карым-қатынас ситуациясы ... (І5-45 см ... ... (75 см), ... (2 м ... ... (3-7м).
Педагогикалык карым-қатынас ситуациясын саралап жіктеу үшін басқа ... ... ... ... ... мұғалімнің бірінші сыныппен, бірінші
сабақта, 1-қыркүйектегі қарым-қатынас жасауының ... ... ... ... ... емес; өмірдегі, мектеп жағдайьндағы
(гимназия, лицей) жалпы бағдарлану; өзара әрекеттесуге ену; ... ... және ... қарым-қатынас; тұлғалық танысу және т.б.
ретінде анықтала алынады. [9, б.377]
Әр ситуация, белгілі бір ... ... ... ... ... ... бір коммуникативтік актілермен іске асады. Бұл
жерде атап өтетін жағдай, жалпы карым-қатынаста және ... ... ... және ... ... ... бұл бірліктер
ретінде коммуникативтік актілер және коммуникативтік міндеттер болады.
Қарым-қатынастың құрылымдық бірлігін авторлар түрліше ... А.К. ... ... ... ... бірлігі деп
адамның өз пікірін құрастыруын есептейді. [9, б.377]
Бірақ, мұндай бірлікте тек сөйлеуші ғана есепке ... және ... ... ... (тыңдаушылар) әрекеті қамтылмайды. Егер
де екі жақты өзара ... ... ... ... ... коммуникативтік акт ең аз мөлшерде, ары қарай бөлінбейтін түрде
болса, онда қарама-қайшылық жойылады деп ... ... Бұл ... ғана ... жайлы, жай ғана бір субьектінің екіншісіне әсері
жайлы емес (бірақ бұл ... да ... ... дәл ... әрекеттесу
жайлы сөз болып отыр».
Осы өзара әрекеттесудің белсенді екі ... ... ... ... ... тек ... ... постулаты болып
табылатыны рас. Іс жүзінде карым-қатынастың ... ... ... ... ... ... партнер)» (С Т) ... яғни бір ... бір ... ... акт ... ... ... екі жақты актінің бөлігі ретінде карастырыла алынады.
Егер де ... ... де, ... ... ... ... акт» ... ретінде елестетсе, онда оның схемасы С1 Т2, ... ... ... ... ... ... ... және (С1_Т2), өзара
түсіністік қарым-қатынас шарты ретінде қарастырылады. Осы жағдайды ең ... М.М. ... ... тілдің шынайы бірлігі ретінде анықтай отырып
айтқан. [9, ... ... ... ... айта және оның ... ... жайлы айта отырып, оның кұрылымдық бірлікте - коммуникативтік
актіде іске асуын ... ... ... ... ... ... ... - тыңдаушы /
оқушы (студент) немесе ... ... акт ... ... отырып, біз саналы түрде
белсенді өзара ... ... ғана ... атап өту
қажет, алайда, бұл құрылымға үш-төрттен (Н.С. Трубецкой, А.Гардинер) алты-
жеті (Р.О Якобсон, В.А. ... және т.т.) ... ... ... 9 (378б) ... Р.О. ... тілдік актіні аныктаушы алты
элементтерді (немесе факторларды) бөледі: ... ... ... код ... хабарлама, контекст және контакт. Соңғысы - контакт-
автор тарапынан іс-жүзінде тіл функциясымен теңестірілген, коммуникатив
тік акт элементінен ... ... ... ... ... ... В.А. ... ұсынған коммуникативтік теориясында,
коммуникативтік схеманың бұрыннан белгілі ... ... яғни ... (сөйлеуші), жіберілген хабарлама, қабылдаушы (тыңдаушы), байланыс
арнасы, алынған хабарламалармен қатар, жаңа блок - тілдік ... ... ... ... (Р.О. ... және ... (В.А. ... жағдайда
қарым-қатынас коммуникативтік ақпараттық келіс негізінде қарастырылады.
Қарым-катынастын турлі жақтарының (функцияларының) байланысы, олардын
динамикасы Я. ... ... ... деңгейлік схемасында
неғұрлым айқын байкалады (1981). [9, б.378]
Осы схеманың бірінші деңгейінде ... өз ... ... мен ... ... ... ... бастапқы
ақпараттылығында болатын айырмашылықтарды түзететін оның ... ... ... осы ... өзінде коммуникация тек ақпарат алу мен беруге
ғана ... ... ... ол ... ... ... да
қамтиды. Мысалға, сөйлеуші жағынан ... ... ... ... ... ... антиципациясы орын алады, өз кезегінде
рецепиент өзі алған ақпараттың контексін қайта құрылымдайды: сөйлеушінің
бастапқы ниеті, оның ... ... және т.б. осы ... ... ... ... ... екінші деңгейде нақ өзара сипатқа ие болады, мұнда ... ... ... ... мен ... ... ... коммуникация олардың ортақ міндеттерді орындаудағы бірлескен іс-
әрекеттерімен тікелей байланысты, ол тек қана іс-әрекеттегі емес, ... ... ... ... ... сараланып
жіктелінуіне әкеледі.
Соңғысы бұл жағдайда ақпараттау, сұрастыру, оқыту, нұсқау беру,
бұйыру және т.б. ... ие бола ... ... ... ... ... ... бағытталған білімдермен, ойлармен, шешімдермен
алмасу бұл жерде міндетті ... ... ... қажет мәліметтерді
алуға, оқу материалын меңгеруге, жаңа білімдерді ашуға, бұйрық беруге және
т.б.
Үшінші деңгейде алдыңғы ... ... үшін ... ... ... мен ... түсінуге ұмтылу, басқалардың
пікіріне қүұлақ асу, тіпті ... ... де және т.б. ... ... ... жетеленген қатысушылардың қосқан үлестерін, ... ... ... қалыптасуына бағытталады.
Жалпы бағалауға ұмтылу кедергілерге тап болуы мүмкін, бұл кедергілер
коммуникацияға түсуші жекеленген ... ... ... ... ... осы ... деңгейі өзара қатынастардың ұжымдық
сипатымен байланысты.
Қарым-қатынастың функционалдық бірлігі ... ... ... ол ... ... ішінде қызмет атқарады. В. А. Кан-
Калик бойынша, коммуникативтік міндетті ... ... ... мен ... педагогикалық қарым-қатынас деңгейінің болуы,
үйренушілердің даралық ерекшеліктерін ... алу, ... ... ... алу, ... ... ... алу басшылыққа алынады.
М.И. Лисинаның анықтауы бойынша, қарым-қатынас міндеті (немесе
коммуникативтік ... - ... оған ... қарым-қатынас процесінде
жасалынатын түрлі әрекеттер бағытталған.
Қарым-қатынас міндетін ішкі және сыртқы жағдайлар ... ... ... даму ... ... бойынша таяудағы серігіне
әсер ету сипаты). Міндет, өз ... ... ... ... [9, ... ... ... функционалды бірлігі
ретінде ерекшеліктерін бөлейік. Біріншіден, коммуникативтік міндет бұл
продуктивті-рецептивті бірлік, яғни ол ... де, ... ... ... (әрекетін) камтиды.
Сөйлеуші позициясы тарапынан ... ... ... міндеттердің келесі топтары бөлінуі мүмкін:
1) ақпаратты беру (хабарлау),
2) ... ... ... ... ... ... болу (вербалды немесе вербалды емес)
4) педагогикалық қарым-қатынас серігінің (қарастырылып отырған жағдайда -
оқушының) ... ... ... емес ... ... ... ... әркайсысының коммуникативтік міндеттері көптеген тілдік
әрекеттер арқылы шешіледі.
Бірқатар жұмыстарда (А.В. Бельский, В.А. Артемов, Л.Д. Ревтова, ... және т.б.) ... мен ... ... ... тілдік әрекеттердің
барлық сан алуандылығын бөлуге тырысқан.
Бұл зерттеулер ... ... ... ... формаларын зерттеулерге бағытталғандықтан, олардың атаулары да
төрт коммуникативтік (интонациялық) түрлерді бейнелейді: ... ... және ... үн ... (В.А. ... ... ... «хабарлау» сияқты жалпы ... ... ... ... оның кем ... он бір түрі ... өзі, ... ... ... санап тізбектеу, сөзді кақпалау,
жауап, ақнар, баянат, ергегі.
Тілдік ... ... болу ... түрінің спектрі одан да кең. А.В.
Бельский, В.А. Артемов мәліметтері бойынша оған кем ... он алты ... олар - ... ... талап, бұйыру, ескерту, қокан-лоққы, ... ... ... ... ... ... өсиет айту, жалыну.
Зерттеушілер тарапынан сөйлеушінің коммуникативтік міндеттері
(әрекеттер) бөлінген ... ... ... ... иландыру,
мақұлдау, түсіндіру, терістеу, дәлел, сұрак және т.т.), олар педагогикалық
қарым-қатынаста неғұрлым көп ... ... ... Мәскеудін
түрлі мектептерінің мұғалімдеріне сауалнама ... ... ... ... ... әңгіме, түсіндіру сияқты
коммуникативтік міндеттер ... ... ... ... не ... жеңіл?» деген сұрағына
мұғалімдердің 50% ... ... ... ... «түсіндіру», «әңгімелеу»,
«сендіру». Сонымен бірге, «Сіз көбінесе сыныпта не істейсіз?» деген сұраққа
50% жуық мұғалімдер «дәлелдеу» деп ... ... оны ... ... емес ... ... ... 66,7 % сендіру сияқты коммуникативтік
міндеті оларға қарсы ... ... ... ... ... міндеттерді бір оқушымен емес, сыныппсн қарым-қатынаста
орындауды қалайды (Л.А. Хараева, Т.С. Путиловская).
Баскаша ... ... ... ... мұғалімдер
үшін тұлғалық бағдарланған қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... қиындығын осы құрамы бойынша күрделі
міндетке (П.П. ... ... ... ... ... және сендіру коммуникативтік міндеттерін зерттеу
нәтижелері (Т.С. ... ... мен ... ... ... ... міндеттерді орындау тәсілдерінің нақты дифференциациясы тек
студенттік жасқа қарай ғана стихиялық ... ... ... бұл ... ... міндетін орындаудың өзі калыптаспайды. [9,
б.381]
Бұл коммуникативтік міндеттер мен оларды ... ... ... - болашақ педагогтардың арнайы игеру обьектісі ... ... ... ... мен ... ... ... А.К.
Маркованың зерттеулерниде, оны игеру төрт кезең ретінде берілген, ... ... ... ... ... Мысалы, бірінші кезең оқушыны өз ойын
айқын, нақты жеткізуге үйрету.
Екінші кезеңде оқушы қарым-қатынас серігіне әсер етуді, соның ... мен ... ... ... ... Басқаша айтканда, осы
кезеңдерде шәкірт белгілі бір коммуникативтік міндетті орындауды ... Бұл ... ... ... мен оны ... қажеттілігіне,
міндеттерді орындауда бірізділікке назар аудару қажет.
Сөйлеушінің ... ... ... ... ... көп ... қарым-қатынас жағдайында тыңдаушы позициясынан келесі
коммуникативтік міндеттер бөлінген: «түсіну», ... ... ... ... ... «жауап беру», «теріске шығару», «дәлелдеу».
Бүл міндеттер біртекті емес: бірі ... ... ... ... екені анық. Олардың әрқайсысы ... ... ... ... танымдық, мнемикалык немесе
коммуникативтік.
Дәл осы коммуникативтік ұстаным - ... алу және ... ... -
барлық жас топтарында қабылданған материалдың неғұрлым көп ... ... (Т.А. ... Мұны мұғалім қарым-қатынасты, оқытуды
ұйымдастыруда және оқу-тілдік нұсқауларды, міндеттерді тұжырымдау кезінде
есепке алуға ... ... ... актының функционалды бірлігі ретінде,
коммуникативтік міндет, қарым-қатынастың құрылымдық бірлігі ... ... ... мен ... ... ... ... екі жақты
бірлігі ретінде қарастырылады.
Орыс тілі, әдебиет, биология, химия, шет тілі, тарих, ... ... ... талдауды көрсетуінше, мұғалім
оқушылармен ... және ... ... түрлі коммуникативтік міндеттерді
орындай отырып, бір мезгілде осы міндеттер көмегімен түрлі педагогикалық
функцияларды ... ... ... ... топ ... ... тобын бөледі:
1) ынталандырушы;
2) елеп ескеруші, оларға:
а) бағаланушы;
б) түзетулер ... ... ... ... ... ... зейінін қабылдауға, есте сақтауға және қайта ... ... ... ... ... ... ... дайындығын
камтамасыз етуші,
в) міндеттерді, нұсқауларды орындау бірізділігі мен сапасына сілтеуші,
г) сабақ ... ... ... ... ... жұмыстарды
ұйымдастырушы,
д) оқушының сабақ кезіндегі тәртібін реттеуші (С.Я. ... ... ... шет тілі ... ... колданатын
коммуникативтік міндеттер (сұрак, талаптандыру, ... ... ... ... ұйымдастырушы және ынталандырушы
функцияларды жүзеге асырады. [9, б.383]
Оқу процесінде мұғалімнің ... ... ... ... азырақ көрсетілген. Мұндай ситуация, әрине, педагогикалық қарым-
қатынасты жұпыны етіп, оны оқу материалын игеруге ... әсер ... ... ... ... ... ... айырады.
Сонымен бірге, коммуникативтік міндеттерді мақсатты ... ... ... жоғары оқу орны студенттері - болашақ
мұғалімдерде де қалыптаспайды. Бұл туралы оқулықтардың өзінің құрылымындағы
жаттығулардың 70% ... ... ... ... ... тіпті олардың жартысынан көбі бір нәрсе жайлы хабарлау, баяндау
іскерліктерінің дамуын ... ... Тек 1,2% ... реттеуші
іскерліктердің дамуына арналған және 3,5% кейбіреуі - қарым-қатынас стилін
анықтаушы аффективті-коммуникативтік іскерліктердің дамуына ... ... ... сипатының өзі тудырып, талап ететін қарым-катынас
стилінің өзін қарастыру - елеулі қызығушылық тудырады, ... ... ... ... бірлссе отырып койылады және орындалады.
«Қарым-қатынас стилінен
а) мұғалімнің коммуникативтік іскерліктерінің ерекщеліктері,
б) педагог пен тәрбиеленушілердің ... ... ... ... шығармашылық даралығы,
г) оқушылар ұжымының ерекшелігі өз көрінісін ... ... ... ... ... әрекеттесу тәсілдері
мен құралдарының тұрақты формасы берілген жағдайда ол ... ... ... ... ... ... ... (оқушылардың) ойлау процесіне аса зейін ... ... ... ... ... ... талап етеді, тіпті кейде ойды байқадым деген
белгі де жеткілікті;
2) эмпатияның ... - өзін ... ... қоя білу ... оның ... ... түрткілерін және оның өзін түсіну, бұл ... ... ... ... ... және оны «post factum» емес, алдын ... ... ... ... үлкен әріптестің (достың) оқушы табысына деген қызығушылық
позициясы;
4) рефлексия – ... ... ... ... ... ... ... қатаң түрде үздіксіз талдау және оқу процесіне неғұрлым мол,
жылдам түзетулер енгізу».
Қарым-қатынас стилінің оқытудың прогрессивті ... ... осы ... ... ... бүрын көрсеткендей, іс-
әрекеттік ... ... ... ... ... болуы керек
сапалармен ұқсастығын көруге мүмкіндік береді.
Бұл жерде Л.В. ... ... ... ... ... ... стилінен туған мінез-құлығының жауап
реакциялары ең ... рет ... ... ... ... ... ... болмауы, мұғалімге, оқуға
деген қуанышты қатынас, топтағы ақжарқын өзара түсіністікке ... ... ... ... ... ... ... стилдің болмауы, айқайлау, кекету, мұғалімнің мінез-құлығы мен
оның қарым-қатынас ... орын ... ... сыйламау, бүкіл оқыту
жүйесі қаншалықты мазмұнды және әдістемелік дұрыс ұйымдастырылса да, ... ... [9, ... жүргізілген талдау келесі жағдайлар ... ... ... ... ... ... ... өара
әрекеттесу, педагог (оқытушының) пен оқушылардың ... ... ... ... ... бір ... үш ... – коммуникативтік, интерактивтік және перцептивтік
жақтарының болуы; педагогикалық қарым-қатынаста вербалдымен қатар ... ... ... ... кинетикалық, символикалық тәсілдердің кең
көрінуі жайлы.
Тағы атап өтейік, оқудағы еңбектестік пен қарым-қатынас ... ... ... ... көп ... ... әрекеттесуі ретіндегі
психологиялық талдауы осы жақтардың әрқайсысын оқу ... ... және ... де ... ... қамтиды.
Оларды сиапттаушының бірі – бұл іс-әрекеттің ... және ... ... ... ... ... ... түрткісі әр түрлі.
Екінші сипаттама еңбектестік пен қарым-қатынас субъектілерінің
екеуінің де ... ... ... ... ... мұғалімнің, оқытушының, тәрбиешінің ... ... ... студенттің рөлін айқындайды.
Осы рөлдердің комплектарлығын (өара толықтыруларын), олардың өзара
шартталуын атап өту ... ... де ... ... ... – оқу ... іс-әрекеттің бір жағынан, олардың даралық – психологиялық
ерекшеліктерімен шартталуы, екінші жағынан, ... ... ... ... ... ... ... шартталуы. [9, б.385]
Педагог үшін қарым-қатынас кәсіптік іс-әрекетінің бір түрі болып
табылады. Осы арадан ... пен ... ... ... да ... Бала ... өмір сүргісі келсе, солай өмір
сүреді, педагогпен, ата-анамен, құрдастарымен қарым-қатынас – оның ... ... Ал ... ... қарым-қатынас жасағанда жұмыс істейді,
бұл оны әрқашанда өзі мен тәрбиеленушілердің арасында не ... ... ... ... [11, ... ғылымның тарихына жүгінелік. В.А. Сухомлинскийдің
педагогикалық шығармашылығындағы қарым-қатынас әр қилы ... ... ... ... әр ... ... ... кез-келген
педагогикалық акция осыдан ... ... ... айтқанда, баламен
тікелей рухани қарым-қатынастан басталады.
Е.Н. ... ... ... ... оның ... ... келесі ерекшеліктерін анықтауға болады: оқу –
тәрбиелік қызметі ... ... ... ... ... мен ... ... – эмоционалдық баға ... ... ... педагогтың эмоционалды мінез-
құлқы және балалар тобы, олардың сұхбаты ... ... ... ... атмосферасы; педагог пен ... ішкі ... ... бірге күйзелісін шақыруға мүмкіндік туғызатын
мәліметтігі, ... ... ... ... орналастырылуы.
В.Ф. Шаталовтың педагогикалық тәжірибесінде педагогикалық қарым-
қатынастың келесі принциптері айқын ... ... ... ... қос ... ... қарым-қатынас
түрлерінің «жай» және «дауысты» ... ... ... ... ... кеңейтілуі; педагогикалық әрекеттестіктің жан-жақты
түрлерінің қанықтығында, ... ... ... ... ... өзгеріс туғызатын қарым-қатынас түрлерінің
ауысуы және олардың алмасып өтуі; баланың жеке ... ... ... ... ... жайлылық; баламен қарым-қатынастың жеке
бағдарламасын жасау; педагог пен ... ... ... [11, ... ... педагогикалық қарым-қатынас тәжірибесіне В.Ф.
Шаталовтағыдай тек тікелей сөз әрекеттестігі ғана ... ... ... отырып, балалардың көздеріне қызығушылықпен қарайтын қайталанбас
минуттар, қиын есептер үстінде бірге үнсіз ойлану ... ... ... ... ... бір ... іс-
әрекетке негізделсе, екінші жағынан жеке тұлға дамуының белсенді қозғалыс
күші бола ... ... ... ... ... ұстану
көрсеткіштері мен өлшемдерінің үлгісі.
Біздің елімізде қарым-қатынас ... және жеке ... ... ... ... да ... Қ.Г, Ауталипова
Ұ.И, Елеусізова С.М т.б) қазақ ... ... ... жете ... ... ... тұр. ... адамзаттың ғасырлар бойы қалыптастырған белгілі ережелерін
сақтауға ... ... ... әдеп деп атаймыз. Ал, осы әдеп сөзі
– қазақ тіліне араб тілінен ... ... ... Әдеп – бұл ... ... сыпайы болу;
Ғалымдар С.А. Козлова, Т.А. Куликовалар (1998) қарым-қатынас
мәдениетін ... және жеке ... ... ... ... атап ... Қ.Т. (1996) ... жастардың қарым-қатынасындағы
мәдениетін газет-журнал, кітап оқу, ертегі, әңгімелер тыңдау, кино, театр,
музей, көрмелерге бару ... ... ... ... ғылыми зерттеулер негізінде, біз қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... бұл –
қоғамдық қажеттіліктер негізінде туатын әр адамның ... ... ... ... көрсететін, мінез-құлық мәдениетінің құрамдас бөлігі
болып ... Оны ... ... ... даму ... ... аса
қарқынды жүруі қажет.
Отбасындағы ата-ананың ... ... ... жас адам ... ... ... ұялатады, нашар мінездің
қалыптасуына негіз болады.
Шериязданова Қ.Г., Елеусізова С.М. еңбектеріне сүйене отырып, ... ... ... ... ... мен көрсеткіштерін
белгіледік. (кесте 1.4.1)
Кесте 1.4.1 ... ... ... ... ... мен ... |Өлшемдері ... | ... | |
| ... ... ... ... |Тәртіп |Өзінің ... ... ... ... ... ... |ұлттық ... беру ... ... ... |салт-дәстүр, | ... |
| | ... ... ... |
| | ... | ... |
| | ... | | |
| ... ... ... ... |Ұлттық |
| | ... ... | ... ... |қоғамдық |
| | | | ... ... |
| ... еріктік |Өзін-өзі реттей |Басқа ... |
| | ... ... |
| | | ... түсіне |ескерту, үлгі |
| | | ... ... ... |
| | | ... алуы ... |
| | | | ... ... | | | ... |
Осыған орай Х.Н. Махмудов, С.В. ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып қарым-қатынас мәдениетін
ұстанудың үш деңгейін анықтай алдық.
Қарым-қатынас мәдениетін ұстанудағы:
Жоғарғы деңгей – ... ... ... ... сақтауға
тырысып, ортада өзіндік үлгі өнегесімен тәрбие көрсетіп, үнемі ... ... ... ... ... ... деңгей - өзіндік бағасы орташа, ... ... ... ... сезімі тұрақсыз және қарым-қатынаста тік ... ... ... ... ... тырысатын студенттерге тән.
Төменгі деңгей – мінезі тұйық, қықыр, ... ... ... ... ... ... бағалайтын, қарым-қатынаста үнемі
наразылық білдіріп, сөйлеу ... ... ... ... ... 1.4.2 ... мәдениеті
|Студенттер | ... ... 1.4.2 ... ... құпиясы, тиым |Жоғары|Қарым-қатынаста студент ... ... ... әр ... ... ... |
|түрлі ортада тәртіп ережелерін, | |ескеріп, балаға ... үлгі ... ... ... | ... ... етуге тырысатын |
|тырысатын студенттер | ... ... ... ... |
| | ... әзір ... ... инфантильді болғанымен |Орта |Қарым-қатынаста баламен әр уақытта|
|ересектердің айтқанша құлақ ... адал бола ... ... ... аса | ... беделін сақтай отырып, |
|белсенділік танытуға | ... ... ... |
|тырыспайтын, өзіндік бағасы | ... ... ... ... ... ... | ... дөрекі мінез көрсететін |
| | ... ... ... ... |Төменг|Студентпен бір аудиторияда тең ... ... ...... ... ... |
|басым, ерке жастар ... ... ... ... өзіндік қызығу, | |студентке наразылық білдіріп, ... ... ... | |сөгіп, беделіне нұқсан келтіріп, |
|бірбеткей студенттер | ... ... ... |
| | ... ... ... ... ... ... негізінде біз, студент
жастардың қарым-қатынас мәдениетін ұстанудың үлгісін жасадық.
Бұл үлгіде, студенттің қарым-қатынас мәдениетін ұстанудағы ... пен ол ... ... ... ... ... байланысын
көрсетуге тырыстық.
Сурет 1.4.1 Қарым-қатынас мәдениетін ұстану үлгісі
Сонымен, студенттердің ... ... ... ... ... тұжырымын жасадық. Ондаөлшеу, көрсету
деңгейлерінің үлгісі құрылып, зерттеудің ... ... Ол ... ... ЖАНТАНУШЫ СТУДЕНТТЕРДІҢ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАС МӘДЕНИЕТІН ҰСТАНУЫ ЖӘНЕ
ИГЕРУІН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ.
2.1 Жантанушы ... ... ... ... ... ... зерттеу процедурасы
Алдыңғы тарауда қарастырған үлгіні негізге ала отырып студенттердің
қарым-қатынас мәдениетін ұстанумен игеруін эксперименталды зерттеу
процедурасын тағайындаймыз.
Ең ... ... ... ... келсек, бұл зерттеу – қазақ
студенттерінің қарым – қатынасындағы ... ... ... ... ... ... Ғылыми – теориялық әдебиеттерде бұл
мәселені Д.И. Узнадзе, И.В. Имодадзе, Ш.А. Надирашвили, Терсауна, Э. ... ... Е.В. ... А.Н. ... тағы ... ... қарастырған. Осы
ғалымдар еңбегіне сүйене отырып, біз өз ... ... ... ... - ... қажеттілік» әдістемесі.
М.Снайдердің «қарым-қатынастағы өзіндік бақылауды бағалау» әдістемесі
В.Т. Ряховскийдің «Қарым-қатынас денгейін ... ... «сіз ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан мемлекеттік Университетінің 50
студент жастарына ұсынылды.
Бүгінгі студент жастар, ... ... ... ... қарым –
қатынасындағы бағдар ерекшелігін ... ... ... психология
ғылымындағы өзекті мәселелердің бірі.
Тұлға құрылымын қарастырғанда біз оның коммуникативті қасиеттеріне
басты назар аударамыз. Себебі ол әр ... ... ... қарым –
қатынасын, сондай-ақ ...... өзін ... ... ... ... коммуникативті бағдарының терең диагностикадан өткізу
қажеттілігі психологиялық консультация беру ... ... ... ... ... ... көмек сұрап келу жағдайлары ... ... ... яғни ... ... екенін аңғартып отыр.
Көптеген тұлғаны зерттеу ... ... ... ... ... дегенмен коммуникатвиті бағдарды анықтау және
анализдеу диагностиканың негізгі объектісі ... ... ... ... жоқ.
Зерттеу жұмысымызда қолданылатын бірінші әдістемеміз «қарым - қатынас
қажеттілік» әдістемесі (Тіркеме А). Бұл әдістеменің мақсаты ... ... ... ... ... ... түсу мен ... жасау қажеттілігін анықтау.
Нұсқау: Келесі сұрақтарға «иә», «жоқ» деп жауап беру ұсынылады.
Қорытындыларды өндеу. Әр жауап үшін бір ұпай қойылады.
«Иә» деген ... ұпай ... 1, 2, 7. 8, 11, 12, 13, 14, 17, ... 21, 22, 23, 24, 26, 28, 30, 31, 32, ... ... ... ұпай ... 3, 4, 5, 6, 9, 10, 15, 16, 25, ... ... ... көбейтеміз, оған 20-ны қосамыз.
2.1.1-кесте Алынған қорытындының нормалау сызбасы.
Факторлар |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 |10 | ... ... ... |54-58 |59-60 |61-63 |64-65 |66-67 |68-69 |70-71 |72-76 |77-80 |
|Қарым-қатынас қажеттілігі (әйел) |20-58 |59-63 |64-66 |67-68 |69-70 ... |75-76 |77-78 |79-80 | ... ... ... ... бақылауды бағалау»
әдістемесін (Тіркеме Ә) қолданамыз. Тест американдық психолог ... ... өте ... аз ... ... ... ... әрі он
сөйлемнен құралған. Зерттелінуші ұсынылған сөйлемдерді зейін қоя отырып
оқиды да, әр ... ... ... сай дұрыс немесе дұрыс емес деп
бағалайды. Егер зерттелінушінің ... ... ... болса «+», егер
керісінше ... емес ... «-» ... қояды.
М.Снайдер бойынша, жоғарғы бақылаулы коммуникативті адамдар үнемі
өздерінің іс-әрекеттеріне мән беріп, қадағалап, бақылап ... ... ... кез-келген жерде қалай ұстау керектерін жақсы ... ... ... ... ... ... ... қоса, мұндай
адамдар жоспарланбаған жағдайларды ұнатпайды. ... ... «Мен ... ... дәл ... Ал ... бақылаудағы қарым-қатынас
адамдары – көбінесе ашық, «Мен» ... ... әр ... ... көп ... қоймайды.
Зерттелінушінің берген жауаптарына байланысты қорытынды есептеу
жүргізіледі.
«+» деп жауап берген ... бір ... ... 1,5 және ... да сол ... бір ... беріліп, жалпы ұпай саны ... ... ... ... ... ... ... келесідей
қорытындылар айтуға болады:
0-3 ұпай – коммуникативті бақылау төмен. Бұндай адамдардың мінез-
құлықтары тұрақты, жағдайға байланысты ... ... емес деп ... ... ... ашық, тура. Кейбіреулер бұндай адамдардың турашылдығынан
қарым-қатынаста «ыңғайсыз» деп санайды.
4-6 ұпай – коммуникативті бақылау орташа. Бұл ... ... ... ... ... ... ұстамсыз, қоршаған
адамдармен санасатындар.
7-10 ұпай - коммуникативті бақылау жоғары. Бұл адамдар тез ... ... еніп ... ... өзгеруіне жеңіл қарайды, өздерін үнемі
жақсы сезінеді.
Ал келесі оқушылардың қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ... алдық (Тіркеме Б). Әдістемеде 16
қарапайым сұрақ қойылады. Жауаптар ұпайлармен бағаланады. Алынған ұпайлар
қосылып, классификатор бойынша ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастағы деңгейі бағаланады.
Жауаптарды бағалау: «Иә» - 2 ұпай, «кейде» - 1 ұпай, «жоқ» - ... ... ... ... ... ... зерттелінуші қандай
адамдар категориясына жататыны анықталды.
В.Ф.Ряховский тестінің классификаторы.
30-32 ұпай – сіз ... ашық ... ... сіз ең ... көп қиналасыз. Бірақ жақын адамдарыңызға да оңай емес. Сізге топтық
күшті талап ... ... ... қиын. Ашық болуға ... ... ... ұпай – сіз ... көп ... ... ... сіздің достарыңыз аз. Жаңа жұмыс пен жаңа байланыстардың
қажеттілігі сізді көп байыпсыздандырады. Сіз бұл ... ... және ... ... ... осымен шектелмеңіз, бұл
ерекшеліктерді жою сіздің қолыңызда. Қатты, іске еліктегенде толық ... ... шын емес пе? Тек бір ... ... ұпай – сіз белгілі деңгейде ашықсыз және таныс емес жағдайда
өзіңізді сенімді сезінесіз. Жаңа мәселелер сізді қорқытпайды. Соның ... ... ... ... ... ... сөз ... негізсіз сарказм көп. Бұл кемшіліктер
жөнделеді.
14-18 ұпай – қарым-қатынасқа түсу ... ... Сіз ... ... қарым-қатынаста шыдамдысыз, өз пікіріңізді
салмақты ұстанасыз. ... жаңа ... ... ... Сол
уақытта шулы топтарды ұнатпайсыз, көпсөзділік пен өзімшілдік ... ұпай – сіз ... ... ... да тітіркенушілік
туғызатын әртүрлі сұрақтар бойынша сөйлегенді ұнатасыз. Барлығының
зейініне түскенді ұнатасыз, ... ... ... ... бас
тартпайсыз. Барлығының зейініне түспенді ұнатасыз, орындай ... ... бас ... Тез ... тез ... ... – шыдамдылық және күрделі мәселелермен кездескендегі
батылдылық. ... ... ... ... ... тұра ... ұпай – сіз ... ашықсыз. Сіз әруақытта бәрінің
ортасында жүресіз. Күрделі ... ... ... ауыртса да барлық
пікірталастарға қатысқанды ұнатасыз. ... ... ... ... ол
туралы біліміңіз терең болмаса да сөз ... ... іс ... ... жеткізбесеңізде шетін ұстайсыз. Осы себепті жетекшілер ... ... бір ... қарайды. Осы фактілерге ойланыңыз.
3 – одан төмен – сіздің қарым-қатынастағы ашықтылығыңыз ауру
сипатында. Сіз көп ... ... ... жоқ іске ... ... жоқ мәселені шешуге тырысасыз. ... ... ... ... ... ... және тез
ренжисіз. Жұмыста да, бәрі жерде сізбен ауыр. Сізге өз мінезіңізді жөндеу
керек. Ең ... ... ... ... ... ... қараңыз. Денсаулығыңызды ойлаңыз – бұндай өмір стилі –
ізсіз өтпейді.
Анкета «сіз қарым-қатынас мәдениетін қалай түсінесіз?» ... ... өз ... ... ... ... ... білетінін 10 сұрақтан тұратын анкета арқылы ... 10 ... ... бере отырып әрбір сұраққа 0-10 ... ... ... ... жастардың халық құндылықтарын қаншалықты
білетіндігі ... ... ... ... ... ... дейін;
орташа деңгей 30- дан-59-ға ұпайға дейін;
төменгі деңгей 0-ден – 29- ға ұпайға дейін.
2.2 Жантанушы студенттердің қарым-қатынас ... ... ... анықтаушы эксперименталды зерттеу нәтижелері
Студенттердің қарым-қатынас мәдениетінің ұстаным ерекшеліктерін
анықтау ... ... ... ... ... ... тобындағы респонденттерімен аталған әдістемелермен ... ... ... жауап-бланкісі әдістемелердің кілттері
бойынша сәйкестендіріліп өнделді. Болжам бойынша эмперикалық ... ... ... ... ... ... мәліметтерді өңдеп, алынған нәтижелерді кестеге
түсірдік. ... ... ... ... респонденттердің жауап
берген көрсеткіштерінің кестесі ... ... ... ... ... барлық көрсеткіштерінің мәндері жазылған. Ал кестенің әрбір
бағанына барлық респонденттерге қатысты көрсеткіштің мәні жазылды. Олардың
әрбіреуінің орта мәні ... Ол ... ... ... ... ... ... әдістемесінің қорытындысы бойынша 2 курс
50 жантанушы студенттердің орташа арифметикалық шамасы – 68-ге тең болды.
Пайыздық көрсеткіштері бойынша студенттердің
5- уі – 20- 66 ұпай ... ... ... 10% ... – 67-74 ұпай аралығындағы орташа көрсеткішпен 56% көрсетті;
17 –і – 75-80 ұпай аралығындағы жоғарғы көросеткішпен 34% көрсетті.
Сурет 2.2.1 2 курс ... ... ... ... ...... ... – орташа деңгей;
3 – жоғарғы деңгей.
Зерттеу жұмысымызда қолдалынған алғашқы әдістемеміз қарым-қатынас
қажеттілік әдістемесі бойынша ... яғни ... ... ... ... ... ... «Қарым-қатынастағы өзіндік бақылауды бағалау»
әдістемесіне ... ... ... ... ... ... ... бақылауы бойынша анықтауда оның үш түріне
орай жинаған студенттерді пайыз бойынша есептеп ... ... ... ... – 20%, - 10 ... 0-3 ұпай ... көрсетті;
орташа деңгей – 52% - 26 студент – 4-6 ұпай аралығын көрсетті;
жоғары деңгей – 28% - 14 ... – 7-10 ұпай ... ... 2.2.2 Студенттердің қарым-қатынаста өзіндік бақылаудың ұпайлар
бойынша көрсеткіші
1 – ... ...... ... – жоғарғы деңгей.
«Қарым-қатынасқа өзіндік ... ... ... бойынша 2 курс 50 ... ... ... ... – 4,2-ге тең ... яғни әдістеме қорытындысы бойынша
орташа нәтижені көрсетеді.
Ал келесі Ряховскийдің қарым-қатынас ... ... ... ... нәтижені алдық. Қарым-қатынас деңгейін анықтау
әдістемесінде ... ... ... ... төмендегідей нәтижелерді
көрсетті:
30-32 ұпай – қарым-қатынаста ашық – 1 студент - 2% көрсетті;
25-29 ұпай – ... ... – 2 ... - 4% ... ұпай – қарым-қатынаста белгілі деңгейде ашық – 16 студент -
32% көрсетті;
14-18 ұпай – ... ... ... – 23 ... - 46%
көрсетті;
9-13 ұпай – қарым-қатынаста біршама ашықтық – 2 студент - ... ұпай – ... ... – 6 ... - 12% ... ;
3 – одан ... – қарым-қатынастағы ашықтық ауру сипатындағы
көрсеткішті көрсеткен студент болған жоқ.
Сурет 2.2.3 Студенттердің қарым-қатынас ... ... ... – қарым-қатынаста ашық;
2 – қарым-қатынаста тұйық;
3 – қарым-қатынаста белгілі деңгейде ашық;
4 – қарым-қатынасқа түсуі қалыпты;
5 – ... ... ... – қарым-қатынаста ашықтық;
7 – қарым-қатынастағы ашықтық ауру сипатында.
Сонымен, қарым-қатынас деңгейін анықтау ... ... ... 46 ... ... ... қалыпты деңгейді
көрсетті, ал 32 пайызы қарым-қатынаста белгілі деңгейде ашық ... 12 ... ... ашықтықты көрсетті.
Топтың орташа арифметикалық шамасы – 16,2, яғни ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалай түсінесіз?» анкетасының
қорытындысы бойынша 2 курс жантанушы ... ... ... ... ... ... ... ұпайға дейін – 18 ... - ... ... 30- дан-59-ға ұпайға дейін – 22 ... - ... ... 0-ден – 29- ға ... дейін – 10 ... - ... 2.2.4 ... ... ... ... ... көрсеткіші
1 – төменгі деңгей;
2 – орташа деңгей;
3 – жоғары деңгей.
Сонымен, «Сіз ... ... ... түсінесіз?» анкетасының
қорытындысы бойынша орташа арифметикалық шамасы – 54-ке тең, яғни анкета
қорытындысы бойынша орташа деңгейді ... ... ... ... ... ... ... әдістемелер нәтижесінде
«Қарым-қатынасқа қажеттілік» әдістемесінің қорытындысы ... ... 50 ... ... орташа арифметикалық шамасы – 68-ге тең
болды, яғни жантанушы ... ... ... ... екендігі анықталды.
«Қарым-қатынасқа өзіндік бақылаудағы бағалау» әдістемесі бойынша ... 50 ... ... ... арифметикалық шамасы – 4,2-ге тең
болды, яғни әдістеме қорытындысы бойынша орташа ... ... ... анықтау әдістемесінің қорытындысы бойынша
студенттердің 46 ... ... ... ... деңгейді
көрсетті, ал 32 пайызы қарым-қатынаста белгілі ... ашық ... 12 ... ... ... ... ... арифметикалық шамасы – 16,2, яғни топтың қарым-
қатынас деңгейі қалыпты екендігін көреміз.
«Сіз ... ... ... ... ... ... ... арифметикалық шамасы – 54-ке тең, яғни анкета
қорытындысы бойынша орташа деңгейді көрсетеді.
Сондықтан, студенттердің ... ... ... ... ... мақсатында педагогикалық-психологиялық іс шаралар мен
амалдарды жүзеге асырамыз.
2.3 Жантанушы студенттердің қарым-қатынас мәдениетін ұстануы және
игеруін ... ... ... нәтижелері
Студенттерге арналып өткізілген семианр, тренингтен соң студенттердің
бір-біріне деген қатынасы өзгеріп, жаңа ... ие ... ... ... ... ... ... талданып,
зерттеунге қатысқан студенттер қарым-қатынас мәдениеті ұстануының жоғары,
орта, төмен деңгейдегі пайыздық көрсеткіштері ... ... ... қорытындысы бойынша 2
курс 50 ... ... ... ... шамасы – 72-ге тең
болды.
Пайыздық көрсеткіштері бойынша ... уі – 20- 66 ұпай ... ... ... 4% ... 67-74 ұпай ... ... көрсеткішпен 58% көрсетті;
19-і – 75-80 ұпай аралығындағы жоғарғы көросеткішпен 38% көрсетті.
Сурет 2.3.1 2 курс ... ... ... анықтаушы және дамытушы эксперименттің салыстырмалы пайыздық
көрсеткіштері
1 – төменгі деңгей;
2- ... ...... ... ... нәтижесінде студенттердің қарым-қатынасқа
қажеттілік деңгейінің артқанын ... 2.3.1 – ден ... ... ... өзіндік бақылауды бағалау» әдістемесі
бойынша анықтауда оның үш түріне орай жинаған студенттерді ... ... ... ... ... болды:
төмен деңгей – 14%, - 7 студент 0-3 ұпай аралығын көрсетті;
орташа деңгей – 56% - 28 ... – 4-6 ұпай ... ... ... – 30% - 15 ... – 7-10 ұпай ... көрсетті.
Сурет 2.3.2 Студенттердің қарым-қатынаста өзіндік бақылаудың
анықтаушы және дамытушы эксперимент ... ... ... – төмен деңгей;
2 – орташа деңгей;
3 – жоғарғы деңгей.
«Қарым-қатынасқа өзіндік бақылаудағы ... ... ... 2 курс 50 жантанушы студенттердің ... ... – 5,1-ге тең ... яғни ... қорытындысы бойынша
орташа нәтижені көрсетеді.
Ряховскийдің қарым-қатынас ... ... ... ... нәтижені алдық. Қарым-қатынас ... ... ... ... есептеп шығарғанда төмендегідей нәтижелерді көрсетті:
30-32 ұпай – қарым-қатынаста ашық – студент - 0% ... ұпай – ... ... – 1 ... - 2% көрсетті;
19-24 ұпай – қарым-қатынаста белгілі деңгейде ашық – 12 ... ... ... ұпай – қарым-қатынасқа түсуі қалыпты – 26 ... - ... ұпай – ... ... ашықтық – 5 студент - 10%
көрсетті;
4-8 ұпай – қарым-қатынаста ашықтық – 6 ... - 12% ... ;
3 – одан ...... ашықтық ауру сипатындағы
көрсеткішті көрсеткен ... ... ... 2.3.3 ... ... ... нәтижесінің анықтаушы
және дамытушы эксперимент нәтижелерінің пайыздық көрсеткіші
1 – қарым-қатынаста ашық;
2 – қарым-қатынаста тұйық;
3 – қарым-қатынаста ... ... ... – қарым-қатынасқа түсуі қалыпты;
5 – қарым-қатынаста ... ...... ... ... ... анықтау әдістемесінің қорытындысы
бойынша топтың орташа арифметикалық шамасы – 15,6 яғни ... ... ... ... ... көреміз, бірақ анықтаушы экспериментке
қарағанда көрсеткіш жағымды ... ... ... байқалады.
«Сіз қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... 2 курс ... ... пайыздық көрсеткіштері
төмендегідей болды:
жоғары деңгей 60-дан ... ... ... – 20 ... - ... деңгей 30- дан-59-ға ұпайға ... – 24 ... - ... ... 0-ден – 29- ға ұпайға дейін – 6 студент - ... 2.3.4 ... ... ... ... деңгейінің
анықтаушы және дамытушы эксперимент нәтижесіндегі пайыздық көрсеткіші
1 – төменгі деңгей;
2 – орташа деңгей;
3 – жоғары деңгей.
Сонымен, «Сіз қарым-қатынас ... ... ... ... бойынша орташа арифметикалық шамасы – 55,4-ке тең, яғни анкета
қорытындысы бойынша ... ... ... ... ... қарағанда нәтиже сәл жоғарылау.
Сонымен, студенттердің қарым-қатынас ... ... және ... ... ... ... ... қарағанда жағымды
жаққа өзгергенін көреміз.
4. Ұсыныстар
Студенттерді психологиялық дайындаудың қазіргі кездегі деңгейі кәсіби
іс-әрекеттің талаптарына ... келе ... ... мамандарды
психологиялық дайындау фрагментарлық, теориялық сипатқа ғана ие болып отыр.
Елімізде жоғары оқу ... ... ... ... ... оқулықтар, оқу құралдары, әдістемелік нұсқаулар ... ... ... ... ... ... мәдениетін ұстану студенттердің ішкі және
тұлғааралық салада (қатынастарда) тиімді, сәтті ... ... ... ... көрінуіне мүмкіндік беретіндей қарым-қатынаста
мәнді болатын психологиялық білім, дағды және ... ... ... Олай ... ... жағдайында қарым-қатынас мәдениетін
игеру психологиялық білімді меңгеруге және оны ... ... ... керек. Бұл студенттерді психологиялық дайындаудың тәжірибелік
бағытын жетілдіруді білдіреді.
Ал, топтық әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... ... қолдану арқылы студенттердің қарым-қатынас
мәдениетін игеруіне, ұстануына аса оңтайлы ... ... ... әдіс-тәсіл болады деп ұйғарамыз.
Әлеуметтік-психологиялық тренинг ұғымы ғылымға өткен ... ... ... Ал әдебиеттерге жасаған талдаудан біздің еліміздегі
психология, педагогика ... ... ... тым жаңа ... болып
табылатыны анықталды.
Ю.Н.Емельянов тренингті жеке тұлғаның оқуға қабілетін ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты меңгеру
құралы, әдістер жүйесі деп анықтайды. Біз өз ... ... ... ... жүйесі арқылы жеке тұлғаның өзін-өзі
тану процесіне және қарым-қатынас жасау позициясына оңды психологиялық әсер
ететін ... деп ... ... тренингтің жеке ... ... ... ... Әлеуметтік-психологиялық
тренингтің мәні, жеке тұлға мен қарым-қатынаста маңызды қасиеттердің
дамуына ... ... ... ... және ... ... келтіріледі.
Тренинг нәтижесінде ашықтық, үйірсектік, тәуелсіздік, идентификациялық,
өз-өзіне ... ... ... ... ... және ... өзгереді; өзін-өзі бағалауда адекваттылық болады (И.Л.Блинова,
В.И.Натаров, В.Э.Костецкий және т.б.). Ғылыми ... ... ... ... артатын, мазасыздық деңгейінің төмендейтін
эффектісі тағайындалған (Ю.М.Жуков, Л.А.Петровская, П.В.Растяников және
т.б.). А.С.Золотнякова, Е.В.Кузнецов, Л.И.Новикова, Г.А.Филатова және ... ... ... ... ... ... ... децентрациялық тенденциялардың артуын көрсетеді.
Сонымен қатар Л.А.Петровская, Н.В.Семилет өз ... ... ... ... динамикасына назар аударады.
Л.А.Петровская жеке тұлғаның басқалар жайлы ... ... ... ... ... көлемі, саралылығы, таңдамалығы, дәрежесі және т.б.
топтық ... ... ... ... топ жұмысына
қатысушылардың өзі және басқалар жайлы түсініктерінің өзгеру ерекшеліктерін
өзін-өзі бағалау және ... ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның әлеуметтік-перцепциялық
құрылымдарының өзгерісімен қатар ... ... ... да өзгерістер
болатынын тағайындаған.
А.В.Серыйдың тренинг арқылы коммуникативтілік дағдылар мен құндылық
бағдарлардың ... ... ... ... ... ... үшін аса мәнді. Л.В.Меньшикова студенттерді ... ... ... ... ... ... баса ... де,
оны тренинг арқылы жүзеге асыру жағдайларын, әдістерін ... ... ... ... ... жеке ... ... процесінде
вербальді емес коммуникация субъектісі ретінде даму ... ... ... ... ... ... жеке ... когнитивті,
аффективті және конативті салаларын комплексті оптимизациялайтын
ерекшелігін ... ... ... зерттеулерінде тренингке
қатысушы студенттердің жеке тұлғалық құрылымдарының ... ... ... Бұл ... әсер феномені В.С.Мерлиннің
интегралды даралық іліміне сәйкес түсіндіріледі: жеке ... ... ... ... ... де ... олардың да өзгеруіне
себепкер болады.
Белсенді әлеуметтік-психологиялық оқыту әдістерінің студенттер үшін
тиімді болу себептерін ... ... ... екі ... айқындауға
мүмкіндік болды. Әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... ... ... деп ... Бұл позиция
Х.Миккин, Л.А.Петровская, С.А.Прутченков және т.б. ... ... ... ... топ ... белсенді қарым-қатынас, топтық
динамика мен интербелсенді оқыту әрбір жеке тұлғаның дамуына тікелей әсер
етеді деп ... Ал ... ...... ... ... ... В.В.Столин және т.б.) ... ... ... жеке ... белсенді түрде ішкі қуатын
пайдалануға, өзін-өзі ... ... ... ... ... топтық динамика мен жеке тұлға динамикасы бір-бірімен байланысты,
бір-біріне тәуелді, бір-бірін толықтырады деп ұстанамыз. Сонда әлеуметтік-
психологиялық ... ... ... жеке ... ... өзара
әрекеттестік пен өзара қатынас салаларындағы конструктивті өзгерістердің
бес ... ... ... ... ... ... ( ... негіз ( саналы аңғару (
( іштей қайта қарау ( ... ... сай ... ... студентке өз өміріндегі
қиындықтарды байқауға мүмкіндік береді. Сонда бірінші ... ... орын ... да, ... ішкі әрекеттеріне негіз болады.
Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... жасалады. Бұл жеке студенттің ... ... ... ... Ал ... ... студент өз өміріндегі кейбір
сәттерді түсініп, ой ... ... ... ... жаңа ... топтағы басқалардың тиімді деген мінез-құлық, әрекеттерін
өзімен салыстырады, есте ... ... ... ... әрекет
барысында қабылданған жаңа тәжірибе, жаңаша қатынас формалары эмоционалдық
деңгейде қайта қарастырылады, ... ... ... саты ... сипаттайды. Онда жеке тұлғаның өзгерістері шартты рефлекс ретінде
бекітіледі де топ өзгерісіне ықпалын ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет деп
қарастырамыз.
Сонда әлеуметтік-психологиялық тренинг процесіндегі студенттің
рефлексивті ... ... ... ... эксперименттік
зерттеулер арқылы тағайындалған (Ерментаева, 1998; 2001):
- оқу әрекетіне, қарым-қатынас жасауға позициясы оңды ... ... тану , ... ... ... ... өзі және басқалар жайлы түсінігі өзгереді;
- өзіне және басқа адамдарға – ... ... ... т.б. (тек ... ... ... қатынасы өзгереді;
- қарым-қатынаста компетенттілігі артады;
- тұлға және болашақ ... ... ... ... ... ... нәтиженің негізгісі бойынша ... ... ... ... ... ... ... тренинг-
топ (К.Левин), кездесу тобы (К.Роджерс), ... ... ... ... ... ... ... және т.б.), оқу-жаттықтыру топтары (Ю.Н.Емельянов), белсенді
әлеуметтік оқыту (Г.А.Ковалев), видеотренинг (Х.Миккин), ... ... ... кәсіби педагогикалық тренинг
(В.А.Кан-Калик, В.В.Кузнецов, А.А.Леонтьев) және т.б. ... ... жеке ... ... ... ... жаңа ... мен дағдыны
меңгеру, интуицияны, креативтілікті, ойлауды, ... ... ... ... ... ... ... жүйесі деп
қарастырылады. Ал әдебиеттерге жасалған ... ... ... ... ... ... 2) ... әдістер мен формалар
доминанттығына, 3) ... ... ... ... ... ... ... студенттерді психологиялық дайындау
процесінде топтық тренинг түрлерінің кейбірін жекеше ... Ал ... ... ... үйлестіріп қолдану тәжірибесі жинақталды. Мысалы,
әлеуметтік-психологиялық тренингті болашақ педагогтармен ұйымдастыруда ... ... ... пен ... ... ... комплексті
қолданылады.
Сонымен студенттерге арналған әлеуметтік-психологиялық тренинг негізіне
өзін-өзі тану, өзіндік сана, өзін-өзі жетілдіру, өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... мәнді тұлғалық қасиеттер, интербелсенді әдістер ... ... ... ... қарым-қатынасқа әсері жайлы түсініктер
кіреді.
Студенттерді психологиялық дайындау процесінде қолданатын әлеуметтік-
психологиялық тренинг ... ... ... шешу арқылы
орындалады.
1.Тренингке қатысушы студенттердің өзін-өзі тану, өзін-өзі ... ... ... өзін ... ... ...... ақиқатының адекватты болуы.
2. Студенттердің өзін-өзі актуализациялауға, реттеуге белсенділігінің
артуы.
3. Топтық тренингке қатысушылардың объект-субъект (субъект-объект)
формадағы ... ... ... ... ... ... ... аңғаруы.
4. Студенттердің болашақ маман позициясында белсенділігінің артуы.
5. Субъект-субъект және объект-субъект ... ... ... критерийлерін түсіну.
6. Қарым-қатынас барысында партнерлердің тең позицияда болулары қажет
екендігін саналы аңғару.
7. Жауапты, белсенді, инициативалы, тең позициядағы ... ... ... ... ... жүзеге асырушылардың оның нәтижесіне тең дәрежеде
жауапты болатындықтарын білуі.
9. Өзара әрекеттестік пен өзара ... ... ... болатын
ұлттық мәдениетті адекватты түсініп, қолдану және қарым-қатынаста мәдени
құндылықтар жүйесіне ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық тренинг теориясы
кері байланыс, топтық жұмыс технологиясы жайлы ілімдерді қамтиды.
Әлеуметтік-психологиялық тренинг барысында ... ... ... ... ... Тренинг жүргізуші студент қазақ ... ... ... ... ... отырып, кері
байланыстың небір тиімді түрлерін, жолдарын ойластыра алуы қажет. Сондай
кері байланыстың қосымша бір каналы – ... Кері ... ... формасы арқылы студенттерге арналған ... ... ... тренингтің әсері әлеуметтік-перцептивтік салада пайда
болатын қатысушылардың келіспеушілік ... ... ... арқылы
күшейеді. Ондай келіспеушілікке 1) сезімі мен қалпы жайлы өз ... ... ... ... басқа топ мүшелерінің қабылдауы ... 2) ... ... және ... өзінше
интерпретациялау мен оған партнердің реакциясы арасындағы сәйкессіздік ... ... бола ... ... ... ... ... дайындау
мақсатымен қолданылатын әлеуметтік-психологиялық тренинг процесінде топқа
қатысушылардың рефлексия механизмі барынша белсенді ... ... ... топқа қатысушының өткен жайтты ... ... ... ... ... ... басталады. Одан
кейін кері байланыс негізінде әркім өзі және басқа топқа қатысушылар жайлы
түсінігіне коррекция процесі басталады. Ал кері ... ... ... үшін
1) топта оң және теріс кері байланыстар балансы; 2) топқа қатысушылардан,
тренинг жүргізушіден және видеожазбадан ... кері ... ... ... жөн ... ... негізгі құрамдас компоненттерінің бірі ... ... ... ... ... ... Нақты жағдайларға
талдау жасау арқылы психологиялық әсерді тиімді ету үшін біраз ... ... ... Атап ... тренингтік топта талданатын
жағдайлардың мазмұны:
1) әрбір студенттің өз сезімі, ... және ... ... ойы ... ... сол адамның сезімі жағдайы және қатынасы жайлы
түсінікпен сәйкестендіріледі;
2) әрбір ... өз ... ... және ... жайлы түсінігі
басқа топқа қатысушылардың да өз сезімі жағдайы және ... ... ... ... ... өзі ... түсінігі видеожазбадағы өз бейнесімен
салыстырылады;
4) әрбір студенттің қарым-қатынастағы өзінің және ... ... ... салыстырылады.
Сонда тренинг кезінде студенттердің вербальді және ... ... ... ... ... ... және мінез-
құлық формаларына қалай әсер ... ... алуы ... ... ... ... бірлігі ретінде И.Атватер, Х.Миккин, Л.А.Петровская
сөйлеу формалары мен В.А.Лабунская зерттеулерінің негізіндегі вербальді
емес қарым-қатынастың ... ... ... әдістері – жаттығулар, рольдік
ойындар, топтық дискуссия мен ... ... ... ... ... ... ... мақсатына сәйкес
таңдалады. Сонымен қатар жаттығулар, рольдік ойындар, топтық дискуссия мен
психогимнастика материалдарын ... ... ... ... ... аса қажет.
Әлеуметтік-психологиялық тренингтің тиімді өтуі бөгде байқаушылар,
көрушілер болмауына да байланысты. Басқаша ... топ ... ... ... тек ... ... хаттамашы-ассистент пен қатысушылар ғана жұмыс
жасауы керек.
Тренингтік топтағы ... ... ... ... ... ... ... ашықтық; тренинг барысындағы мәліметтер
бойынша құпиялылық; қатысушыр позициясындағы теңдік; «осы ... және ... ... барысындағы жұмыс; қатысушылар тарапынан
жауапкершілік; топтық жұмыстың басынан ... ... ... қатысу сияқты
әлеуметтік белсенді оқытудың белгілі принциптеріне негізделеді. Сонымен
қатар аталмыш ... ... ... ... ... тренингтің
тиімді өтуі үшін қосымша шарттарды да қатаң сақтау керектігін көрсетеді.
Атап ... оған ... ... ... ... емес ... ... болуы, тренинг кезінде туысқандық («Өзі маған аға
болып келеді, сондықтан бірінші сол ... т.б.), ... ... ... т.б.), жас ... ... ... мені түсінуге әлі
жассың ғой…» т.б.), мекенге, жершілдікке («Әркім өз ... т.б.) және ... ... ... ... староста
ұйымдастырсын» т.б.) негіздегі қарым-қатынас жасау атрибуттары ... ... ... ... полифункциональді болады. Басқаша
айтқанда тренингтің құрамдас ... ... ... ... жаттығулар,
топтық дискуссия, рольдік ойындар және психогимнастика 1)диагностикалық, 2)
коррекциялық, 3) ... ... ... Бұл ... ... өзара тәуелді болады. Дегенмен тренингтің нақты бір формасында
диагностикалық, коррекциялық және дамытушы функциялардың бірі ... ... ... ... ұйымдастырылғаны оңды нәтиже береді.
Мақсатқа байланысты және ... ... ... ... біз тренингтік сабақты көп сатылы етіп
жүргіземіз.
Тренингтік сабақ ұйымдастыру сатысынан басталады. Бұл ... ... ... ... ... тренингке қатысушылардың және
жүргізушінің мақсаттарын анықтап, бір-бірімен сәйкестендіру; қарым-қатынас
жасауға ... ... ... ... ... ету; ... ... жасауға түрткі, ниетті қалыптастыру; топтық жұмыстың барысы
мен нәтижесіне жауапкершілікті түсіну.
Осы сатыда әлеуметтік-психологиялық тренингтің принциптері мен топта
жұмыс ... ... ... ... ... ... қатар мұнда
тренингке қатысушылардың әрқайсысының мақсаты айқындалады. ... ... ... ... ... ... тек ... ретінде
баяндалып қана қоймай, қатысушылармен оларды ... ... ... ... ғана ... әсері тиімді болатындай топтық жұмыс мақсаттары мен
нормалары қорытылады. Бұл процедураның активиаторы мен инициаторы ... ... ... ... ... ... – топ ... қатысушылардың
әрқайсысы өздерін атайды, өздері жайлы қысқаша баяндайды. Тренингтік
сабақты бір топта оқитын ... ... ... ... ... ... есімдері, тегі бойынша таныстырмайды. Олар қалаулары
бойынша ... ... ... ... ... ... айтады.
Студенттер өздерінің әлеуметтік-психологиялық «портретін» береді. ... да ... ... Аталмыш процедура тек ақпараттық функция ... Оның ... ... эмоциялық шырай беретіні, қатысушылардың
мазасыздығын, ширығуын төмендететіні белгілі болды.
Тренингтің келесі – диагностикалық сатысында ... ... ... және ... ... ... ... Ол үшін диагностикалық жағы басым жаттығу түрлері таңдалынып
алынады. Әрбір жаттығу ... соң жеке ... ... пайда болуына, күрделенуіне ... және ... ... ... мақсатымен талдау жасалады. Мұнда студенттің
өзінің іс-әрекеттің қандайында болмасын субъект ... ... ... ... ... ... ... да атқара
бастайды.
Тренингтің келесі сатысы студенттердің өзін-өзі тануына ... екі ... ... жұмыс жүзеге асырылады. Бірінші - жеке тұлға
мәселелерінің себебіндегі ... ... ... ... ... ... ... актуализациялау керек. Осы үшін
әрүрлі жұптық, шағын топ негізіндегі ... ... ... ... ... Ол топтық талдаумен қатар жүреді.
Талдаудың мынадай жалпы ... ... ... ... тануға түрткі болатындығын зерттеу барысы көрсетті: 1) Осындай
түсініктің (топтағы жағдай ... ... ... ... ... ... пайда болуы неге байланысты? 2) Осы ... ... ... ... ... ... әрекеттестік
кезінде назарыңа ерекше не түсті? Нені аңғардың? 3) Осы жағдайды, ... ... ... ... ... қалай түсіндің? Қалай
қабылдадың? 4) ... ... ... ... ... ... ... айтқандарыңа ол/ар тарапынан қандай жауап реакция мен сезімді,
көңіл-күйді аңғардың? 5) Өзің ... және ... ... және ... болғанда не сезіндің? Көңіл-күйің қалай өзгерді? ... ... ... келесі сатысы өзін-өзі адекватты бағалаудың, өзін-
өзі актуализациялаудың, өзін-өзі реттеудің және субъект-субъект негізінде
қарым-қатынас жасаудың ... ... ... ... ... тақырыпқа байланысты жаттығулар мен рольдік сюжеттер, ойындардың
психологиялық әсері тиімді болатындығы тағайындалды. Бұл ... ... ... ... ... 1) ... қарым-қатынасыңа,
қылығыңа қанағаттанып, көңілің толды ма? 2) ... ... өзің ... ... 3) Осы ... қандай өзіңде, партнерыңда эмоциялық
кейіп, сезім орын алды деп ойлайсың? 4) ... ... ... партнер/лер/мен қарым-қатынасқа позитивті/негативті әсер ... ... ... ... 5) Кері ... ... қалай
бағалайсы, сипаттайсың? 6) Қандай жағдайларда өзіңе/партнерыңа ризашылық
сезім аса жоғары болды? 7) Осы жағдайда қалайша ... ... ... ... ... етуге болады?
Топтық сабақтың келесі сатысын жетілдіру деп ... ... ... оқу және ... ... мәселелерін шешу
технологияларын меңгеру басты мақсат ... Ол үшін ... ... ... алынады да, студенттерді жаттықтыру жүзеге асырылады. Бұл
сатыдағы талдау тренингке ... ... есеп беру ... ... ... ... 1) жаттығудағы қиындықтар; 2) жаттығудағы
сәттіліктер мен оңды ... ... ... ... ... ... сатысы топтық рефлексияға арналады. ... ... ... Ол ... ... ... өзінің топтағы іс-
әрекеті мен қарым-қатынасын сипаттауы мен ... ... ... ... жасауы болып табылады.
Топтық жұмыс алдында студенттердің жеке басында, оқу әрекетінде, қарым-
қатынасында қиыншылықтарды, мәселелерді анықтау үшін ... ... ... ... ... ... бастапқы кезінде және соңында
экспресс-диагностика ... ... ... сұрақтамасы және ауызша сұхбаттасу арқылы өткізілді. Бұл
әдістер арқылы топтық ... және ... ... эмоциялық
кейіп динамикасын үздіксіз қадағалауға мүмкіндік ... ... ... да топтық жұмыстың барысында қатысушылардың мінез-
құлқындағы ерекшеліктер мен өзгерістерді тікелей бақылауға жағдай ... ... ... ... ... қарқынды
игеруге жағдай жасап, психологиялық, ... ... ... ... ... ... ... технологиялары, әлеуметтік-
психологиялық тренингтер тарапынан пәрменді әсерді келешек зерттеулер
әлдеқайда кең ... ... ... деп ... ... ... ... қазақ топтарындағы
оқытушылар мен студенттердің өзара қарым-қатынас мәдениетінің ұстанымдары
қарастырылды.
Біріншіден, ... ... ... ғылыми теорияларға, әдістемелер мен бағдарламаларға сүйене ... ... ... ... өсіп келе ... студент тәртібіне
қаншалықты әсер ететіні анықталды.
Философиялық, педагогикалық және ... ... ... жеке ... ... ... ... педагогикалық,
этномәдени даму тұжырымдамаларына сүйене отырып, ... ... ... ... ... қажеттілігі көрсетілді. К.
Қожахметованың этномәдени даму ... ... ... ... ... сала ... ... көрсетті. Себебі, қарым-
қатынастың аумағы өте кең. Оның тікелей әсерінен студенттің әлеуметтік
тәжірибені ғана ... ... түсу ... ... барлық
таным үрдістері (қабылдау, қиял, ес, зейін, ойлау) пайда болады.
Екіншіден, тәрбие ісінде әр оқытушы білімін үнемі жетілдіріп ... ... ... ... ... етіп тәрбиелеу оқытушының парызы.
Расында, отбасы тәрбиесінің маңызы өте төмен болды. Біз, өз ... ... ... ... ... ... ... Бала тәрбиесі оқытушының ... ... Бұл ... ... ... ... ... ғылыми
қағидалар жетерлік. Ғылыми-зерттеу ... ... ... жасаймыз:
Студенттердің қарым-қатынасының қалыптасуында сөйлеу ... орны ... ... ... тәртіп мәдениетінің бір
компонентіне жататыны қарастырылды.
Психологиялық-педагогикалық ... ... ... ... ... қарым-қатынас мәдениетінің анықтамасы
нақтыланды: «Қарым-қатынас ... ... ... ... әр адамның білім, тәрбие және әлеуметтену деңгейін көрсететін тәртіп
мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... оны
қалыптастырудың үлгісі жасалынды. Басты назар оқытушы педагогикалық
біліміне аударылды. Үлгі ... ... ... ... тұрғыдағы (С.Қалиев,
К. Қожахметова, С.Ұзақбаева) ғылыми негізделген (М.И. ... ... ... ... ... ... мәдениетін қалыптастырудың өлшемдері мен
көрсеткіштері анықталды. Оқытушылар да, студенттер де үшін де қарым-қатынас
мәдениетін меңгеру деңгейлері анықталды.
Қазақ топтарындағы ... ... ... ... ... ... мен студент қарым-қатынасының ерекшеліктері талданды.
Қазіргі кездегі қазақ топтарындағы студенттердің ... ... ... ... ... ... тренингтерді
қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың жалғыз ғана ... ... ... ... де, бұл ... әдістеме пайдалы
болады деп ойлаймыз. Себебі, әдістеме мазмұны қарапайым ... ... Бұл ... тренингтарды тәрбие мекемелерінде де ... да ... ... ... Біздің жүргізген зерттеу жұмысымыз
бойынша төмендегідей ұсыныстар жасауға болады:
Студенттермен топ тәрбиесінде танымын қызығушылығына сай ... ... ... ... жүргізу керек.
Ұлттық тәрбиенің озық үлгілерін тиімді пайдалану қажет. Жүргізілген
жұмыстар нәтижесінде зерттеудің ғылыми ... ... ... іске ... ... ... де қазақ топтарының бүгінгі жағдайы
қарым-қатынас мәселесі аумағындағы көптеген сұрақтардың ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысы қарым-
қатынас мәдениетінің ұстану проблемасын жан-жақты түбегейлі шешті деп айта
алмаймыз.
ӘДЕБИЕТТЕР ... ... Т, ... Ж., Құлсариева А. Мәдениеттану негіздері / Т.
Габитов, Ж.Муталіпов, ... ...... ... ... Библер В. Культура. Диалог культуры // Вопросы психологий, 1989. №6,38
с.
3. ... М. ... ... творчества. //М.Бахтин, М.:1983г.
4. Нұржанов Б. Мир как игра языка в концепций Deppuga Exlibris ... ... 1996 ... ... Н. ... ... ... Алматы.: Атамұра, 1999,–
296 б.
6. Разумный В.А. Клуб и культура общения: Пособие для клубных работников
//В.А. ... М.:1989 ... ... М.А., ... В.С. Анатомия взаимопонимания // М.А. Абалкина,
В.С. Агеев, М.:1990 – 64с.
8. Колмогорова Л.С. Диагностика психологической ... ... ... ... М.:1990 – ... ... И.А. ... психология // И.А. Зимняя, ... 2005 – ... ... И.Ә. ... ... //И.Ә. ... ... Выготский Л.С. История развития высших психических функции собр. В ... М., 1983 г. Т3. – ... ... А.В., ... М.А. ... ... у дошкольников М.,
Педагогика, 1974 г. 161 ... ... Д.Б. ... ... в ... возрастах М., 1997 г. с.
55-60
14. Давыдов В.В. Проблемы развивающего обучения: опыт ... ... ... ... М., 1986 г. с. 236
15. Леонтьев А.Н. Деятельность и общения// ... ... – 1979 г. ... ... А.А. Общение и развития псих. М., 1986 г. с.221
17. Кан-Калик В.А. ... о ... ... М., 1989 г. ... Парыгин Б.Д. Анатомия общения. ... ... СПБ ... В.А., 1999 г. с.301
19. Наурыз. Жаңғырған салт-дәстүрлер, Алматы, 1997 г. с.97
20. Бромлей Ю.Н. Этнос и этнограф М., 1973 г. ... ... Х. ... сыр ... Бастауыш мектеп 1986
г.2с.63
22. Жантекеева З.Д. Семья қарым-қатынас ... ... ... 1985 ... Агеев В.С. Межгрупповое взаимодействия и внутригрупповые социально-
психологические процессы М., 1987 г. с.236
24. ... ... Л.С. ... сочинения 6-т. Т.1 Вопросы теории и истории
психики 1982 г. ... ... А.А. ... и ... ... ... – 1979 г. 1
с.120-132
27. Ананьев Б.Г. ... ... ... в 2-х ... М., Педагогика
1980 г. с. 361
28. Ломов Б.Ф. Психические процессы и ... ... ... ... М., 1975 г. ... Э. Берн Трапсактный анализ в группе М., 1994 г. с. 174
30. Жарықпаев Қ.Б., Қалиев С. ... ... ... антологиясы
Алматы, 1994 г. с. 216
31. Алдамуратов Ә. Қ…… психология Алматы 1992 г. с.103
32. ОразбаевК. ... ... ... ... ... ... мектебі 1993 г. 3б. 64-67
33. Шариязданова Х. Учите ... ... ... Рауан 1992 г. с. 113
34. Сәрсенбаев Т. Ұлттың сана сезім мен ... ... ... Алматы 1990
г. б.39
35. Елікбаев Н. Ұлттық психология ... ... 1992 г. ... ... ... Курс ... сост. Е.Н. Рогов М., Владос, 1995 г.
с.446
37. Жарықбаев Қ., Табылдиев Ә. Әдеп және ... ... ... ... ... 1974 г. б.264
38. Елеусизова С. Қарым-қатынас психологиясы Алматы, Рауна, 1995 г. ... ... М. ... ... ... ... 1999 г. ... Елікбаев Н. Қазақ ұлттық психологиясы// Дидар 1988 г. 2 қаңтар, 11
қаңтар
41. Абдуллина О.А. ... ... ... в ... ... по ... ... Сов. Педагогика. –
1981. - №7. – с. 114-122.
42. Абдуллина О.А. Общепедагогическая подготовка ... в ... ... ... –2-е изд. ... И дополн. –М.:
Просвещение, 1990. – 140с.
43. Абдусаидова Г. Отношение раннего и современного ... к ... ... и обычаям: Автореф. дис. д-ра ист.наук. –
Ташкент, 1970. – 31 ... ... К.А. ... ... ... – Алма-Ата, 1978. –168 с.
45. Абульханова-Славская К.А. Деятельность и психология личности. ... 1980.-36 ... ... В.С. ... ... ... ... журнал. –1988. -№3. – с.35-42.
47. Агеев В.С. Межгрупповое взаимодействие: социально-психологические
проблемы. –М.: ... МГУ, ... ... Ю.П. ... ... ... 1971. –126 ... Айтмамбетова Б.Б. Формирование интереса к профессии учителя у
студентов пед. Инст. (на ... пед. ... Каз. ... Автореф.
Дис. Канд.наук. – Алма-Ата, 1970. –32с.
50. Активные метод педагогического общения и его оптимизация./ Под ... ... Г.А. ... ... НИИ ОПП АПН ... 1983. – ... 11. ... Г.В. Формирование готовности будущих учителей сельской
школы к общественно-педагогической деятельности: ... –М., 1989. -16 ... 12. ... В.И. Взаимодействие психолого-педагогической теории и
практики в ... ... ... ... ... – 72 ... 13. ... Г.М. Современные аспекты проблемы ценностей в социальном
познании. – М.: Изд-во МГУ, 1974. – 13 с.
54. 14. ... Н.П. ... ... –М.: Просвещение, 1987. -143 с.
55. 15. Аникеева Н.П. Психологический ... в ... ... 1989. – 224 ... 16. Анисимова О.М. Самооценка в структуре личности студента:
Автореф.дис. ... ... – Л., 1984. -17 ... 17. Анищук Е.В. Эмоциональность учителя как фактор эффективности
профессионального общения с ... ... ... М., 1988. – 16 ... 18. ... Л.Н. ... ... труда учителя.-
Омск, 1992. – 87 с.
59. 19. Ануфриев Е.А. Социальная роль и ... ... – М.: ... 1971. – 217 ... 20. ... Б. ... традиции и их использование в трудовом
воспитании старшеклассников (на материале сельской ... ... ... дис. ... – М., 1974. – 23 с.
61. 21. Арнаутова В.П., Иванова В.М. Общение с родителями: ... Как? ... 1993. – 59 ... 22. ... Л.М. ... ... ... личности. –
М., 1974. – 239 с.
63. 23. Архангельский С.И. Учебный процесс в ... ... ... ... и ... –М.:Высш.шк., 1980. – 368 с.
64. 24. Архарова Л.И. ... ... к ... ... ... ... школе: Автореф.дис.канд.пед.наук. – М., 1991.
– 16 с.
65. 25. ... С.А. ... и ... – М.: ... 1989. – 243 ... 26. ... Ю.В. ... развитие и национальное
самосознание// Социологическое ... – М., 1990. - №7. – с. ... 27. ... А.Г. ... личности. – М.: Изд-во МГУ, 1990. – 367 с.
68. 28. ... И. Я вас ... – М.: ... 1988. – 111 ... 29. ... А.Ф. О ... студентов педагогических вузов к работе
в сельской школе// Сов. Педагогика, 1977. - №4. – с. ... 30. ... Ю.К. ... ... ... основы. – М.: Педагогика, 1982. – 192 ... 31. ... И.Д., ... Н.В., ... Ю.С. Ценностное отношение
к профессионализму педагогической деятельности. – Усть-Каменогорск,
1989. – 161 с.
72. 32. Базиев А.Т., Исаев М.И. Язык и ... – М.: ... 1973. – ... 33. Байбурин А.К. Этнические аспекты изучения стереотипных форм и
поведения в традиционной культуре//Сов. Этнография. – 1985. -№2. – ... 34. ... В.А. ... и ... в ... ... ... университета. – 1991. -№2. – с. 25-29.
75. 35. Балдынюк Д.И. Системное исследование ... ... ... ... ... дис. ...... 1989. –
16 с.
76. 36. Барковская Е.Ю. Традиции ислама и ... ... в ... ... мир ... ... – М., 1991. – с. 111-
120.
77. 37. Батраков С.Н. Основы профессионально-педагогического общения. ... 1986. – 42 ... 38. ... Б.Х. ... ... ... ... – Нальчик, 1983.
– 229 с.
79. 39. Бедерханова В.П. Обучающиеигры как средство подготовки ... к ... ... ... – Л., 1977. ... ... 40. ... В.Г. Общение как искусство. – Л.: Знание, 1990. – 68 с.
81. 41. Белозерцев Е.П. Подготовка учителя в условиях перестройки. – ... 1989. – 207 ... 42. ... Н.А. ... ... ... и учащихся. – Минск, 1980. – 90 ... 43. ... Н.А. ... ... ...... 1989. –
126 с.
84. 44. Берн Э. Игры в которые играют люди. – М.: Прогресс, 1988. – 400 ... 45. ... А.Д. ... и ...... 1984. – 96 ... 46. Блонский П.П. Избранные педагогические произведения. – М.: Изд-во
АПН РСФСР, 1961. – 695 с.
87. 47. ... О.В. ... ... и его ... – М.: ... 1990. ... ... 48. Богомолова Н.Н. Массовая коммуникация и общение. – М.: ... – 76 ... 49. ... А.А. ... человека человеком. – Л.: ... ... – 123 ... 50. ... А.А. Личность и общение: Избранные труды. – М.: Педаго
ТІРКЕМЕ А
«Қарым-қатынас қажеттілігі» әдістемесі
1. ... ... ... ... Егер ... тілегіне кері келсе, мен өз тілегімнен бас тартамын.
3. Өз көніл күйім ... ... ... ... Мен ... ... гөрі ықпалға ұмтыламын.
5. Достарымның алдында міндетімнен гөрі құқым басымдау деп сезінемін.
6. Досымның ... ... ... ... - күйім бұзылады.
7. Көңілім орнында болу үшін біреуге көмек көрсетуім керек.
8. Қызметтес жолдастарымның арасында бар ... ... ... ... мені мезі етіп ... ... өнбей жатқанда қасымда біреулердің болуы шамыма тиеді.
11. Жаным қанша қысылса да, ... ... ... шындықты ғана
айтамын.
12. Қиын жағдайда өзім жайлы емес, жақын адамым жайлы ойлаймын.
13. Достарымның сәтсіздігі маған әсер ... ... ... та қалуым
мүмкін.
14. Өзіме қиын болса да басқаларға көмек бергенді ұнатамын.
15. ... ... ... да ... ғана ... ... ... жайлы әңгімелерден гөрі қым-қигаш ... ... ... ... ... ... мені жиіркендіреді.
18. Жалғыздықта мен көпшіліктің ортасындағыдай емес, елегізіп, қыстығып
қаламын.
19. Менің ойымша қуаныш ... ... ... ит пен ... ... Аз ... да жаныма жақын достарым болғанын қалаймын.
22. Көпшіліктің ортасын ұнатамын.
23. Жақындарыммен ұрсысып қалсам ұзақ қамығамын.
24. Басқаларға қарағанда менің жақын ... ... ... достықтан гөрі жетістікке жетуіе ұмтылыс көп.
26. Адамдар жайлы басқалардың ... ғөрі өз ... мен ... ... адамдармен қарым-қатынас қуанышынан гөрі байлық
пеп лауазымды артық көремін.
28.Жақын достары жоқ адамдарды аяймын.
29.Маған ылғи рахметсіз адамдар кездеседі.
30.Мен таза достық пен ... ... ... ... үшін бәрін де құрбан ете аламын.
32.Мен бала ... өте ... ... ... едім.
33.Егер мен журналист болсам, достық күші жайлы жазар едім.
ТІРКЕМЕ Ә
«Қарым-қатынас өзіндік бағалау» әдістемесі
1. ... ... ... ... ... қиын ... Мен сірә ... зейін аударту үшін немесе қоршағандарды көңілдендіру үшін
ақымақ бола алар едім.
3. Менен жақсы актер шығар еді.
4. ... ... мен ... да бір ... терең уайымдап жүрген сияқты
көрінемін, тіпті шындығында олай болмаса да.
5. Компанияда мен зейін орталығында өте сирек боламын.
6. Әр ... ... және әр ... ... ... мен өзімді
әр түрлі ұстаймын.
7. Мен тек шынайы нанғанда ғана, бас тартам.
8. Жұмыста мен ... ... ... ... мен олар ... ... келеді,солай болуға тырысамын.
9. Мен ұнатпайтын адамдармен достық қарым-қатынаста бола аламын.
10. Мен үнемі бәрі ... ... ... ... «Қарым-қатынас деңгейін бағалау» әдістемесі.
1) Сізге іскерлік кездесуге бару керек, бұл күту сізді өз өзіңізден
шығара ма?
2) Сізге қандай да бір ... ... ... ... беру
тапсырылса, сізде бұл жаратпаушылық тудыра ма?
3) Дәрігерге қаралуды соңына дейін қалдырып, жүре бересіз бе?
4) Сізге іссапармен ... ... ... бару ұсынылады.
Сіз бармау үшін барлық күшіңізді салар ма едіңіз?
5) Сіз өз ... ... ... ... Егер ... ... да бір ... адам сізге жол ңұсқап
жіберуіңізді немесе уақыт сұраса, бұл ... ... ... Сіз ... мен ... және әр ... ... түсіну
қиындығы мәселесі болатынына сенесіз бе?
8) Сіз танысыңыздан бұрын алған қарыз ақшасын қайтаруын айтуды ұят
санамайсыз ... ... ... ... сізге сапасыз тағам берілді. ... ғана ... ... ... ба?
10) Бөтен адаммен жалғыз қалғанда, егер ол ... ... ... ... ба?
11) Сізді қайда болсын ұзақ кезек күту тітіркендіре ме? ... ... ба ... ... ... күтуге бел буысыз ба?
12) Сіз қақтығыстық жағдайларды қарастыратын қандай да бір
комиссияға ... ... ... ... өнер, мәдениет, шығармашылық туындыларын бағалауда ... ... бар, ... ... қосылмайсыз. Бұл солай ма?
14) Пікірталастарда сізге өте таныс сұрақ бойынша қате ... ... ... шетте қалуды қалайсыз ба?
15) Сізден біреу жұмыс мәселесі бойынша немесе оқу ... ... ... бұл сізде таңдаушылық тудыра ма?
16) Сіз өз ойыңызды ... ... ... ... жеткізуді жөн
көресіз бе?
ТІРКЕМЕ В
Анкета «сіз қарым-қатынас мәдениетін ... ... ... ... ... күткен?
2. Қыз ұзатылып барған жеріне жерінің қандай қарым-қатынас мәдениетін ала
барған?
3. ... ... ... ат ... ... ... ... білесің?
5. Қарым қатынастағы табиғилық дегенді қалай түсінесің?
6. Жақсы сөздер деген не?
7. Қарым-қатынас ... ... ... ... білесің?
8. Сен өзіңді мәдениетті қарым-қатынасқа түсе аламын деп ойлайсың ба?
9. ... ... ... ... ... ... ма?
10. Ата-анаңнан қандай қарым-қатынас мәдениетін үйрендің?
-----------------------
Коммуникатор
Түсіну
Рецепиент
Канал
Қабылдау
А
Қ
Б
К
Ы
Студенттің жеке тұлғасы
Студенттің жас кезендеріне сай жүргізілген қарым-қатынас тәсілдері.
1. Жағдайлы жеке ... ... ... ... ... ... тыс танымдық қатынас
4. Жағдайдан тыс жеке тұлғалық қатынас
М.И. Лисина, Қ.Т. Шериазданова
Сөйлек мәдениеті белгілеріне сүйену ... ... ... ... Махмудов, Д.Т. Тұрсынов
Студенттің өскен ортасы, ұлттық дәстүрге негізделген тәрбие
С. Қалиев, Қ. Қожахметова, ... жас ... сай ... ... ... Жағдайлы жеке тұлғалы қатынас
6. Жағдайлы іскер қатынасы
7. Жағдайдан тыс танымдық қатынас
8. Жағдайдан тыс жеке тұлғалық қатынас
М.И. ... Қ.Т. ... бір ... ... ... ісін ... жүргізу
Х.М. Махмкдов, Д.Т. Тұрсынов
Ұлттық салт-дәстүр арқылы студентке әсемдік, имандылық тәрбиеберу,
мәдениетті мінез-құлық ережелерін қалыптастыру
С. Қалиев,Қ. Қожахметов, С. Ұзақбаева
Отбасындағы ата-ананың ... ... ... ... баланың қарым-қатынас мәдениетін қалыптастырудың
үлгісі
Психологиялық-педагогикалық көмек
Оқытушы әрекеті
Отбасындағы ата-ананың тәрбиелік ... ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 99 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"кәсіби қазақ тілінің маңызы мен міндеттері"3 бет
«Жоғары мектепте тәрбие жұмыстарын ұйымдастыру бағыттары мен тәрбие жұмыстарын жоспарлау13 бет
«Молекулалық физика курсы бойынша электрондық қабықша34 бет
Іш ағзаларының жарақатары7 бет
Адам-қоршаған орта жүйесіндегі негативті факторлар7 бет
Ауыл жастарының қалаға әлеуметтік психологиялық бейімделуін зерттеу62 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет
АҚШ-тың жоғары білім беру жүйесіндегі студенттерге академиялық қолдау көрсетудің ерекшеліктері238 бет
Біртұтас педагогикалық процестің теориялық мәні14 бет
Бірқатар кремний органикалық гидрофобизаторлар жөнінде анықтамалық деректер8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь