Сұланбек Қожановтың өмірі мен саяси қызметі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
І ТАРАУ СҰЛТАНБЕК ҚОЖАНОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫНА СИПАТТАМА
1.1 Сұлтанбек Қожановтың өскен ортасы, балалық шағы ... ... ... ... ... ... ... ... 11
1.2 Сұлтанбек Қожановтың жергілікті халық арасында жүргізген
ағартушылық жұмысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
ІІ ТАРАУ СҰЛТАНБЕК ҚОЖАНОВТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК . САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
2.1. Сұлтанбек Қожановтың Түркістан Орталық Атқару Комитетіндегі
саяси қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.2 Сұлтанбек Қожановтың Қазақстан Республикасындағы
мемлекеттік қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.3 Сұлтанбек Қожановтың «Ұлтшыл . ауытқушы» ретінде
айыпталуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..54
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқы өзінің сан жылдар бойы аңсаған мемлекеттік егемендігіне жетіп, тәуелсіз ел ретінде қалыптаса бастады.Тәуелсіз мемлекетіміздің құрылуы – Қазақ халқының талай ғасырларға созылған ұлт-азаттық күресінің заңды нәтижесі болып табылады.Қазан революциясынан кейін халықтың мәдениетін көтеруде, әсіресе ағартушылық салада, халыққа білім берудің жаңа жүйесі қалыптасты. Бері келе тоталитаризмнің идеялық саясаты қазақ жерінің тарихын, негізгі тарихы болып келген КСРО тарихының қосымша құралы ретінде оқылып, санамыздан ата-бабаларымыздың мәдени рухани тарихын мүлдем өшіруге тырысты. Ал, ол үшін ең алдымен, халықтың бет тұтарлары болып табылатын зиялыларымызды жоюды мақсат етті. Елі үшін халқына қызмет еткен қазақ зиялыларының өзі халқының тәуелсіздігін қалай алу керектігін ойлап, сол үшін күреске түсіп, «Халық жауы» аталып, өмірден қыршын кетуі әлі толық зерттеліп болған жоқ.
Қазақ елінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаев айтқандай: «Қазіргі тарих бетін ақтарып қарасақ, қазақтар біздің ғасырдың 20-30 жылдарында да айдалада бостан –босқа қырыла бермепті, саяси жүйеге қару алып күресіпті.
Қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып кетуге шақ қалды. Бірақ өмірге құштарлық, азаттыққа құштарлық қайтадан жығылған еңсені көтеріп, тәуекелге бел буғызды» /1/.
ХХ ғасырдың басында қазақ халқы саяси арендаға азаттық пен тәуелсіздіктің күрес жолына ағартушылыққа, елдікке, елдің мемлекет ретінде қалыптасып дамуына ат салыса күрескен ірі қоғам қайраткерлерін, зиялы азаматтарын шығарды.
Ел арасынан өздерінің табиғи дарынымен асқан білімділік деңгейімен, рухани парасаттылығымен суырылып шыққан Алаш азаматтары ұлт болашағы үшін жан аямай тер төгіп, бостандық пен бақытты өмір жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола білді.
1. Назарбаев Н. Ә. Ғасырлар тоғысында - А., 1996, 272 бет.
2. Қойгелдиев М. Отаршылдыққа қарсы күрес кезеңдері. Қазақстан тарихы, 1993, №147 т.
3. Сармұрзин А: Большевиктерден басқаны да ұмытпайық. Сары арқа самалы, 1991, №5 20 бет.
4. Айсауытов Ә. Қазақстан Коммунистік партиясының қазақ – совет әдебиетін қалыптастырудағы рөлі (1917-1932жж.).-Филология ғылымдарының кондидаттық ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған дессиртация.- Қаз ПИ,1971,- бет
5. Турсунов Х. Национальная политика Коммунистической партии в Туркистане. - Т, 1971, - 26стр.
6. Қойшыбаев Б. Жазықсыз жапа шеккендер.-А., Қазақстан, 1990, 168бет
7. Әлмашұлы Ж. Сұлтанбек Қожанұлы (Түрмеде сөнген шырақ). - А, Қазақстан, 1994, 128 бет.
8. Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстан в 1917-1940гг.// АН КазССР Институт философии и права. - А, Ғылым,-1991.
9. Раджапова Р.Я. Имя возвращенное истории и народу (Султанбек Ходжанов). // Журнал «Общественные науки Узбекистана», №12, 1988, 17-30 стр.
10. Нұрпейісов К. Алаш Ћәм Алашорда.- А, «Ататек», 1995, 256 бет.
11. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- А, «Санат», 1995, 368 бет.
12. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? - А, Ана тілі, 1993, 208 бет.
13. Қоңратбаев О. Тұрар Рысқұлов: Қоғамдық- саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі. - А, Қазақстан, 1994, 448 бет.
14. Жұртбаев Т. Талқы,- А, Қазақстан, 1997, 368 бет.
15. Симтиков Ж. Қ. Сұлтанбек Қожановтың қоғамдық –саяси және мемлекеттік қызметі (Түркістан кезеңі. 1916-1924жж.). Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.- А, 1997, бет.
16. Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. - А, Қазақ Университеті, 1992, бет.
17. Шәріпов А. Сұлтанбек Қожанұлы - әдебиетші. - А, «Ердәулет», Қазақстан, 1994, 98 бет
18. Мұқанов С. Өмір мектебі. Есею жылдары. Үшінші кітап, - А, Жазушы. 1970, 475 бет.
19. Қоңыратбаев Ә. Керуен. Деректі әңгімелер мен естеліктер. -А, Жалын, 1989,153 бет.
20. Ахмедов Ғ. Қилы-қилы заман болды.// Жұлдыз, 1992, №5,143-165 бет21. Сарғожин Р. Ер тұлғасы – ел есінде // Қызылорда облыстық
«Ленин жолы» газеті, 1989, 2-қараша.
22. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдары. - А, Жалын, 1992, 184бет.
23. Шоқай М. Туркестан под властью Советов. Туркестан под властью Советов. Переизд. Под ред. А.С. Такенова на основе русского изд-я изд-ва «Яш Туркестан», Париж, 1935, - А, 1993, 79 стр.
24. Сафаров Г. Колониальная революция. Опыт Туркестана.- А, Жалын. 1996, 272 стр.
25. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. (Тарихи тұлғалар сериясы), - А, Қазақстан, 1996, 296бет.
26. Төреқұлов Н. Шығармалар: Дипломат / Құрастырған «Нәзір қорының» шығ. Тобының мүшелері Ы.Ысмайылұлы, С.Әшірбек, Қ.Бердияр ж.б. - А, Қазақстан, 1997, 336 бет.
27. Заки Валиди Тоган / Воспоминанния. Борьба мусульман Туркестана и других Восточных тюрок за национальное существование и культуру. - М,1997, 531 стр.
28. Әлмашұлы Ж. Сұлтанбек Қожанұлы. - А. 1994, 7 бет.
29. Тілеуқұлов С., Оразымбетов Ш., Қосанбаев С., - Т, 2001, 15 бет.
30. Тілеуқұлов С., Оразымбетов Ш., Қосанбаев С. Көрсетілген еңбек. - Т, 2001, 20 бет
31. Агаревский Г.К. Киргизская интелегенция! Наша газета, 1918, №10, 7бет
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан Халықтар Достығы университеті
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... 050114 ... ... ... Қожановтың өмірі мен саяси қызметі»
Ғылыми жетекшісі: ... Қ.Ю. 114-42 топ ... ... __________________ ... ... ... жыл.
Бақылау: ... ... ... ... меңгерушісі
___________Н.Д.Каменских ... ... ... ... ... жыл. ... жыл. ... ... ҚОЖАНОВТЫҢ ӨМІРІ МЕН САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ....................................................................................................................4
І ТАРАУ СҰЛТАНБЕК ҚОЖАНОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫНА СИПАТТАМА
1.1 ... ... ... ортасы, балалық шағы................................11
1.2 Сұлтанбек Қожановтың жергілікті халық арасында жүргізген
ағартушылық жұмысы.....................................................................................14
ІІ ТАРАУ ... ... ... ... ...
.1. Сұлтанбек Қожановтың Түркістан Орталық Атқару Комитетіндегі
саяси қызметі......................................................................................................22
.2 Сұлтанбек Қожановтың Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... ретінде
айыпталуы........................................................................................................34
ҚОРЫТЫНДЫ .......................................................................................................44
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ......................................................54
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақ халқы өзінің сан ... бойы ... ... ... ... ... ел ретінде қалыптаса бастады.Тәуелсіз мемлекетіміздің құрылуы –Қазақ халқының талай ғасырларға созылған ұлт-азаттық күресінің заңды ... ... ... ... ... ... мәдениетін көтеруде, әсіресе ағартушылық салада, халыққа білім берудің жаңа жүйесі қалыптасты. Бері келе тоталитаризмнің идеялық саясаты қазақ жерінің тарихын, ... ... ... ... КСРО тарихының қосымша құралы ретінде оқылып, санамыздан ата-бабаларымыздың мәдени рухани тарихын мүлдем өшіруге тырысты. Ал, ол үшін ең ... ... бет ... ... табылатын зиялыларымызды жоюды мақсат етті. Елі үшін халқына қызмет ... ... ... өзі ... ... ... алу керектігін ойлап, сол үшін күреске түсіп, «Халық жауы» аталып, ... ... ... әлі ... ... болған жоқ.
Қазақ елінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі тұңғыш президенті Н.Ә.Назарбаев айтқандай: «Қазіргі ... ... ... қарасақ, қазақтар біздің ғасырдың 20-30 жылдарында да айдалада бостан –босқа ... ... ... ... қару алып күресіпті.
Қазақтар талай жерде тұтасымен қырылып кетуге шақ қалды. Бірақ өмірге құштарлық, азаттыққа ... ... ... ... ... тәуекелге бел буғызды» /1/.
ХХ ғасырдың басында қазақ халқы саяси арендаға азаттық пен тәуелсіздіктің күрес жолына ... ... ... ... ... ... дамуына ат салыса күрескен ірі қоғам қайраткерлерін, ... ... ... ... өздерінің табиғи дарынымен асқан білімділік деңгейімен, рухани парасаттылығымен суырылып ... Алаш ... ұлт ... үшін жан ... тер ... бостандық пен бақытты өмір жаршыларының тұңғыш қарлығаштары бола білді.
Шәкәрім Құдайбергенұлы, Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, Сұлтанбек Қожанов және т.б. бұл ... ... ... беруге болады.
Шын мәнінде олар ғұмыр кешкен ХХ ғасырдың басы алып адамдарды қажет еткен заманның бірі ... Әрі ... орай ... ... ... ... ... энциклопедиялық білім, талғам –танымдары жан –жақты алыптарды дүниеге келтірген дүбірлі заман еді. Бірақ көп ... бойы ... ... ... ... қырып–жоюға, тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың тікелей салдарынан халқымыздың сана-сезімі ... де ... ... ... ... ... үлкен нұқсан келтірді. Соның тікелей кесірінен Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын алған ірі тұлғаларымызды «Байшыл», «Кертартпа», ... деп ... ... ... айып тағылды.
Олардың бай мұраларын зерттеуге цензура арқылы тыйым салынды. Партиялық талап, ... ... ... қазақ халқының дарынды дара перзенттерінің аянбай тер төккен, қабырғалары қайысқан ерекше еңбектерін большевиктік көзқараспен біржақты бағалап, оларды мемлекетке ... ... ... ... ... ... жоққа шығарды.
Тәуелсіздікке қол жеткізген қазақ жұртына ... ... ... ... келген алаш азаматтарының қайтып оралуы халқымыздың сана-сезімін бір сілкіндіріп, рухани өмірімізге өлшеусіз серпін бергені тарихи ақиқат. Міне, ... да ... ... өмірі мен халық үшін атқарған қызметін жан жақты терең зерттеу, олардың әр қайсысын халық арасында ... ... ... көкейтесті өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Тәуелсіздікке жеткізген жол ... ... жоқ. Ол ... асулардан, қилы белестерден тұрады.
Бүгінгі таңдағы ұлттық санадағы терең өзгерістер, әкімшіл -әміршіл жүйе жылдарындағы орныққан кейбір қатаң танымдарға сын ... ... ... ... ұстады.
«Өз өмірін өз қалауынша құру құқысынан айырған тәуелді халықтар көзімен қарауға тиісті болды. Сондықтанда ... ... ... ... , ... ... жалпы ұлттық қозғалыстарға «Буржуазиялық - ұтшылдық», жеке немесе топтық қарсылықтарға «¦лттық ауытқушылық «халықтың өз қарапайым құқықтарын қанағаттандыруын талап ... ... ... ... ... ... шындықтан алшақ,түптеп келгенде ұлттың өз азаттылығына деген табиғи ұмтылысын тұншықтыру мақсаттан туындаған айдарлар ... ... ... елін құру жағдайында ұлттық сананың қалыптасуы, қазақ
этносының тарихи өткенін зерделеудің мейлінше ... ... ... ... ... қазақ этносының тарихы қазақ этносының жекелеген индивидиумдар мен тарихи ... ... ... қаралған жоқ. Қоғамдық саяси қайраткерлердің ұлттың зиялы қауым өкілдерінің, тіпті қазақ арасында аса танымал белгілі мемлекеттік қызметтегі ... ... 30-шы ... ... ... тотолитарлық жүйенің арнайы жүргізген шаралары кезінде әдейі ұмыттырылды. Кеңестік дәуірдегі ... ... ... ... ... ... де, ... күрес өз ұлтына деген қызметі, өмір жолдарын зерттеу күні ... ... ... ... оған ... ... тұрғысынан қарауға мүмкіндік бермеді.
Патшалық Ресейдің отарлау саясаты ХХ ... ... ... ... ... ... еді. ... езгі күшейген сайын, езілген халықтың қарсыласу қозғалысы да белсенді ... арта ... Бұл ... ... ... ... десек те, жеке тұлғалардың халық арасынан шығып, оларды жаңа ұмтылыстарға, үрдістерге бастайтынын ұмытпағанымыз жөн. Ел ... күн ... ... ... және ... пен ... құқықсыздықтарды қазақ халқы басынан кешіріп жатқанда қазақ халқының қалыптасып үлгерген зиялы қауымының бей-жай қалуы мүмкін емес ... ... ... ұлт ... ... ... еңбек сіңірген, халықтың ұлттық сана –сезімін оятуға, оның рухани жағынан өрлеуіне белсене араласқан жарқын жандар аз болған жоқ. /3/.
Құт дарыған ... ... ... ... деп ... ... қазағым деп қан жұтып, ел тағдырын ойлағанда ет жүрегі езіліп, ұлтым деп ұйқысын ұмытып, бүкіл саналы ғұмырын өзі ... ... ... ... ... ... мен ... қырлы саяси-мемлекеттік қызметі соңғы уақытқа дейін зерттелінбей, тарихымыздан тиісті бағасын ала алмай келеді.
Сұлтанбек Қожанов 1916 ... 1937 ... ... ірі ... ... ... ... бел ортасында жүрді.
Сұлтанбек Қожанов –Қазақстан мен Орта Азия халықтарының ХХ ... 20-шы ... ... өзіндік орны бар, ерекше роль атқарған саяси қайраткерлердің бірі, сондықтан да тақырыптың өзектілігі, оның ... ... үшін ... ... ... келтірмейді. ХХ ғасырдың басындағы мемлекеттік көкейтесті ... ... ... ұлттық мүддені еш ауқытта да есінін шығармаған қайраткерлеріміздің тарихы жазылатын мезгіл бүгінде туғанын ескергеніміз жөн.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... –ағартушылық қайраткер ретінде, халықты ағарту мен мәдениетін дамыту үстіндегі ролін 20-30 жылдары Республикада қалыптасқан экономикалық саяси- мәдени және ... ... ... жаңа тарихи көзқарас тұрғысынан зерттей отырып, бағалау болып табылады.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ауқымы.
1920-1937 жылдар аралығын суреттейді. Зерттеу жұмысымызда Сұлтанбек Қожановтың ... ... ... сомдалуына себепші болған жағдайларға үңіліп, ағартушылық қызметін кеңінен талдап, Түркістан Республикасының кезеңіндегі қоғамдық –саяси ... ... оның Каз ... ... баға ... ... сол ... шығатын жергілікті баспасөз беттері, яғни «Бірлік туы» мен «Ақ жол» газеттерінің тағдырындағы рөлін анықтаймыз. С.Қожановты «¦лтшыл-ауытқушы» ретінде айыпталуындағы шындық негіздерге ... ... ... ... ... Қожановтың Қазақстан Республикасындағы қызметі мен оның өмірінің соңғы жылдарына тоқталамыз.
Зерттеу жұмысының тарихнамасы. Сұлтанбек Қожановтың қоғамдық-қайраткер, ... ... ... ... ... ... ... еңбектер барысы жөніндегі игі қадам жасағаны да ... ... ... зерттелген кейбір ғылыми еңбектерде Сұлтанбек Қожанов ресми ... ... ... ... де, ... көзқараспен төмендегідей сыналды: «...Қазақстан париясының Совет орындарындағы жауапты қызметте отырған Сұлтанбек Қожанов, ... 1924 жылы ... ... ... ... шығармасының жинағына кіріспе сөз жазып, ол жинақты мадақтады»/4/. Кейбір еңбектерде Сұлтанбек Қожановтың саяси қызметіне қысқаша тоқталған/5/. Бірақ ол ... ... ... ... ... деп айыптап, оның саяси қызметіне тоталитарлық көзқараспен сыншыл баға ... ... бұл ... қазіргі демократиялық көзқарас қалыптасқан тұста бүгінгі күн талабына сай келмейді деп ... ... ... ... ақтағаннан кейін, оның саяси өмірінің «ақтаңдақ» беттерін ашып көрсеткен, қайраткерлік саяси тұлғасын сомдап, саяси өмірінің барлық ... ... ... ... /6/, ... /7/, М.С.Бурабаев /8/, Өзбекстан ғалымы Р.Я.Раджапова /9/ болады.
Сондай-ақ, республикамыздың саяси өміріндегі Сұлтанбек Қожановтың қайраткерлік рөлін қазіргі тарихи ... ... ... ғалымдар К.Нүрпейісов /10/, Т.Омарбеков /11/ пен М.Қойгелдиев бірлесіп жазған еңбегінде /12/, О.Қоңыратбаев /13/, Т.Жұртбаев /14/ ... ... ... ... Жомарттың «Сұлтанбек Қожановтың қоғамдық-саяси мемлекеттік қызметі» (Түркістан ... ... жж.) ... тақырыпқа жазылған тарих ғылымының кондидаты дәрежесін алу үшін зерттелген еңбегі Сұлтанбек Қожановтың туған кезінен бастап Совет өкіметі ... ... ... ... қайраткерлік қызметіне толық мәлімет бере алады /15/.
Сұлтанбек Қожановтың әдеби ... ... ... үлес ... ... Т.Қожакеев пен А.Шәріпов. Т.Қожакеев өзінің еңбегінде алғаш рет қарастырып отырған қайраткеріміздің ақындық қырын аша ... оның өз ... ... екендігіне, дарынды әдебиетші екендігіне көзімізді жеткізді /16/. А.Шәріпов «Сұлтанбек Қожановтың әдеби-публицистикалық мұрасы» деген тақырыпта зерттелген дессертациялық жұмысы Сұлтанбек Қожановтың әдеби-шығармашылық ... ... ... ... ... оған филологиялық сын берген /17/.
Белгілі жазушы Сұлтанбек ... ... ... ... ... ... ол ... қайраткердің адамгершілік қасиеттерін көрсете келіп, заман талабына сай тоталитарлық көзқараспен сынаған/18/. Бірақ жазушының тоталитарлық көзқарас дегенмен ... ... ... ... ретінде баға беру өте құнды дерек болып табылады. Себебі қазіргі демократиялық кезеңде өткен тарихымызға көз салатын болсақ, біз ... сын ... ... ... ... ғана негіздеп тарихымыздың қалтарыста қалған беттерін ... үшін аша ... ... ... Қожановтың замандастары, Ә.Қоңыратбаев/19/, Ғ.Ахмедов/20/, Р.Сарғожиндердің /21/ де естеліктерінде, оның өткір сөзді қаламгерлігі ... ... ... ... ... жазу барысында мынадай еңбектерді негізгі дерек ретінде нысанға ... ... ... ... ... ... ... қилы тағдыры» /22/. «Туркестан под властью Советов» /23/ атты ... ... ... ... Туркестанский период»/23/, Қ.Кемеңгерұлының «Таңдамалы»/24/ шығармаларында, Н.Төреқұловтың «Шығармалар: Дипломат» /25/, Заки Валиди Тоғанның «Естеліктері» /26/ сияқты еңбектер қолданды.
Зерттеу әдістері. Бұл дипломдық ... жазу ... ... ... ... талдау және тағы басқа зерттеу әдістері пайдаланды.
Зерттеу жұмысының құрылым.
Дипломдық жұмыс кіріспеден, екі тараудан, бес ... және ... ... Зерттеу жұмысының соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
І ТАРАУ СҰЛТАНБЕК ҚОЖАНОВТЫҢ ӨМІР ЖОЛЫНА СИПАТТАМА
1.1 Сұлтанбек Қожановтың өскен ... ... ... ... қашан да белбеуден ат кетпеуін, ошағынан от кетпеуін, төрінен той тарамауын тілеген. Тәуелсіздік еншімізге тигелі талай арыстарымыздың атын ... ... ... Әділдік бар жерде ғана елдік болады. Елдік бар жерде әділдік салтанат құрады.
Өсетін өркендейтін ... бәрі де ... ... ... асыл ... ... қадір тұтады.
«Өз ұлын, өз ерлерін ескермесе, ел тегі қайдан алсын кемеңгерді» деп Ілияс Жансүгіров айтқандай қиын қыстаудан елін ... аман алып ... деп шарқ ұра ... ... мен топ ... ... халық тағдыры өзі толғатып, отырған. Келелі елге лайықты ұлға халқымыз кемде болған емес /27/.
Халқымыздың асыл ұлдарының бірі көрнекті қоғам және ... ... ... ... рухани таяныш - тірегі болған, ... ел ... ... ... аяқ ... жан ... үлес ... ардақты азаматы Сұлтанбек Қожанов қасиетті Созақ ауданының топырағында, Қарт-Қаратау баурайында Ақсүмбеде туып ... Қарт ... ... ... бір ... ... кіші –гірім елді мекен бір кездері әлемге аты шыққан қала болыпты. Ақбикеш ... ... ... ... ... ... тым терең Ақсүмбенің ежелгі аты –Хендохар қаласы болды. Хендохар қаласы бірте-бірте Моңғол шапқыншылығынан кейін ежелгі ... ... ... Олар ... ... ... ... қарап тұрған мұнараға «Ақ соғым» деген ат берді. Монғолша «Ақ серге ». Бұл атаулар қазақтарға кет әрі емес ... ... де осы ... ұшын ... атаған. Атақты шығыстанушы Бортольд осы Ақсүмбеге арнайы келіп, зерттеу жұмыстарын жүргізген. Оның ... ... ... ... ... ... ... мұнда «дін- мәдениеттің байланыстығынан» деп атап көрсетті. Бір кездегі Хендохар атынан айырылып Ақсүмбе атағын алған мекенге «Темірдің ... ... ... ... ... ... Мами мен Шереф ад-дин Али Иезди келген кезде «Ақсүмбе» - Қарашық («Қаратау» тауының биік жотасында сорайып тұрған ... ... тұр ... осы ... мол ... ... Қожанов 1894 жылы 10 қыркүйекте дүниеге келді. Ақсүмбені ежелден мекен еткен халық қоңыраттар жәукімдер еді. Бұл қазіргі ... ... ... ұжымдық бірлестігінің Ақсүмбе бөлімшесі болып табылады /28/.
Жас кезінен алғыр, мән –жайды тез түсінетін, ... ... ... ... да хат ... ... ... Кейбір деректерге қарағанда ол алдымен төрт жылдық ... ... ... Өзінің қолымен толтырылған анкетада 1913 жылы үш кластық училищені бітіргендігі ... ... Онда өте ... ... ... түсті, тіпті мұғалімдердің өзі Сұлтанбекке: «Сенің бойыңда өзгелерге ұқсамайтын табиғи қабілет бар. Сонымен оқуыңды ... . ... әрі ... - деп ақыл ... /29/.
Үш кластық училищені аяқтаған соң, Ташкентке сапар шекті. Жас жігіттің бар арманы мұғалім болып ауылдағы сауатсыздықты жоюға үлес қосуды ... Ол ... ... ... жас ... дәріс беру –ең құрметті, ең сыйлы, қасиетті жұмыстардың бірі болып табылды. Оған қол жеткізу ... еді. Ол ... ... ... оқуға түседі. ¦лағатты ұстаздардан дәріс алып Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Гегель секілді философтар мен үлкен ойшылдар ... ... ... ... ... жүрген кезде революция дүлейін сезінеді. Осы кезеңде қазақ азаматтарының ұлт –азаттық көтерілісінің куәсі болды. Ташкент қаласы сол ... ... ... ... бас ... әрқилы пікірталастардың ұясы болған кез еді. Мұндай ағымнан Сұлтанбек те шет қала ... ... ... ... да ... көрді. Мұғалімдердің топтасқан «Кеңес» деген жасырын ұйымының жұмысына қолқабыс тигізді. Мұның барлығы оның саяси көзқарасының қалыптасуына игі ықпалын тигізбей қоймады. ... ... ... ... 1916 жылы ... үлгеріммен аяқтап шығып, мақтау қағазымен бітірді.
Ташкенттегі мұғалімдер семинариясын мақтау қағазымен аяқтап келген соң, арнайы жолдамамен Әндіжан уезіндегі орыс-түзем ... ... ... ... Бір жыл ... ол мұғалімдік жұмыс барысында көп нәрсені ұғынады. Халықтың тілін тауып жұмыс істеуді үлкен нәтижеге қол ... деп ... ... ауыл ... ондағы өз ұлтының балаларының сауатсыз қалып қалғанын көріп, жанашырлық ... ... ... қарап, ауылда мектеп ашуға бірнеше маңызды істерге ... ... ... 1917 ... ... ... ... зерек жігітті қатты толғандырды. Ол халықтың жағдайын, мұң-мұқтажын оқыған, көзі ашық ... ... ... деген ойда болды. Қоғамдық жұмысқа Ташкент семинариясында жүрген кезден-ақ араласады. 1917 жылдан бастап Ташкентте шақырылып «Бірлік туы» газетін редакциялауға ... 1917 ... соңы мен 1918 ... ... ... Жас ... өкіметін нығайту ісіне, ол өкметті өз халқының мүддесі үшін пайдалануды мақсат етеді. Бұл ... ... ... Қожановтың қоғамдық-саяси және мемлекеттік қызметтері басталады. Ташкентте ... оқу ... ... бере ... ... ... жұмыстарды қоса атқарды. Халыққа білім беруде қазақ институтын құрып, оның қабырғасында ... 300 ... ... ... атсалысты. Сұлтанбек Қожановтың белсенді жұмыс атқарып, қызмет бабында тез шынығып көзге түскен және ... өсіп ... ... ... ... болды. Алғашқыда Түркістанға оралып, уездік оқу бөлімінде қызмет ... ... ... ... ... уезд ... комиссиясының төрағасы болып сайланды. 1920 жылы БКбП. қатарына өтіп, партиялық жоғары сайлау ... ... ... ... ... оны ... (қоғамдық комитет) мүшесі етіп сайлайды. Содан соң ревком (революциялық комитет) төрағасы болады ... ... ... ... ... 3 ... ... Қызы Зиба, ұлдары Нұрлан және Арыстан. Күләндә Қожанова АЛЖИР-дің көп қорлығын тартқан.
1.2. Сұлтанбек Қожановтың жергілікті халық арасында ... ... ... ... ... ... елінің қоғамдық қалпында, шаруашылығы мен рухани әлемінде бұрын –соңды болмаған елеулі серпіліс ерекше сипатта бой көрсетті. ¦шы қиырсыз Ресей ... ... ... ... ... саясаттың ойрандары –бәрі-бәрі бұғаудағы ұзақ ұлыстардың бодандық шырмауынан бостандық шырқауына деген құлшыныс-құштарлығын оятты. ¦лттық сана сезімінің осы күрт ... ... ... қилы ... қазақ халқының да тоғыз жолдың торабында тосын құбылыстардың тоғысында тұрғандығы түсінікті еді.
Ақиқатына жүгінсек жиырмасыншы жылдардағы ... ... ... ... ... болған, публицист болған. Уақыт оларды солай қалыптастырған. Қазақ әдебиеті мен ... ... ... ... орны бар ... бірі ... Қожанов болып табылады.
Сұлтанбектің партия, Кеңес қызметтеріне белсене араласа жүріп, өз ойлары мен тұжырымдарын мерзімдік баспасөз беттерінде жиі ... ... ... ... жылдар болып табылады /31/.
Осы төрт –бес жыл ішінде Сұлтанбек Қожанов ... ... ... ... ... ... жариялайды. Оның жазғандары сол кезде үзбей шығып тұрған «Ақ жол», «Жас қайрат», «Еңбекші Қазақ» газеттерінде, «Қызыл Қазақстан» ... ... ... ... «Ақ ... ... бір ... мақалаларының тақырыбына тоқтала кетсек: «Аз күн» (Ленин жөнінде) (№396), «Жас буын жаңа жұрт ... ... ... (№402), «Көп сұмдықтың бірі» (№480), «Міндет ауырлады, шығу керек» (№485), «Қазақстан мен Қырғызстан ынтымақта болсын» (№507), «¦лт ... –іс ... ... тағы ... ... өзі ... отырғандай, Сұлтанбек сол кезеңде ұлттың ерекшеліктеріне тоқтала отырып, барлық мәселелерге араласып, өз ойын ... ... ... ... ... ... 1925 жылғы 2 нөмірінде Сұлтанбектің «Жалаң ұрандардан іске өту керек» деген мақаласын бастырды. Мақала өткір де ащы ... ... ... былықшылық, ру таласы, билік таласына ашына жауап қатты. Сұлтанбек екі сөзінің ... ... ... ... ... ... екенін айтты. «Ақ жол», «Қызыл Қазақстан», «Жас қайрат» ... ... ... ... ... ... Мысалы «Жас қайраттың» 1925 жылғы қазанның 4-ші нөмірінде «Жастар тәрбиесі еңбек ... ... ... ... басылды. Ол жастардың қоғамдағы рөлі, социализм жеңісін баянды етудегі міндеттер төңірегінде ... ... ... жылдары Сұлтанбек елді сауаттандыру, мектептер ашу бағытында көптеген істер атқарды.
Сұлтанбек Қожанов 1920-1924 жылдар аралығында шығармашылық жұмыстар мен де ... ... ... Ол ... ... ... ... қызметінде жүрген шағында В.И.Лениннің өмірбаянын қазақ тілінде шығарып, жариялады. Сондай-ақ еліміздің бірінші Конституциясында ұлттық елімізде шығарумен айналысты. Ол ... ... сол ... «Ақ жол» ... ұйымдастырушылық қызметтерді және оған көп құрғатпай әртүрлі ... ... ... мақалалар, өлеңдер, аудармалар жариялап отырды. ... ... ... ақын ... артымда том-том өлеңдер жинағын ... ... арғы ... ... ... деп ... мақсат қоймағаны айдан анық. Сұлтанбек Қожанов аудармамен де айналысып, 1924 жылы «Ақ жол» газетінің 2 ... ... ... мен Сыналар» «Жауап» деген мысалдарын аударып жариялады.
Сұлтанбек Қожанов өз жанынан өлеңде шығарып, Сол кездің ... ... ақын ... үн қоса ... Ол сол жылдары «Шынға ұқсаған пікірлер» («Ақ жол» 31.08.1924ж) , «Қазақ мақалдарынан» («Ақ жол» ... «Бұл ... ( «Ақ жол» ... ... ... («Ақ жол» ... ... басқа көптеген өлеңдер шығарып, баспасөз беттеріне жариялады /34/.
Сұлтанбек ... ... ... ... ... көлемі шағын болсада екі бірдей кітапшасын қалдырды. Оның алғашқы ... ... ... жеке ... ... тану ... ... І-бөлімі) 1924 жылы жарыққа шықса , оның өзі Советтік дәуірдегі алғашқы оқулықтардың бірі ретінде маңызды орын алды. Сұлтанбек Қожановтың 2-ші бір ... ... ... ... ... Түркістан автономиясының 10-жылдығына» (1929ж.) атты еңбегі болып ... Ол ... ... ... ... ... беруде қазақ институтын ашып, оның қабырғасында алғашқы 300 мұғалімді даярлап шығаруға атсалысты. 1919-1924 жылдары үздіксіз өсіп, тез ... ... ... ... жұмыстар атқарды. Сұлтанбек Қожанов қашанда халықтың арасында біте қайнаса жүріп, ... ... ... ... ... ... болды. Қай кезде болмасын айналасындағыларға қол ұшын беріп, демеп жүрген. Қазақ балаларын оқытуға, мектептер салуға, оларды мұғалім кадрларымен ... ету ... жан- ... ... ... отырған. 1919 жылдың қараша айынан Ташкент қаласындағы педагогикалық училищеде, ... ... ... ... ... ... Сол ... өлкелік партия көмитетінің басшыларына қазақ халқына білім беру институтын ашу жөнінде ұсыныс жасап ... Ол 1919 жылы ... ... алты ... ... ... табылатын –Түркістан қаласына уездік оқу бөліміне қызметке жіберілді. Жұмыс жүргізу барысында мектептердегі оқу процестерін жаңартуға ерекше көңіл бөлді. ... ел ... ел бола ... жақсы түсінген ол, халықтың өсуі мен кемелденуінің негізгі көзі - оқу, білім алу екендігін көрсетті /35/.
Қазақ халқының ... ... ... ... тән ... және ... ... сипатты белгілері де орнықты. Халықтың рухани байлығының негізін қалайтын саланың бірі –ағарту саласы болып табылады. Халықты ... ісі ... ғана ... ... ... ... көрсете аламыз. Бұл қалыптасқан мәдениетте қазақ халқының ата-бабаларының мәдени қазыналарын қамтыған мәдениеті болды, және мәдениет орталықтары да ... ... ... бірі - ... ... ... үкіметінің қазақ халқы жөніндегі саясаттың өз ерекшеліктері болды. Cондықтан Ресей патшалығы өзінің саяси мақсаттарына жету үшін өз ... ... ... отырды. Патша империясының қазақ даласына өз ықпалын әрі қарай нығайту үшін, ең алдымен, патша үкіметінің қазақ жерін қарастыра отырып, ... ... ... ... беттеріне көңіл аударсақ мынадай жағдайды көреміз. Шет аймақтарда ашылған мектептердің бәрі де миссионерлік мақсатты ұстанғанын «Өте құпия» деген ... ... ... ... ... нұсқауынан байқауға ... Онда «... ... ... на окрайнах русской державой есть своего рода миссионерство.
... ... есть ... рода ... ... воюющие стороны никогда не разглашают свой планы,» - деп жазыпты /36/.
Бұл миссионерлік саясатты патша үкіметі қазақ жерінде сол ... кең ... ... ... оның ықпалына қарсы күресу әдістерінің бірі орыс тілін тарату, орысша сауаттандыру арқылы шешті. Ол үшін ... ... ... таңдап алды, себебі халық бұхарасының идеологиясы мен мәдениетіне оқу орындары арқылы ықпал етуге болады. ... ... ... ... өз ... жету үшін ... және ... саясатын қатар жүргізді.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс емес халықтарға білім беру мәселелерімен миссионер ғалым Н.И.Ильминский ... Ол ... ... беру мәселесінде өз жүйесін ұсынады.Бұл жүйенің мәнін ол өзінің бірқатар ... ... ... ... ... - орыс емес ... орыстандыру және оларды діні жөнінен де, тілі жөнінен де орыстармен мүлде қосып жіберу болды. Әсіресе ол орыстандыруды таратушы оның жетекші ... деп ... ... ... ... «... ... жазу мен цифр ... орын деп қарамай, сонымен қатар пәрменді миссионерлік христиандық ағарту орны», деп білу керек болды
... ... ... ... ғана ... 1876 жылы ... ... орыс сыныптарын енгізу арқылы орыстандыру жөнінде тағы бір қадам жасады.
Отарлау кезеңінде, әсіресе, ХІХ-ХХ ғасырлар ... ... ... ... сөз ... мұсылман мектептерінің өміріне араласпау туралы мәлімдей отырып, іс жүзінде орыс-түземдік ... ... ... және ... ... ... медреселерде оқитын балалар санын азайтуға қол жеткізді. 1967 жылы реформаның ... ... ... ... ... орыс –түземдік аралас мектептердің отаршылдық мүддеден туындайтын түпкі саяси –миссионерлік мақсаты неғұрлым бұратана балалары орыс балаларымен ... ... ... ... саясаты да жылдамдайды деген тұжырымды негіздеген болатын .
Нақ осы ... ... ... бірқатар ... ... ... барлық іс- қағаздарда ... ... ... ... ... ... ... бет бұрды.
1906 жылдың аяғында Түркістанда ... оқу ... бар еді ... ... ... оқу ... ... аты
Оқу орындарының саны
Оқушылар саны
Еркектер гимназиясы
5
Әйелдер гимназиясы
5
Мұғалімдер семинариясы
1
Реалдық училищелер
1
Ташкент кодет корпусы
1
Марнинск училищесі (благотвр)
1
Кәсіптік училищелер
1
Қалалық училищелер
21
Приходской ... және ауыл ... ... жол ... 1906 жылы өлкеде орыс орындары барлық оқу орындарынында 30 326 оқушысы бар 413-ін ... ол ... 20 ... ... ... ... еді /38/.
Жоғары да айтып кеткендей, Сұлтанбек Қожанов осындай орыс оқу орындарының біріне ауылдан жіберіліп, ... ... ... 20-30 ... қорлығын көріп, өзі де сол кезеңнің зардабын шеккен саяси-қайраткеріміз Қ.Кемеңгерұлының жасаған жорамалына тоқталсақ: «Тарихи шолып өткендіктен ... ... ... келеміз: Ресей үкіметі білім-өнерге пісіп, қатарлы ел болсын деген жоқ. Қазақты бірен-саран білімге сүйрегендік болса, оның ... ... ... ... одан кейін дінге аудару, ақыры келіп орыстандыру саясатынан шықты. ... 1917 ... ... ... ... ... ... ... таңба басқандай қазақ тұрмысының шаруа, рухани, мінез тарауларына үлкен із қалдырды.» ... ... ... 1917 ... қарай Қазақстанның территориясында 100 шақты шамасында жаңа әдістік мектептер жұмыс істеген/40/. Бұл мектептерді ұйымдастырушылар М.Сералин және Ж.Сейдалин ... ... ... ... айналасында жиналған жергілікті демократиялық қайраткерлер болады» /41/, ... ... атай ... ... ... жаңа ... мектептер Түркістанда әлдеқайда тез дамыды, Сондықтан Түркістан генерал-губернаторы бірнеше жылдан соң, бұл мектептерді жою қиын болатынын және олардың Орта ... ... ... ... ... деп ... С.Зиманов өз еңбегінде анықтайды/42/.
Сұлтанбек Қожановтың қызметте жүрседе өзімен қызметтес, мұңдас адамдардан ... ... Сол ... бірі ... 1923 жылы оның ... шыққан кітабының шығуына үлкен көмек көрсетіп, оған ... ... ... ... ауыз сөз» деп ... ... ... «Мағжан Жұмабаевтің өлеңдері қазақ әдебиетінде үлкен орын алған деп санап басып отырмыз... Мағжан Жұмабаевтің ... ... ... соңғы 10-15 жылдағы ағымдарды тексеруге жақсы құрал бола ... ... ... ... ... ... дүниетанымына ұйқаспайтын жерлерін оқушылар көре салып үрікпей, көркемдік жағына, сыршылдық жағына, суреттеу жағына ... көз ... ... ... ... жете ... ... деп өзінің өлаңінің мазмұнына өз көзқарасын айта келіп, өлеңді оқыған кезде неге көңіл аудару ... ... ... жылы ... ... ... тергеу протоколында М.Жұмабаев мынадай түсініктеме береді: «... 1923 жылы ... ... онда оқу ... ... ... ... ... оқу-ағарту институтында оқытушы болып орналастым, әрі Қазақтың ғылыми комиссиясына мүше ... ... ... Қожановтың замандасы Д.Сарықұлов былай деп еске алады: «1930 жылы Қожанов Ташкенттегі ... ... ... ... ... ... оқуға көптеп тартқан еді. Сонда кейбіреулер, мәселен Орта Азия әскери округінің қолбасшысы Дыбенко, ... ... деп ... ... ... ... ... қызмет істеген Сұлтанбек Қожановтың еңбегін жоғары бағалауға болады. Қазан төңкерілісінен кейін Түркістанның халқын ағартудағы жұмыстар халқымыздың көзін ашып, мәдениетіміздің ... ... ... ... ... ҚОЖАНОВТЫҢ МЕМЛЕКЕТТІК САЯСИ ҚЫЗМЕТІ
2.1 Сұлтанбек Қожановтың Түркістан орталық Атқару Комитетіндегі ... ... ... ... Азия мен ... ... қоғам және мемлекет қайраткері. 1920 жылдан партия мүшесі. Ол Орта Азия мен Қазақстанның сол ... ... ... ... мен ... ... ... өлкелерін біріктіретін атақты Түркістан Республикасының қайратты басшыларының бірі және Түркістан орталық атқару комитетінің төрағасының орынбасары, Түркістан ... ... ... бюро ... әр ... ... оқу, ішкі істер халық комиссары болып жұмыс істеді. Сұлтанбек Қожанов ... ... ... ... ... екінші хатшысы болып жұмыс істеген, бірақ Қазақстанға Сталиннің қолшоқпары - Филип ... ... ( шын аты ... Шая ... ... ... ... қуылып, өмірінің соңына дейін Өзбекстан Компартиясы Орталық Комитетінің, Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болып ... ... ... әр алуан жоғары оқу орындарын алғашқы ұйымдастырушы, Орта Азия мен ... ... ... ... ... ең ... ... еді /46/.
Сұлтанбек Қожанов Ташкент қаласында қызметте жүргенде қазақтың дарынды ақыны Мағжан Жұмабаевтың жинағында алғы сөз ... оның ... ... бағалаған. Сұлтанбек Қожанов елдің ішіндегі жағдайымен жете таныс болған, әрі ... ауыр ... ... соң көзі ашық білімді де зерек тұлға ерте есейіп, ... ... ... ... ... ... ... жоғын жоқтап, өзінің маңындағы билікте жүрген азаматтармен бірлесе жүріп ұжымның ... ... ... игі ... ... /47/.
1919 жылдың қыркүйек айында ол Түркістан қаласында уездік оқу бөліміне қызмет атқаруға жіберілді. Бұл ұсынысты өзі де құп көрді. ... ... ... қоятын мәселелер өте көп болып, бұл мәселелер оны әрдайым мазалап жүретін еді. Түркістанға келе сала мектептердегі оқу процесін жаңартуға, ... ... ... ... ... жан аямай кірісті. 1920 жылдың қыркүйегінде Түркістан өлкелік партия комитеті Сұлтанбекті шақырып, жер ... ... ... ... жібереді. «Жер халықтікі» деді ол. «Ендеше оған шын мәнінде ие болатын ... ... ... ... кезі әлде ... ... /48/.
Сол жылдың аяғында Түркістан Советтерінің Өлкелік тоғызыншы съезі болды. Мұнда жер мәселесі жөнінде арнаулы ... ... ... ... ... ... ... халықтардың байырғы жайылым жерлері патшалы Россия кезінде, революция қарсаңында және революция жеңгеннен кейін әртүрлі еңбектермен алынып қойылған. Ал бұның ... шөбі ... ... ... сырттан келгендер орналасып алды. Осыған орай елдің арасында наразылық сезімдері туа бастады. Сұлтанбек Қожанов осы ... ... ... ... ... ... беру ... көтеріп, халқының мұңын мұңдаған айбынды жанашыры еді. Қай мәселегеде ... ... оны ... қол шеше ... Сұлтанбек секілді партия сарбаздары Ташкентте саусақпен санарлықтай ғана еді. Халық арасындағы пәрменді жұмыстарды үлкен ... ... оның ... аз ... ішінде елге жайып таныта бастады /49/.
-1921 жылдарда Сұлтанбектің таланты жарқырап ... ... мен ... сөз ... ойлы ұсыныстар мен өзгелерден ерекшеленді. Осы кезең ішінде ол Орталық комитет ... ... ... ... ... ... ... Өлкелік тоғызыншы съезінен соң ТурЦИК-тің президиум мүшесі болды. Қысқа уақыт аралығында Сұлтанбек Қожанов жер халық комиссары, сонан соң ішкі ... ... ... одан кейін Түркістан Орталық атқару комитеті төрағасының орынбасары секілді жауапты жұмыстарды атқарды. Халықты ... ... ету ... ... ... бір ... ... ішкі істер халық комссарына жүктелер міндетте ұшаң-теңіз еді.
Түркістан өлкесіндегі тәртіпті орнықтыру, халық жаулары мен ымырасыз күрес жүргізу, ... ... ... ... ашу ... бір ... игілікті жұмыстар атқарды. Сұлтанбек Қожанов революция көсемі Владимир Ильич Ленинмен жүздесіп, тікелей ақыл кеңесін тыңдап нұсқау алу ... ие ... ... бірі еді. РКП (б) ... оныншы съезіне қатысу Сұлтанбек үшін үлкен сабақ болған еді. Елге зор шабытпен ... Сол ... ... ... ... ... ... өткізілетін болды да, оған Сұлтанбек тағы да ... ... ... ... ішкі және ... ... ... Бүкілресейлік Орталық атқару комитеті мен халық Комиссарлары ... ... ... ... Жан ... ... талданған баяндама бойынша пікір –талас пен жарассөз басталды. Жарыссөзге Сұлтанбек ... ... ... ... ... алып: «Жарайсың қызу қанды қырғыз!» -деді. Сол ... ... те іле ... ... ... қанды қырғыздар әлі далада жүр, Владимир Ильич, - ... олар әлі ... ... жоқ, ... келеді, өзіңізбен сөз жоқ кездеседі...» /50/.
Қысқа ғана әңгімелесу кезінде ... ... «Сіз енді ... ... ... айналысуыңыз керек, оған қабілетіңіз жететіні көрініп тұр, Түркістан халқы ендігі жерде түгел сауаттануы тиіс. Біз халықты неғұрлым тезірек ... ... ... ... оны ... ете ... деп ... Ташкентте жұмыс істеген жылдарында (1920-1924 жж) негізінен үш ... ... ... ... ... ... дәлелдейді. Ол жер мәселесі туралы өз ойларын жасырмай, баспасөзде жарияланған мақалаларында жер туралы өзекті ой қозғай білді. Шаруаларға жерді ... ... сол ... ... ... ... ... жалықпады.
Оқу-ағарту мәселелерінде назардан тыс қалған жоқ . Туған халқына шын жаны ашыған ... ... ... ... ... ... ... ашып, басқа елдердің мәдениетімен, әдет-ғұрпымен тезірек танысқанын арман етті. Сұлтанбектің жанына қатты батып, әрдайым мазасын алған өзекті ... бірі - ұлт ... ... ... жылдардағы Түркістан өлкесінің жағдайы өте ауыр еді. Бұған дейін өзбек, қырғыз, ... ... ... ... ... бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығарып, ауызбіршілікте өмір сүріп келген Орта Азия халықтары арасында бірлі-жарым алауыздықтар ... ... 20-шы ... ... ... ... ... еткен мұсылмандар бюросы жұмыс істеді. Оның құрамында көптеген ұлттың ... ... ... ... ... бірі ... ... болатын. 1921 жылы 20 сәуірде Орталық атқару Комитетінің кезекті сессиясы өткізілді. Сессияның күн тәртібінде ұлт мәселелері де ... ... ... ... та ... ... (қазақтар) «Бояушыны бояушы десе сақалын бояйды» деген аталы сөз бар, - деп келтірді,- Бұны кейбір ұлт мәселелерін дұрыс ... ... ... ... ашып ... үшін ... айтып отырмыз. лттар тағдыры сөз, жай ғана айтылу керек ... соң ғана ... отыр деп ... ... Бұл ... керек десеңіздер Түркістандағы Совет Өкіметінің не өмір сүруі не құрып кетуі туралы болып отыр. ... ... ... ... ... ... ... мұнымен ойнауға тиіс емес, бұл өте маңызды шаруалардың бірі болып ... ... ... ... ... ... Комитетінің жанынан ұлт мәселелерімен айналысатын не бөлім, не арнаулы комиссия құрылуы керектігіне ... ... олар ... мәселесін, олардың салт-дәстүрін, тілін, мәдениетін зерттеп және оларды үнемі реттеп отыратын еді. Өз ... шын ... ұлы ... ... ... 1923 жылы 9-12 ... да өткен РКП (б) Орталық комитетінің ұлттық республикалар мен облыстардың жауапты қызметкерлерімен өткізілген төртінші кеңесте тағы да ... Бұл ... де ... ... ... ... тағдары туралы ерекше алаңдатушылық танытты. Дәл осы кеңес үстінде Сұлтанбек Сталиннен мына ... хат ... « ... ... Сіз бүгін өте жақсы айттыңыз. Егер сіз жергілікті жерде де осылайша жақсы жұмыс істейтін болсаңыз (мен әзірге бұған толық ... мен ... ... ... ... ... ... /52/.
Республикамыз ұлттық –территориялық, жағынан межеленгенге дейін бір қатар жауапты қызметтерде де болған Сұлтанбек ... ... ... ... ... ... мен Түркістан коммунистік партиясының барлық съездеріне РКП (б)-ның Х және ХІІІ съездеріне делегат болып қатысты. Осы жылдары ол ... ... ... ... тәрбиелеп шығарды. Кейінірек Орта Азия және Қазақстан ... ... ... ... Ғани ... ... Сапарбековтерді өз қолымен оқуға қабылдатып, үлкен өмірге жолдама бергендердің бірі болды. 1924 жылы 10 наурызда ұлттық территориялық межелеу саясатына ... ... ... Орта Азия ... ... ... ... комиссияның 1924 жылғы 17 тамыздағы пленумында да, Сұлтанбек қазақ халқының мүддесін қорғауға атсалысты. Оның ... ... ... «Түркістан» газетінің 1924 жылғы 18 тамыздағы нөмірінде жариялаған мақаласынан толық аңғаруға болады. «Біріктіру ... - деп ... ол, ... ... межелеудің маңызын төмендете алмайды, оның үстіне, олар қайта құрған республикалар тарихында оңтайлы рөл атқаруға ... ... олар ... ... ... толыққанды мүшелігіне өтетін болады. Мұның өзі Советтердің ұлт ... ... іс ... ... ... ... /53/.
-1925 жылдары Түркістан советтік республикасы өмір сүруін тоқтатып, Орта Азия республикасының межеленуі болып өтті. Қазақстан РСФСР құрамындағы автономиялық ... ... ... ... орай қазақ халқының арасынан ең лайық деген азаматтарды жауапты қызметтерге тағайындады. 1924 жылдың ... ... ... РКП (б) ... ... ... ... сайланды. Бұл кездегі Қазақ АССР-ның құрамына республиканың қазіргі оңтүстік облыстары –Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Шымкент, Қызылорда мен ... ... ... ... ... губерниясы да Қазақстаннан бөлінді.Сұлтанбек Қожановқа РКП (б) орталық комитетінен қазақ жауапты қызметкерлерінің жікке, топқа, руға бөлінуін батыл жойып, партия қатарына ... ... ... ... ... ... ... –қай кезде де, қай жұмыста да жерге бөліну, жүзге бөліну сияқты төмен түсінікке үнемі ... ... ... Қай ... ... ... ... ірі мәселелерден бастап, жер дауы, жесір дауына дейін ... ... ... шешімді айта білді.1925 жылдың көктемінде астананы Орынбордан Ақмешітке (қазіргі Қызылордаға) көшіру жөнінде ... ... ... Көшіріп келісімен Қазақ Орталық атқару комитетінің кезектен тыс бесінші съезін өткізу міндеті тұрды. Мұнда қаралатын ... ... ... өзі ... /54/.
Бірінші қырғыз деген атауды, біржола алып тастап, бұдан былайғы құжаттарда тек ... деп ... ... ... ... ... атты ... қаланы Қызылорда деп атауды ұсынды. Сұлтанбек Қожанов осындай келелі істермен қатар кадр ... ... ... ... да ... /55/. Сұлтанбектің жаңа астанада екінші хатшы болып жұмыс істеген шағында ерекше көңіл аударған мәселесі –қазақ ұлтының салт-дәстүрі. ... ... ... ... Ол екі ... бірінде : «Әр халықтың өзіне тән ерекшелігі болады, жақсы озық дәстүрлері болады, оны ұмытпау керек, ... ... ... ... ... . 1925 жылы 23 ... «Еңбекші Қазақ» газетінің кезекті санында «Наурыз туралы» атты шағын мақаласын жариялады, жаңа астанада наурыз мерекесін тойлап өтуді ұйымдастырды. 1925 ... 4 ... ... ... зор ... ретінде атап өтуге атсалыса кірісіп, Сұлтанбек Қожанов Жоспарлаған жұмыстарды ұйымдастыра жүріп Қызылорданың шетінде ... ... ... той ... ... ... бірінші хатшы В.И.Нанейшвили Мәскеуге шақыртылып, оның орнына ... ... Екі ... табан тіресі айтысқан мәселелерінің бірі бай-кулактарды кәмпескелеу болды /56/.
Ф.И.Голощекин келісімен, Сұлтанбек Қожанов Мәскеуге жіберіліп, онда марксизм-ленинизм курсы бойынша ... ... 1927 ... ... ... ... комитеті Орта Азия бюросының қарамағына жіберілді. Орта Азия ... ... оқып ... ... үгіт ... ... меңгерушісінің орынбасары қызметіне тағайындайды. Сұлтанбек Қожановқа қандай іс тапсырылмасын өзінің міндетіне алған тапсырмаларын шынайы әділдікпен шешіп, нақты іс ... ... ... ... ... ... мәселелері талқыланып,оны жоғары басшылыққа дейін көтеріп шеше білді. Әр бір істің түйінін шешетін ... ... ... Жаңа ... келелі істердің басы-қасында жүрді.
Сұлтанбек Қожановтың қызметтік жолы
1917 –Бастауыш сыныптар оқытушысы
-1918 –«Бірлік туы» ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық училищесінің
аға оқытушысы.
-1921 –Ташкент қаласының ішкі істер наркомының наркоматы.
-1922 ... ... ... ... ... –Ташкент қаласындағы жер иелену ұлттық комитетінің мүшесі
-1925 –Орынбор және Қызылорда қалаларының қазақ әкімшілігінің
жауапты хатшысы.
-1926 –Мәскеу қаласындағы ... ... ... ... ... ... ... Академиясының маркстік
ілімдерінің курстық тыңдаушысы.
-1929 –Ташкент қаласындағы орталық бюроның АППО-ның орынбасары.
-1931 ... ... ... ... –Ташкент қаласының мақта өндіру орталығының басқарушысы.
-1933 –Мәскеу қаласындағы мақта даярлау бөлімінің басқарушысы.
-1934 –Мәскеу қаласындағы мақташылар тобының орынбасары.
– Мәскеу қаласындағы ... ... ... қаласының Өзбек мақта трестінің бірінші орынбасары.
Сайлау органдарына қатысуы:
1919-1920 –Түркістан қаласындағы комитеттің ... ... ... ... ЦК ВКП (б) ... ... ... қаласындағы Түркістан ЦИК жиналысының
басқарушысының орынбасары.
-1925 –Ташкент қаласының Түркістан ЦИК жиналысының
Президиумының мүшесі.
-1925 –Қызылорда ... ... ... ... мүшесі.
Сұлтанбек Қожановтың Түркістан қаласының Орталық комитетінің шешімімен:
2 тамыз 1920ж ... ... ... ... болып сайланды.
қазан 1920ж ... ... ... жетекші болып тағайындалды.
қараша 1920ж «Қырғыз» газетінің жауапты ... ... ... 1921 ж ... комитетінің мүшесі.
27 қыркүйек 1921ж ... ... ... ... халықтарының
съезіне жұмыс бабымен жіберілді.
қараша 1921ж ... ... ... ... ... дауыс
беруге мүмкіндік алды.
шілде 1922ж ... ... ... делегаты болды.
3 тамыз 1922ж «Қосшы» ... ... ... ... ... 1922ж ... ... қызметкері.
16 желтоқсан 1922ж ЦК КПТ-ң пленумының мүшелерінің ... ... ... 1923ж «Ақ жол» ... ... ... 1923ж Түркістан өлкесінің басқару ... ... ... ... 1924ж ... ... ... ... ... ... қаңтар 1924 ж Мемлекеттік жоспардың және ұлттық комитетінің
шаруашылық басқармасының мүшесі.
13 қаңтар 1924ж 13 ... 1924ж ... ... ... ... ... ... Қожановтың Қазақстан республикасындағы мемлекеттік қызметі
Тарихтың әділетті көз қарасы тарихымыздың кеткен ... ... ... кемшіліктерін шындықпен толықтырып, әділ шындықтың бетін ашады. Тек шынайы архивтік құжаттардың көмегімен ғана тарихымыздың ... ... аша ... ... ... ... ғылымы әр нәрсені өз орнын тауып, жай-жайына қойып береді. Ақиқат пен ғылым іргесі ... ... ... кездегі қазақ тарихымызда осындай күйде тұрғандай. Қашан тарихи тұлғаларымыздың тағдыры толығымен ашылып, уақыттың тұрлауы мен ... ... ... өзгеруімен сәйкес шындық көзқараспен қаланса, сол кезде ғана біз ... ... ... ... адалдай аламыз. Тарихи тұлғаларымыздың еңбектерін аша көрсетіп, өзінің халқы үшін, ұлты үшін ... ... ... түскен кезеңдерін архивтік құжаттардан алып отырып, қоғамдық жұмыстың қай саласында болса да халықтың тағдарын ойлағанын олардың қалдырған мұраларынан білеміз.
Қоғамдық ... ... ... де, ... де, қаламгершілікпен де, публицистикамен де айналысып халқының тағдырына өзінің себебін тигізген қайраткеріміздің бірі –Сұлтанбек Қожанов. ... ... ... жүйе ... ... тоқталатын болсақ, оның саяси санытың жоғарысында тұрсада адамгершілік қасиетін ұмытпай, өз халқының ... үшін ел ... ... білеміз /57/.
жылдың 22 наурызында ТүрОАК-нің жанындағы қазақ-қырғыз бөлімінің мәжілісі болды. Бұл мәжілісте ТүрОАК-і, ТүрХКК-нің Қазақстандағы өкілі Иса Тоқтабаев баяндама ... ... Осы ... ... қабылдаған қаулыда Жетісу мен Сырдария облыстарын қосуды кешіктіре тұру керектігінің мынадай себептері көрсетілген еді.
) ... жер ... ... дейін апару керектігі;
) Қазақстанның астанасын Орынбордан көшіру керектігі;
) Қазақстанда кеңес жұмысына жергілікті адамдарды кеңінен араластырып, ... ... ... ... бұл талаптардың орындалмауы, аяғына дейін жүзеге аспауы 1924 ... Орта Азия ... ... ... келіп тірелді.
жылы 17 тамыздағы Орта Азия республикаларын межелеу жөніндегі ұлттық территориялық комиссиясының стнеографиялық есебінде Сұлтанбек Қожановты ... ... ... ... ... ... ... республикалар құрамында өз елінің тағдыры не болатыны қатты толғандырғаны аңғарылады. «Түркістан» газетінде жарияланған «Орта Азияны ұлттық республикаларға межелеу жайлы әңгіме» атты ... ... ... Қазақ Республикасына қосылуы жайлы ұсынысты қолдай отырып, осы ... ... ... ... Оның болжауы бойынша, бұл біртұтастық жамандыққа әкелмей, ұлттық-территориялық межеленудің мәнін түсірмей, ... жаңа ... ... шешуші рөл атқаруы мүмкіндігін меңзейді.
«Қазақстанда жасырын конрреволюциялық ұйым совет ... ... ... көздеді.» деген ой-пиғылмен отаршылдықтың да, оның құйрығын сүйреген ... де ... шет ... ... ... ... амалдары саяси қуғын-сүргін болды. Бұрын қазақ халқын өзара шен- шекпенге таластырып келгендер өздерінің арам ... ... ... ... ... ... ... әуелі, Түркістандықтар мен қазақтардың арасына шекара жасап, ол аз болғандай, 1924жылы Орта ... бес ... ... ... ... ... бергенсіп, бір-бірінен іргесін алыстатып қойды. «Түркі ауыз бірлігі болмасын, ... ... ... өмір ... ... ... ... коммунистік қызыл сөзбен іске асты да, ел-жұртын ойлаған қазақ азаматтарына пантуркизм, ұлтшыл, түрікшілдік деген атпен жала ... елді ... ... ... ... ... әлі толық шешіле қоймағанын Сұлтанбек Қожанов ашық айтты.
Қазақстанда бұрын істемеген, ... ... ... ... ... білмейтін адамның басшылыққа келуі әрине ұлттық интеллигенцияның сеніміне ене алмады. Осының себебінен интеллигенция арасында, әсіресе республика басшылығында жүрген топ арасында ... ... ... тобы тұрды, сондықтан ол осы топты ығыстыру арқылы қазақ ... ... ... алып шығу ... ... Ол үшін Голощекин ең алдымен кадр мәселесіне тиісті /58/. Осындай шектеудің зиянын көргендердің ... үш ... ... ... ... іс ... екінші хатшы міндетін атқарған, өзі жас, жігерлі және ... ... рөлі мен ... айтарлықтай жоғары болатын Сұлтанбек Қожанов еді.
Казкрайком бюросының жабық жиналысында да мәселе Сұлтанбек Қожановтың пайдасына шешілмеді, себебі, «Казкрайкомның ... ... ... ... ... жұмыста қолдану туралы» мәселесі бойынша ... ... тек ... ... қарауына қою туралы, ал қалған мүшелері мәселесінің барлық үш ... ... ... ... күтуі және Қожановтың жазба түрде хатын қарастыру шешіміне тоқталды./59/.
Мүмкін осы мәселе бюроның арасында шертілсе басқаша болар ма еді ... үміт те ... ... «Қазақ интеллегенциясынан құтылу» шарасын бастаған Голощекин Қожановты өзінің сұрауы бойынша Орталыққа шақыртқызады. Голощекин Орталық ... ... ... ... ... ... ... өзгерту, өзінің көмекшілері етіп Ежов пен Жандосовты сайлап, Сұлтанбек Қожановты хатшылықтан босатып, ОК РК /б/ ... қол ... ... ... ... ... Қазкрайкомның бюросының мәжілісінде қаралуы бұған дәлел /60/.
Сұлтанбек Қожановқа мінездеме ... оның ... ... ... ... ... 1925 жылдың 25 қазанындағы мәжілістегі мінездемесінде былай деген: ... ... Орта Азия мен ... ұлтшылдардың ішіндегі ең ірі қызметкерлерінің бірі болып табылады. Барлық уақытта жауапты қызметтерде болғын, ақырғы ... ... РК /б/ ... жауапты хатшысы қызметін атқарды. Кең саяси көзқарастағы қызметкер. Партиялық ұйымдардың шешімін қабылдауда өте жылдам және тік» /61/.
Сұлтанбек ... ... ... ... мүмкіншілік жоқ екенін түсінгеннен кейін, Қазкрайком бюросының 1925 жылы 19 ... ... ... бюро ... ... ... жеке ... жұмыстарымен қала тұруын сұраған өтінішінде: 1) Бюроның мәжілістерінде хатшы ретінде емес, бюро мүшесі ретінде ... 2) ... ... ... керек болатындығына сеніп, орталықтан ертерек қайтаруын сарауын өтінгені; 3) Крайкомның өзін Ү-ші Өлкелік партиялық съезге делегат етіп ... ... ... оған дәлел /62/. және бір айта кететін ... бюро ... оның ... ... ... Крайкомның Қожановтың ұсынысын қарастыруға мүмкіншілігін жоқтығының, Қожановқа Орталықтың қарамағына жолдануы туралы шешімі көп ... ... ... ... өзінің енді Крайком хатшысы емес екенін біле тұра ... ... ... ... ... сол кездегі жағдайға байланысты Қазақстанның шет аймақтарында жүріп жатқан ... ... кіші ... ... ... ... туралы өзінің ойын мәжіліс алдына қойып қандай шара ... ... ... айта кеткен. Осылайша халқымыздың қоғамдық-саяси қызметкері Сұлтанбек Қожанов ақырғы рет Крайком бюросының мәжілісіне соңғы рет 1925 жылдың 25 ... бюро ... ... қатынасыпты /64/.
1931 жылы наурызда ол қайтадан Москваға шақырылып алынды. БК (б) П ... ... ол 1932 жылы ... бастап «Союз за готхлопок» меңгерушісінің орынбасары, тамызда орталық ... ... ... ... тобы ... ... ал 1934 жылы ақпаннан тамызға дейін мақта жөніндегі бақылаушысы болып ... ... ... бұл айтылғанның бәрінің шындық беттері ашылып отыр. Біздің заманымыздың осындай қуғынға ұшыраған ірі саяси қайраткерлеріміз бен зиялыларымыздың ... ... ... ... ... болашаққа зор үмітпен қарауымызды талап етеді.
2.3 Сұлтанбек Қожановтың «ұлтшыл-ағартушы» ретінде айыпталуы
Ерекше бөліп ... ... ... мәселе –Сұлтанбек Қожановтың осы кезеңде ел жағдайын ойлаған ағалар Ә.Бөкейхановты, А.Байтұрсыновты, М.Жұмабаевты т.б ... ... ... ... көрсетуі еді. ¦лтшыл атанып, совет өкіметі басшыларының және қазақтың жаңдайшақ ... ... ... ... ... ғұлама қайраткерлерді аялап көңіл бөлуге ол кезде екінің бірінің жүрегі дауалмайтын кез еді. ... ... ... ... ... ... мерт еткен кезде де, өзге жалалылар мен қатар оның Алашорда жетекшілеріне ... ... көре ... ... ... ... ... ұйымын басқаруға Сталиннің сенімді қолшоқпарларының бірі –Ф. Голощекин келген 1925 жылдан кейін ... Алаш ... ... ... ... 1919 жылдың соңынан бастап, ғылыми, оқу-ағарту, өнер, баспасөз салаларында халық үшін жемісті еңбек етіп жүрген қазақ зиялыларының санына ... ... ... партияның идеологиялық апараты күндіз шырақ алып түсті. Оларға әртүрлі саяси айып тағу үшін кезінде совет өкметінің өз кешірім ... Алаш ... ... ... ... 1926 жылғы 25-30 қарашада өткен ВКП (б) Қазақ Өлкелік Комитетінің 11 пленумы Қазақстан партия ұйымдарын «... ... ... ... ... ... ... «Оңшыл» және «Солшыл» уклондарға қарсы идеялық күресті күшейтуге» ... ... ұлт» деп атау ... ... ... ... ... , орыстарды «Азшылық беделін» түсіргендей, сөйтіп орыстардың олардың жаулап алушылық құқынан және Кеңес ... ... ... ... ... ... ... ролінен айырғандай болар еді... /66/.
Шындығында да ұлттық интеллегенцияға ... ... үшін ... ... өзге амал ... жоқ еді. Ірі қалаларда шоғырланған «Алашорда» өкіметінің қайраткерлерінің мен ... ... ... ұлт ... қысылтаяң кезде қазақ елінің мүддесін қорғады. Мемлекеттік құрылымның бір бұтағына айналды. Жер, шекара, автономия, мемлекеттік тіл, ... ... ... ... ауыл ... ... билік құрылым мәселелеріне барынша күш салып, автономиялы республикасы дәрежесіне қол жеткізді. Бұл тәуелсіз ел үшін үлкен жетістік еді. ... ... ... де ... ... сахнасына шықты.
Голощекиншілдер 30 жылдардың басында ойлап шығарған «Қазақ ұлтшылдарының астыртын контрреволюциялық ұйымы» туралы осы бір аңызды көп өтіріктің бірі ... ... де ... ... ... ... ... ілікседе лақтырып кетуге де болар еді –ау, егер де өсектен өрт шықпаған ... ... 30 ... ... ... ... ұлтшық ұйым» аңыздан осы ұйымның басшылары Созақ және ... ... ... ... халқымыздың ұлдары басқасын былай қойғанда, комунистік партияның өзіне де ... зор ... ... қайраткерлері Т.Рысқұлов, С.Қожанов, Н.Нұрмақов, ¦.Құлымбетов, С.Сәдуақасов, О.Жандосов, А.Асылбеков. ... ... ... өзі де ... жапа ... ... Рудзудакқа жазған құпия хатында былай дейд: «22.07.20ж ТүрКом ОК РК (б) П-сының жаңа құрамы жайлы шешіміне ... ... ... ... тоқталып кетсем деймін. Кеңес органдарының практикалық жұмыстарында ұлтшылдықтың ең ... ... ... ... ... қызметке жергілікті мұсылмандар қажеттігі мен сыпайылығына қарамастан ... ... ... өкімет басындағы мұсылман интеллегенциясының өкілдері (Т.Рысқұлов, ТүрОАК-нен ... және ... ... жабайы ортадан шыға алмай, өздерінің ұлтшыл бағыттарын бізге деген байшыл, царизм кезіндегі колониалдық көзқарасын іс ... ... ... ... Бұл ... ... ... жергілікті қайраткерлердің ұлтшыл көзқарасын сынап, өздерінің шовенистік көзқарасын жасырып отырғанын білсек болды.
Кейініректегі жазылған мына бір хатқа назар аударсақ. Ол ... ... ... есеп ... екінші бөліміндегі мәліметке назар аударайық: Менің Сізбен бөлісетін тағы бір ... ол ... ... ... ... терең ойымша Рысқұлов жолдасты Түркістанға ОК ТКП-ның құрамына мүше етіп, НарКомНац –ның бастығы ретінде Қожанов жолдастың орнына жіберсек ... ... еді. ... ... ... «Солшылдығынан» жергілікті халық арасында өзінің белсенділігін жоғалтып отыр, ал ... ... оған ... ... айтпай-ақ қоюға болады. Ал Рысқұловтың орнына РСФСР НарКомНац –на Тұрсынқожаевті коллегия мүшесі етіп алуға болады...»/69/.
Сұлтанбек Қожановты Алаш ... ... ... ... ... мына бір мәлімет анықтайды: Алаш –Ордашылардың үлкен бөлігі біздерге большевиктерге қарсы Дутовпен бірлесіп ... ... Ал ... кезде комунизм туы астында олар өздерінің пиғылдарын жүзеге асыруда. Осы Алаш-Орда интеллегенциясының біршамасы ... ... ... қызметтерде: Бірі, жалғыз қырғыз газеті «Ақ жол»-дың басқарушысы, әрі дем берушісі, ал екіншісі Совнаркомда қызмет істейді және тағы ... сол ... ... ... осы Алаш –ордашыл қызметшілерді кім жинап жатыр деген сұрақ туады? Әрине, олар «Алаш -ордашыл» ақтаргдың қозғалысын қолдаған, жергілікті ... ... ... ... ... Қожанов және басқалар. Алдынғы кезде олар өз ... ... ... туының астында істеген болса, қазіргі кезде комунистер қатарына кіріп алып, өз ойлары мен пиғылдарын жүзеге асыруда. Кейбір Түркістан ... ... ... ... екеніне дәлелдейтін факторлар, ол мысалы, қазіргі ТурОАК –тің төрағасы жолдас Төреқұлов кезінде Орынборда «Алаш –ордашыл» Интеллегенттерінің ... ... ... ... ... ... Ал қазіргі ТурОАК –тің төрағасының орынбасары мен Ішкі істер Халық Комиссары Қожанов жолдас сол кезден бері жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... арқылы большевизмге қарсы үгіт- насихат жүргізген, 1917-1918 жылдары шыққан «Бірлік туы» ... ... бірі ... Сондықтан, бұл қызметкерлердің сырт терісін өзгертіп, ал ішкі дүниесі өз идеяларына берік десек болады. ... олар ... ... айту ... ... ... ... кезеңді орнатуда /70/. Осы хатты бізге берген мәліметінен Сұлтанбек Қожановты шын алашордашыл қайраткер деп ... ... ... оның көз ... ... сыбайластарымен сай тек оның «Алашордашыл» деп аталмау қайраткердің олардан ... өмір ... ... ... пікір туады.
... Соңғы кезге дейін мен Қожанов пен оның адамдары өз қызметтерінен нағыз ... ... ... ... ... аластады деп ойлаған болатынмын, біріқ ол өзгермеген екен онымен қоймастан өзінің қызметіне үлкен ұйымды жасарып келеді ... Бұл ... оның өз ... ... идеяшыл жау ретінде қарастыру керек. Бұл жерде кім кімді кінәләуда емес, фактілерге назар аудару керек /71/. ... ... ... ... ... осы Түркістанның екі алдынға қатарлы қайраткерлерінің бір біріне айдап салып отыр.
Ал, өзінің «Бастапқы хатында» (Предварительная записка) Рысқұлов былай дейді, «Алдында ... ... ... ... пен оның адамдарының (барлығы «Бірлік туы»-нан дерлік) ақ ... ұйым ... ... ... мен ... ... мен ... бірлескен жұмыстары анықталған болатын. Біз «Солшыл» комунизм біркеніші мен партияның ыдырауымен Кеңес үкіметінде контрреволюциялық әрекет жүргізіп жатқан «Бірлік туы» ... ... ... ... ... ... туралы баяндамалар мен материялдарды. Біз осы тұста Түркістан партия ... ... ... ... бұл ... ... арасындағы жағдайға байланысты, біз бұл жерде «Саяси» ойын жүргізудеміз... /72/.
Біздің ойымызша , «саяси» ойынның ілмегіне қазақ ... ... ... Алаш ... 1917 ... маусымынан бастап «Бірлік туы» газетін ұйымдастырды... газетті басқаратын топ негізінен қырғыз ... ... ... ... ... ... ... жоғары таптан шыққан гимназистер, студенттер, семинаристтер жиналған, ... олар ... ... ... көзқарастарын жасырмайды.
Алғашқы кезде бұл топты ұйымдастырып, басқарған М.Шоқай ... ... ... ... тобы ... ... Шоқай мен Учердилкамен жиылысының платформасын жақтады.
Ал Шоқай шет елге қашқаннан кейін, ... ... оның ... мен топтың белсенді қызметкерлері басқарды.
«Бірлік туы» газетін Түркістандағы Совет үкіметіне қарсы кең ... ... ... ... өзінің үгіттеуі мен баспасөз арқылы совет өкіметіне үлкен зиян келтірді. «Бірлік туы» ... ... ... 1918 ... ... яғни ... өкіметі орнағаннан кейін 10 айдан соң тоқтатты.
«Бірлік туы» газеті Орынборда шығатын Алаш –ордалық газет ... пен ... ... ... ... бағынатын еді. «Бірлік туы» уақытша үкіметтің басшысы Керенскийді ... ... ал ... ... мен ... автономиясының идеяларын жариялаумен айналысты.1918 жылы осы газет нөмірлерін оқыған тұсты еске ... ... ... ... ... ... ... дайындаған және земствоны кіргізу жайлы мәселелерге С.Қожанов пен ... осы ... ... ... большевиктердің програмасын қарастыруда өте мүлтіксіз кенін, кейіннен теоретиктердің өздерінің ойларын қайта қарауына әкелді.
«... Қожанов партия қатарына 1920 жылы қабылданып, жолы ... сал жылы ТКП ... ... Оның ... ... оның тобы ере бастады. Түркістанның жағдайын жақсы білмейтін Сафоровтың қолдауын пайдаланып, бұл топ ... ... ... ... солшылдығын бұл жерде де қолдана бастады. Олар сол кезде басталған жер ... ... ... ... ... ... жерді алаш-ордалықтарға беріп жатыр деген сөз таратты. Олардың ... ... ... ... пен Рысқұлов. Біріншісі –Жер халық комиссарының орынбасары, Ал екіншісі коллегия мүшесі /73/.
-1923 жылдардағы жер беру жұмысы да Қожықов пен ... ... ... ... Қожықов, Сатығұлов, Рысқұловтың және басқа да Қожановтың ... ... ... жерді Қожанов пен
«Бірлік туы» атауымен аламастырылған алаш-орда тобы беріп жатқандығын ... ... қу әрі ... ... қызмет алаңы «Ақ жол» газетінің беттері /ТурОАК пен ТКП ОртКОМ-ң органы/, «Ақ жол» газетінің қосымшасы «Шолпан» атты қырғыз журналы және неше ... ... ... табылды. Ал оның белгілі қызметкерлері Бөкейханов, Дулатов, Жұмабаев, ... ... ... ... ... Түркістаннан алшақ бірақ «Ақжол»-дың табысымен күн көруде /75/.
«...Қожанов Бөкейхановпен, ... ... ... және басқалармен үздіксіз хат жазысып тұрды. Оларға партияның құпиясын жариялап, олардың тапсырмаларын орындап отырды» /76/. Осы мәліметтер Қожановтың ... ... ... ... қатарлы қайраткерлері мен ақылдасуы оның терең болжайтынын көрсетеді.
«... Советтердің ХІІ Жалпы ... ... ... ... ... сайлау кезінде Қожанов өзінің ықпалын пайдаланып, көзіне жаман әрекетпен іліккен адамдарды қызметтін жақсы атқара алатынына қарамастан Президиумге кіргізбеді.
Ал оның өзінің ... ... ... келсек, олардың барлығы дерлік бұрынғы «Бірлік туы» -ның ... /77/. ... ... ... ... ... пен Алаш ... мынадай айыппен айыптаймыз;
«Бірлік туы» ¦лттық интеллегенцияның ұйымының басына тұрып, 1917-1979 ... ... ... қарсы, сол кездің жағдайына байланысты, кесепаттық жасап, комунистік қозғалыстың дамуына ... ... Осы ... ... 1919 ... 1920 ... басына дейін алаш –ордалық идеясын «Бірлік туы» ... ... ... үгіттеуі, қырғыз, кедейлері мен комунистері ... ... ... қарсы барлық іс-әрекеттерді жүргізгені үшін.
-1920 жылдары жер ... мен ... жер беру ... ... ... ... ... белгілі қайраткерлерін араластырып, олардың қырғыз халқы арасында ықпалын күшейткені үшін. («Ақ жол», 1921ж).
Бұрынғы «Бірлік туында» қызмет ... ... ... 1920 ... ... ... алаш-ордалылықтарды қызмет қатарына тартып, ал партия қатарында 1918 жылдан бастап мүше болған, «бірлікшілерге» еш ... жоқ ... ... үшін.
Бұрынғы алашордашылықтар Қожықов, Ісқұлов, Өтегенов және т.б. партияның құпияларын ашып, олармен көптеген ... ... ... ... сондай-ақ, Қожановтың бұрынғы алаш-ордашылықтармен хат аласып тұрғаны үшін.
Қожанов пен оның айналасындағы бұрынғы «Бірлік туы» - ... ... тез ... ... босатып, оларды партияда бөтен жандар ретінде бағалап, партия ... ... ... ... ... ... алу ... талай ғасырлар бойы созылған ұлт –азаттық күресінің ... Енді ғана ... даму ... жаңа ... саяси кезең басталуда. Еліміздің тәуелсіздігінің алуының өзі оңай жолмен басталмады, ол қиын жолдардан өтті. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... зор ... тұр. Ресей тарихын кеңірек оқытып, өзіміздің еліміздің тарихының ашылмаған беттерін аша бастадық. Тарихтың ... ... ... ... талаптанғандардың ісі алға жүріп, халық ... ... жаңа ... ... ... дүниеге келтіре бастады. Архивтік құжаттардың беттерін қарай отырып, неше түрлі жаламен құрып кеткен азаматтарымыздың ... ... ... ... мәдени өркениетінің даму сатысын қайта алға қойып, отырмыз. Сталиннің «Жеке басына ... ... ... ... ... алғашқысының бірі –репрессияға ұшыраған азаматтарымыздың есімдерінің, ал тірі болғандарының ... ... еді. ... ... ... да аты ... ... отырғандығына мына құжат куә. СССР Жоғарғы Сотының Әскери Коллегиясының ... ... ... ... ... ... ... қызы Зиба Қожановаға мынадай анықтама берген екен: «Қамауға дейін (1937 жылдың 16 шілдесі) Өзбекстан бойынша қадағалаудағы ... ... ... көмекшісі қызметінде істеген Қожанов Сұлтанбек Қожанұлын айыптау туралы құжат 1957 жылы 5 шілдеде Жоғары Соттың Әскери ... ... ... ... 1938 жылы 8 ... қабылданған Әскери коллегияның үкімі жаңа табылған мәліметтерге байланысты өзгертілді және қылмыстық ... ... ... іс ... /79/.
Бұрынғы ССРО –дағы жеке адамның басына қарсы жүргізілген репрессиялық әрекеттердің шегі ХХ ғасырдың 20-шы жылдарынан басталып, 1937-1938 жылдары ең қиын ... ... ... ... аяқталмай 1950-ші жылдардың орта шеңіне дейін жеткен болатын. Хрущевтік құрғақ сөз, ... ... ... біз ... ... ... де ... Кеңестік тарихнамада Қазан революциясымен келген бақытты да қайғысыз өмір халқымызды тек ... ... ... туының астында Орталықтың басқаруымен жүретін марионетка-қуыршақтар сияқты едік. Коммунистік партияның тарихын оқи отырып, ... ... ... ... ... ... «Халық жауы» деген атпен енген қайраткерлерімізді шынымен-ақ ақтарға болысқан екен, кейіннен кейбіреулері ғана ... елін ... ... ... екен ... сеніммен, біліммен өстік.
Тек соңғы жылдары ғана еліміздің мемлекеттік тәуелсіздік алуына байланысты өткен тарихымызды еркін қорытып, одан ... ... ... ... жол ... отыр. Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаев өзінің жарлығымен 1997 ... ... ... ұшырығандарды еске алу жылы деп мәлімдеген болса, 1998 жылы Халық бірлігі және ұлттық тарих жылы деп ... Бұл аса ... ... ... ... ... да ... санасында өткен тарих туралы әділ түсінік қалыптастырып, сол арқылы оған бүгінгі алдында түрған басты ... ... ... ... өткен жолымызды ешқандай да бұрмалаусыз, тура қорытудың бірден-бір жолы - өз уақытында халқымыздың болашағы үшін бар ... ... ... ... ... ... рухани мұрасын болашақтың қолына жеткізу болар.
Қазақстан мен кеңестік Түркістанның басқа да республикаларында ... ... ... ... қоғамдық өзгерістер жөнінде де біз соңғы жылдарға шейін коммунистік идеология тұрғысынан жазылған еңбектер арқылы біліп келдік. Ал тура ... ... ... ... ... ... өзіміздің отандастарымыздың жазған еңбектерімен танысу мүмкіндегі бізде болған жоқ. Өткен тарихты тек қаралау немесе оған тек сұқтана қарау рухани ... ... жол ... ... - ақиқаттан алыстататын аңыздардан арылу. Сол үшін, осы ізденіс жолында ... ... ... елінің патриоты, үлкен азамат қайраткеріміздің артында қалдырған рухани мұраларының берер ... ... ... ... ... ... азаматтарымыздың еңбектерін қайта бағалауға мүмкіндіктер туғызып отыр. Сұлтанбек Қожановтың шығармаларының газет беттерінде жарық көруі Кеңестік тарихнамаға шыншыл ... ... ... ... берді. Болашақта тарихшы, қоғамтанушы ізденушілеріміз оның еңбектеріне үлкен құрметпен, үңіле қарайтын ... ... бай ... бүкіл адамзаттың, Қазақстандағы барлық халықтардың руаният байлығана қызмет істеп келді және қызмет істей береді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қашанда өркендеп өсетін ел ... ... мен ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет болып, егеменді ел таныған Қазақстан Республикасы өзінің көк байрағын ... ... ... іс жүзінде сезіне бастады. Бұл жолға жетуді сан ғасыр бойы арман еткен ата-бабаларымыздың асыл үміті, солардың төккен қаны мен игі ... ... осы асыл ... ... ұрпақтарының бақытына орнады.Елді терезесін өркениетті елдерге теңей түсіп, кең құлашпен адымдай өрістеуге бет бұрған шақ туды.
Тарих шындықпен ғана құнды бола ... олай ... ... ... асыл ... ... еркін көзқарас тұрғысынан тың түсініктерге сәйкес ... ел ... ... бола ... ... ... мен ... тұлғамызды танудың маңызы өте зор: Дәуірдің зілзаласын арқалаған 20-жылдардың дертіне шипа. Жанына дауа болған қазақтың ... ... ... ... елінің бар ахуалымен жақсы істеріне тез араласып, билік басында жүргенде ... әділ көш ... бола ... ... өз халқын әлемдік өркениетке қарай бет бұруға бағыттап,сол әлемдік өркениеттегі алар орны үшін ... ... ... ... ... ... перзенттері болады. Қазақ халқының осы тұрғыдағы асыл да, батыл, қажымас,ер тұлға, дара ... бірі ... ... еді. ... біртуар арыстарымыздың атқарған игі істерін бүгінгі ұрпағына кең ... ... ... ашып, оған тарих төрінен лайықты орын беру, оның ... ... ... ... ... ... жеткізу, өсиетін тапсыру басты міндетіміз болып табылады. Тарихымызда қадір-қасиетіне, халқы алдындағы атқарған ... ... аты ... ... азамат арыстарымыздың көбі сол 1937 жылы Сталиндік репрессияның жазықсыз құрбандары болған қоғам қайраткерлері еді.
Сұлтанбек Қожанов 1957 жылы шілденің ... КСРО ... соты ... ... ... бойынша ақталды.Мемлекеттік тәуелсіздік пен теңдікке,демократияға қол жеткен ... ғана ... ... ... ... ... болашағы үшін күреске арналған қайраткерлерінің өмірі жолына үңіліп, саяси-қоғамдық және мемлекеттік қызметіне арналған негізгі мәселелерге тоқталдық.
Сұлтанбек Қожанов ... ... ... пен ... ... пен ... еңбекпен өткізген қазақ кедейінің баласы болды. Ол жастайынан , бір жағынан патша үкіметінің отарлау саясатының ... ... ... ... бай ... ... ауыртпалығын көтеріп, соны көріп өсті. Ол отарлаушылардың қазақ халқының жері мен табиғи байлығына ие болуға ... ғана ... ... жағынан халықты тілінен, дінінен біртіндеп айыру бағытындағы қатыгездіктерін іске асыруды ойластырған шараларды да басынан кешірді. Ел тәуелсздігі мен ... тек ... ... қол ... ... ұғынды. Ол 21 жасында көңілі ояу, көкірегі отты жастардың «Кеңес» атты ... ... ... 1917 жылы ... ... тұсында С.Қожанов , С.Асфендияровпен бірге мұсылман жұмысшыларының одағын ұйымдастырды. 1917-1918 ... ... ... жою ... ... ... ауыл ... мектепте сабақ берді,мектеп ақуалына жақсы қанық болған С.Қожанов мектептегі оқыту процестерін жаңарту, мектептерді маман кадрларымен қамтамасыз ету ісін де ... ... ... ... қоя ... Сол ... алаш ордашылармен тығыз байланыста болды. 1917 жылы 21-26 шілдеде болған қазақтың халық аралық тұңғыш съезіне делегат ... ... ... ... ... ... мен ... аштықпен күресетін орталық комиссиясының мүшесі болып, туған ... ... ... ... ... жергілікті халықтарының құқығын қорғаушы ұйым дәрежесіне дейін көтерген Мұсылман Бюросының белді тұлғасы болып қызмет атқарды; қазақ халқын бірлікке, ... ... ... туы» ... үгіт ... ұйымдастыру жұмыстарын жүргізу; 26 жасында Сырдария революциялық комитетінің төрағасының Түркістан республикасының ішкі ... ... ... комисарына дейін көтерілді; елдегі етек алған басмашылықты, оның салдарын жоюға атсалысты.; өзінің табиғи таланты мен зеректігінің арқысында ірі саясаткер ... ... ... ... ... Атқару Комитетінде қызмет атқарып, осы комитеттің төрағасы орынбасары дәрежесіне дейін көтерілді. 1921-1922 жылдары Түркістан ... ... ... ... ... болып жүріп, өлкедегі ағарту ісінің жандандырушысы болды, мектептер мен интернаттар, сандай-ақ балалар үйлерін ұйымдастырып, мәдени революциясының ... ... ... ... ... ... қатарлы мамандар даярлауға студенттер жіберіп, материялдық көмектер көрсете жүрді.
-1922 жылдары Жетісудағы жер-су реформасын жүргізуге, отаршылдықтың қалдықтарын жою ісіне араласа жүріп, ... ... жапа ... ... ... ... комиссиясының құрамында болды. Түркістан Республикасы Атқару Комитеті жанынан ашылған қазақ-қырғыз ... ... ... ... ... ... ... алды, әрі «Ақ жол» газетінде редакторлық жұмыс атқарды., қазақ баспасөзінің өсіп өркендеуіне салихалы еңбек сіңірді.
Республиканың маңызды істеріне басы ... ... ... ... ... ¦лт мәселесі бойынша табанды күрес жүргізді. Сонымен бірге Сұлтанбек Қожанов қайраткерлігімен қатар шебер қаламгер ретінде де ... ... ... ... шаруагерлік тарихи деректерге толы мақалалары бар ол ақын ретінде де ... ... ... ... ... т.б еңбектерін қазақшаға аударды. Кейінірек Ә.Бөкейханов және Ә. Марғұландармен бірігіп, ... 1933 жылы ... ... ... бастырып шығарды. «Есеп тану» оқулығы 1923 жылы Ташкентте, 1929 жылы ... ... он ... атты орыс ... жазылған бұл еңбекте Уақытша өкімет күндерінен бастап, Қазақ төңкерілісі, содан кейінгі елді советтендіру, ... тағы ... да ... жатқан ұлан-ғайыр жұмыстарының жүру барысы туралы жазды. Міне сөйтіп, С.Қожанов қолынан қандай қиын кез болмасын қаламын ... ... ... 1924 жылы ... ... ... ... келген кезде С.Қожанов не бәрі 30 жаста еді. Ол осы өмір сүрген кезеңінде саяси күрес пен ... ... сан ... ... өтіп ... еді. Тәжірбиелі саяси қайраткерге айналды. Ол қандай істе, қай ... ... де өз ... халқының елінің жанашыры болып, жоғын жоқтап, сол жолда жалында күрес жүргізді.
Сұлтанбек Қожанов қандай игі істер атқармасын, бәрін де халқының, елінің ... ... ... ... Міне ... осы ... ... қайраткерлеріміз, белді саясаткерлеріміз арман еткен жарқын күн туып, солардың игі істерін салған жолын әрі ... ... ісі ... ... ... тиіп ... Қожановтың мақсаты –тұтас Түркістан Республикасын құру, Қазақ елін тәуелсіз, Қытай және Ресей сияқты мемлекеттермен терезесі тең елге айналдыру болатын.
Оны ... ... туы ... туы. Алты ... ... жолы –Ақ жол ... ... Қожановтың осы асыл арманы жүзеге асты. Қазақ елі ... ... ел ... ... жолы –Ақ жол ... Қожановтың жарқын бейнесі тәуелсіз Қазақстан елінің төл тарихынан өзіндік орын алуы ... Асыл ... ... ... ... биік ... көріне берсін!
Сұлтанбек Қожановтың әр жылдары баспасөз бетінде жарық көрген еңбектерінің тізімі.
Большевиктер // Бірлік туы. 1917, 25 ... №16 ... ... // Бірлік туы 1917, 25 қараша, №16 (№3)
Түркістанда орыс ... ... туы. 1918, 29 ... ... большевик сіндерге. // Бірлік туы. 1918, 23,28 ақпан
Түркістаннан,// Бірлік туы. 1918, 7,20 ... ... // ... туы 1918, 9 ... 27 ... ... аймағы Қазақ-қырғыз жиылысы. // Бірлік туы, 1917, 20 тамыз, ... ... ... ... // ... туы ,1918, 29 ... ... кеші.// Ақжол, 1921, 12 қаңтар
Қармақшы мектебі.// Ақ жол, 1921. 16 қаңтар
Кеңесшіл Россияның ... .// Ақ жол. 1921, 25 ... ... ... Ақ жол 1921. 9 ... ... бірлігі // Ақ жол, 1922, 12 наурыз
Егіс ... Ћәм жер ... жол 1922, 23 ... ... Ақ жол, 1922, 12 ... ... // Ақ жол, 1922, 22 сәуір
Ойлап көрші(Өлең). // Ақ жол 1922, 29 сәуір ... ... Ақ жол 1922, 20 ... ... Ћәм саясатшылдық // Ақжол, 1922, 12 ... ... // Ақ жол, 1922, 13 ... шаруа саясаты дәуірінде «Қосшы»союзы керек.//Ақ жол, 1922, 15қазан
Халық ағарту майданына күшті аудару керек.// Ақ жол, 1922, 22 қазан
Ойлайтын ... ... жол 1922, 25 ... ... ... жол керек.// Ақ жол , 1922, 28 қазан
Іс керек, Істей білу керек. // Ақ жол 1923, 5 ақпан.
Осы жұмыстары жұртшылықтан ... ... ... ... ... // Ақ жол, 1923, 8 ... шың жұртшылық ағарту арқылы ғана табылады.// Ақ жол, 1923, 10 ақпан
Қазақ-қырғыздың ұлт ... ... ... ... 1923, 31 ... қаласындағы облыстық техникум жайы.// Ақ жол, 1923 31 наурыз
Отырықшы болып, жерге иелену керек // Ақ жол 1923, 3 ... ... //Ақ жол 1923, 3 ... ... қасық тамақ жертады. //Ақ жол 1923, 25 мамыр
Соқырдың тілегі –екі көзі. //Ақ жол 1923, 27 ... ... ... ... //Ақ жол 1923, 31 ... ... //Ақ жол 1923, 2 маусым
Жер заы тез іске ассын //Ақ жол 1923, 31 ... ... //Ақ жол 1923, 2 ... ... //Ақ жол 1923, 2 ... ... жұртшылығы керек //Ақ жол 1923, 26 маусым
Теңдік шаруа арқылы ғана табылмақ. //Ақ жол 1923, 30 ... ( ... ... //Ақ жол 1923, 7 ... //Ақ жол 1923, 10 ... ... (Өлең) //Ақ жол 1923, 28 шілде
Іске жұртшылық кіріссвін //Ақ жол 1923, ... ... ... //Ақ жол 1923, ... //Ақ жол 1923, 13 қазан
Ел шаруасын көтермелей білу керек! //Ақ жол 1923, 23 қазан
Міндетті атқара білу ... //Ақ жол 1923, 1 ... ... ... . //Ақ жол 1923, 3 ... ... ісі негізінен басталсын. //Ақ жол 1923, 13 қараша
Еңбекшілер жұртшылығына комунист партиясы басшылығы керек//Ақ жол 1923, 17 ... ... ... //Ақ жол 1923, 24 ...
Съезд мұны ұмытпау керек! //Ақ жол 1924, 1қаңтар
Партия негізгі еңбекшілер жұртшылығы болсын! //Ақ жол 1924, 13 ... күні ... //Ақ жол 1924, 26 ... ... Ћам ... ... //Ақ жол 1924, 8 ...
Орынсыз аңқаулық арамзалыққа жорылмақ. //Ақ жол 1924, 11ақпан
Еңбек ие ... ... //Ақ жол 1924, 3 ... ... ... //Ақ жол 1924, 3 ...
Жақандық па, жалақорлық па ? //Ақ жол 1924, 3 ... ... //Ақ жол 1924, 6 ...
Көктем ұраны (аударма өлең) //Ақ жол 1924, 6 ... ... да ... ... ... ... //Ақ жол 1924, 8 ... мәселесі –іс мәселесі //Ақ жол 1924, 10 сәуір
Көп ... іс ... //Ақ жол 1924, 13 ...
Тілмаш жайынан //Ақ жол 1924, 1 мамыр
Партия тізу ісі ... //Ақ жол 1924, 13 ... ... ... қылу ... //Ақ жол 1924, 23 маусым
Бүл қашан ескерілер екен? //Ақ жол 1924, 28 ... ... ... //Ақ жол 1924, 5 шілде
Көңілшек (аударма) //Ақ жол 1924, 7 шілде
Оқытушыларды ескеру керек //Ақ жол 1924, 21 ... ... ... ... //Ақ жол 1924, 21 шілде
Жарлы -*жаршыларға кең жол ашу ... //Ақ жол 1924, 25 ... ... кім ? (өлең) //Ақ жол 1924, 28 шілде
Биыл сақ болу керек //Ақ жол 1924, 29 ... ... ... //Ақ жол 1924, 30 шілде
Қуу керек //Ақ жол 1924, 30 шілде
Ат пен дөңгелек (аударма) //Ақ жол 1924, 30 ... ... мен ... (аударма өлең) //Ақ жол 1924, 30 ... ... //Ақ жол 1924, 30 ... ... ... ... салынады. //Ақ жол 1924, 4 тамыз
Ашық хат //Ақ жол 1924, 6 тамыз
Биыл салық қалай ... //Ақ жол 1924, 8 ... ... мен-менмін (Өлең) //Ақ жол 1924, 17 тамыз
Көрерміз! (Өлең) //Ақ жол 1924, 14 тамыз
Орта Азия ... Ћам ... ұлты //Ақ жол 1924, 17 ... ... ... өледі. //Ақ жол 1924, 18 тамыз
Қазақ ¦лт мемлекеті жасасын! //Ақ жол 1924, 24 ... ... мен ... ... //Ақ жол 1924, 24 тамыз
Заманға лайық ... ... //Ақ жол 1924, 26 ... ... бәрін жеңеді //Ақ жол 1924, 28 тамыз
Жаңа салт па? Жаман салт па ? //Ақ жол 1924, 31 ... ... ашу ћәм ... //Ақ жол 1924, 5 ... мақалдарынан (өлең) //Ақ жол 1924, 5 қыркүйек
Шыңға ұқсаған пікірлер (өлең) //Ақ жол 1924, 31 тамыз
Көп сұмдықтың бірі //Ақ жол 1924, 8 ... ... ... шығу ... //Ақ жол 1924, 21 қыркүек
Қазіргі Қазақсатн //Ақ жол 1924, 21 ... ... //Ақ жол 1924, 24 ... ... ... іс ... //Ақ жол 1924, 14 қараша
Бұл - ұят! //Ақ жол 1924, 17 ... ... аша білу ... салықты білу керек! //Ақ жол 1924, 17 қараша
Түркістан облыстарын ... ... //Ақ жол 1924, 26 ... ... //Ақ жол 1924, 26 ... ... ман ... ынтымаға болсын! //Ақ жол 1924, 28 қараша
Тұрмыстан бір хабар //Ақ жол 1924, 4 ... ... көз салу ... //Ақ жол 1924, 14 ... ... жүзінде орындау керек //Ақ жол 1924, 16 желтоқсан
Шаруа бағытынан жазайық //Ақ жол 1924, 23 ... ... қамы ... жазу ... //Ақ жол 1924, 23 ... келісу керек //Ақ жол 1924, 23 желтоқсан
Тұрмыс дәлелдерінің бірі //Ақ жол 1924, 23 ... әлі бар //Ақ жол 1924, 26 ... ... бол //Ақ жол 1924, 29 ... ... ... жою керек //Ақ жол 1924, 29 желтоқсан
Өмірдің ... ... //Ақ жол 1925, 29 ... ... ... ... ... жағын ұмытып кетпеңдер! //Ақ жол 1925, 28 қаңтар
Менің жауабым //Ақ жол 1925, 28 ... ... қай қала ... //Ақ жол 1925, 28 қаңтар
Қоныс құтты болсын! //Ақ жол 1925, 15 ... ... кім? //Ақ жол 1924, 8 ...
Жан атаулары //Ақ жол 1924, 6 сәуір
Кезекті істің керектісі //Ақ жол 1921, 25 ... ... ... ... жұмысы // Шолпан, 1923 №4-5
Жас буын Ћам жұртшылық // Жас ... 1924 ... ... // ... 1924 ... Көздегені тілегені –екі көзі // Тілші 1923 23 маусым
Менің жауабым // Еңбекші қазақ 1925, 10 ... бір ... ... ... 1925, 10 ... ћам ұлт ... ... Қазақ 1925, 21 қаңтар
Үдесінен шыға алайық Еңбекші қазақ 1925, 4 наурыз
Наурыз //Еңбекші қазақ 1925, 22 ... ... ... ... ... ... ... 1925, 28 наурыз
Даярлау бөлімдері керек //Еңбекші қазақ 1927 ж 16 ... ... бай ... ... ... 1928,16 ...
Жалаң ұрандардан іске өту керек // Қызыл Қазақстан 1925,№2
О литературном языке и терминологии // Правда Востока, 1929, 6 ... ... ... // ... Востока, 1929,9 январия
О местном национализме и о прирперенческом к нему отношении ... ... ... ... // ... ... 1929, 15 фераля
САНИИР. // Правда Востока, 1929, 25 ноября
«За клоринизацию и орабочивание вузов» // Правда Востока, 1929, 29 декабря
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... Н. Ә. ... ... - А., 1996, 272 бет.
2. ... М. ... қарсы күрес кезеңдері. Қазақстан тарихы, 1993, №147 ... ... А: ... ... да ... Сары арқа ... 1991, №5 20 бет.
4. ... Ә. Қазақстан Коммунистік партиясының қазақ –совет әдебиетін қалыптастырудағы рөлі (1917-1932жж.).-Филология ғылымдарының кондидаттық ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... Қаз ... бет
5. Турсунов Х. Национальная политика Коммунистической партии в Туркистане. - Т, 1971, - 26стр.
6. Қойшыбаев Б. ... жапа ... ... 1990, ... ... Ж. ... ... (Түрмеде сөнген шырақ). - А, Қазақстан, 1994, 128 бет.
8. Бурабаев М.С. Общественная мысль Казахстан в 1917-1940гг.// АН ... ... ... и права. - А, Ғылым,-1991.
9. Раджапова Р.Я. Имя ... ... и ... ... Ходжанов). // Журнал «Общественные науки Узбекистана», №12, 1988, 17-30 стр.
10. Нұрпейісов К. Алаш Ћәм ... А, ... 1995, 256 ... ... М. Алаш ... А, «Санат», 1995, 368 бет.
12. Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих ... не ... - А, Ана ... 1993, 208 ... ... О. ... ... Қоғамдық- саяси және мемлекеттік қызметі. Түркістан кезеңі. - А, Қазақстан, 1994, 448 бет.
14. Жұртбаев Т. ... А, ... 1997, 368 ... ... Ж. Қ. ... ... қоғамдық –саяси және мемлекеттік қызметі (Түркістан кезеңі. 1916-1924жж.). Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация.- А, 1997, ... ... Т. Көк ... - А, ... ... 1992, ... Шәріпов А. Сұлтанбек Қожанұлы - әдебиетші. - А, ... ... 1994, 98 ... ... С. Өмір ... Есею жылдары. Үшінші кітап, - А, Жазушы. 1970, 475 бет.
19. Қоңыратбаев Ә. Керуен. ... ... мен ... -А, Жалын, 1989,153 бет.
20. Ахмедов Ғ. Қилы-қилы ... ... ... 1992, №5,143-165 бет21. Сарғожин Р. Ер тұлғасы –ел есінде // Қызылорда ... ... ... ... 1989, ... ... М. ... қилы тағдары. - А, Жалын, 1992, 184бет.
23. Шоқай М. Туркестан под властью ... ... под ... ... Переизд. Под ред. А.С. Такенова на основе русского изд-я изд-ва «Яш Туркестан», Париж, 1935, - А, 1993, 79 ... ... Г. ... ... Опыт ... А, Жалын. 1996, 272 стр.
25. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. (Тарихи тұлғалар сериясы), - А, Қазақстан, 1996, ... ... Н. ... ... / ... ... ... шығ. Тобының мүшелері Ы.Ысмайылұлы, С.Әшірбек, Қ.Бердияр ж.б. - А, Қазақстан, 1997, 336 ... Заки ... ... / ... Борьба мусульман Туркестана и других Восточных тюрок за национальное существование и культуру. - М,1997, 531 ... ... Ж. ... ... - А. 1994, 7 ... ... С., ... Ш., Қосанбаев С., - Т, 2001, 15 бет.
30. Тілеуқұлов С., Оразымбетов Ш., ... С. ... ... - Т, 2001, 20 бет
31. Агаревский Г.К. ... ... Наша ... 1918, №10, ... ... Н. Аға ... ... есінде. - А, 1998, №4, 2-3бет.
33. Қазақстан өлкетанушылар ... ... ... қайырымдылық қоры. -А, 1994, 7 бет.
34. Өрісті өңір. О.Қ. облысының 70 жылдығына арналған халық аралық ғылыми ... ... ... А, 2002, ... ... Ә. ... Деректі әңгімелер мен естеліктер.- А, 1989, 153бет.
36. Әлмашұлы Ж. С. ... ... ... шырақ . - А, 1994, 128бет.
37. Мұқанов С. Өмір мектебі. Таңдамалы шығармалар І том. - А, 1977, 475 ... ... М. ... қилы ... - А, ... 1992, 184бет.
39. Сафаров Г. Колониальная революция. Опыт Туркестана. - А, Жалын. 1996, 272 стр.
40. Кемеңгерұлы Қ. Таңдамалы. (Тарихи тұлғалар ... - А, ... 1996, 296 ... ... отчет ІІІ юбелейной сессии ЦИК КазССР. - А, 1931, 46 стр.
42. Асфендияров С.Д. История Казахстана. Т.1, - А - М, 1935,225 ... ... С.З. От ... идей к советской государственности в Бухаре и Хиве. - А, «Наука» КазССР, 1976, 220 стр.
44. Жұмабаев М. Шолпан. Сөз басы. - Т, 1923, 4 ... ... Д. ... -А, ... 1992, 244 ... ... Қазақстан, 1996, 17 қаңтар.
47. Өзбекұлы С. Арыстары алаштың.- А, 1998, 18 бет.
48. Қожакеев Т. Сұлтанбек сырлары. Қазақ әдебиеті, 1994, ... ... Ә. ... ... ... 1994, №16.
50. Жолдасов С. Сұлтекең қалай ұсталған?-Шымкент ... 1994, №28 ... 5 ... ... М., ... Т. ... тағылымы не дейді? - А, 1993,37-38 бет.
52. Туркестанская правда, 1923, №20, ... 3 ... ... Ш. Оразымбетов, С. Қосанбаев, Сұлтанбек Қожанов.-Т, 2001,22бет.
54.Остроумов Н.П. Отчет Туркестанской учительской семинарий за 25 лет ее ... ... 25 ... ... Қ.Таңдамалы.(Тарихи тұлғалар сериясы.) - А, 296 бет.
56. Тәкенов Ә. Қайраткер шеккен қасірет. (Қоғам қайраткері С. Қожанов ... 1994, 55 ... ... ... ... ұлы ... - А, 1996, 12 ... Қойгелдиев М., Омарбеков Т. Тарих тағылымы не дейді? - А, Ана тілі, 1993, бет.
. Уалиханова Ж.М. ... ... ... және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылым атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 77 ... ... Ж.М. ... ... ... және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған ... - А, 2002, 78 ... ... Ж.М. Сұлтанбек Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының ... ... ... алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 78 ... ... Ж.М. ... ... ... және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 79 ... ... Ж.М. ... ... ... және ... қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 79 ... ... Ж.М. ... ... ... және ... ... Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 80 ... ... К. Алаш Ћәм ... - А, 1995, 11 ... ... М. ... қилы ... - А, Жалын, 1992, 59-60 бет.
. Омарбеков Т., Зобалаң. - А, 1994, 119 бет.
. ... Ж.М. ... ... ... және ... ... Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 88 ... ... Ж.М. ... ... ... және ... қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... - А, 2002, 89 ... ... Ж.М. ... Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... - А, 2002, 88 ... Уалиханова Ж.М. Сұлтанбек Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ... ... ... атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 90 ... ... Ж.М. ... ... мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 91-92 ... ... Ж.М. ... Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... - А, 2002, 93-94 ... ... Ж.М. ... Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ... ... алу үшін ... ... - А, 2002, 93 ... ... Ж.М. ... Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 93-94 ... ... Ж.М. ... Қожановтың мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған ... - А, 2002, 94 ... ... Ж.М. ... ... ... және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 94-95 бет.
. ... Ж.М. ... ... мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертациясы. - А, 2002, 94 ... ... Ж.М. ... ... мәдени-ағартушылық және мемлекеттік-саяси қызметі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін ... ... - А, 2002, 107 ... ... ... ... өмір жолына сипаттама
.1 Сұлтанбек Қожановтың өскен ... ... ... ... ... да белбеуден ат кетпеуін, ошағынан от кетпеуін, төрінен той тарамауын тілеген. Тәуелсіздік еншімізге тигелі талай арыстарымыздың атын ... ... ... ... бар ... ғана ... болады. Елдік бар жерде әділдік салтанат құрады.
Өсетін өркендейтін елдің бәрі де өткен тарихын құрметтеп, асыл перзенттерін ардақтап қадір тұтады.
Халқымыздың асыл ... бірі ... ... және ... қайраткері, қазақ елінің рухани таяныш - тірегі болған, елдің ел ... ... ... аяқ ... жан аямай үлес қосқан, ардақты азаматы Сұлтанбек Қожанов қасиетті Созақ ауданының топрағында, Қарт-Қаратау ... ... туып ... осы ... мол ... ... Қожанов 1894 жылы 10 қыркүйекте дүниеге келді. Ақсүмбені ежелден мекен ... ... ... ... еді. Бұл ... Созақ ауданының Қаратау ұжымдық бірлестігінің Ақсүмбе бөлімшесі болып табылады /28/.
Жас кезінен алғыр, мән –жайды тез ... ... ... ... арабша да хат танып білім алған. Кейбір деректерге ... ол ... төрт ... ... ... ... Өзінің қолымен толтырылған анкетада 1913 жылы үш кластық училищені ... ... ... Онда өте ... оқып, көзге түсті, тіпті мұғалімдердің өзі Сұлтанбекке: «Сенің ... ... ... ... қабілет бар. Сонымен оқуыңды тежеме . Мұнан әрі жалғастыр.» - деп ақыл қосты /29/.
Үш кластық училищені аяқтаған соң, ... ... ... Жас ... бар ... ... болып ауылдағы сауатсыздықты жоюға үлес қосуды ойлаған. Ол ... ... ... жас ұрпаққа дәріс беру –ең құрметті, ең сыйлы, қасиетті жұмыстардың бірі болып табылды. Оған қол ... ... еді. Ол ... ... семинариясына оқуға түседі. ¦лағатты ұстаздардан дәріс алып Карл Маркс, ... ... ... секілді философтар мен үлкен ойшылдар туралы көптеген мағлұматтар алады. ... ... ... революция дүлейін сезінеді. Осы кезеңде қазақ азаматтарының ұлт –азаттық көтерілісінің куәсі болды. Ташкент ... сол ... ... ... ... бас ... ... пікірталастардың ұясы болған кез еді.
Сұлтанбек Қожанов Мұғалімдер семинариясын 1916 жылы жақсы ... ... ... ... ... ... мұғалімдер семинариясын мақтау қағазымен аяқтап келген соң, арнайы жолдамамен Әндіжан уезіндегі орыс-түзем мектебіне мұғалім ... ... Бір жыл ... ол ... ... ... көп ... ұғынады. Халықтың тілін тауып жұмыс істеуді үлкен нәтижеге қол ... деп ... ... ... ауыл ахуалын ондағы өз ұлтының балаларының сауатсыз қалып қалғанын көріп, ... ... ... ... ... ... ... ашуға бірнеше маңызды істернге атсалысады.
жылдың соңы мен 1918 ... ... ... Жас ... ... нығайту ісіне, ол өкметті өз халқының мүддесі үшін пайдалануды мақсат ... Бұл ... ... ... ... ... және мемлекеттік қызметтері басталады. Ташкентте педагогикалық оқу орнында сабақ бере ... ... ... ... қоса атқарды. Халыққа білім беруде қазақ институтын құрып, оның қабырғасында алғашқы 300 мұғалімді даярлап ... ... ... ... ... жұмыс атқарып, қызмет бабында тез шынығып көзге түскен және ... өсіп ... ... ... жылдар болды. Алғашқыда Түркістанға оралып, уездік оқу ... ... ... ... ... съездін басқарып, уезд атқару комиссиясының төрағасы болып сайланды. 1920 жылы БКбП. қатарына өтіп, партиялық жоғары сайлау органдарына сайланады. ... ... ... оны обком (қоғамдық комитет) мүшесі етіп сайлайды. Содан соң ревком ... ... ... ... ... Қожановтың отбасында жұбайы Күләндә, 3 баласы болған. Қызы Зиба, ұлдары Нұрлан және Арыстан. Күләндә Қожанова ... көп ... ... ... ... ... халық арасында жүргізген ағартушылық жұмысы
Жиырмасыншы ғасырдың басында қазақ елінің қоғамдық қалпында, шаруашылығы мен рухани әлемінде бұрын –соңды болмаған ... ... ... ... бой ... ¦шы қиырсыз Ресей империясының өміріндегі аласапыран өзгерістер, отаршылдық саясаттың ойрандары –бәрі-бәрі ... ұзақ ... ... ... бостандық шырқауына деген құлшыныс-құштарлығын оятты. ¦лттық сана сезімінің осы күрт ... ... ... қилы ... ... халқының да тоғыз жолдың торабында тосын құбылыстардың тоғысында тұрғандығы ... ... ... ... қызметтеріне белсене араласа жүріп, өз ойлары мен ... ... ... ... жиі жариялауы -негізінен алғанда 1920-1925 жылдар болып ... /31/. ... төрт ... жыл ішінде Сұлтанбек Қожанов көптеген мақалалар, проблемалық материалдар, публицистикалық ой-талғамдар жариялайды. Оның ... сол ... ... ... ... «Ақ жол», «Жас қайрат», «Еңбекші Қазақ» газеттерінде, «Қызыл ... ... ... ... жатты. «Ақ жолда» жарияланған бір қатар мақалаларының ... ... ... «Аз күн» ... ... ... «Жас буын жаңа жұрт ... жолға түсіңіздер» (№402), «Көп сұмдықтың бірі» (№480), «Міндет ауырлады, шығу керек» (№485), ... мен ... ... ... (№507), «¦лт мәселесі –іс мәселесі» (№424), тағы басқа тақырыптың өзі айтып отырғандай, Сұлтанбек сол кезеңде ұлттың ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... өз ойын ... ... тырысқан /32/.
«Қызыл Қазақстан» журналының 1925 жылғы 2 нөмірінде Сұлтанбектің «Жалаң ұрандардан іске өту керек» ... ... ... ... ... де ащы жазылған. Қазақ еліндегі былықшылық, ру таласы, билік таласына ... ... ... ... екі ... бірінде жастарға сенім артты. Болашақ жастардікі екенін айтты. «Ақ жол», «Қызыл ... «Жас ... ... ... арналған көптеген мақалалары жарияланды. Мысалы «Жас қайраттың» 1925 жылғы қазанның 4-ші нөмірінде «Жастар тәрбиесі еңбек жұртшылығына сүйенсек» ... ... ... Ол жастардың қоғамдағы рөлі, социализм жеңісін баянды етудегі міндеттер төңірегінде пікір білдірді /33/.
-1922 ... ... елді ... ... ашу ... көптеген істер атқарды.
Сұлтанбек Қожанов 1920-1924 жылдар аралығында шығармашылық жұмыстар мен де біршама көбірек айналысты. Ол ... ... ... ... ... жүрген шағында В.И.Лениннің өмірбаянын қазақ тілінде шығарып, жариялады. Сондай-ақ еліміздің бірінші Конституциясында ұлттық елімізде шығарумен ... Ол ... ... сол кезеңдерде «Ақ жол» газетінде ұйымдастырушылық қызметтерді және оған көп құрғатпай ... ... ... проблемалық мақалалар,
өлеңдер, ... ... ... ... ... ... ақын болайын, артымда том-том өлеңдер жинағын қалдырайын, әдебиеттің арғы бергісін ... ... деп ... мақсат қоймағаны айдан анық. Сұлтанбек Қожанов аудармамен де айналысып, 1924 жылы «Ақ жол» газетінің 2 нөмірінде ... ... мен ... ... ... мысалдарын аударып жариялады.
Сұлтанбек ... өз ... ... ... Сол ... ... мәселелеріне ақын ретінде үн қоса білген. Ол сол жылдары «Шынға ұқсаған пікірлер» («Ақ жол» ... , ... ... («Ақ жол» ... «Бұл кім?» ( «Ақ жол» 28.07.1924ж), «Нені айтайын?» («Ақ жол» 3.04.1924ж) тағыда басқа көптеген өлеңдер шығарып, баспасөз беттеріне жариялады ... ... ... ... ... артына көлемі шағын болсада екі бірдей кітапшасын қалдырды. Оның алғашқы баспа жүзін көрген жеке кітапшасы –«Есеп тану құралы» ... ... 1924 жылы ... ... , оның өзі Советтік дәуірдегі алғашқы оқулықтардың бірі ретінде маңызды орын ... ... ... 2-ші бір ... көрген шағын кітапшасы –«Кеңестік Түркістан автономиясының 10-жылдығына» (1929ж.) атты ... ... ... Ол ... жұмыстары барысында халыққа білім беруде қазақ институтын ашып, оның ... ... 300 ... ... ... атсалысты. 1919-1924 жылдары үздіксіз өсіп, тез шынығып ... ... ... ... ... ... ... қашанда халықтың арасында біте қайнаса жүріп, олардың мұң-мұқтажын, сыр-қырын жетік білген азамат болды. Қай кезде болмасын айналасындағыларға қол ұшын ... ... ... ... ... ... мектептер салуға, оларды мұғалім кадрларымен қамтамасыз ету мәселелерінде жан- жақты жолға қойып отырған. 1919 жылдың қараша айынан ... ... ... ... ... ... педагогтық курстарға сабақ берді. Сол жылдары өлкелік партия көмитетінің басшыларына қазақ халқына білім беру институтын ашу ... ... ... ... Ол 1919 жылы Сырдария облысының алты уезінің орталығы болып табылатын –Түркістан қаласына уездік оқу бөліміне қызметке жіберілді. Жұмыс ... ... ... оқу ... ... ... ... бөлді. Білімсіз ел –тәуелсіз ел бола алмайтынын жақсы түсінген ол, ... өсуі мен ... ... көзі - оқу, ... алу ... ... ... халқының қалыптасуына байланысты, қазақ халқына тән материалдық және рухани мәдениеттің сипатты белгілері де орнықты. Халықтың рухани байлығының ... ... ... бірі ... ... ... ... Халықты ағарту ісі арқылы ғана басқа елдерге өзіміздің мәдениетімізді ... ... Бұл ... мәдениетте қазақ халқының ата-бабаларының мәдени қазыналарын қамтыған мәдениеті болды, және ... ... да ... ... ... бірі - ... ... болды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс емес халықтарға білім беру мәселелерімен миссионер ғалым Н.И.Ильминский ... Ол ... ... беру ... өз ... ... ... мәнін ол өзінің бірқатар еңбектерінде баяндаған .
Н.И.Ильминский жүйесінің негізгі ... - орыс емес ... ... және ... діні жөнінен де, тілі жөнінен де орыстармен мүлде қосып жіберу ... ... ол ... таратушы оның жетекші буыны деп сенді. Ғалым миссионердің пікірінше, «... Мектепті жазу мен цифр үйрететін орын деп қарамай, ... ... ... ... ... ... ... деп білу керек болды
... Империялық үкімет мұнымен ғана шектелмей, 1876 жылы мұсылман мектептеріне орыс сыныптарын енгізу ... ... ... тағы бір ... жасады.
Отарлау кезеңінде, әсіресе, ХІХ-ХХ ғасырлар шебінде патшалық өкімет орындары сөз жөнінде ... ... ... ... ... мәлімдей отырып, іс жүзінде орыс-түземдік мектептерінің желісін кеңейтті және басқа шаралар арқылы медреселерде оқитын балалар санын азайтуға қол жеткізді. 1967 жылы ... ... ... ... ашыла бастаған орыс –түземдік аралас мектептердің отаршылдық мүддеден туындайтын түпкі саяси –миссионерлік мақсаты неғұрлым ... ... орыс ... араласып, оқыса соғұрлым орыстандыру саясаты
да жылдамдайды ... ... ... ... ... осы мақсатпен патша өкіметі ... ... ... ... ... барлық іс- ... ... ... ... ... ... тілімен алмастыруға бет ... ... ... ... былай деп еске алады: «1930 жылы Қожанов Ташкенттегі САХИПИ-дің директоры болып тұрғанда қазақ жастарын оқуға көптеп тартқан еді. Сонда кейбіреулер, ... Орта Азия ... ... ... Дыбенко, Қожановты «ұлтшыл» деп айыптағанды» /45/.
Қорыта келіп, ағартушылық салада қызмет істеген Сұлтанбек ... ... ... бағалауға болады. Қазан төңкерілісінен кейін Түркістанның халқын ағартудағы жұмыстар халқымыздың көзін ашып, мәдениетіміздің ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік саяси қызметі
.1 Сұлтанбек Қожановтың Түркістан орталық Атқару Комитетіндегі ... ... ... –Орта Азия мен Қазақстанның көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері. 1920 ... ... ... Ол Орта Азия мен Қазақстанның сол кездегі Сырдария (қазіргі Оңтүстік) мен ... ... ... ... біріктіретін атақты Түркістан Республикасының қайратты басшыларының бірі және Түркістан орталық атқару комитетінің төрағасының орынбасары, Түркістан Компартиясы ... ... бюро ... әр ... ... оқу, ішкі істер халық комиссары болып жұмыс ... ... ... ... жылдары Қазақстан өлкелік Комитетінің екінші хатшысы болып жұмыс істеген, бірақ Қазақстанға Сталиннің ... - ... ... ... ( шын аты –жөні Шая Ицкович болған) келгеннен кейін қуылып, ... ... ... ... ... ... ... Орталық Атқару Комитетінің мүшесі болып қызмет атқарды. Ташкенттегі әр алуан жоғары оқу орындарын ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... ең жігерлісі болған еді /46/.
жылдың қыркүйек айында ол Түркістан қаласында уездік оқу ... ... ... ... Бұл ... өзі де құп ... ... Түркістанда жолға қоятын мәселелер өте көп болып, бұл мәселелер оны ... ... ... еді. ... келе сала ... оқу ... ... оларды білімді маман кадрлармен толықтыруға жан аямай кірісті. 1920 жылдың қыркүйегінде Түркістан ... ... ... ... ... жер ... Халық Комиссариатының басшылығына жібереді. «Жер халықтікі» деді ол. «Ендеше оған шын ... ие ... ... Қазақтың отырықшылыққа үйренетін кезі әлде қашан жетті ... ... ... ... жарқырап көрінді. Советтер мен кеңестерде сөз сөйлеп, ойлы ұсыныстар мен өзгелерден ерекшеленді. Осы кезең ішінде ол ... ... ... ... ... болып сайланды. Түркістан Советтерінің Өлкелік тоғызыншы съезінен соң ТурЦИК-тің президиум мүшесі болды. Қысқа ... ... ... Қожанов жер халық комиссары, сонан соң ішкі істер халық комиссары, одан кейін Түркістан Орталық атқару комитеті төрағасының ... ... ... ... ... ... жермен қамтамасыз ету отырықшылыққа ... ... бір ... ... ішкі ... ... ... жүктелер міндетте ұшаң-теңіз еді.
Түркістан өлкесіндегі тәртіпті орнықтыру, халық жаулары мен ымырасыз күрес жүргізу, адасқандарды жолға салып, көзін ашу ... бір ... ... ... ... ... Қожанов революция көсемі Владимир Ильич Ленинмен жүздесіп, ... ақыл ... ... ... алу ... ие ... қазақтардың бірі еді. РКП (б) –ның оныншы съезіне қатысу Сұлтанбек үшін үлкен сабақ болған еді. Елге зор ... ... Сол ... ... ... Бүкілресейлік тоғызыншы съезі өткізілетін болды да, оған Сұлтанбек тағы да ... ... ... ... ішкі және ... ... туралы Бүкілресейлік Орталық атқару комитеті мен халық Комиссарлары Советтің есебін ... ... Жан ... ... ... ... бойынша пікір –талас пен жарассөз басталды. Жарыссөзге Сұлтанбек Қожановта қатысты.Үзіліс кезінде В.И.Ленин шақырып алып: «Жарайсың қызу қанды қырғыз!» -деді. Сол ... ... те іле ... ... ... ... қырғыздар әлі далада жүр, Владимир Ильич, - дейді,- олар әлі ... ... жоқ, ... ... ... сөз жоқ ... /50/.
Қысқа ғана әңгімелесу кезінде көсем Сұлтанбекке «Сіз енді халық ағарту мәселелерімен айналысуыңыз керек, оған қабілетіңіз жететіні көрініп тұр, ... ... ... жерде түгел сауаттануы тиіс. Біз халықты неғұрлым тезірек сауаттандырсақ, соғұрлым жеңісімізге жетіп, оны баянды ете аламыз» деп келтіреді.
Сұлтанбек Ташкентте ... ... ... ... жж) ... үш ... ерекше көңіл аударғанын тарихи деректер дәлелдейді. Ол жер мәселесі туралы өз ойларын жасырмай, баспасөзде ... ... жер ... ... ой ... ... ... жерді бөліп беру, сол арқылы отырықшылыққа үйрету керектігін ... ... ... -ағарту мәселелерінде назардан тыс қалған жоқ . Туған халқына шын жаны ашыған азамат қысқа мерзім ішінде қазақ ұл-қыздарының сауатын ... ... ... ... ... ... ... арман етті.
Сұлтанбек Қожанов Түркістан Орталық Атқару Комитетінің жанынан ұлт ... ... не ... не ... ... ... керектігіне тоқталды. Сонда олар ұлттар мәселесін, олардың салт-дәстүрін, тілін, мәдениетін зерттеп және оларды үнемі реттеп отыратын еді. Өз ... шын ... ұлы ... ... Қожанов 1923 жылы
-12 маусым да өткен РКП (б) Орталық комитетінің ұлттық ... мен ... ... ... өткізілген төртінші кеңесте тағы да дәлелдеді. Бұл кеңесте де Сұлтанбек Түркістан халқының болашақ тағдары
туралы ерекше алаңдатушылық танытты. Дәл осы ... ... ... ... мына ... хат ... « ... жолдас! Сіз бүгін өте жақсы
айттыңыз. Егер сіз ... ... де ... ... жұмыс істейтін болсаңыз (мен әзірге бұған толық күмәндімін) мен сіздің досыңыз, жолдасыңыз болуға дайынмын И.Сталин» /52/.
Республикамыз ұлттық –территориялық, жағынан ... ... бір ... ... қызметтерде де болған Сұлтанбек Қожанов, 1920-1924 жылдар аралығында Түркістан Советтері мен Түркістан коммунистік партиясының барлық съездеріне РКП (б)-ның Х және ХІІІ ... ... ... қатысты. Осы жылдары ол көптеген партия, совет қайраткерлерін тәрбиелеп шығарды. Кейінірек Орта Азия және ... ... ... ... ... Ғани ... ... Сапарбековтерді өз қолымен оқуға қабылдатып, үлкен өмірге жолдама бергендердің бірі болды. 1924 жылы 10 наурызда ұлттық территориялық межелеу саясатына байланысты ... ... Орта Азия ... ... ... территориялық комиссияның 1924 жылғы 17 тамыздағы пленумында да, Сұлтанбек қазақ халқының мүддесін қорғауға атсалысты. Оның қандай пікірде ... ... ... 1924 ... 18 ... ... ... мақаласынан толық аңғаруға болады. «Біріктіру процестері, - деп жазды ол, - ұлттық территорялық межелеудің маңызын төмендете алмайды, оның ... олар ... ... ... ... ... рөл атқаруға негізделген: келешекте олар Советтік республикалар одағының толыққанды мүшелігіне өтетін болады. Мұның өзі ... ұлт ... ... іс ... ... ... ... /53/.
-1925 жылдары Түркістан советтік республикасы өмір сүруін тоқтатып, Орта Азия ... ... ... ... ... ... ... автономиялық советтік мемлекет болды. Осыған орай қазақ халқының арасынан ең лайық деген азаматтарды ... ... ... 1924 жылдың соңында Сұлтанбек Қожанов РКП (б) қазақ облыстық комитетінің хатшылығына ... Бұл ... ... ... ... ... ... оңтүстік облыстары –Алматы, Талдықорған, Жамбыл, Шымкент, Қызылорда мен Қарақалпақ автономиялы облысы ... ... ... да ... ... ... РКП (б) ... комитетінен қазақ жауапты қызметкерлерінің жікке, топқа, руға бөлінуін батыл жойып, партия қатарына тығыз топтастыру жайлы нұсқау беріледі. Сұлтанбек Қожанов ... ... де, қай ... да ... ... жүзге бөліну сияқты төмен түсінікке үнемі соққы беріп ... Қай ... ... ... ... ірі ... ... жер дауы, жесір дауына дейін араласып көптің ойындағы шешімді айта білді.1925 ... ... ... ... ... (қазіргі Қызылордаға) көшіру жөнінде арнаулы қарар қабылданды. Көшіріп келісімен Қазақ Орталық атқару комитетінің кезектен тыс ... ... ... ... тұрды. Мұнда қаралатын мәселелердің бастысын Сұлтанбектің өзі ұсынды /54/.
жылдың 4 қазанында Қазақстанның бесжылдығын зор мереке ретінде атап ... ... ... ... ... ... жұмыстарды ұйымдастыра жүріп Қызылорданың шетінде Қарауылтөбе маңында үлкен той бәйге өткізді. Бұрынғы бірінші хатшы В.И.Нанейшвили Мәскеуге шақыртылып, оның орнына ... ... Екі ... ... ... ... ... бірі бай-кулактарды кәмпескелеу болды /56/.
Ф.И.Голощекин келісімен, Сұлтанбек Қожанов Мәскеуге ... онда ... ... бойынша дәріс алды, 1927 жылдың аяғында БК(б)П ... ... Орта Азия ... ... ... Сұлтанбек Қожановтың Қазақстан республикасындағы мемлекеттік қызметі
Қоғамдық өмірдің саяси ... де, ... де, ... де, ... де ... ... тағдырына өзінің себебін тигізген қайраткеріміздің бірі –Сұлтанбек Қожанов. Сұлтанбек Қожановтың ... жүйе ... ... ... болсақ, оның саяси санытың жоғарысында тұрсада адамгершілік қасиетін ұмытпай, өз халқының тағдыры үшін ел буына күрескенін ... ... 22 ... ... ... ... бөлімінің мәжілісі болды. Бұл мәжілісте ТүрОАК-і, ТүрХКК-нің Қазақстандағы өкілі Иса Тоқтабаев ... ... ... Осы ... ... қабылдаған қаулыда Жетісу мен Сырдария облыстарын қосуды кешіктіре тұру керектігінің мынадай себептері көрсетілген еді.
) ... жер ... ... дейін апару керектігі;
) Қазақстанның астанасын Орынбордан көшіру керектігі;
) Қазақстанда кеңес жұмысына жергілікті ... ... ... ... ... ... керектігі.
Бірақ бұл талаптардың орындалмауы, аяғына дейін жүзеге аспауы 1924 жылғы Орта Азия республикаларының ұлттық-территориялық ... ... ... ... ... ... жиналысында да мәселе Сұлтанбек Қожановтың пайдасына шешілмеді, себебі, «Казкрайкомның хатшысы жолдас Сұлтанбек ... ... ... ... ... мәселесі бойынша Сәдуақасов мәселені тек Орталық комитеттің қарауына қою ... ал ... ... ... ... үш бөлімі бойынша Голощекиннің келуін күтуі және Қожановтың жазба түрде хатын қарастыру ... ... ... осы ... ... арасында шертілсе басқаша болар ма еді деген үміт те туады. Өзінің «Қазақ интеллегенциясынан құтылу» шарасын бастаған Голощекин ... ... ... бойынша Орталыққа шақыртқызады. Голощекин Орталық Комитетінің алдында Қазақ Өлкелік Комитеті хатшылары құрамын өзгерту, өзінің көмекшілері етіп Ежов пен ... ... ... ... ... босатып, ОК РК /б/ П-ның қол астына жіберуі туралы шешімнің көшірмесін Қазкрайкомның бюросының ... ... ... ... /60/. ... ... мінездеме беріп, оның бюроның мәжілісінде қарастыруды ... ... 1925 ... 25 ... ... ... ... деген: «Жолдас Қожанов Орта Азия мен Қазақстандағы ... ... ең ірі ... бірі ... ... ... уақытта жауапты қызметтерде болғын, ақырғы кезде Қазкрайкомның РК /б/ П-ның жауапты хатшысы қызметін ... ... ... ... ... ... мүмкіншілік жоқ екенін түсінгеннен кейін, Қазкрайком бюросының 1925 жылы 19 ... ... ... бюро ... ... осында жеке басының жұмыстарымен қала тұруын сұраған өтінішінде: 1) Бюроның мәжілістерінде хатшы ... ... бюро ... ... қатысуын; 2) Өзінің Қазақстан Республикасында керек болатындығына сеніп, орталықтан ертерек қайтаруын сарауын өтінгені; 3) ... өзін Ү-ші ... ... съезге делегат етіп тізімге ендіруін сұрауы оған дәлел /62/. және бір айта кететін жағдай бюро ... оның ... ... ... ... ... ... қарастыруға мүмкіншілігін жоқтығының, Қожановқа Орталықтың қарамағына жолдануы туралы шешімі көп ... ... /63/. ... ... ... енді ... хатшысы емес екенін біле тұра халқының қамын ойлаған Сұлтанбек ... сол ... ... ... ... шет аймақтарында жүріп жатқан жергілікті халықпен кіші ұлттар арасындағы шикіліктерді тоқтату ... ... ойын ... алдына қойып қандай шара қолдану керек екенін айта кеткен. Осылайша халқымыздың қоғамдық-саяси қызметкері Сұлтанбек Қожанов ... рет ... ... ... ... рет 1925 ... 25 қазанында бюро мүшесі ретінде қатынасыпты /64/.
1931 жылы наурызда ол қайтадан ... ... ... БК (б) П ... ... ол 1932 жылы мамырдан бастап «Союз за готхлопок» меңгерушісінің орынбасары, тамызда орталық бақылау комиссиясы техникалық дақылдар тобы ... ... ал 1934 жылы ... ... ... ... ... бақылаушысы болып жұмыс істеді.
Қазіргі уақытта бұл айтылғанның бәрінің ... ... ... отыр. Біздің заманымыздың осындай қуғынға ұшыраған ірі саяси қайраткерлеріміз бен зиялыларымыздың бағыттарын ... ... ... біздің болашаққа зор үмітпен қарауымызды талап етеді.
88

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы42 бет
"Ұлан" шаруа қожалығы17 бет
«ағынды суларды аэрациялау»8 бет
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
Ауыз су, өндірістік сулар11 бет
Африканың ішкі сулары16 бет
Ағызынды суларды тазалау әдістері4 бет
Ағынды сулар5 бет
Ағынды сулар туралы13 бет
Ағынды суларды алдын ала тазарту11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь