Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8

1 Ш. Құдайбердіұлының «Әділ . Мария» романының зерттелуі ... ... ..11

2 Ш. Құдайбердіұлының «Әділ . Мария» романындағы басты
кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25

3 Жазушының көркем шығарма жасаудағы тілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41

4 4 Шәкәрім шығармаларын орта мектепте меңгерту әдістемесі ... ... ..62

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...78
Зерттеу жұмысына сипаттама. Әдебиеттер тоғысындағы жаһандану үрдісіне бағыт бұрған заманда ұлтымыздың рухани өресін биіктеткен жазушылардың қалдырған мұрасына қайта үңілу, оның тағылымдық мәнін қайта зерделеу – заман тудырып отырған қажеттілік. Шәкәрім Құдайбердіұлының әдеби мұрасының түп қазығы – «ақ жүрек», «таза ақыл», «адал еңбек» иесі түзу адамды қалыптастыру, сол арқылы қоғамды түзеу. Ар ілімін адамдық сапаның алдына шығарып бүкіл поэзиялық туындыларына өзек еткен Шәкәрім тағылымы бүгінгі күн үшін де аса қажетті әрі көкейкесті мәселе болып отыр. Ұлы Абайдың ізбасары бола отырып, ұстазы жеткен деңгейде қалып қоймай өзгеше өрнек тауып, қайталанбас қолтаңба қалдыруының өзі – Шәкәрім Құдайбердіұлының ұлылығын айғақтайтын басты белгі болып табылады. Жаратылысқа деген сенім мен сүйіспеншілікті махаббат пен мейірімнің, жақсылықтың көзі ретінде бағалау арқылы қалың жұртын өмірді сүюге, адамды аялауға үндеген.
Диплом жұмысында Шәкәрім Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романының зерттелуіне, романдағы басты кейіпкерлер бейнесінің жасалуына, жазушының тілі, стилі шеберлігіне сипаттама беріледі.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ш.Құдайбердіұлы жетпіс үш жасына дейін өзінің көп жылдар бойы қаламгерлік тұғырында қазақ әдебиетіне қалтқысыз қызмет етті десе болады. Ақын әдебиетіміздің көп жанрына еңбек сіңірді. Қазақ романдарын бүгінгі жеткен биігін сөз еткенде, Ш.Құдайбердіұлынсыз елестету мүмкін емес. Әсіресе, ақынның «Әділ-Мария» тақырыбына қалам тербеген және дастандары жайында жазған, бүгінгі замандас өмірін бейнелеген туындылары – әдебиетіміздің қымбат қазынасына қосылған елеулі үлес болып табылып, жазушының әдебиеттегі орнын одан сайын биіктете түседі.
Ол – қазақ әдебиетінің аса талантты қаламгері, әдеби тіліміздің дамуына, кемелденуіне ерекше үлес қосқан жазушы. Оның қаламынан қазақтың көптеген поэмалары, дастандары, өлеңдері, мақалалары қайта жаңғырып, құлпырып шықты. Кен іздеген барлаушы секілді Шәкәрім халық тілінің тереңде жатқан неше алуан қазынасын таба білді. Ол әдебиетімізге сөз қолданудың сан салалы үйлесімді үлгілерін әкелді. Шәкәрімнің әрбір шығармасынан маңызды оқиғалар, қызғылықты характерлер ғана табылып қоймай, тіліміздің жаңа қырлары, мол мүмкіншіліктері таныла түседі.
Қаламгердің «Әділ-Мария» романындағы күрделі тақырыптарды дүниетанымдық тұрғыдан көркем бейнелеу үлгісін ғылыми саралау – бүгінгі қазақ романдарынан бастау көздерін анықтауға негіз болады. «Әділ-Мария» романы қазақтың ғана емес, жалпы адамзаттық ақыл-ой дүниесімен астасып жататындығымен құнды болып келеді. Шәкәрім Құдайбердіұлының көп қырлы шығармашылығы тақырыптық мазмұны, көркемдік болмысы алуан түрлі, әрі
1. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрімнің шығармашылық әлемі. //Шәкәрімтану мәселелері. 3-том. –Алматы: Раритет, 2007 ж.
2. Майтанов Б. Әділ-Мария. // Шәкәрімтану мәселелері. 2-том. –Алматы: Раритет, 2007 ж.
3. Әйтімов М. Шәкәрімнің «Әділ Мариясы» және қазіргі қазақ романдары потикасындағы сабақтастық. //Шәкәрім әлемі: таным мен тағлым. Ш.Құдайбердіұлының 150 жылдығына арналған халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияның материалдары. –Алматы, 2008 ж.
4. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. –Алматы: Қазақ университеті, 1992 ж.
5. Елеукенов Ш. Әдебиет – тәуелсіздік қаруы. -Алматы: Баспалар үйі, 2009 ж.
6. Ахметов З. Асыл сөз арнасы. –Алматы: Жазушы, 1998 ж.
7. Ізтілеуова С. Шәкәрімнің сырлы сөзі. –Алматы: Арыс, 2004 ж.
8.Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім әлемі. –Алматы: Раритет, 2008 ж.
9. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Санат, 2002 ж.
10. Ш. Құдайбердиев шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1998 ж.
11. Майтанов Б. Қазақ романы және психологиялық талдау. –Алматы: Санат, 1996 ж.
12. Бисенғалиев З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. –Алматы: Мектеп, 1998 ж.
13. Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. –Алматы: Жазушы, 1989 ж.
14. Сыздықова Р. Қазақ тарихи романы. –Алматы: ҚР-Дәулет, 1996 ж.
15. Қирабаев С. Шындық және шығарма. –Алматы: Жалын, 1981ж.
16. Жұмалиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы: Мектеп,1967 ж.
17. Мұхаметханов Қ. Ақын Шәкәрім Құдайбердіұлы. Семей таңы, 1988 ж.
18. Мағауин М. Ғасылар бедері. –Алматы. Жазушы, 1991 ж.
19. Мұхаметханов Қ. Шәкәрім //Бес арыс. –Алматы: Жалын, 1992 ж.
20. Бердібаев Р. Роман және заман. –Алматы, 1965 ж.
22. Әбдіғазиұлы Б. Шәкәрім шығармашылығының дәстүрлік және көркемдік негіздері. – Алматы: 2000 ж.
23. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті (Қазан төңкерісіне дейінгі дәуір). –Алматы: Жалын, 1994 ж.
24. Мұхаметханов Қ. Шәкәрім // Бес арыс. –Алматы: Жалын, 1992 ж.
25. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. –Алматы: Қазақ уневерситеті, 2-кітап, 2002 ж.
26. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. –Алматы: Қазығұрт, 2007 ж.
27. Күмісбаев Ө. Шәкәрімнің Хафизеден алған аудармалары. //Жұлдыз журналы, 7 шілде 2008 ж.
28. Ізтілеуов Т. Таңдамалы шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1972 ж.
29. Дайрабай Т. Сырдың сырлы сыры. – Алматы: Арыс, 2005 ж.
30. Күмісбаев Ө. Шәкәрім, Мағжан және Мүсілім Базарбаев // Президент және халық. – 2007. 18-мамыр.
31.Мұхаметханов Қ. Шәкәрім (өмірі мен творчествосы жайында) // Қазақ әдебиеті, 1988. 15-сәуір.
32. Әуезов М., Аймауытов Ж. Абайдан соңғы ақындар // Абай, 1993. №5. Б. 45-52.
33. Базарбаев М. Көрікті ойдан – көркем сөз. Алматы: Рауан, 1994. – 367 б.
34. Орда Г. Шәкәрімтанудың негізін салушы // Шәкәрім әлемі, 2006. №3. Б. 49-53.
35. Дуйсенбаев Ы. Худайбердиев Шакарим. В кн.: Краткая литературная энциклопедия. –Москва, 1975 г.
36. Шәкәрім шежіресі // Қазақ әдебиеті. – 1989. 14 шілде Б. 10-11.
37. Елеукенов Ш. Қайтып оралған қазына. Шәкәрім ақынның өмірі мен творчествосы жайында» // Социалистік Қазақстан. – 1988. 14 сәуір.
38. Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығын әдебиет сабағында оқытудың өзектілігі // «Шәкәрім шығармашылығы қазақ және әлем мәдениеті контексінде» Ш.Құдайбердіұлының 150 жылдық мерейтойына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.– Семей: І том. 2008. – Б. 48-50.
39. Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармаларын сыныптан тыс оқыту // «Педагогикалық білім Қазақстанның интеллектуалдық және инновациялдық ресурсы» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. –Семей: 2009. Т.22. – Б. 14-15
        
        Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер
бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте ... Ш. ... ... - ... романының зерттелуі..........11
2 Ш. Құдайбердіұлының «Әділ - Мария» романындағы басты
кейіпкерлер ... ... ... ... шығарма ... 4 ... ... орта ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бұрған заманда ұлтымыздың рухани өресін биіктеткен ... ... ... ... оның ... ... қайта зерделеу –
заман тудырып отырған қажеттілік. Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ... ... – «ақ ... ... ... «адал еңбек» иесі түзу адамды
қалыптастыру, сол арқылы қоғамды түзеу. Ар ілімін адамдық ... ... ... ... ... өзек ... Шәкәрім тағылымы бүгінгі
күн үшін де аса ... әрі ... ... ... ... Ұлы ... бола отырып, ұстазы жеткен деңгейде қалып қоймай ... ... ... қолтаңба қалдыруының өзі – ... ... ... ... белгі болып табылады. Жаратылысқа деген сенім
мен сүйіспеншілікті ... пен ... ... көзі ... ... ... ... өмірді сүюге, адамды аялауға үндеген.
Диплом жұмысында Шәкәрім Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» ... ... ... ... бейнесінің жасалуына, жазушының
тілі, стилі шеберлігіне сипаттама беріледі.
Зерттеу ... ... ... ... үш ... дейін
өзінің көп жылдар бойы қаламгерлік тұғырында ... ... ... етті десе ... Ақын ... көп ... ... сіңірді.
Қазақ романдарын бүгінгі жеткен биігін сөз ... ... ... ... ... ақынның «Әділ-Мария» тақырыбына қалам
тербеген және дастандары жайында жазған, бүгінгі замандас өмірін ...... ... ... ... елеулі үлес болып
табылып, жазушының әдебиеттегі орнын одан сайын ... ...... ... аса ... ... ... тіліміздің
дамуына, кемелденуіне ерекше үлес қосқан жазушы. Оның қаламынан қазақтың
көптеген ... ... ... ... қайта жаңғырып,
құлпырып шықты. Кен іздеген барлаушы секілді Шәкәрім халық тілінің тереңде
жатқан неше алуан қазынасын таба ... Ол ... сөз ... сан
салалы үйлесімді үлгілерін әкелді. Шәкәрімнің әрбір шығармасынан маңызды
оқиғалар, қызғылықты ... ғана ... ... тіліміздің жаңа
қырлары, мол мүмкіншіліктері таныла түседі.
Қаламгердің «Әділ-Мария» романындағы күрделі тақырыптарды дүниетанымдық
тұрғыдан көркем бейнелеу үлгісін ... ...... ... ... ... анықтауға негіз болады. «Әділ-Мария» романы
қазақтың ғана емес, жалпы ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлының көп қырлы
шығармашылығы тақырыптық мазмұны, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі өмірге, трагедияға
толы заманда ғана емес оған дейін де, ... күні де, ... үшін ... ... болып келді. Ақын қалам тербеген аса елеулі ... ... ... ... ойшылдықпен көркемделіп, философиялық және
терең әлеуметтік мазмұнға ие болады.
Шәкәрім Құдайбердіұлының прозалық шығарма ... ... ашу – ... жұмысының басты міндеті ... ... ... табиғат, заманды тұтастыра көрсетіп, көркем тілмен толымды
образ жасауы диплом жұмысының негізгі өзегіне айналды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ғылым салалары тарапынан зерттеліп, соңғы ... ... ... ... ... біршама жетістіктерге жетіп, қалыптаса ... ... ... ... мен оның қалдырған мұраларының сан
салалы сипаты әр түрлі ғылым өкілдерінің назарын аудартып, тың ... ... ... ... ... ... философиялық тарихи дерек көздері мен ағартушылық-
педагогикалық көзқарастарының жүйесін кешенді түрде зерттеудің, енді ... ... ... ... ... қажеттілік.
Сондықтан қазіргі кезеңде Шәкәрім шығармашылығын белсенді зерттеумен
әдебиетшілермен қоса, философтар, тарихшылар, педагогика және ... ... ... 1975 жылы ... ... литературная ... ... ... атты ... ... 1978 жылы М.Мағауин «Поэты
Казахстана» деген жинақта ақынның бірсыпыра өлеңдерін жариялады.
Зерттеу жұмысының болжамы. Егер, Шәкәрім ... ... ... кейіпкерлер бейнесі психологиялық тұрғыда өз дәрежесінде
берілсе, онда Шәкәрім зерттеулеріне қосылған мол үлес болар еді.
Зерттеудің ... мен ... ... ... «Әділ-
Мария» романының ерекшеліктерін ашу үшін оның дүниетанымына ... ... ... ... ... сол ... қазақтың болмысын
келтіру болып табылады. «Әділ-Мария» романы мәңгілік ...... ... бітімі мен терең сезімі, ... ... ... пайдалана білген қаламгерлік ерекшеліктерін саралау арқылы
белгілі тақырыпты толғаудағы ... ... ... Ақын ... ... мәселесінің мәні жеке ... ... ... ... адам мен ... ... ... табиғатымен бірлікте
алынуы арқылы өмірдің түпкі ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтің өзекті тақырыптарын саралау арқылы
негізгі өзекті мәселелерді қозғайды.
«Әділ-Мария» романында табиғаттың болмысының айқын белгісі ретінде адам
мен тылсымның арақатынасына ... сол ... ... ... ... ... тақырыптары әсерінен махаббат ұғымының да аясы кеңіп, ол
адамзатты, жалпы өмірді сүю ұғымына ұласатындығы дәйектеледі.
Зерттеу ... ... ... ...... ... ... сезімдерінің мән-мазмұнының тереңдеп, ... ... ... ... Махаббат құдіретін адам жанын
ізгілікке, мейірімге толтырып, сол арқылы оның ... ... әсер ... ... ... ... ақын бұл идеяларын да таныта бастады.
Ғылыми жұмыстың теориялық және ... ... ... ... және ... негізі ретінде қазақ әдебиеттанушылары
ғалымдары ұсынған ғылыми еңбектер қолдандым. Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... біз ... ... ... Б.Майтанов, Б.Әбдіғазиұлы, Ш.Сәтбаева, С.Істілеува,
Ә.Мұратов, З.Бисенғали, Қ.Мұхаметханов, М.Әуезов, Шалабаев, ... ... т.б ... мен ... ... бағыт-
бағдар ретінде пайдаландым.
Зерттеудің нысаны. Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ...... ... ... терең ойшылдығын,
сыншылдығы мен шыншылдығының табиғатын көрсету ... ... ... көзі ... ... ... ... жарық көрген
шығармаларының жинақтары, ... ... ... ... ... ... Республика кітапханалары қорларында
сақталған Шәкәрім шығармаларының ... ... ... оның
туыстарының жеке иелігінен алынған түрлі қолжазбалар, ... ... ... ... ... нысаны ретінде Ш. Құдайбердіұлының
шығармалары (1988), «Шәкәрімтану мәселелері» екінші, ... том ... ... әлемі» (2008) және тағы басқа зерттеулер ... ... ... көрген ғылыми мақалалар пайдаланылды.
Зерттеудің әдістері. Әдебиеттану ғылымына тән кешенділік, ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдері басшылыққа алынды. Сонымен қатар, ... ... ... ... романның табиғатын, эпика
жанрлары, дастан, поэмалардың ... ... ... ... еңбектер дипломдық жұмысымыздың негізгі
методологиялық әрі ... ... ... қарастырылады.
Жұмыстың құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, төрт бөлім, қорытынды
мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 Шәкәрім ... ... ... зерттелуі
XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген Шәкәрім
Құдайбердіұлы ақын, прозаик, аудармашы, философ, тарихшы ретінде артына мол
көркем мұра ... ... ... ғылымында ғана емес, тұтастай ұлт
өмірінде ерекше қуанышқа айналған, Абайдан кейінгі көрнекті ақын. ... ... ... ... Абай ... ... ... 1858 жылы, 11 шілде күні дүниеге келді. Шәкәрім ... мол ... ... ... ... ... ақын өмірі
мен шығармаларына қатысты ... ... мен ... ... аса ... ... жылдары мен күндерін тауда жалғыз өткізіп жүрген жетпіс
үштегі Шәкәрім 1931 жылдың 2 қазанында ... ... ... ... асыл адам қаза тапты. Қаныпезерлер оның ... ... ... ... ... ... ... Оған ұзақ жылдар бойы буржуазиялық
ұлтшыл “Алаш” партиясының қызметіне, Совет өкіметін орнатуға ...... ... ... бар делінген кінә тағылды, атын
айтуға тиым салынды.
Ақынның 1911 жылы тұңғыш кітабы «Түрік, ... ... һәм ... ... ... ... бірқатар туындалары 1912 жылы ... ... ... жаза яки кез ... іс», ... ... ... «Еңлік-Кебек» поэмалары жарыққа шықты. Орыс ақыны А.Пушкиннен
аударған ... ... (1924 жыл), ... ... (1936 ... майданы» журналында жарияланды. «Ләйлі-Мәжүн» дастаны «Шолпан»
журналына басылып, кейінірек С.Сейфуллин басшылығымен жеке ... ... ... шығармашылығының қаншалықты қатаң қыспақты, шытырман
шектеулерді бастан кешіргенімен ақынның ойлы да ... жыр ... ... бойына мол дарытқан поэмалары, өзге де өрлі ... ... ... жоқ. ... ... ... ... уақытында
шығармашылық жолында, әдебиеттің барлық жанрларында қалам ... ... ... ... ұлы ... ... ... дарытқан,
өнеге үйренген, талантты шәкірттерінің алдыңғы қатарында болды. Қай жанрда,
қай ... ... ... да Шәкәрім өз туындысына таңғы шықтай
мөлдіреген ... пен ... ... ой ... ... ... зерттелуі халқымыздың сонау тарих тереңінен бүгінге
жалғасып келе ... аса бай ... ... ... ... ... ... бір саласы боларына дау жоқ.
Алғаш рет Шәкәрім шығармашылғын ғылыми тұрғыдан негіздеген ... ... ... жарық көрді. Шәкәрім мұрасына жан-
жақты монографиялық деңгейде тұңғыш рет талдау ... баға ... ... ... ... ... ... Б.Әбдіғазиевтің
кітаптары шықты [8.13-б.]. Шәкәрім сынды сан қырлы талант иесінің ... ... ... ... ... мен ... көркемдік
таным және уақыт сабақтастығы тұрғысынан тұңғыш рет ... ... ... ... айту, зерттеу бүгін ғана
басталған іс емес. Шәкәрімнің ... мен ... ... ... ... ... ... соңғы жиырма жылдың көлемінде, қазақ
әдебиеттану ғылымындағы тың серпілістің бір ... ... ... сырларына үңілуге, оның көркемдік табиғатын ғылыми негіздеуге бағыт
алды. ... ... ұлы ... бірі ... ... сюжет алмасу дәстүрінің өзіндік ерекшеліктеріне талдау жасады
[8.15-б.].
Көркемдік әдіс – ... ... ... әрі ... ... ... даму ... көркемдік таным арналары әдіс
мәселесімен тығыз ұштасады. Өткен күн мұраларын бүгінгі күн биігінен қайта
таразылаған тұста ... ... ... ... пен ағымдар мәселелері жан-
жақты талқылауды, терең зерттеуді қажет етеді.
Шәкәрімнің прозалық шығармалары, жазушының ... ... ... ... ... ... оның ... прозаға барар жолдағы игі
талпыныстары іспетті болған «Түрік, ... ... һәм ... ... ... «Мұсылмандық шарты» сипатындағы трактат шығармаларына ... ... ... ... ... ... аударма саласындағы еңбектері,
шығыс әдебиетінің үлгісіндегі ... ... ... ... ... ... табылатын «Ләйлә-Мәнжүн» дастаны.
А.Пушкиннің «Дубровский», ... атты ... ... ... ... дәстүрлі аударма ауқымына сия бермейтін
көркемдік ізденістер нәзирашылдықтың нысандары арқылы талданды. ... ... ... ... мұра ... ... ... туралы» (1879
ж.), «Кәрілік туралы» (1879 ж.), «Жастарға» (1879 ж.), «Жаз ... ... «Шын ... (1881 ж.), «Ашу мен ... ... мен ... «Анық пен
танық», «Ер қоспақ пен сөз сөйлемек», «Махаббат пен құмарлық», «Дүние мен
өмір», «Мақтау мен ... ... мен ... ... ... ... ... «Қалқаман-Мамыр» поэмасы, «Еңлік-Кебек» поэмасы,
«Нартайлақ пен ... ... ... ... ... ... жылы ... шықты.
«Көрініске шоқынған», «Кел, аяқшы қымыз құй», «Ей, жарымыз, ай нұры»,
«Тұр, аяқшы, бер қымыз», «Көңіл жібі ... ... ерге ... ... досыңның», «Кешегі басшы піріміз» – өлеңдері ... ... ... ... мұрасын насихаттау жағы, шығармаларын орыс және басқа шет тілдерге
аудару маңызды іс екені талассыз. Қаламгердің ... ... ... өз ... ... ... ... игілігіне аса беруіне үлес
қосу – әрбір зерттеушіге ортақ міндет болып табылады.
Шәкәрімнің прозалары мен қара сөздері ... ... «Мен ... ... ... (1930 ж.), «Шын ... айнасы» (1918 ж.), «Мәнді
сөздер». Ал, ... ... ... ... жылы ... Бұл ... кемеліне келген, мол тәжірибе жиған
шағы. Алайда түрлі ... ... және ... мәселерге
байланысты. Бұл романның қолжазбасымен қаламгер алаңсыз айналыса алған жоқ.
«Әділ мен Мария» романы ХХ ... ... ... ... игі
көремдік ізденістерді таныта алатын романдардың бірі. ... ... ... ... ... пафосты қаламгер ... ... ... ... ... ақынның лирикалық
туындыларында, поэмаларында қойылған, ... ... ... ... проблемаларымен, ой-туындыларымен үндес,
сәйкес, тамырлас. Шығармада қазақ ауылының 1910 жылдардағы өмірі ... ... ... роман кезіндегі қоғамдық ой-пікірде жиі
көтеріліп тұрған бас бостандығына ұмтылыс, әйел теңдігі ... ... ... шығарма.
«Әділ-Марияны» жазған Шәкәрім туылған ғасырдың жиырмасыншы жылдарында
айқын және ажарлы, ... ... ... ... Мұхтар Әуезов
әңгімелері, Мағжан Жұмабаевтың, Жүсіпбек Аймауытовтың туындыларымен таныс
болуы мүмкін ... ... ... өлең ... асып-таса байқалған
ақын қара сөз алқабында да өз бедерімен, артық айшықтарсыз, қарапайым әрі
шынайы қасиетімен ... ... ... ... ... мен орны, қатысқан адамдар аталады.
Қаламгердің ... ... ... ... ... ... алайда
замана, уақыт тілін түсіне алған Шәкәрім Құдайбердіұлының өз ... ой ... де аз ... ... ... ХХ ... жаңаша қарқын алғанын атап
өтеді. Т. Кәкішұлы ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... тамсандырып келе жатқан көркемдік амал – романтикалық
суреттеу тәсілі» ... ашық ... ... ... көркемдік әлемі мәселесі оның даму жолын
қарастыру қажеттілігінен туындайды. Осы тұрғыдан көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... аса ... Сонымен қатар қазақ
прозасының қалыптасуы мен дамуына ықпал еткен романтизм табиғатын, ... ... ... ... ... сипатын жүйелі зерттеу
тақырыптың өзектілігін айқындайды.
Ш.Құдайбердіұлының қалдырған мол мұрасының ... ... ... ... жанрлық молдығы, көркемдік әсерлілігі, стильдік
өзгешіліктері, тілдік шеберлігі де, толып жатқан сыр ... сан ... ... зерттелетін кез енді туды. Шәкәрім Құдайбердіұлы қалдырған
мұра идеялық ... ... ... ... ... ... мен ХХ ... басындағы қазақ әдебиет тарихынан үлкен орын алды.
Бүгінде халық қазынасына айалып ... бұл мұра ... ... оның ... және адамгершілік идеяларын, мақсат мұраттарын
бекітуге қызмет ететіні хақ. Шәкәрім ... ... ... өзгерегі «Шәкәрім» атты тұңғыш энциклопедияда (2008ж) ... ... ... ұлттық эпикалық категориялар жүйесі мейлінше
кеңейтілген. 2008 жылы ... ... ... Абай ... ... «Қажыма, айым, қажыма», «Өкінішті ғұмыр», «Үзілмеген үміт» ... ... ... жарыққа шықты. Бұл жарияланған Шәкәрімнің өз
туындыларынан және ақын ... ... ... тұрады.
Ақынның көп жылдар бойы ардақты есімі, мол ... ... ... оң ... ... ХХ ... соңында ғана ақталған
Шәкәрімді алаштың басқа да алыптарымен бірге халқымыз айрықша қуанышпен
қарсы ... күні ... көз ... ... ең ... ... ақын
Абайдың ақындық мектебінің ірі өкілі ретінде ол өзі нәр ... ... қана ... жоқ, оны ... ... дамытты. Оның философиялық
лирикасы, эпикалық шығармалары, прозасы қазіргі әдебиеттану ... ... ... ... Заки ... ... ... – қазақ әдебиетінің классигі”
деген терең ... ... ... ... ... бай, көп ... жанрлық түрлері жағынан да сан алуан. Ақынның “Еңлік-Кебек”,
“Қалқаман-Мамыр” дастандарынан ... ... ... ... сан ... сөз ... бай ... бейнелеу тәсілдерін еркін
игергенін айқын аңғарсақ, фәлсапалық лирикасынан өте күрделі ... ... ... ... ... ... ... тәнті
боламыз. Шәкәрімнің ақындық жаңашылдығы тыңнан ... өлең ... ... ... әндерінен, үздік композиторлық дарынынан
да анық танылады. Бұл жағынан алғанда, Шәкәрім қазақ әдебиетінде ғана емес,
дүниежүзі әдебиетінде ... деп айта ... – деп алып ... ... ... ... ... еді.
Академик Заки Ахметов романтизмнің әдеби бағыт ретінде, әрі көркемдік
әдіс мағынасында қолданылатынын атап өтеді. Ғалым романтизмге тән ... ХХ ... жаңа ... ... дами түскенін және романтизмнің
«негізгі принциптері көркем өнердің табиғатына сай ... ... да ... ... ... [4.289-б.]. Романтикалық бейнелеу
тәсіліне тән негізгі ұстанымдар (романтикалық ... ... леп, ... ... қиялшылдық, қоғамға сын көзімен қарау,
болмысқа наразылық білдіру) нақтылы тарихи дәуірдің шеңберінен тыс ... ... Заки ... ... ... атты жаңа ... тұжырымын теориялық негізге ала отырып:
«Шәкәрімнің қара сөз ... ... ... ол ... реалистік психологиялық прозаны қалыптастырып, дамытуға
аянбай күш ... атап ... ... ... атты ... роман» деп сипаттаған шығармасынан, сондағы сан түрлі адамдардың
іс-әрекеттерін, көңіл-күйін, мінезін ... ... ... ... ... тәсілімен жан бітіргендей етіп суреттерінен
анық байқаймыз. Шыңғыстау бауырында, ... ... ... жай-жағдай,
оқиғаларды біліп, сезіне алатындай әсер ... да, ... ... ... сарын күшейе түседі» [3.223-б.].
Әдебиеттанушы-ғалым Б.Майтановтың «Әділ-Мария» ... ... ... де осы ... ... және әлемдік әдеби үдеріс
сабақтастығына негізделген жаңашылдығын дәйектейді:
«Көркемдік баяндау құрылымы ... ... екі ... ... ... Бірі – компазициялық жүйедегі пейзаж қызметінің
ауқымы болса, екінші – диалог формасын пьеса ... алу. ... ... рәсімінен, кейбір мінездер сырынан мол хабар болса, табиғат дидары
жазушының көкейкесті эмоционалдық әсері мен жан толғаныстарын қоса ... ... ... ... ... ... ... кескіні
шығарманы мекен-жай ұғымының басты қызметін атқаруға тиіс екенін түсінеміз»
[3.227-б.] – дейді.
Халқының азаттығын аңсаған классик ... әр ... оның ... ... ... ... тауып отырады. Шәкәрім ойшыл ... ғана ... ... ... ... ... эпик ақын. Оның эпикалық
шығармаларында халық өмірінің табиғаты мол ... ... ... ... ... ... ... ондағы тарихилық мәселесі өзінің
тереңдігімен өзгешеленеді.
Жазушының “Әділ-Мария” романы, басқа да көптеген ... ... ... оның ... ... шығармашылығының тынысы кең
екенін көрсетеді. ХХ ... ... ... романдарда Шәкәрімнің
даралық стилі айқын көрініс тапқан. Шәкәрімнің «Үш анық» ... ... ... ... Ақын осы еңбегінде: «Адам ақиқатты бас
көзімен көрмейді, ақыл көзімен көреді....» – деп ... ... ... ... ... ... ... тұрған құнды мұра
болса, ал ұлт тарихын тереңнен қозғаған ... ... һәм ... жөні өз ... бір ... ... қазақ тарихы ғылымының
алдында тұрған үш өзекті мәселеге көңіл ... Олар – ... ... ... ... ... ... құрылу тарихы және тұтас
түркілер тарихы болып ... ... ... атты ... ... ғылыми жинақ
өзінің ғылыми айналымдағы өмірін бастап кетті. Бүгінгі таңда ақынның ... ... ... ... Бұл жинақтың ғылыми құндылығы ... ... ... ... тіл ... тағы басқа көптеген
гуманитарлық бағыттағы жазылған ... ... ... ... Көрнекті ғалымдардың зерттеулері мен әр ... ... ... ... бар ... да берілген.
Соның бірі Шәкәрімді ақтау комиссиясының төрағасы болған академик
Жабайхан Әбділдиннің ... ... ... деп ... естелік
мақаласы жариялылық өрістей түскенімен сол жылдардың өзінде ... ... ... осы ... республика Министрлер Кеңесінің
Төрағасы ... ... ... ... ... сол ... ... ерекше күш салғаны осы естелікте аталып көрсетілген.
Сериялық жинақтың алтыншы томы Шейх ... қажы ... ... ислам мәдениеті” деген мақаласымен ашылған. Шәкәрімнің осы саладағы
терең ... мен ... өте ... ... рет ... және ... ... Ғарифолла Есім Шәкәрімнің ... ... ... ... ... да осы ... ... жинақта көрініс тапқан.
Жалпы, сериялық ғылыми жинақтың методологиялық ұстанымында шәкәрімтану
саласын кезеңдеу үрдісі де ... ... ... ... ... көзі ... жарық көрген мақалалар. Олар — Әлихан Бөкейханов,
Жүсіпбек Аймауытов және ... ... ... Сол ... ... ... Алаш арыстары Шәкәрімнің ... ... ... атап ... болатын. Мысалы, Алаш көсемі Ә.Бөкейхановтан
бастап ақиық ... ... ... ... журналист-тарихшы
С.Ғаббасов және тағы басқалар өз мақалаларында Шәкәрім туралы көптеген жылы
пікірлер ... ... ... ... сол ... ... өз
еңбектерінде де ақынның ойшыл гуманист ретіндегі тұлғасы анық көрініс
тапқан. «Адам баласын ... ... ... ... бәрі – ... туыс» –
дейді ақын. Шәкәрім ақталғаннан кейінгі қуанышты ... Осы ... ... ... ... шығармашылығы мен еңбектерін
зерттеген отыздан астам ғылыми диссертациялар қорғалды. Бірнешеуін ... ... ... ... ... ... Әлия ... Бақытжан Рақымжанов, педагогикада Анна Құдиярова тағы басқа
зерттеушілер Шәкәрім шығармашылығын әр қырынан зерттей ... ... ... танымдық және көркемдік қуаты жан-жақты ашыла түсті.
Шәкәрімнің әдеби мұрасын, поэзиялық, прозалық тағы ... сөз ... ... ... толық әрі жеке-жеке талдап қарастырылған.
Сондай-ақ тарих, ... ... дін, ... салалары бойынша жазылған
шығармалары мен еңбектері, барлық ... ... ... оның
шығармашылығында кездесетін ұғымдар толық қамтылған. Гуманист ... ... ... ... ірі еңбек ... ... ... ... ... ... жаңа бағыт
сілтер ізденіс жолы болады деп ойлаймыз. Лирикалық жанр түрлерінің ... ... ... мол ... ... Көптеген өлеңдеріне ән
шығарды. Абайдың ... ... ... ... ... ... Мұнда кіршіксіз махаббат дәріптеліп, ел билеушілер орнатқан қатыгез
тіршілікке ... ... бар ... ... ... ... ... бірін-бірі сүйген екі жастың қасіретін ескілікті әдеп-ғұрыптың ... ... ... ... ... поэмасы жамандықты
жазаласа, "Әділ-Мария" романында шынжыр балақ, шұбар төс ... ... ... ... ... хабарлаумен
аяқтайды.
Замандар кернеуі үздіксіз.Осынау керуен көшіндегі ... жеке ... қай ... ... ... қай кезеңде өмір сүріп, қандай
көзқарас болсын адамның бүкіл болмысын, не ... ... не ... деп ... ... ... Бұл – адамзат баласының ... ... ... ... ... ... мен ХХ ғасырдың шегіндегі мәдени, рухани дамуында ... ... зор ... ... ... ... Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақов Дулатов,
сынды асыл перзенттерімен қайта табысты, ... сан ... ... әділ де ... бағалау мүмкіндігіне ие болды [4.3-б.]. Шәкәрімнің
қалған мұралары жанырлық, тақырыптық жағынан сан қырлы. Оның бәрін еңбек
көлемінде ... шығу ... ... Бұл ... ... поэмалары,
романы негіз болып отыр. Ендігі жерде өмір бойы тірнектеп жинаған білімін
халқының игілігіне жұмсау, оны қағаз ... ... ... ... етіп ... ... шығармашылық мұрасы өте бай. Ақын қалған
өмірін шығармашылық ... ... ... ... ... еңбек еткен
қаламгер. Оның қаламынан терең ойлы, халық ... ... ... ... ... өмірлік нақтылықтан алыстатпай, ... және ... ... жаңа ізденістер мен соны роман деп аталатын жанрды
дүниеге әкелді. Ол бүкіл ... жеке ... ... оның ... ... өзі жүрегіне әлеуметтік ортада кеңінен мәшһүрленуі
төңірегіне шоғырландыратын. Роман тіліндегі қара сөзбен ... ... ... ... ... ... ... романдары орны бөлек
ерекше туындылар. Ақынның ... ... ... ... пен ... және де ... романы, поэмаларының өзіне
дейінгі дастандардан ... ... не таза ... ... ... әдебиетке тән күрделі проблемаларды қоюымен қатар оларды
тарихи-әлеуметтік, әдеби-эстетикалық талаптарға ... ... ... ... ... мен ... ... тың түр мен мазмұн пайда
болып ұлттың ... ... жаңа бір ... ... ... ... жанрының жүгін өз дәрежесінде көтерген «Әділ-
Мария» романы – тіл ... мол ... ... ... ... құрлымы
кесте-өрнектері ұлттық тіл байлығын барынша шеберлікпен пайдаланған. ... ... ... мол. ... ... ... көрген шығармалардан
«Әділ-Мария» романы мүлде өзгеше дүние. Өзгешелігі тек оқиға, сюжетте емес,
тіл байлығымен баяндау стилінде, ... ... ... Жазушы
характерді ашу мақсатында көбінесе сөз бояуын кейіпкердің өз ... ... ... Өмір ... ... көркемдеп жеткізуде жазушы да
кейіпкердің өзіне лайық «сөз» береді.
Романда адам мәселесі өзгеше өрнекпен, ... ... ... жан ... ... жақтарын дамыту баса көрсетіліп, адам ... ... ... ғана емес ... жан ... ... ... ие
болған құбылыс екендігін дәлелдеу үшін жүйе ... ... ... ... ... мен терең сезімі,
психологизм мен трагизмнің ... ... ... ... ... ... арқылы, белгілі романды өзіндік  өрнегін айшықтауға
арналған. Ақын ... ... ... мәні жеке адамдар арасындағы
сезім адам мен ... ... ... ... ... ... ... тынысын адам тіршілігіне ұқсату арқылы образды
суреттер жасайды.
Сондай-ақ ақын сөздің мәні мен ... ... мән ... Ақын
ұғымында сөз құдіретті, ерекше – бір әлем. Сөз адам өмірін айшықтайтын ... ... ... дүние. Шығармадағы әрбір сөзге байыппен қараған, ... ... ... ашып табиғатпен тілдескен танымды ұштайтын
қолданыстарды орнымен де пайдаланған.
Шәкәрімнің негізгі арқауы – ... ... ... ... ... адам болашағына, оның рухани ішкі әлеміне және қуатына сенеді.
Мысалы: «Әділ-Мария» романда қос ғашықтың адамдардың қарсылығы өлімге
әкеліп тірейді. Өлім ... ... ... ... ... пен
адалдық, әділет махаббат жолындағы қиыншылықтарын, адами, ойлары автордың
танымдық деңгейін танытуда зор ... ... ... ... өлім ... жатқан Әділ бойындағы сабырлылық,
артында қалған достарына, ұлы мен әжесіне өмір тілеу, ал, Еркімбектің барар
жерінің бір ... ... ... шымыр құрылған диалог пен кейіпкер
сөзінен сол кездегі ... ... ... ішкі жан дүниесіндегі
әртүрлі сезім күйлерін (психологизмін), оқиғаның ... ... ... ... ... «Нартайлақ-Айсұлу»
сияқты көркем романдар, поэмалары, сондай-ақ прозалық, философиялық, тарихи
туындылар, ... ... ... ... ... ... ... Шәкәрім – Абай шәкірттерінің ішіндегі ең ұзақ өмір
сүргіні ең мол мұра ... Оның ... ... ... ... ... ... ел аузында жатталған күйінде жетті. Шәкәрімнің шығармашылығы
күрделі ... ... ... ... болған емес. Тек соңғы жылдары
ғана қолға алынған жұмыстың нәтижесінде ... ... ... ... Олардың дені ақын шығармашылығын көпшілік оқырманға таныстыру
мақсатындағы республикалық баспа ... ... ... ... ... тиіспіз. Бұл іске Қ. Мұхаметханов, Ш. Сәтбаева, М. Мағауин, Ш.
Елукенов, М. Базарбаев, Х.Сүйншалиев ғалымдар қатысты.
Шәкәрім роман жазу ... ... ... жеке бас ... дамуына, адами сананың өзі – тану үрдісіне көпшіліктің ортақ ойлау,
жекелік жетілуіне ... ... ... ... ... ... ... романда көтерген тақырып жағы әр алуан.
Жеке адамның өзіндік жетілу жолдарына, бөгет болатын жағдайларды ... ... ... қоғамындағы даму жүйесіне кедергі ... ... ... табылады, махаббат мәселесін сөз ете отыра, оның
астарында бүкіл ... ... ... ... талқыға салу, сол
арқылы шындықты көрсету жазушының негізгі арқауы болды.
Жазушының көркем проза ... ... ... туралы жан-
жақты зерттеу жұмыстары жүргізілді дей ... ХХ ... ... ... ... шығармашылығы, еңбектері сөзетілумен ғана ... ... ... ... саласындағы еңбктері өте ... ... ... ... жазушының әр шығармасының, әрбір
өлеңінің, әр ойының түпкіріне ... ... ... ... ... керк.
Ақынның романда көздеген мақсаты қазақ қоғамындағы әлеуметтік жағдай
мен, ғашық жандардың махаббат ... ... ... ... ... ... ... мен адами өмір, ... ... ашу ... ... ... 1925жылы жазылған. Шығарманың тұңғыш жарыққа
шығуы 1998 жыл. Шәкәрім ... ... ... деп атаған. Роман ескі
қазақ ауылының 1910 ... жағы өмір ... ... ... ... ішіндегі ең көлемдісі – «Әділ-Мария»
романы. Шынайы көркем қара сөз ... ... ... ... ... орын алатын бұл роман – ... ... ... ... құралған шығарма. ХХ ғасырдың басындағы
әдебиетте ... әйел ... ... ... бұл ... ақын
оқиға желісін өзінше өрбітеді, өзінше шешімге жүгінеді.
Сұлтанмахмұт Торайғыров, Спандияр ... ... ... бас ... ретінде біріне-бірі ғашық ақылды да білімді қыз
бен жігіт. Бірақ олардың бас қосып, бақытты ғұмыр ... ... ... жоқ. Қыз ... ... ... болашақ жары оған тең емес
болып келеді. Қыз ... ... ... ... ... қарсы
тұруға дәрменсіз күйде тоқалдыққа немесе өзі сүймеген біреуге ... ... соң ... ... ... ... ... жазушылардың шығармаларында осы сюжеттік желі сақталады.
Ал, Шәкәрім «Әділ-Мария» романында осынау қалыптасқан ... ... ... ... ... да, ... орны да,
тартыстың сыр-сипаты да өзгешелеу болып ... ... ... бар мен ... күшті мен әлсіздің, бай мен кедейдің тартысы
бірінші кезекте суреттелмейді тек қарапайым ғана өмір ... ... ақын ... пен ар тазалығы, адалдық пен ынсап мәселелерін
көтереді. Шәкәрімнің пайымдауынша, адамның әрбір іс-әрекетті осы ... ... ... бай мен ... ... ... болмайды. Бай да
кедей де түптеп келгенде адам. Адамды ... ... ... ... ... ... іші ... жан дүниесінің жай-күйі болуға тиіс.
Шәкәрімнің романында алға тартылатын ... ... ... ... шешім
осыған саяды. Жалпы адамгершілік мәселесі Шәкәрімнің бүкіл ... тән ... ... ... ... мұрасымен таныстыру бағытында, жалпы
қасиеттерін саралау, ақынның ұлттық ... ... ... ... ... ... жерде, Шәкәрім мұраларын тереңдей зерттеу кезеңі
туды. Шәкәрімнің әрбір өлеңінің, әр ойының түкпіріне үңіліп, тереңде жатқан
дәнін ... ... ... ... ... ... етуіміз керек.
Шәкәрімнің романдағы мезгіл мөлшері дәл айтылып отырған. 1910 жылы
наурыздың ортасы мен 1911 ... ... он ... дейінгі аралықта фабула
(лат.fabula-аңыз,әңгіме,ертегі,мысал) желісі қамтылса, сюжеттік уақыт
Шәкәрім қалам ... ... ... жатыр. Күн мен түнге тән
бөліктер, белгілі бір іс–жағдаяттың ... ... өту ... ... бар. ... ... ... дәл сол кезде сен кәрі ... ... ... ... ... ай » деген сияқты экспрессивті мағынадағы
сөздер әрекет, сезім динамикасын әсерлі леппен ... ... ... ... ... ... ... жер мен мал қамына аралас
қам-қаракет нышандары, қыз бен ... ... ... ... ... ... ғашықтардың қайда, қандай жағдайда, қай тұс қай ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген.
Романтизм тәсілі шығармада кеңінен қолданылған. Романтизм ... тану үшін оның ... ... жіті назар аударып, әдеби
бағыт ретіндегі романтизмнің тууына себеп болатын тарихи ... ... ... ... нақты-тарихи және гносеологиялық аспект тұрғысынан
зерттеп-тануға болады. Романтизмнің әдеби бағыт ретіндегі ... сол ... ... ... ... нақтылы
кезеңнің қоғамдық, мәдени жағдайларына байланысты қалыптасты. Қоғамдағы
тәртіпке наразылық, ... ... ... рух, ... ... ... көңілі толмау сезімі батыс ... алып ... ... топырағында буржуазиялық төңкерістер
болмағанымен, романтизмнің өркендеуіне қазақ даласына буржуазиялық ... ... ... сана мен жеке ... сана-сезімінің оянуы,
халық рухының, қоғамдық сананың жаңа деңгейге көтерілуі әсер етті. Қазақ
романтизмі, ең ... ... ... ... ... ... ... романтизмді көркемдік ойлаудың типі ретінде ұлттық ойлау жүйесінің
ерекшеліктерімен түсіндіруге болады.
Романтизм әдеби ... ... ... дәуірмен, нақты тарихи
жағдайлармен байланысты болса, көркемдік әдіс ... ... кең ... ... З. ... ... ... отыратын тұрақты құбылыс
екенін нақтылай отырып, ... ... ... ... ... ... ... гносеологиялық аспектісі өнердегі
романтикалық бастаудың өміршеңдігін, мәңгілігін терең негіздеуге ... ... ... түрі ... бір ... ... оның психикалық ойлау жүйесінің ерекшеліктеріне байланысты.
Романтизм – басқа әдеби әдістер сияқты ... ... ... ... ... бағыт ретінде, әрі көркемдік әдіс мағынасында
қолданылатынын атап өткен жөн. Романтизмге тән ... ... ... жаңа сипат алып, дами түскенін және романтизмнің ... ... ... ... сай ... ... ... да
қолданыла беретінін». Романтикалық ... ... тән ... ... ... романтикалық көтеріңкі леп, қақтығыс
сипаты, қиялшылдық, қоғамға сын көзімен қарау, болмысқа ... ... ... ... ... тыс ... да болады.
Романтизм туралы теориялық толғамдардың, пікірталастардың ... ... ... ... айтсақ, романтизм – өзінің мазмұны
мен формасы жағынан полиморфты, ... ... ... ... ... ... ол – ... сана типі, жазушының эстетикалық ойлау
жүйесінің бір түрі, жазушының көркем шығармада көрінетін ... ... ... жүйесі, сонымен қатар көркемдік әдіс,
әрі көптеген ... ... ... ... ... Бұл ... әрқайсысы ғылыми қалыптасқан және сыннан өткен әдебиеттану
мәселесі ретінде дұрыс, ... ... ... ... ... оның
бірде біреуі дербес, жекелей алғанда романтизмге ... ... бере ... Тек ... ажырамас бірлігі ғана романтикалық
дүние қабылдаудың мәні туралы біршама ... ... ... бере
алады.
Қаламгер романының сыншыл реалистік немесе романтикалық, синтементалдық
дәстүрден өзгешелігі – тарихи-әлеуметтік мәселені жалпы ұждандық ... ... ... Ер мен ... ... мен байдың теңсіздігіне
қарағанда, рухани ... ұят ... жан ... ... ... Махаббат үшін, адамдық үшін тозаққа төзіп, ... ... - ... рухы ... ... ... Сойқаншының беті қара,
жаны азапта. Тартыстың шешімін уақыт ... ... - ... азаткері.
Рахымшыл, азапқа толы жан әлемінен екі дүниенің бар құпиясын ... дана ... тағы бір ... ... ... ... ... ол
мәңгілік мұнарына жол сілтейді.
Шығарма соңында жазушының өмірі, әділет, парасатты бейне туралы ашық
толғанысымен ... Бұл – ... ... ... үрдіс. Қиял-
ұғымы қиырды шарлаған, өзіне-өзі ... ... ... ... ... ... ... «Бізше адам өмірін түзеуге, барлық адамдар тату тұруға
негізгісі-адал еңбек, ақ жүрек, арлы ақыл ... ... ... Барша
жаманат атаулының көзі «нәпсі, өзімшілдік, ... ... ... атау
адамшылық, мәселесін ой, тәжірибеге қоса ... ... ... санамен
пайымдау ерекшелігін аңғартса керек.
Роман жанырына қалам тартқан Шәкәрім бүкіл ... мен қара ... өзек ... ... ... ... ... мысалы бойынша
проза заңдылығына сай өзіндік оқшау шеберлікпен кестелейді. ... ... ... әлем, әрекет-сезім жалынына орнаған жоталы – жонды ...... ... ... айқас, қайғылы шешімге әкелер тіршілік
тасқынына ұқсас. «Әділ-Мария» – ұлы адамның бейуақыттағы ... ... кең ... ... ... кепілді күмәні мен азапқа толы ... ... ... ... мол тәжірибе жиған шағы. Алайда түрлі
қоғамдық, әлеуметтік және шығармашылық мәселелерге байланысты бұл романның
қолжазбасымен қаламгер алаңсыз ... ... жоқ. ... ... ХХ ... ... ... игі көркемдік ізденістерді таныта алатын
романдардың бірі. Романда болған уақиғаның уақыты мен ... ... ... ... ... ... ... сақтай жазуға ұмтылғаны
аңғарылады., алайда замана, уақыт ... ... ... ... өз толғамдары мен ой әунедері де аз емес.
Шәкәрім Құдайбердіұлының «Әділ мен Мария» ... ... ... ... ... ... принциптері ақынға мәлім болған.
Өмірдің аяғына тұсау, мойнына құрық түсе қоймаса да, ... ... ... көп, ... мол ... үміт ... жаңа өкімет
өктемдігінен тіксіне бастаған. Сондықтан да Шәкәрім саяси күрес ... ... ... ... дау жанжалы мол ағайын арасы, ауылдан да
алыста, Шыңғыстау қойнауында ... жұрт ... таса ... тақырыпқа, роман өзегіне айналар фабулаға өзге көзбен, оймен
қарағаны байқалады. Шәкәрім өзінше ... ... ... ... ... Шыңғыстау! Адам жерге ие болғаннан бері ... ... ... Шыңғыс. Темір сияқты талай–талай сайып қырандарыңды қолыңнан
жөнелттің. ... ... ... ... қанып, қуанғаны да болады, жүрегі
жанып суалғаны да болады. Талай–талай талпынған жас ... ... ... ... ... жарық күніндей үміті үзіліп кетті. Сенде неше
түрлі ел ... ... аң ... мал ... ... талай–талай сабаздың қаны
судай да ақты. Ай мен күндей ажарлы ... ... ... да, ... ... батырларды да, әлемнен озған алаяқ, аузынан бал тамған шешен
билерді де ... жер ... ... бауырыңа көміп жатсаң да,
бақайыңнан келмей түк көрмегендей –ақ маңқиып тұра бересің – ау! ... ... ... ... күн ... қарай керегендей жайылған кең қолтығыңды
ашып үңірейтіп: «Кел-кел! Тағы менің қолтығыма ... ... ... ... ... аз күн ... өтетінің келіңдер! » – деп үнсіз даусыңмен
шақырып тұратыныңды ... Бұл ...... ... ... ... өзге өлшемдерді көрсетеді, ал хронотоп
өзнеше.
«Әділ-Мария» романын жазудағы мақсаты, идеясы ... ... ... өтіп ... сансыз уақиғалардың бірін ғана алып, соған
мәңгілік өмір, адамзат философиясы тұрғысынан қарайды. Сезім орнаған ... ... ... ... көшіреді. Шыңғыстауға бағытталған
монолог, диолог, лирикалық шегіністер мен ... ... ... ... түрлі психолхгиялық, пейзаждық параллельдер сұрақтарға
көп кездеседі.
«Әділ-Мария» романында синкретті (грек.sqnketismos-қосылу) сиапты мол.
Лиризім философияға толы, ... ... ... ... ... ... қабаттасып келсе, диологті бейнелеудің үлгілерімен
қабаттасып келсе, диологті бейнелеудің дәстүрлі драмалық, ... ... ... ... ... ... адам
портреттері, түрлі мінездер ... ... ... ... ... ... ырғағы да үнемі өзгерісте. Романның бір бөлімдері
жүйелі түрдегі суретке көшіріле жан-жақты жазылса, екінші бір ... ... ... Романы туралы сын, зерттеу мақалаларында көбіне
шығармада бейнелейтін тағдырлар тарихы туралы айтылады. Негізінде, ... ... ... ... бос ... ... ... трагедиясына ұласу тарихы туралы қаламгерлік толғам.
1912 жылы Семей қаласындағы «Жәрдем» ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғында туған. А,л «Еңлік-Кебек» Абай кеңесі ... ... көзі тірі ... ... ... ... тарихы
хикая деп атаған. Бұл жанырлық анықтаманың дұрыстығына шүбә келтіруімізге
болмайды. Шығарманың оқиғасы ХVІІІ ... ... ... ... ... ... Тарихи фон поэма қаһармандарының қай тұста
өмір сүргенін бағдарлау үшін ғана ... ... ... ... та
бітіріп тұр, Мамыр сияқты ... ... ... өзін оққа ... өкпелі Қалқаманның туған ортасын тастап қашу – поэманың негізгі
идеялық-көркемдік ұйытқысы және дүние жүзілік әдебиетте сирек ... Мұны ең ... сол ... ... ... ел ... ... тәртіпке қарсылық, оны айыптау деп түсіну ... Бас ... ... ... да ортақ. Тарихи оқиға поэманың трагедиялық
интонациясын күшейтеді дейтініміз сондықтан. Нағашы жұртына ... ... ... ... ... ... ... жоңғар ойраны салдарынан
мұршасы келмей қалады Бейбақ жастарға ... ... Әнет ... өзі ... ... ... ... Осының бәрі шығарманың мұңды сарынын күшейте
түседі.
Ал, ...... ... ... ... ролі ... қай кез
болғанын хабарлаумен шектеледі. Шығарма ... ... ... ... ... ... ашқан балы, биік қабақ, сұрша қызбен
кездессе бақытсыздыққа душар болатынын алдын ала болжауы, ... ... ... ... ... жерде тағдырға көнбестік, шарасыздық ... ... ... Шәкәрімнің бір табысы – трагедияны, Еңлік пен
Кебектің қайғылы қазаға ... ... ... мойнына қоймай,
патриархалдық сананың байланыстыруында болса керек.
Шәкәрімнің шығармашылығында ... ден ... ...... ... дейін оқу мен ізденіске, дүниенің терең тылсымына мән
беріп, ой жүгірткен ақын ... ... ... мән ... ... ...... әдебиетіндегі қазақ
әдебиетіндегі роман ... ... ... ... өз ... ... ... білген, уақыттың сынынан, сүрінбей өтіп ... ... асыл ... ... сан алуан суретке толы, өмір құбылыстарын көркем
айшықтаған күрделі сала. Ақынның ... ... ... ... ... ашу әлі талай зерттеулерге негіз болары
анық. Біз өз ... ... ғана ой ... түйіндедік. Ал,
Ш.Құдайбердіұлы мұрасы туралы ой ... жөні ... ... ... астам уақыт бойы ақын шығармаларының ақталу ісінің тарихы туралы
сан мәрте өткен пікір ... ... ой ... ... ... ... болған. 1966-1969 жылдарда М. Әуезов атындағы
Әдебиет және өнер институты Шәкәрім шығармаларын ... ... ... жүргізіпті. Ғылыми үйлестіру мәжілісінде қазақ әдебиетінің
шоқтығы биік санаткерлері Сәбит Мұқанов, Ісмет Кеңесбаев, Ысқақ ... ... ... ... ... ... Зәки ... Зейнолла
Қабдолов және Мүсілім Базарбаев ақын мұрасын кешеуілдетпей жарыққа шығару,
халық кәдесіне асыру керек деп тапқан.
Соңғы ... ... ... ... ақын ... мәңгілік
құндылықтарын аңғаруға болады. Шәкәрімнің «Әділ-Мария» романын ... ... ... туу, ер ... ... ... ... Зерттеулер мен пікірлер романның өзіндік ... ... ... өзге ... мен ... атап көрсеткен.
Қазақ әдебиеті өзiнiң бүкiл даму барысында күрделi де қайшылықты жолдардан
өттi. Бүгiнгi қазақ ұлттық ... ... көп ... көп ... ... бар, әлемдiк әдебиет деңгейiне ... ... ... ... ... ... ... өз өрнегі мен ... ... ... ... ... ... ... романтикасының қалыптасу, даму тарихында ХХ ... ... ... шығармалар айрықша орын алды. М.Дулатовтың «Бақытсыз
Жамалдан» кейін 1912 жылы жарық көрген қиял ... ... көп ... «Қыз ... Ғанижамал образына Міржақып Дулатовтың
оқыған, зейінді, әсем де асыл жары ... бір ... де ... болуы
қайран қалдырады. Бұл екі шығармада да сыншыл бағдардан гөрі ... әуен ... жол ... ... айтуға қарағанда бірінде наз,
екіншісінде ... де ... ... ... ... күшті болып келеді.Ал
С.Торайғыровтың «Қамар сұлу», «Кім жазықты?», С.Көбеевтің ... ... өмір ... ... күле, мысқылдаудан құралған.
ХХ ғасырдың басындығы жанрлық көркемдік ізденістердің нәтижесінде ... ... ... ... романы болды. Азды
көпті кемшіліктеріне қарамастан «Әділ-Мария» кезінде қоғамдық ой пікірді
жиі көтеріліп отырған бас ... ... әйел ... мәселелеріне
үн қосқан құнды шығарма. Романда табиғат пен адамның тығыз бірлігі шынайы
суреттеп жазылған. ... ... ... ... ... ... табиғатты Шыңғыстауды кейіптеу тәсілімен жан
бітіргендей етіп көрсеткенін анық байқаймыз. Шыңғыстау ... ... ... жай-жағдай, оқиғаларды біліп, сезіне алатындай әсер туады да,
шығармаға тән психлогизм, ... ... ... ... ... өз заманының идеялық, әлеуметтік көркемдік ... ... сол ... рухани қажетінен туған ... Сол ... адам ... оның тыныс тіршілігі ой-санасы, ... ... ... ... ... бірінші кезекте тұрды.
Басқа жанрларға қарағанда тұңғыш дүниеге келген, ... ... ... ... ... адам мәселесі төңірегінде тақырыпта қозғайды.
«Бақытсыз Жамалдан» бастап, «Қыз көрелік», «Мұңлы Мариям» романдарының
қай қайсысы да ... ... ... ... әйел теңдігі мәселесін
көтереді. Қазақ қыздарының бас ... ... ... ... ... трагедиялық ахуал дәл осы тарихи дәуірде ғана пайда болған,
бүкіл халықтың болмыс бітіміне сіңіп кеткен ... ... деп ... Бұл арада негізінен қазақ ежелден-ақ ... ... ... ... ... материалдық игілік тұрғысынан ғана қараған деген
тұжырым тумау керек. ... қай ... да ... ... ... ... Десек те, махаббат жолында құрбан болған Жібек пен
Төлеген, Еңілік пен ... ... мен ... ... мен ... Қамар мен
Ахмет, Әділ мен Мария тағдыры ел арасында қаншалықты көп кездессе де, ол
жастар ешқашан ... ... ... жоқ. ХХ ... ... ... ... сан алуан тақырыптарының қатарына әйел теңдігі,
қазақ қыздарының ... ... ... ... мәселелерінің
қозғалуына белгілі бір объективті, субъективті ... ... ... Ең ... ... қаламгер болсын шығарма жазғанда өзі көргенді,
естігенді, өзіне етене таныс ... ... ... ... ғасырдың басында қадамын жаңа бастаған ... ... үшін ең ... ... шындық ауыл өмірі, ел ... ... бәрі сол ... ... ... ... жатқан әлеуметтік
психология ахуалында көрді. Сол себепті қаламгерлердің қаламына да бірінші
ел көріністертері ілікті.
ХХ ғасыр бұл ... ... ... ғана ... болып
қойған жоқ, адамдар санасындағы түрлі жаңғырулар мен күресу ... ... ... ... өріс ... ... да ... ұсынған осы
жағдайларды дер кезінде аңғартуға тырысты. Жаңа ... ... ... осы ... баруға итермеледі. Соның нәтижесінде адам
бостандығы ой мен еріктің азаттығы сияқты мәселелерді көрсетуге ... ... сөз жоқ, әйел ... тақырыбына жүгінеді, әрине тақырып
бір болғанмен әр шығармаға арқау болған көркем тартыс, характерлер сипаты
әр алуан. ... ... ... болған жастардың бойында пәк
сезімге деген адалдықпен ... ... ... ... ... те, ... байқалып жатады.
ХХ ғасырдың басында қазақ романдарындағы қазақ жастарының трагедиясы да
осы қалыпта суреттелді. Атап айтатын болсақ, оларда бас ... ... ... ... әрі білімді, көзі ашық қыз бен жігіт, ... ... ... ... ... Қыз өзге біреуге айттырылған немесе
әке-шешесі қалың малға ... ... Қыз ... ... әдет-ғұрып
заңдарына қарсы тұра алмай, қатыны ... ... ... ... өзі
сүймейтін адамға ұзатады. Бұдан соң қыз бен жігіттің қор ... ... өлім ... ... ... ... образдарын жасау қаһарман бейнесін
сомдаудағы Шәкәрімге тән ерекшеліктердің бірі атап ... ... мен ... ... ... ... негіздеме, қазақ
әдебиетінде негізгі орын алатын. Роман жазу үлгісінде ... ... ... жан ... рухани дамуына, адами сананың өзі – тану
үрдісіне көпшіліктің ортақ ... ... ... ... ... ... болатын тұстарды шынайы түрде жазады.
Қазақ романдарында әлеуметтік теңсіздік мәселесі ... ... ... ... ... ынсап ахуалын, жеке адамға хас
ізгілік пен сұрқиялықтың қайшылық қырбайылығын күйттеу ... ... ... Қожаш тәрізді оқығанымен, жоқшылық зарын тартушы емес. Олар ... ... ... армандайды. «Әділ-Мария» романында бас кейіпкерлері
– қарапайым ... ... Әділ мен ... қызы ... Екеуінің ата-аналары
көзі тірісінде бір-біріне құда ... екі ... ... үй ... ... Ата-аналары балаларының бас қосып, түтін түтеткенін көре ... ... ... ... ... ... жоқ. Басын қосқан екі
мұңлықты қосуға бата қылған үлкен отбасылырының Жақсыбай мен Бақтыбайдың,
Марияның ... бұл ... ... Әділ мен ... ... ақылынан басқа
да негізгі қасиеттері адалдығы мен ... ... пен ... ... ... Егер түбін барласақ, бұл ежелдегі Қозы мен ... ... еске ... Мұндағы Қарабай қыздың кіші ағасы
Үсен, әрине Үсен өз ... ғана ... Айта ... сараңдығы да
«Бақытсыз Жамалдағы» Сәрсенбай тәрізді қорқақтығы да жоқ, тек ... ұлы ... ... ... бір замат дәреже санайтындай.
Пендешілік, ... ... ... ... Шешенбай сұм, Үсеннің әйелі
Жәмиланы өз арбауына түсіру, мақсатында Шешенбай ... ... ... ... өсу ... ... ... көзделмеген, бірақ
сырт жағдаяттар үлкен өзгеріс сыңайын байқатады.
Роман сюжетінің дамуы атастырылған Әділ мен Марияның ержетіп, күйеу мен
қалыңдық болып ... ... ... ... Төребек болыстың
баласы Еркінбектің бұрынғы қалыңдығынан бас ... енді ... алып ... ... ... ... шарықтау шегінде ұрлық істейтіні, істеді
деп жала жабылып Әділ абақтыға жазықсыз қамалады. Мария қайғыдан қан жұтып
ауырып ... ... ... ... ... Әділ ... қосылғанымен,
озбыр болыс Төребектің баласы Еркінбектің қолынан екеуі де қаза табады.
Сюжеттің негізгі ... ... ... ... мәңгілік сақталуын,
беріктілігін дәлелдеу. Шәкәрім кейіпкерлерінің адами болмысы да, қоғамдағы
орны да, тартыстың сыр сипаты да ... ... ... ... ... ... күшті мен әлсіздің, бай мен кедейдің, тартысы, бірінші кезекке
шықпайды. Әділ мен ... ... өмір ... ... ... өзінің шығармашылық табиғатына тән тағы бір ... ... ... ... ынсап ұғымдарын баса айтады. Шәкәрім романда
адамның әрбір іс-әрекеті мен ой пиғылы осы ұғымдрға бағынуы керек. ... ... ... ... ... ... ... ішкі әлемі мен ... ... ... ... ... ең бірінші ерекшелік осыған саяды.
Кейіпкерлер негізінен ата-анасынан ерте ... ... ... ... ... ... олардың бас қосып, түтін түтеткенін көре алмай көз
жұмған.
...Көктемгі дала. Ел жайлауға көшіп, дала ... ... ... ... екі ағасы Асан мен Үсен де осы қарбалас ... Бұл ... ... ... ... ауылы. Міне, дәл осындай ... ... досы ... мен қыз ... ... Әділ мен ... ... бір тұста Төребек болыстың ауылы. Ішер асқа ... ... ... ... ... ... Еркімбек және оның досы Шешенбай да Мариямен
танысудың жолдарын қарастыруда. Үсен мен Еркімбек төс ... дос ... ... ... да ... қояды. Бірақ мәселенің шешімін күзге
дейін, болыс сайлауы аяқталғанша шегере тұруға уәде ... ... ... ... бұл келісімнің кесірген ағайын арасы ... ... ... ... ... ... ... алмауы мүмкін. Оның болыс болып қалар-
қалмауына сенім болмай қалуы ықтимал. Еркімбек о баста ... ... ... ... патша өкіметінің әкімшілік басқару реформасының
салдарынан қазақ ортасына жайып кеткен ... ... ... пен алауыздықты, жікке бөлінушілікті, ... ... ... ... ойы ... ... да, ал оның әкесі Төребек
болыс азулы да ауқатты құдасынан қаймығады. Еркімбекке қалыңдық ... ... құда ... ол осы ... жайын ойлаған болатын.
Еркімбекпен арадағы мәміле елге белгілі болған соң ... Асан ... ... ... ... Асан қарындасын өз теңі Әділге беруді ойласа,
Үсен бай ауылымен құда ... ... ... ... ... ... ... қаламының қарымы айқын ... ... Әділ мен ... ақыр ... сан ... ... өтіп, тілеулес
аға-жеңге, ағайынның ... ... үй ... Мұны көре алмаған
Еркімбек өш алу мақсатымен Әділдің ... ... ... арыз ... ... жер ... Романның соңында Әділ Еркімбектің Мәрияны
күштеп алып кетуіне келген басбұзарлық қылығының үстінен түседі де, ... та қаза ... ... ... ... қыз бен жігіттің арасындағы махаббаты
жайында жазылған шығармалар аз емес. Шәкәрім бұл тақырыпты өзінше шешіммен
аяқтайды. Романдағы ... ... ... Серікбай, Зылихалардың ел ішіндегі
әділетсіздікке қарсы бас көтеріп, соның нәтижесінде екі ... бас ... ... ... да бақытты өмір сүруі Шәкәрімнің қаламына тән ... ... ... ... ... ... ... де Шәкәрімнің реализмі
көрінеді.
Романның композициялық құрылымы, өрнек-бояулары ... ... ... ... қайрылып, сырласып отыратын қарт Шыңғыстауы қазақ
даласының өткен жолының әрбір ... ... ... ... бәрін де
оймен екшеп, иығымен көтерер даналықтың жиынтық образы секілді.
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... Шыңғыстауға жүгініп,
оны куәлікке тартып отыруында осындай ... ... мән ... қай шығармасында болсын осындай айқын бояу, айшықты суреттермен
қатар терең философиялық ой, ... бойы ... ... ... ... ... ... өріліп жатады.
Шәкәрімнің романында Шыңғыстаудың бөктеріндегі қазақ ауылындағы өткен
оқиға суреттеледі. Бірақ ойшыл қаламгердің басты ... ... ... трагедиялық халге ұшыраған ғашық жастардың қайғысын оқырман
жүрегіне жеткізу ... ... ... ...... ... ... дәуірдің философиясы мен психологиясын талдау. Қаламгер
«оқиғаның болған жағдайын, оның ... ... ... ... ... оның ... ... және психологиялық дәлелін, жүйесін
көркемдік заңдылықтарына орай ... ... ... ... да, қоғамдағы орны да, тартыстың сыр-сипаты да өзгешелеу.
Ш.Құдайбердіұлы шығармада қамтылатын өмір ... мен ... ... қайталанбауын есте тұтқан. Еркімбек, әкесі
Төребек ... ... ... ... Мария тәрізді қазақ
әйелдерінің ашық жарқын жүзді, Үсен, Шешенбай өсекшіл, арамза, ... ... сан ... ... ... ... мүсінделген.
«Адамшылықтың алды – махаббат, ғаділет сезім» – деп ұлы ақын ... ... ... ... махаббат төңірегінде құра отырып, жас
кейіпкерлердің сүйіспеншілік қасиеттерін ашып көрсетеді.
Ш.Құдайбердіұлы романды баяндау арқылы кейіпкерлердің жан ... ... ... ... ... ... талдауда
алғырлық танытқан. Кейіпкерлердің аса үлкен шеберлікпен сомдалған.
Романдағы басты ... – Әділ мен ... ... ... ... ата-
анасынан ерте айрылған. Бір үйдің ... ... ... ... ... тән ... ... саналылық та, сұлу да, нәзік қасиеттері
байқалады. Марияның қазақ ... тән ... мен биік ... мен адамгершілігі мол. Мария өзі Еркімбектің қолынан қаза
табады. Жалпы ... ... ... тіл ... ... пен
монологқа ақын қатты назар аударған, өзінің идеялық нысанын жеткізудегі
басты құралы осы деп ... ... пен ... ақын өз ... болмысын ашуға шебер пайдаланған. Кейіпкер тұлғасын ... ... ... - ... және ... ... ... емес, заманға сай,
ортаға лайық, мінезге сыйымды, психологиялық дәйекті әрекет ... ... де ... ерте айрылған. Бір үйдің жалғыз баласы. Романдағы
оқиғалар барысында Әділ батыр күйінде көрінбейді. Шәкәрім Әділдің ... ... ... ... ... ... тыс ... Жазушы Әділі қара күштің иесі ... оның ... ... ... ... те жоқ. ... де ол адамдық сезімінің жетегінде
зарланып өткен адам да ... ... ... ... ... ерекше
батылдық бар. Марияны алып қашар сәттегі ... ... ... ... ... ... ... Еркімбектен кек аламын деуі,
жігіттік жігерінен, әділетсіздікке ... ... ... өр ... ... ... ... Әділ де Еркімбектің қолынан қаза табады. Әділ
бәрін ақылмен ойлайды. Оған қоса ... ... ... ... ... бар ... Асан, Злиқа, Серікбай, Мықтыбай секілді ... ... екі ... ... ... ... деп арқа ... елі мен достары,
жақсылыққа жанашыр болар қауқар ... ... ... ... ... дүниенің ұшығын табу мүмкін емес еді.
Әділ образын даралық қасиеттерді айқын көрсететін тағы бір ... ... оққа ... сәттегі көңіл күйі мен іс-әрекеті. Әділдің
күйзелісі, торығуы сезім суреттері ... жоқ. Тек ... бұлт ... ... енді бір ... ... ... да ашық үні естіледі. Ол
егілмейді, достарымен қоштаса сөйлейді. Артында ... ... ... ... амандығын тілейді. Әділ бәріне тәуекел етерліктей батыл. Мариясыз
өмірдің енді ... жоқ. ... ... ... ... ... мен мені қабірге
сал!-деп Марияны құшақтады да көзін жұмады» [10. 539-б.]. Осылайша, ... ... бар ... мен ... ... Әділ ... қазақ әдебиетіне тағы бір ірі тұлғаны әкелді.
Әділ мен ... ... ... ... қашу сәтін лирикалық-
психологиялық бейнелеудің лирикалық және ... ... ... ... айқын:
«Міне, осы іңірде туған толық Ай дәл Марияның қысылып ұялғандай қып-
қызыл болып туса да, ... келе ... ... ... ... ... жер жүзіне сүттей тұнық сәулесін түсіріп, Айдың
бетіндегі кісі пішінді қожыры қырандай ... ... мен ... ... ...... ... Сонда, кәрі Шыңғыстау, сен
алыстан ... ... ... беріп көлденең сұлап: «Әділ мен
Мария былай жатсашы!» – ... ... ... ... ... қысып,
төстегі елге жантая қарап жатпап па ... [10. ... Әділ мен ... ... пәк ... ... толғанып отыратын екі ғашықтың да өз ... бар. ... ... бейне болып шыққан. Ол адамша толғанып қана ... ... ... түседі, сол арқылы миінездерді сомдауға ықпал
жасайды. Бірде оймен, бірде адаммен сыр ... Әділ мен ... ... ... ... Жаз айының қоңыр
мақпалдай майда түні. Шәкәрімнің баяндауына үңілсек:
«Әділ мен Марияның алғашқы қосылған ... ... ... ... ... кәрі ... дыбыссыз ымбалмен:
«Сен көрген жоқсын-ды. Бұрнағы жылы Зылиқа түскен тойда кез болған.
Сонда Әділ Марияны көрісімен анық іші ... ... ысып ... ... асып ... ... ... үзіле қараған Марияның нұрлы қара
көзі ... жас ... ... ... ... да жас ... денесі салқын термен жібісе де ол ... 14 ... ғана ... ... неге ... ... ... күні Әділ келе сала әжесіне айтып, Жақсыбай марқұм Бақтыбаймен құда
болып, қалың ... да ... ... Ол жылы Бақтыбай да, Жақсыбай да
өліп, былтыр Марияның шешесі және өліп, Әділдің бұрын бара ... ... ... – деп кәрі ... ... ... аяқтады да, Әділ мен
Марияның қосылғанына бойы балқып, қолтық-шабы сияқты көгал өзектерін дымқыл
шық ... ... көзі ... ... ... болды» [10. 503-504-
бб.].
Қазақ ұғымында сұлулық пен жарық сәуленің, әлдеқандай бір ... ... ... Ай мен Күн ... ... дене мен Шыңғыстау
секілді географиялық ұғымға тіл ... ... ... екі ... тән пәктіктің қадірін арттырып, роман сюжетіне арқау болған
оқиғаны қалыңдата түседі. Әділ мен ... ... ... ... ... куәгер Шыңғыстаудың аузымен баяндайды. Тұтастай алғанда, романның
басынан аяғына дейін адам мен ... ... ... өрбіп отырады.
Кейіпкерлердің ішкі сезімін, психологиялық күйін, ... де ... ... ... ... ... емес, романда жанды
кейіпке көшіп, өзара сырласып жатады.
Романда ... ... ... ... болған өмір шындығына алып
келеді. Басты оқиға ғашық жастардың хикаясы. Сол ... ... ... ... ... ... психология, қоғамдық құрылым
заңдылықтары мен кейіпкерлердің, бас ... Әділ мен ... ... ... ... отырады. Роман ... әсем бір ... ... ауылының қарбалас тіршілігіне тап
боламыз. Шынайы ауыл суреті көрініс береді. ... ... ... ... май ... ... мейірімінен жадыраған, қуаныш құшағындағы
мәре-сәре ауыл адамдарына ... ... ... Әділ мен ... ... Бұрынғыдан келе жатқан ... ... ... ... жастардың
трагедиялық тағдырларына ең алдымен олардың ... бай, ... ... ... себепкер болуы тиіс еді десек, Әділ де, Мария да әлеуметтік
жағдайы, рухани мәдени деңгейі ... ... ... ... ... ... бірлі-жарым сөзбен ишарат етілген болмысы, автор оларды
Қамар мен Ахмет, Жамал мен Ғали, Ғайша мен ... ... ... ... деп ... жатпайды. Ол қасиеттердің бәрі іс-әрекет ... ... бір ... Әділ мен ... ... ... аяғын тұсау болатын қара күш ... ... өзге ... қойылуы немесе қалың малға сатылуы, Шәкәрімнің кейіпкерлері
жастайынан бір-біріне атастырылып қойылған. Екі жастың ... де ... жоқ. ... жақсы көреді, махаббаттарына тосқауыл болар
кедергі де көрінбейді. Оған қоса ... ... ... ... ... аға женгелері бар.
Романның басында кезедесетін кейіпкерлер арасындағы диалогтарды ... ... де ... ... ... ... ... қатарлас екі
ауылдың екі топ жастың ... ... ... ... ... ... ... мазмұнынан хабар береді.
Мысалы: «Әділ: – Әй, құрдасым-ай – деп, Серікбайдың ... ... да: ... ... ... тұрса, Марияны бүгін түнде қолымызға береді
десеңізші!
Серікбай: – ... ... өз ... ... аясын ба?
Ана күні ғана жеңгетайға бір, көйлекті шыт пен төрт кез ... ... ... Мен ... ... ... ... дейім бе? Ана бір Үсен
деген кіші қайнағам мен ... ... ... ... қорып, аңдып жүрген жоқ
па? [10.250-495-бб.].
Бұл – Милы құдығына қоныстанып жатқан бас кейіпкер. Әділ мен оның ... ... ... Сөз төркіні негізінде Әділ мен Мария
махаббаты. Ата-аналары екеуін жасынан атастырып қойған. Ер жете келе ... ... ... ... ... мақсаттары тезірек жолығысу, сүйген
жүректердің тілегін орындап, бас қосу. Аяққа тұсау ... қол ... ... ... мен ... ... өтіп кеткендігі. Бірақ
жастар қамқоршысыз, жалғыз емес. Екеуара диалогта аталған ... ... ... ... ... жеңгесі. Асан мен Зылиқа екі жастың
бақыты ... ... Бір ... ... бас-көз болуды тапсырып
кеткен марқұм ата-анасының тілеуін ... ... Сол ... де ... ... арасында қарым-қатынас аса жақын, жеңге мен қайынсіңілі де
болатын ыстық сезім екеуіне тән.
«Мария: – ... ... Мен ... ... ... ғой! Әжем
өтерінде екеуміздің қолымызды ұстап отырып: «Қарағым, Зылиқа, мына Мария
жанымды әуелі құдайға, екінші саған ... ... ... ... ... маған өкпелеме! Мен сені өзгелердің жеңгесіндей бұзықтыққа
жұмсамаймын. Менің тілейтінім сол әжем мен ... сені ... ... ... ... қалыңдық ойнаймын деп маған кісі ... ... де ... ... бар. Үлкеннің кішіге, кішінің үлкенге
деген айрықша адал ... бар. ... ... деп ... Әділ ... адал сезімнің құлы. Жолдасқа сыйлы, елге қадірлі азамат. Бір ғана
соры ата-анасынан жалғыз қалғандығы.
Әділ мен ... тән ... ... ... мен ішкі жан ... ғана ... ... деген адалдығы мен қиындыққа қарсы тұра
білер қайсарлығы да өр намысы тағы да бар. Көз ... ... ... олар
әділеттілік, адалдық үшін күреседі. Сол қайсар намыстың, күрескерліктің
нәтижесінде олар «Қамар ... ... мен ... ... кешеді, аз уақыт
болса да түтін түтетіп, сәби ... пен ... ... өмір ... ... бұлжымас заңы. Шәкәрімнің
романында, Әділ мен Серікбай арасында әлгіндей ... ... ... ... ... болыстың ауылында да Мария туралы әңгіме болады.
Мариядай сұлудың жайын естіген болыстың ұлы қыздың басына екі ... ... ... екі ... екі ... көрініс, екі түрлі мінез тоғысы
Әділ мен ... ... ... күрт ... ... қиын тартыс
басталады. Оқиғаның бұдан кейінгі барысында ... кіші ... ... ... ... ... Олар Асан мен Зылиқаға мүлде кереғар жандар.
Бір қарағанда Үсен де, Жәмилада ауылдағы ... ... ... Ал ... ... үңіле қарағанда, өзгеше сипат көзге шалынады. Романда олардың
портреттік және ... ... ... ... ... ... даңғойлық, мансапқұмарлық, атаққұмарлық ... ... ... ... ... ашыла береді.
Үсен болса «Бақытсыз Жамалдағы» Сәрсенбай секілді пендешілік,
психологияға бой ... ... би ... ... ... Байжанның
баласына беруге келіссе, «Әділ-Мариядағы» Үсеннің арманы ... ... Сол ... ... ... ... өз ... көтеру, жағдайын
жақсарту. Үсен үшін Марияның тағдыры осы игілікке жетудің жолы ғана ... ... ... ... Өз ... ... болғаны. Өзіне
қарсы шыққан ағайындар сөзінің ол үшін әсері де жоқ еді. Үсен ... ... ... ... де бар ... ... Үсеннің іс- әрекеті
роман барысында ой жоспары, болыспен құда болуды мәртебе санауы да кәдімгі
пендешіліктен туған ... те ... ... ... кездесіп жататын
таныс пихология. Осы тұрғыдан Үсен пасық ... бой ... ... ... ... Еркінбектің жағына шығуына басты себепкер
Шешенбай пысықтың арбауына ... ... ... аярлығы. Үсен
Еркімбекпен сөз ... ... ... ... да ... ... ... күзгі сайлау өткенше бұл істі тоқтата тұруға келіседі. Үсен оған
қарсылық білдірмейді.
Шәкәрімнің қандай шығармасында ... ... ... ... оларды бірыңғай жағымды немесе ... деп ... ... ... көп. ... ... ... оққа байлайтын Көкенайды, «Еңілік-Кебектегі» Қабекеңді алыңыз.
«Әділ-Мариядағы» Үсен де осындай. Шәкәрім олардың қай ... да ... ... ... Негізінде Үсеннің бойында қарындасына деген
мейірім мүлде жоқ деуге де болмайды. Өз ... ... ... ... ... жоқ, – ... ол ... Асанға, – өзі
қайта-қайта кісі ... ... ... соң «біреудің алтын басы
еңкейсе»... – ... ... ... дедім. Және де әркім өз басынбасын,
қаймығып жүрсін дедім» [10.511-б.]. Марияға қолы ... соң ... жер ... еді оны өлді деп ... ... таратып, қарындасын
зорлықпен тартып алмақ болған болыстың баласына қарсы Үсен кесек ... Бұл оның жан ... ... жаңғыру емес, ... ... ... ... ... ... еді. ... романында
суреттеліп отырған тарихи уақыт тынысы шынайы. Қоғамның әлеуметтік
психологиясы ... ... ... ... келе бермейтін өзгерістер
адамдардың мінез ... ниет ... қара ... ... ... қауым
психологиясындағы қайшылықтарды шиеліністіре түсті. Сондай құбылыстардың
бірі ел ішіндегі болыс сайлау еді.
Роман кейіпкерлерінің ... ... ... арқылы осы сайлау
ісінің адамдардың тіршілігіне ғана емес, ой санасына да ықпал жасағаныны
терең ұғындырады. ... ... ... ... арқылы
бейнеленеді. Әділ мен Марияның махаббатына қарсы ... ... ... ... ... ... ашуда күзде өтетін сайлау
жағдайың маңызды болуы сондықтан. ... пен ... ... ... ... ... мансапқұмарлықтарымен әшкерелейді. Өздерінің
мақсаттарына жету жолында олар ештеңеден де тайынбайды.
Романдағы ендігі бір ... ...... Бір ... ... ... жоқ ... да нақты бейне сияқты болып
көрінеді. Романдағы қайғылы оқиғалар барысында, кісі ... ... ... қолымен жасалынады, соның бастауымен ... ... ... ... түрмеге отырғызуы, өтірік өлді деуі, екі жасты өз қолымен
өлтіруі де, бәрі Еркімбектің қолымен жасалады. Шәкәрім оның ... ... ашып ... ... ... ... ... көре
алмаушылық, тасжүректік, намысшылдық, өтірік айту, жала жабу, жауыздылық
сияқты мінездері ... ... ... өз ... ... де, Әділ ... өлтіреді.
Әйтсе де бұған қарап Еркімбектің бірыңғай жағымсыз кейіптегі ... ... деп ... ... Романда Шәкәрімнің өзі де «мінезі
қатты» дегенмен «қатал, ... деп ... ... Оның ... ... ... ... «Әділ мен Марияны өз қолымен өлтіруі»
Еркімбекті қазіргі ұғымдағы «ұнамсыз кейіпкер» деп айту қиын. Еркімбекте де
өз заманының ... ... ... ... ауылдың, ондағы жеке
үйлердің тіршілік қозғалыстары сонымен қатар тарихи шындық заңдылығына орай
реалистік сипатпен бейнеленген.
Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... дабырласып сөйлесулер, карта, дойбы, тоғызқұмалақ ойнап
отырған бозбалалар, қымыз ішіп отырғандар, бәрі де қазақ ... ... ... ... ... ... тұрмысының күнкөріс тіршілігі ... қой ... ... іс-әрекеттері де реалистікпен суреттеледі.
Мысалға айтатын болсақ: «Қосақты қойды сауған қатындар қойды ағытып,
арқанды ... ... арты ... ... қозылар да шауып қоя
береді. Қозы баққан жалаң аяқ ... ... ... ... ... қиқулап келеді. Ауылдан шыққан жалаңаш балалар да, құлағына қолын
басып-басып алып қозының, қойдың шулаған даусын біресе ашық, біресе ... у-у ... ... өзін-өзі шапалақтап, бір салып, ... ... ... ... әне кетті, міне кетті! Бәлі, ана, жағының бәрі
кетіп қалды!» - деп шулап, ... өте ... ... ... ... ... кей балалар қашқын қозыны қуып жүріп ... ... ... ... ... те жатыр» [10.499-б.].
Еркімбек – Төребек болыстың баласы, бұлғандап өскен ... ... ... ... ғашық болады. Романның соңына дейін
Марияға қолым жетсе деп ұмтылса, романның аяғында күштеп алып қашуға дейін
барады. ... ... ... болуына басты себепкер Шешенбай екеуінің
арасында әу баста болған ... ... ... Оның ... ... ... тағы бар. ... үшін Марияның бақытты болуы шарт емес еді. Ол
Марияға ... ... ... әу ... ... ... ... бұзбау
еді. Соншалықты қатыгез, қарадүрсін әрекеті адами іспетті көрінетін оның
ішкі есебі мен қулығы да бір ... ... ... үйлену үшін Еркімбек
неше түрлі құйтыртқы әрекеттерден де бас тартпайды. Айдауда жүрген Әділдің
жағдайын ... ... Ыс ... волостнойының хатын алып, ондағы
сөздерді өзгертіп, Әділдің «өлгенін» хабарлауы да ... емес ... рет ... кіші ... ... Мария туралы сөйлесіп, арадағы алыс
беріске мал беріп, өзара мәмілескен сәтте ... ... ішкі ... ... сездіріп, сабыр сақтайды. Асып-аптықпайды, қайта Үсенге бұл
мәселені күзге ... ... ... ... қоя ... өзі ... Оның
сыры бар. Еркімбектің әкесі Төребек болыс. Күзде қайта сайлау өтпекші.
Еркімбектің ... сөз ... ... ... ... ... да ... Егер
құдалықтың шартын бұзып, Еркімбек Марияны алып жатса, ол жақтың шарты
бұзылары хақ. Бұл ... ... ... ... ... ... деген
сөз. Алдын-ала осыны ойлаған Еркімбек Үсенмен ... ... ... ... ... ойы да дәл осы арадан табылады. Баласының
жасап жүрген әрекетін сезген сәтте болыс әке ... ... ... ... ... ... бар емес пе? Қызының үстіне қыз
айттырған соң, ол ... көре ме? Әрі ... ... бар ... ... ... осы сайлауда әкеңді жерге отырғызғалы жүрмісің?» – [10. 521-
б.] Төребек баласына айтып ескертеді.
Әке мен бала арасындағы әңгіме ... ... ... ала ... дейтін имандылыққа суарылған нұсқаудан гөрі күйкі тіршіліктің
күйбең қызығына құл болу ... ... Бұл ... ... ... ... ... бірқатар белгілер бой көрсетеді. Әйтсе де әкелі-
балалы кейіпкерлердің өз мақсатына жету ... ... ... ... ... ... жетерлік. Еркімбек жастыққа тән
өркеуделілікпен алға ұмтылады, неге ... ... ... ... ... ... одан әлдеқайда терең, көпті көрген кәрі қасқырдай, алды
артын ойламай аяқ баспайтын тісқаққан болыс. Романдағы ... ... көп ... оның ... сол заманғы әкімдердің зымиян
тұлғасы байқалады. Әділден өш аламын деп жүрген ... ... ... ... ... арыз ... Әділді жер аударуға себептер болды.
Ағайынды Асан мен Үсеннің арасындағы кикілжіңге ... ... да ... да ... ... қай ... болсын адам ішкі жан дүниесі бірінші
кезекке қойылады. Ойшыл ақын ғұмыр бойы таза адам ... ... ... тән ... ... түстеп түгендеп көрсете білді. Шәкәрім ... ... де ... Адамдар бір-біріне қамқор болсын, мейірім
шапағатын берсін. «Әділ-Мариядағы» кейіпкерлерге де осы ... ... ... ... он беске тарта кейіпкерлердің көпшілігі ... ... ... ... ... ... бояуын автор тым
қалыңдата бермейді. ... ... ... секілді кейіпкерлердің
мінездерін бейнелеуде қаралауға бармайды. Романда өрбіп отырған мекендеген
ауылдардың өзі бір-бірімен туысқандық ілік шатыстығы ... ... да ... ... ... дұшпандық пиғылдағы жандар емес.
Романда кейіпкерлер байды ... ... ... ... ... мен ... ... олардың өз пиғылдары.
Шәкәрімге тән философия романда аталып қана ... ... ... ... ... ... ізгі әрекеттері арқылы беріледі.
Әділдің ... ... ... куә ... бейтаныс болыс басына іс
түсіп келген Әділден мейірімін аямайды. Соның көмегімен Әділ сырт ... ... аман ... романда суреттелетін әрбір оқиғаға, әрбір образға тәптіштеп
баға беру, тұжырым жасау жоқ. Романдағы әр ... ... ... ... ... ... ... кейіпкерлердің тағдыры, олардың
басынан өтіп жатқан шытырман шиеліністер ... фәни ... адам ... мен ... ... ... көркі туралы философиялық
толғаныстарымен қатар ... ... ... ... басындағы
жағдайлар табиғаты жан дүниесіндегі өзгерістер құбылыстарды ... ... ... ... ... бірі ішкі ой ... жүгінеді.
Басына жазықсыздан іс түсіп, қиналған сәттеріндегі Әділдің аузынан ... ... ... ... ... ... шығарманың көркемдік
шырайын, ондағы шымшытырық тартысты бейнелей жеткізеді.
Шығарма сюжеті бір жыл ... ... ... ... ... ... айтқанда, көшіп-қону, қалыңдық ойнау, тағы басқалар
сияқты ... ... ... дәл ... ... Әділ-Марияның
оқиғасы өткен дәуірдің әлсізге қиянаты өршіп тұрған кезі еді. ... ... ... ... ... жеп ... Төребек,
Еркімбектер, мал да, күштер де солардікі. Еркімбек сияқтылар халықтың
салтында жоқ бейбастыққа барады, ... ... ... ... ... жазықсыз сәбиді жетім қалдырады. Жазықсыз жігіттің жер ... оны ... ... ... ... қуанышпен қарсы алмайды.
Патша әкімдерінің ұғымында Әділ қашқын атанған жан. ... Әділ ... де жер ... да ... ... ... ... Мықтыбайды ертіп Марияның үлкен ... жары ... ... сеніп, қалыңдыққа бұрын келуді ойластыра,
ал мақсатына ... ... ... ... ... ... ... Асан мен Үсен үйіне келе жатқанда, қарсы жақ ... ... ... шығады. Айғаймен іс ашқан оқиға қайғымен тамандалады. Қазір
Шешенбай сойылға жығылса Еркінбек ... ... ақ ... жолында Әділ
мен Мария жауыздың қолынан қаза табады.
Кім мықты, кім жуан, өмір соныкі. Дала қасқырлары арамза түлкі, күзенге
айналған. ... екі ... ... үшін ... ұйымдастыру. Сол арыз
арқылы күнәһар қылмыстан да құтылу Төребек пен баласы Еркінбектің іспетті
шонжарлардың ісі. ... соры – ... ... алыс ... әке ... ... ... ауырып өліммен қалуы, бірақ жіберген хатының теріс
мағынада жетуі зор шиелініс әкелгенмен, ... пәк ... ақ ... ... өлгеніне сенбей ғашығын күтумен өтеді.
Шәкәрім ұғымында кісілік, парасат адамның мал-жанында емес, ... ... ... ... ... зорлықшы типі сатиралық нысанасынан
гөрі филлософиялық сұрақтың негізін елестетпек. Шәкәрімнің ... ... не ... сентименталдық дәстүрден өзгешелігі тарихи
әлеуметтік мәселені жалпы ұжымдық тұрғыдан, өз басы дәл ... ... ... көтеруінде. Ер мен әйел, кедей мен байдың ... ... ... ар ... ұят ... тап ... ... шыққан. Махаббат үшін, адамдық үшін тозаққа төзіп, ... ... Әділ мен ... рухы ... жұлдызы биік. Сойқаншының жүзі
қара, жаны азапта. ... ... ... ... ... әділеттің
азаткері. Рахымшыл азапқа толы жан әлемінен екі ... бар ... ... дана Шәкәрім тағы бір шерлі жасын сүртеді. Ақиқат іздейді,
ол мәңгілік мұнарына жол сілтейді. Мәңгіліктің алдамшы емшісі табиғат ... ... ... арбаса, алдарқата ойнай беретіндей.
Әділ мен Мария махаббатына қатысты тұстарда ғана сәл иілгендей табиғат
кәрі Шыңғыстау кейпінде сан түрлі сорақы әркеттерге орай ... ... да, ... автордың көңіл күйінішін қозғайды. Мұндай жағдайда
сюжеттік өріммен ... ... ... жақ ... тұрақты тапжылмас орта
ретінде бой көрсетеді. Кейде Шыңғыстау қаламгер суреттемек ... ... таза ... іске ден ... Көші-қон жүрген жастың арман
тілегі, белді бекемнің күпіршілігіне кесім айтардай. Ел ... ... ... туған соң қара дауыл соғып, сарғайған ... ... ... ... ... алыс ... кеткен жолаушыдай қаңғытып
ала кетті» [10.520-б].
Бұл – Әділге төніп келе жатқан жамандықпен ... ... ... ... ... ... ... тұлғасымен мысқал-
мысқал сыр жаймақ. Келіп ойнақ салған, «Әйда кет! Бәрі ... ... ... ... тисе, бұл болмайтұғын еді» деп соғатын ... ой мен тіл ... ... ... ... ғой.
Шығарманың сюжеті кейіпкерлердің ішкі психологиясына, жан бостандығы,
махаббат, адалдық, әділеттілік іздеуге құрылған. Романда тұрмыстық күйінің
белгілері аз ... ... ... ... тұрмыстық деңгейде
емес, кейіпкерлердің рухани дүниесін, еркіндігін ашуға бетбұрыс ... ... ... ... ішкі қалыптың сапалы тұстарын
айқындайды. Ақын қай тақырыпты алса да махаббат ... алғы ... ... ... ... ... елге, жалпы адамзатқа, жерге, елге
деген ақын жүрегінің ... ... мен ... ... бірде-бір кейіпкерінің сыртқы портретін ұзақ суреттемейді. Қысқа
ғана суреттеп ... ... ақын ... ішкі жан ... мән ... Ішкі дүниені суреттегенде ой дүниеге, ішкі танымға, оның
небір қалтарыстары мен сырларына үңіледі. Ақынның ... ... ... образдар мен тәсілдерді әдемі қолдана білгеніне тәнті боласыз.
Шәкәрім ... ... ... ... оның жан ... ... ... қоғамдық құбылыстармен салыстырып көрсете
білген. Адамның даму, жетілу, рухани әлемі, өзін-өзі тану деңгейінде ақын
поэма сюжетінде ... ... ... ақын адамның күрделі де, ... ... ... ... ... ... қоғам, заман
ауқымынан биіктігін дәлелдей ... ... мен ... ... егіз ... ... ... мерт болған махаббат құрбандарының ауыр қазасы кезінде ... көз ... ... дәл сол ... күн батып кетіп, шапақтың шалақты
шарбы бұтағындағы күннің қызыл нұры дәл Әділ мен ... ... ... қып-қызыл болып тараулана бастады» [10.538-б.]. «Дәл сол кезде
күншығыстан қайғылы қаза саласын ... ... ...... ... ... психологиялық суретті беруде, адамға қатысты
нақты құбылыс төңірегіндегі тура ... ... ... зор әсер ... де ... ... бұлт пен кешкі ... ... ... өкінішін жан өксігіне толы күйде бейнелейді. Соңғысы осы көріністің
табиғи уақыт жағынан жалғасы да, тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... жағынан азаттық таңының
алыстағанын тұспалдамақ қамырықты астармен ... «Дәл осы ... ... келетін тұрақты фраза суреттеу барысына үстеме поэтикалық қуат,
серпінді мағына қоспақ.
Арнайы ... етіп ... да ... ... жан ... ... ... ұмтылатын тұстар бар. Мәселен Марияның
тағыдырына бйланысты алған ... соң Әділ ... ... ... ... байыптай қарау бірталай этикалық, әрі
философиялық ойлармен жалғасады. Шәкәрім жас ... ... ... ... ... ... ... Суыт хабар қадалған оққа, ... ... ... Әділ ... үшін ... ... ... жетеді. Жер аударылып кеткен ... ... ... ... ... ... ... өлмегеніне қиналуы, шын күлкі, шын
қуаныштан арылуын монологтық арқылы араластыра суреттеу, ... ... мен жары ... көру, кек алу үміті болатына мән беру немесе Әділдің
ауруға ... тән мен жан ... ... төл сөз ... ... ... романдағы психологиялық талдау негізінен ... мен ... ... ... тілдік айшықтық сұлулығы мен
дәлдігіне, бейнелік ... ... ... айтқанда, Әділ мен Мария романы біріне-бірі ғашық болып қосылған.
Сол жолда опат, құрбан болған махаббат ... ... ғана ... ... Сол ... көп романдарда әйел теңсіздігі, махаббат зары
бірінші кезекте ... ... ... бұл ... ... тұрғысынан көз жібереді. Қоғамдағы екі түрлі күштің күресін
бейнелейді. ... бір ... адам ... ... мен ... екінші басында билік өктемдігі тұрады. Теке-тірес барысында заманына
сай ... күш ... ... ... ... - ... ... күрескен жастардың ізгі әрекеттерін баяндау.
Романдағы оқиға желісі шарықтау шегіне жеткендей. Әділ мен ... ... ... қаза ... Өлер ... бір-екі ауыз тілге
келген Әділ, Асанға қарата айтып:
– Қош, Зылиқаға салем айт!....Ана сорлы кемпір мен ... ... ал! Мына ... мен мені ... сал – деп ... ... ... жұмды. [10.539б].
Бұл құрғақ жылау емес, жалынышты өкініш те емес. Әділдің ... ... – ұлы ... мен ... ... еді.
Шәкәрім романдағы кейіпкерлердің қай-қайсысы да психологиялық жағынан
барынша жан-жақты ашылған. Ақын өз ... ... ... ... ... олардың жан дүниесін, мінез-құлқын, рухани
қасиеттерін жете суреттеуге ден ... ... ... ... алмай,
өмірден зарланып өткен ғашық жандар әр дәуірде де болған. Олардың тілеулес
жанашырлары да жоқ ... ... де ... сөзі ... ... ... өз мұңдарын өздері мәңгілікке арқалап кете баратын ... ... ... ... ... тамырына үңілді. Романның
әлеуметтік астарының терең болуы сондықтан. Шығарманың негізгі арқауы да
осыдан ... ... ... ... ... – Әділ мен ... опасыз,
қанішер Еркімбектің өлтіруі. Қоғамдағы ... ... ... ... ... іс.
Шәкәрім кейіпкерлердің қай-қайсысы да психологиялық жағынан барынша жан-
жақты ашады. Ақын өз қаһармандарының сыртқы портреттік ... ... ... жан ... ... рухани қасиеттерін жете
суреттеуге ден қояды. «Әділ-Мария» романындағы кейіпкерлер іс-әрекетінің
қай-қайсысының да ... ... ... ... сол ... ... бейнесі нақты әрі нанымды суреттелген. Дәлірек ... ... ... ... сипатта бейнеленсе де шынайы реалистік
үлгіде жасалған.
Шәкәрімнің қай дастаны, романдары болсын ... ... ... ... ... Қалқаманның ажал оғынан аман қалып, алыс
елде ұрпағын жалғастырғанын ... ... ... ... қос
мұңлықтың сәбиі қалады. «Әділ мен Мария» романында өз тағдырымен ... ... ... сәбиін қалдырады. Сәби өмірдің жалғасы, тіршілік
дамуындағы үздіксіздіктің ... ... пен ... да ... ... тұжырымдауы заңды.
Шығарманың бас мен аяғы жинақы, кейіпкерлердің қарым-қатынастары,
тартыс-таластары, іс-әрекеттері, идеялдық көркемдік ... ... ... ... ... дейін қаламын тастамай, әдебиетке өз
өрнегі мен үлгісін қалдырды. Шәкәрімнің романы ... ... ... ... ... ... мәңгілік мұра болып табылады.
Жалпы романның ең басты әрі күретамыр идеясын – адамгершілік пен адами
құндылықтарды дәріптеуді жазушы ортақ кейіпкерлерді ... ... ... ... Мәселен, Әділ – романтик, арманшыл азамат.
Мария бейнесіне ... ... баға беру ... Романның
оқырмандарды дүр сілкіндіріп, қазақ әдебиеті тарихында ең көп ... ... ... ... образының сомдалуы да шешуші роль
атқарғаны даусыз. Жалпы кейіпкерлер галереясына байланысты ... ... ... қазығы еткен. Ол жағымсыз кейіпкерлерден гөрі
жағымды кейіпкерлерге көбірек мән беру арқылы өмірдің ... ... ... ашып ... ұмтылған. «Жақсының жақсылығын айтып, нұрын тасыту»
арқылы ... ... ... ... ... ... ... романындағы басты кейіпкерлер бейнесі толықтай әрі жан-жақты
ашылған. Романдағы әр кейіпкердің ісі мен сөзі ... ... ... ... ... ... ... емес,
салмағында болып келеді. ... ... ...... ... барша ғұмырын бірегей жазушысы әдебиетіне жұмсаған Ш.Құдайбердіұлы
мұрасы өміршең. ... ... ... ертеңі жарқын.
Өмірде өнер адамының орнының беделінің жоқтығы, оның ... ... ... ... ... ... құрбаны болып жапа
шегетіні жайлы ақын өзінше ой толғайды.
Романды оқи отырып жазушының кейіпкерлерді өте ... ... ... ... көркем туындыға ұқсамайтын өзіндік көркемдік ... ... ... ... ... берер пайдасы мол. Білім мен
өнерге үлкен-кішіні ... ... бар ... ... ... пен сүйіспеншілікке тәрбиелейтін туындының қазақ әдебиетінде
өз орны бар. ... ... ... әдеби тіршілігімізде философиялық,
көркемдік, өрісі биік, зор тынысты мен арнасы кең тағы бір ірі ... ... ... Жазушының көркем шығарма жасаудағы тілі
Қай ақын болсын өз дәуірінің перзенті, өз заманының жемісі. Шәкәрім де
сондай. Күрделі тарихи ... ... ... ... ... ... және рухани, мәдени ауыртпалықтарды, заман проблемаларын ... ... ... ... өз ... ... өте ... түсінді.
Ғасырлар бойы тарих сахнасында сан қилы аласапыран ... ... ... ... ... елінің түсінік-танымының дәрежесі, ... және ... ... деңгейі, психологиялық күйі, ой-сана
бостандығының жағдайы, ... ... пен ... ... ... ... ... болды. Сондықтан да Шәкәрім заманның шындығын,
әлеуметтік-қоғамдық мәселелерді тануда және оны өз ... ... ... ... ... ... ұстамдылық пен көрегендік
танытты. Шәкәрім айналасындағы жазушыларға ... ... Жылт ... ... ... немесе уайымға бой алдырмады. Болып жатқан оқиғалардың түп-
төркінін дүние доңғалағының айналыс заңдылығын іздейді.
«Әділ-Мария» романына тән ... ... ... ... ... озық ... бейнелеу қазақ романдарының
кейінгі даму үрдісіне көркемдік даму ... ... ... ...... желісінде ХХ ғасырдың бас ... ... ... өмір ... ... ... етіп ... Көлемді
прозалық шығарманың мазмұны мен пішіні ... ... ... тән ... ... ... ... байқалады.
Романның идеялық-компазициялық желісін құрайтын негізгі мәселелер айқын
қамтылып көрсетілген: бірінші – ХХ ғасырдың ... ... ... ауылының көшпелі тұрмыс жағдайының ( қыстау мен жайлау арасындағы
көшу-қону, т.б ) көріністері; ...... ... ... негізгі оқиға нысаны болғандығы. Шығармашылық
өсу, кемелдену, даму жолынан байқалатын ендігі бір қасиет – ақын өзінің ... жеке ... ... ... ... ... ... тағдыры – Шәкәрімнің романындағы көкейкесті тақырып болып табылады.
Жазушының әшкерелейтіні де халықтың басындағы кеселдер, ... ... ... ... ... ... ... оқиғалардың уақыт ... ... ... ... яғни ... ... ... үшін
өз кейіпкерлерінің басындағы әлеуметтік трагедияның астарынан айқындаудың
басты құралына айналды. Өзінің ақындық ... да, ... ... ... арқылы сомдап отырды.
Тұтастай алғанда, Шәкәрімнің әдеби мұрасы – аса бай ... ... ... ... ... ... ... халқының мәйекті ойы ... тілі ... ... ... ... ... ... көркем
поэмалар, дастандар қалдырды. «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», ... атты ... ... ... ... ... үлгісінде Шәкәрімнің
шығармалары ХХ ғасырдың басындағы ұлттық ... өз ... ... қана қойған
жоқ, оның орнығып, ілгерілеуіне елеулі ықпал жасады. Әсіресе, жазушының
«Әділ-Мария» романы қазақ топырағында жаңа ... келе ... ... дәстүрін көркемдік мазмұнымен байыта түсті. ... жеке ... ... ... ең бір мәнді бөлшегі деп ... ... ... ... та, ... та жеке ... бойындағы
қасиет-кемшіліктерден бастау алады. Шәкәрім үшін кемшіліктің ... Оның ... ... сабақтасып жатқан, түптеп келгенде үлкен
қасіреттерді тудыратын кеселдер деп санайды. ХХ ғасырдың ... ... ... ... Бұл кезең қаламгердің, оқыған азаматтардың
көзқарастарында, қызмет-әрекеттінде де түрлі қайшылықтардың тууына ... ... ... ... ... ... ... ой-сана
тәуелсіздігі айқын сезілді. Шәкәрім қандай шығарма жазса да, оның түп
негізіне ... ... ... білдіріп отырады. Замандас ақындары коммунистік
партияны, кеңес өкіметін шығармаларына тақырып етіп ... ... ... ... ... байыппен, ойлана қарады.
ХХ ғасырдың басындағы қазақ прозасы немесе ... ... ... ... сөз ... шектеліп келеміз. Ал, шындыққа
жүгінетін болсақ, жазушының көркем проза саласындағы еңбегі аса салмақты.
Ойшыл қаламгер ... ... ... ... ... ... сынды бірқатар жанырларында қалам тербеді. Рас, ... ... ... аса ... ... ... Дегенмен көркемдік мәні, ғылыми,
тарихи, философиялық құндылығы жағынан олар ұлтымыздың қымбат қазыналарының
қатарына орын алары ақиқат.
Шығармаларының ішіндегі ең ... әрі ...... ... көркем қара сөз үлгісінде жазылған алғашқы қазақ романдарының
қатарынан орын ... бұл ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы әдебиетте жиі көтерілген
әйел теңдігі тақырыбына ... бұл ... ... ... ... ... өзгеше шешім қабылдайды. Қарапайым өмір шындығын ... ... ... пен ар ... ... пен ... көтереді. Қаламгердің пайымдауынша, адамның әрбір іс-әрекеті
осы ... ... ... ... ... ... желісі ХХ ғасырдың бас
кезіндегі қазақ ауылдарына ... өмір ... ... ... ... Көлемді прозалық шығарманың мазмұны мен пішіні жүйесінде
классикалық әдеби ... тән ... ... ... тұтастығымен
жазылғандығы байқалады. Романның идеялық-компазициялық ... ... ... ... ... ... – ХХ ... алғашқы онжылдығы
шамасындағы қазақ ауылының көшпелі тұрмыс ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрінің негізгі оқиға
нысаны болғандығы. Шәкәрімнің «Әділ-Мария» романындағы Шыңғыстауды кейіптеу
тәсілі сипатымен бейнеленген жерлері ... ... ... ... ... ... байқалады. «Әділ-Мария» мен қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Шәкәрім өмірді бейнелеу приципі ағатушылық демократиялық эстетикадан
өзгелеу тереңірек «Әділ мен Мария» романын ... ... ... ... ... принциптері Шәкәрім Құдайбердіұлына мәлім
болса керек. Өнердің аяғына ... ... ... түсе қоймаса да
қақпайлаулардың күшеюі ... ... көп, ... мол ... ... жаңа ... ... тіксіне бастаған. Шәкәрім сяси күрес
шиеленсісе бастаған Семей түгілі, бітпейтін дау жанжалы мол ... ... да ... ... ... ... ... Қалагердің
тақырыпқа, роман өзгіне айналар ... өзге ... ... қарағаны
байқалады.
«Әділ мен Мария» романын жазудағы мақсат қолында билік, байлығы бар
күштілермен бір ғана ... үшін ... ... ... ... қулар құлқынын жинақтап көркем бейнелеу емес. Сол тәрізді қазақ әдет
- ғұрыпы бойынша ... құда ... ... ... ... ... ерлі - зайыпты болған кезінде де тағдыр тәлкегіне душар болу
тарихын баяндау да ... ... ... ... тереңде. Шәкәрім Шыңғыстау
қойнауында өтіп жатқан сансыз уқиғалардың бірін ғана ... оған ... ... ... ... ... Сезім оранған ой ағысын,
тебіренісін көркем образға көшіреді. Шыңғыстауға ... ... ... ... мен ой ... ... ... бөлер түрлі психоогиялық, пейзаждық параллельдер, сұрақтар көптеп
кездеседі.
«Әділ-Мария» романында синкретті (синкретизм грек. ... ... ... мол. Лиризмі фиолософияға толы, авторлық монлогтар уақиғаны
баяндаудың түрлі деңгейдегі ... ... ... диологті
бейнелеудің дәстүлі драмалық, классиклық түрлері қатар ... ... ... адам портреттері, түрлі ... ... ... ... отырады. Баяндау ырғағы да
үнемі өзгерісте. Романның бір бөлімдері жүйелі түрдегі суретке көшірме жан-
жақты ... ... бір ... ... жалаң баяндалады. Әсіресе,
романның соңғы бөліктері:
Қазақ ауылының тірлігін суреттеуде де Шәкәрім өзге, ... ... ... ... ... ... да құлағына қолын ... ... ... ... ... бірісе ащы, біресе күңгірт естіп, у-у
дегізіп, санаға өзін-өзі ... бір ... ... алдында қарай
жөнелді.
Шекті қоңыр үйден шыққан қартаң адам таяғын алып, дөңге шығып, жамырап
жайылған қойдың алдынан ... деп тұр. Міне дәл осы ... ... ... жапқан қара шымылдық сияқты көлеңкеңді төстегі елге
түсіріп, сенің ... ... ... ... ... ... қара ... бір жеңін белсеніп алып, үйден шыға келіп, қойдың алдына ... ... ... ... ... иіре ... ... көп көрген Шәкәрім ешқандай өзге ел ... ... өз ... оның құшағында бейғам, өзінше өтіп жатқан
өмір мәні туралы ойларына да қазақы тіршілікке орай ... ... ... ... ... өзін оған ... толғамын белгілейді, өтіп жатқан
уақиғалар мен тіршіліктің ішкі ... ... ... ... орта мен
адамдар арасындағы қарым-қатынастар ... ... ... бейнелеуге
ұмтылу аңғарылады. Сондықтан да әлеуметтік уақиғалар да тиісті деңгейде
суреттеледі. ... бұл ... да ... ... ... контрасты түрде емес, табиғи ... ... ... ... Еркімбекте ғана емес, оны қайта-қайта айдап салып отырған
Шешенбайда, жөнсіз зорлыққа мүмкіндік беріп отырған әкесі, болыс ... үшін ... ... ... өмір ... көзқарас талғамы, тілегі
бар адам емес. Ендеше Марияға ие болу тізгіні қызда ... ... ... ... ... ... көзқарас тақырыптағы
романдарда жиі кездеседі. Бұл қоғамдық ... ұзақ ... әрі ... да ... ... ХХ ғасырдың басында 1910-1911 жылдары болса да Еркімбек,
Шешенбайлардың салт-санасында әйел, қызға ... ... ... ... ... ... ... сүйгенімен қашып,
артынан үлкен дауға ұласуы, трагедияға айналуы қазақ әдебиетінде дәстүрлі
тақырып. Ал, ... ... ... ... ... жастардың, ерлі-
зайыптылардың арасын, отбасын бұзу әдебиетіміздің тарихында ... ... ... ... ... некелі әйелін зорлықпен
тартып алмақ болу, жаңа қоғамдық қатынастарға байланысты ... ... ... түрде суреттеледі. Осыны жақсы білетін Еркімбек ешнәрседен
тайнбаса, әкесі мал іздейді. Пәленің бәрін заңдастыруды ойластырады. ... ... Әділ ... ... ... екі ... ... құрбан қылып, теңдік бермей кетіп жатыр. Жазықсыз жер аударылған,
қашып келіп некелі әйеліне ... ... Әділ ... ... ... қашқын
оны өлтірген Еркімбек өзін үкіметке қашқынды ұстаудға көмектеседі. Автордың
мақсаты Еркімбектің ... ... ... дәстүрлі қазақ
әдебиетіндегідей ақтық шешімді суреттеу ... ... ... шығарманың
идеялық бағыты, тақырыптық мазмұны тек қана әйел ... ... ... жоқ. ... ... ... рухани әлемі, мақсаты сүйгені
махаббаты бар қазақы ескі салт-сананың жаңа заманда да ... ... ... ... көрсетуінде.
Романда май айының мамыражай кешін суреттеумен басталады. «Май! Май!
Әттең, май ... Сен ... ... ... бейіш
ауасын жұтқызып, қабағын ашқызып, үмітін ілгері басқызып, тозбас өмір,
таймас бақ ... ... ... да ... ... ... ойлатпайсың-
ау!...» Бұл-тамылжыған табиғат құшағындағы әдемі кештің суреті ғана емес,
астары бар көрініс.
Осы ... ... ... ... ... ... ... бөккен, қызыққа батқан. Өмірде өзге қызық, мақсат бар ... бір сәт. Осы ... ... ... Жылпос жігіт жай келмей,
лепіріп отырған топқа от ала ... ... ... ... ... ... кеңінен көрсеткен әлеуметтік маңызы зор шығарманың
көркемдік ерекшелігін де ауқымды талдауды қажет ... ... ... ... тығыз қабысып, шеберліктің әр алуан үлгісін бейнелейді.
Жазушының диалог құру шеберлігі ... ... ... ... мен ... ... ... өте мағыналы, талантты
жазылған.
«Еркімбек: – Шешенбай, сен менің қалжыңыма ыза болмай, ... ... ... ... сұлу ... ... – Мен ... көрдім-ау, бірақ сен оның маңына да бара
алмайсың, ол кімнің қызы деп ... ... қой! Құр ... ... Егер мен Төребек болыстың баласы болсам, осы кешке-ақ сол ... ... ... ... ... көрген Шешенбай даңғойлау болыстың баласын қайрап салды.
«Еркімбек: – Ол қыз айтқаныңдай болмаса қайтесің?
Шешенбай: – Айтқанымдай сұлу болмаса, мына ... ... ... Егер ... ... сол ... өзің ... алмасаң қайтесің?
Еркімбек: – Атыңның бағасын берейін.
Шешенбай: – Атымның бағасы бес ... ... екі ... бие ... ...... берейін! Әкел қолыңды!
Шешенбай: – Әкелсең, әкел! Екеуі алысты да, Еркімбек қолын жазбай тұрып
бозбалаларға қарап:
– Жігіттер, бұл шын ... ... куә ... ... ... ... анық ... әлеуметтік сипат жоқ [10.497-б.].
Әкелері атастырылған қалыңдық пен күйеу қалыңдық ойынына ... ... ... ... ... Бұрын бірін-бірі көрмесе де
көңілдері толған. Енді оңашада қалыңдық – күйеу болып алғаш рет ... мен ... ... қарап «Жарықтық, қашан батады» деп ... ... ... ... ... ... ... хабарын жеңгесін тосын естіген
Мария даусы дірілдеп: «Жеңешетай-ау! Жүрегім ... тұла ... ... ... ... Мен ... ... шықпаймын ғой,
бірақ жат кісінің қасына ...» – деп ол ... ... ... ... ... кездесуін туған толық ай да, Шыңғыстау да, автор да ... ... ... ... ... ... ... басына тор
құрылуда. Шәкәрім махаббат пен жауыздықты беймарал, бейтарап табиғат аясына
суреттеу арқылы оқырман жүрегіне күдік ұялатады.
Осыдан ... ... Әділ мен ... ... ... ақыры оларды
өлтіріп тынуының тарихи романда шымыр баяндалады. Шәкірім шығарма сюжетінде
сұрланып тұрған бір уақиғаларды ... ... ... ... ... көлемді көріністерге орын береді. Шәкәрім романдағы Әділ мен Мария
трагедиясына себеп болған жайларды ашып көрсетуге тырысады. ... ... ... ... ... ... бейнелеуге көшеді. Шығармада
болып жатқан даңсыздыққа жол беріп отырған ... ... ... мен ... ... Кәрі ... қойнауында өтіп жатқан көп
уақиғалардың бірі ғана. Онда ... ... ... да ... ... да ... ... келеді. Шыңғыстау табиғат үшін бәрі бір,
оның кең ... ... ... да ... ... да ... ... де куә, сансыз уақиғаларға тән.
Шыңғыстауға айға, май ... ... ... ... ... ... ... поэтикасына өте жақындайды. Уақиға құбылыстарды
сезімдік эмоциялды, философиялық мәнге орай ... бояу ... ... көркемдік идеялық ізденістер айқын көрінеді.
«Әділ-Мария» романы туралы сын, зерттеу мақалаларда көбіне шығармада
бейнелейтін тағдырлар тарихы туралы ... Әйел ... ... онда ... ... ... тартысы аңғарылады деген ... ... бұл ... ... ... кешкен бозбалалардың бол
қалжыңнан басталған бәскенің адасу трагедиясына ... ... ... ... ... ... сюжеттік желіде орналасқан эпизоттарды тау, ай,
табиғатпен авторлық ... ... ... ... мен ... дүниенің басталуы мен аяқталуына қатысты мәселемен тығыз байланысты»,-
деп ерекше ұшқыр ... кең ... ... Шкловский айтқандай: Жазушы да
аталмыш көркемдік нұсқаға ерекше мән береді. Көркемдік ... ... Әділ мен ... екі түрлі өзгешелігі айдай анық. Бірі ... ... ... қызметінің ауқымы болса, екінші – диолог
формасы пьеса үлгісіндей алуы. ... ... ... тәсімінен кейбір
мінездер сырынан мол хабар ... ... ... ... ... ... мен жан ... қоса ашатын псиологиялық бейнелеу
тәсіліне айналған. Сонымен қатар төңірек (ландшафт) ... ... ... ... қызметін атқаруға тиіс екенін түсінеміз.
Шәкәрімнің аһ ұрған кеудесін жарып шыққан арқылы сөздерге құлақ салмау
қиын: «Кәрі ... Адам ... ие ... бері ... ... көрмегенің
жоқ. Шыңғыс, Темір сияқты талай-талай сайыпқырандарды қолыңнан ... ... ... ... ... ... да ... жанып суанғаныда
болды. Талай-Талай талпынған жас жүрек ... да ... ... ... ... ... үзіліп кетті. Сенде неше түрлі ел дәурен сүріп, аң
аулап, мал да ... Ай мен ... ... ... ... ... да, арыстан
жүректі айнымас батырларды да, әлемнен азған ... ... бал ... ... де ... жер қазып, үңірейтіп бауырыңа көміп жатсаң да,
бақайыңнан келмей, түк көрмегендей-ақ маңқиып тұра ... ... ... қысқа күнгі күн шығыстан ұзақ күнгі күн батысқа қарай керегедей
жайылған кең қолтығыңды ашып ... ... Тағы ... ... ... ... біресе бейнет көріп, аз күн арпалысып ... – деп, ... ... ... ... ... »[10. 493-
б].
Роман шымылдығын осындай терең тебіреніспен ашылса, бұдан да ... ... ... ... жабылады. Өмірдің тұңғиық сыры мен ... ... ... ... ... философ ақын табиғат феноменін
суреттемек қасіретті оқиғаның ең дана куәгері, ең әділ сарапшысына ... ... ... ... еншісі алып тау кеше мен бүгін және
болашық замандардың жұлындай тұтас ... ... ... мәңгіліктің
символы. Шәкәрім романда бүкіл шығарма бойына «кәрі Шыңғсытауға», «сен»
арқылы жақын алысындай не алыс ... ... ... ... өкпе ... айта ... ... болды. Шәкәрім тау құшағында халықтыр
тарихындағы, пенделер тіршілігіндегі ұлы ... мен ... ... ... жүрекке батар зұлымдықты көргенде де, шарадан ... ... де, ... ... міз ... табиғат тылсымына
қайран қалуымен алдағы әркет, тартыс болмысының оқшау эмоционолдық күш
мәнін меңзек.
Едәуір ... бұл ... ... ерекшеліктері идеялық көркемдік
жағы қысқа сөз етілгенде Әділ-Мария да ... ... ... ... ... орын ... ... көркем туынды. «Әділ- Мария»
романы ақынның лирикалық туындыларында, поэмаларында ... ... ... тақырыптарымен мәселелерімен проблемаларын ой - туындылармен
үндес, тамырлас. Шығармада қазақ ауылының 1910 жылы ... ... ... ... ... әлем ... ... қаһармандарының сезімдеріне, көңіл-күйлеріне барлау ... ... ... санасындағы реалды және ирреалды әлемдердің
алмасып келуі табиғатты мәңгілік ... ... ... ... Романда мезгіл мөлшері дәл айтылып отырған 1910 жылғы наурыздың
ортасымен 1911 жылы мамырдың он ... ... ... ... фабула
желісі қамтылса, сюжеттік уақыт Шәкәрім қалам тербеген шақпен ... Күн мен ... тән ... белігі бір іс-жағдаятың заматтық шамасы
(фразеолоиялық тіркестер ... өту ... ... пайымдау бар. «Әне»,
«міне», «міне, дәл сол кезде сен, кәрі ... ... осы ... ... ой» ... эсрессивті мағынадағы сөздер әрекет, сезім ... ... ... қызмет етеді. Сахара қауымына ортақ тұрмыс-
тіршілік дағдылары, жер мен мал ... ... ... ... ... ... ... жортуылға шығар мезгіл сипаты немесе ғашықтардың қайда,
қандай жағдайда, қай тұс, қай ... ... ... ... ... айна-қатесіз бедерлермен көріктелгенін аңғарасыз.
Бұған дейінгі қазақ романдарында әлеуметтік теңсіздік мәселесі алғашқы
кезекте қозғалатын. Шығармада ... ... ... ахуалын, жеке адамға
хас ізгілік пен сұрқиялықтың қайшылық-қырбайлығын күйіттеу басым. Әділ мен
Ғали, ... ... ... оқығанымен, жоқшылық зарын тартушы емес.
Маряның атастырылған жеріне наразылығы жоқ. Екі мұңлықты қосуға бата қылған
үлкен отбасыларының – ... мен ... Маря ... бұл ... ... себеп болды. Романдағы характерлердің өсу ... ... ... ... сырт ... үлкен өзгеріс сыңайын байқата алады:
«Еркінбек ашуланып: – Білдім, білдім! Басында мені алдап, малымды алған
екенсің ғой! Кет ауылымнан!»
Үсен: – ... ... ... ... ... басы ... қанжығасында
жүр? – деп атына міне жөнелді.[10.537-б.]. Әділді жалған жаламен жер
аударып, ... ... ... ... хат ... Маряны тірі жесір
етіп, енді өзі тағы да күшпен иеленбек болған ... ... ... Үсен ... ... танытады, «жаным – арымның садақасына» көшеді. Әйтсе
де бұл – кеш қылық. Бәрі өз өлшемімен таразыға тең ... ... ... тағы бір ... трагедия жөргегін жұлқыламас па еді?! Кінәсіз
қан ... еді?! ... ... ауа ... шытқырамас па еді?!
Қаламгердің кең ойы да ... ... ... ... тарлығы өмірлерінің қысқалығына налу, ... ... ... автор психологиясы мен кейіпкерлердің ішкі өмірін
бейнелеуде аса зор рөл атқарады. ... ... ... толық ай дәл Марияның
қысылып ұялғандай қып-қызыл боп туса»[10. 501-б.] сол ... дала ... мен ... ... ... үш қатар үндестік топшыланса, кейінен
ландшафт ... ... ай ... қатар жаңа рең алу сәті
метафорлық ораммен сипатталса, бірде осы жарықтық ай екі ... ... ... ... ... ... ... кетеді [10. 504-б.]. Оқиғалық желі,
лирикалық шегініс бар драмалық үлгі («сен, көрген жоқсың-ды») психологиялық
дәйекдеме бар. ... ... ... нәтижесінді табиғат құбылыстарының
қайталамалылығы өзгермелілгі тіршілік ... әр ... ... ... ... мекендік, сюжеттік, психологиялық, міндетер
жүгін авторылық баяндау және ... ... ... ... ... назар аудару ырғақты сазды тілмен келісті жазылған, жазушы
прозасындағы шеберлік айшығын таныта түспек.
Әділ мен ... ... ... ... ана сәл ... ... Шыңғыстау кейпінде сан түрлі сорақы әрекеттерге орай ... ... да, ... ... шын ... ... жағдайда да
сюжеттік өрім мен тығыз байланыста, мекен шақ ... ... ... ... бой ... Кейде Шыңғыстау қаламгер суреттемек ойдың
шырмауына араласып, таза баяндаушылық іске ден ... ... ... ... жарлының тілегі, белді-бекемнің күпірлігіне келісім айтардай.
Ел қуанышына ... ... ... кәрі ... ... бәрі сенің көз алдында болған іс. Дәл
сол кезде қарлы жаңбыр қара дауылыңды ... ... ... бір ... қарай сен дауылыңен екі айдап, бурадай бұрқырағанын, жерді қара ... ... ... қара ... қара ... қаптағанның Әділге қылған
кәрің бе?... Әйтпесе, рақымсыз зұлымдыққа ызаланып, жазасызды ... ба?... ... ... ... сол негізінде бірақ жаңаша
үдете өрнектеледі. ... ... сөз. ... таза ... бейне
болып табылады. Қара түнек дауылмен қарды әкелген ол ... Ол ... ... өзі кеп әлек ... Өз ... ... Әділмен бірге опық жеп,
зар төгетін кәрі Шыңғыс. Ұқсастыра қабаттастыра суреттеу ... ... ... ... адам ... ... аспан
адам тағдыры. Дала мен адам нақты, аспан мен тағдыр ... ... ... ... әрі сырлас, әрі мұңдас. Жазушы өзімсіне сөйлейді. Баланың
әкеге еркелегеніндей. Тау – ... ...... ... ... ... пен адам ... тұтастығы, бауыр үшін анаға кінә арту
болып келеді. Пейзаждың түпкі мәні ... өмір ... ... ... ... ... ... кейіпкерлер мен табиғат болмысын егіз санауы соншалық, Еркінбек
зұлымнан мерт ... ... ... ауыр ... ... де ... көз ... дәл сол кезде күн батып кетіп, шапақтың шашақты ... ... ... нұры дәл Әділ мен ... ... ... қандай қып-
қызыл болып тараулана ... ?... ... «Дәл сол ... ... қара ... ... түннің қараңғылығы – зұлымат та
шықты» [10.539-б.]. Жазушының қайғылы психологиялық ... ... ... ... ... құбылыс төңірегіндегі тура теңеу тәсілі
арқылы зор әсер қалдырар қасиетін және ... ... бұлт пен қан ... ... сөнуге айналған ғұмыр өкінішін жан өксігіне толы күйде
бейнелейді. Соңғысы – осы ... ... ... ... ... ... уақыт жағынан азаттық таңының ... ... ... ... «Дәл сол ... деп ... келетін
тұрақты фраза суреттеу барысында үстеме поэтикалық қуат, ... ... ... етіп ... да, ... ... жан дүние
құбылыстарын тереңдеп бедерлеуге ұмтылатын тұстар бар. Мәселен, Маряның
тағдырына ... ... ... соң Әділ ... өзгерісті, көңіліндегі
алабұлаң төңкерісті байыптай қарау бірталай поэтикалық, әрі ... ... ... жас ... ... қызғаныш алауы тұтануынан
өмірдің қызығын көретіндей. Суыт хабар қадалған ... ... ... ... Әділ ... үшін күресуді бақыт санайтын байламға
жетеді. Жер аударылып ... ... ... ... ... ... әкесінен бұрын өлмегеніне қиналуы, шын күлкі, шын қуаныштан ... ... ... суреттеу, аз-маз жұбанышы әжесі мен жары
Маряны көру кек алу үміті болатынына мән беру ... ... ... ... мен жан ... ... төл сөз ... үлкен экспрессиялық кернеумен,
шешендік сұрау ... ... ... ... ... талдау негізінен автор назары мен тұлғаның ... ... ... ... мен дәлдігіне, бейнелік ... ... ұзақ ... ... ... романының өз еншісіндегі
сапалы, салмақты көркемдік ... өмір мен өлім ... ... ... халқының тарихына, елдік, ... ... ... мен ... ... ... бейне жүйесіне, сөздік
кестесінен бөлектеніп тұрған ... ... ... ... бейне, жалынды
сезім арқылы берілген күйлер. Романдағы табиғат ортаны жан-жақты зерттеп,
терең тану мен ... бай қиял және ... ... ғана ... қан ... ... жан кіретінін Шәкәрім Құдайбердіұлының
тәжірибесін дәлелдей ... ... ... мәселелерге аса
ыздаһаттылықпен ... ... ... ... ... ... ... еңбектерді түбегейлі оқып, өз объектісін жан-жақты зерттегеннін
аңғаруға болады. Шебер ... ... ... ... ... ... көбінесе, мінез-құлық, іс-әрекеттердің ... ... ... өз ... дүниелік құрайды. Бірде іс-әрекет,
мінез-құлық, жай-жағдайлармен қабысып, адам өміріне ... ... ... ... ... ... роман жандандыра, әрлендіру тәсілдерінің бірі халық
даналығы – мақал-мәтелдерді, өлеңді ... ... ... ... Бір ... жай ... мақал-мәлелдерді көп және жете біледі,
бірақ сол білгендерінің бәрін сол ... тізе ... сөз ... ... ... жағдайға байланысты өте ұтымды қолданады. Соның
өзінде мыңдаған оқырмандарға қашаннан ... ... ... ,
сиректеу айтылатын мақал-мәтелдер айтылатынын тілге тиек етеді.
Мысалы, Әділ мен ... ... «Кеш ... ... соқпақ
табылар» деп бір қойшы айтқандай, үшеумізге үш тай табылмай ... ... мен ... ... ... ... «Төбетке
өлексенің бәрі бір бос», – деп Абай марқұм айтқан [10.497-б] сен қыз көрсең-
ақ шіркіннің сұлуы–ай деп таң ... ... ... ... ... ... ... еске түсіреді:
Ауылыңа мұнан бұрын барғаным жоқ.
Көзімді өзге қызға салғаным жоқ,
Қосылып өлсем, шейіт болар едім,
Сен үшін айдалсам да арманым жоқ. – деп ... [10. ... ... ... ... ... отыр, Мықтыбай! Бірақ сақ болып
отыр. ... ... ... ... біз ... келе ... атың ... айырылып қалып жүрме! [10. 502- б.] – деп Серікбай ескертеді.
Шешенбай ... ... ... Сізге Еркімбек сәлем айтты, нағашы
апама ... де, мені ... ... ... ... ... ... білейін, былтыр түсе салып, биыл жаман атын шығарып
жүрмесе, «отыз тістен шыққан сөзді отыз ру ел ... ... ... бар емес
пе?-дейді [10.506-б.].
Ағалы-інілі Үсен Асанға айтты: Шырағым, сен артын ... ... ау! ... ... ... баласымен тамыр болдым деп екі қараға
бола басымызды партияға байлап бердік қой. ... ... ... алма»
дегендей, біздің партияда неміз бар еді? Әкеміздің жолымен ара ағайын болып
қана жүргеніміз жөн еді ... Мен ... ... тамыр болғаным жоқ, өзі қайта-қайта кісі салып,
шақыртып болмаған соң, «біреудің алтын басы ... ... ... ... ... ... қаймығып жүрсін дедім. Деп Үсен сөзін
аяқтайды [10. 511-б.].
Әділ екеуі шошақ тастан қарады да отырды. Серікбай қалжындап:
... ... ... ... ... құрыды ау, – дегенше
Зылиқаның итарқасының алдынан от жарқ ете түсті. ... түсу ... ... арабтардың мақалындай-ақ өліп отырған екеуі Мария мен Зылиханың нұрлы
жүзіне сәуле беріп, бұлаңдап атой ... отты ... соң, ... ... ... ... ... жағалай еңбектеп, шаңырақ күркеге жүрегі дүрсілдеп
азар жетті [10.512-б.].
Осының бәріне қарап отырып, жазушының шеберлігі мен ... ... ... ... өзіндік көркемдік ерекшелігі бар екенін көреміз.
Шығарманың оқырманына берер пайдасы зор. Білім мен өнерге ... ... бар ... ... ... мейірімділік пен
сүйіспеншілікке тәрбиелейтін туындының қазақ әдебиетінде өз орны ... ... ... ... тіршілігімізде философиялық, көркемдік, өрісі
биік, зор тынысты, психологиялық арнасы кең тағы бір ірі ... ... ... ... ... ... туа ... көрсетеді. Бұл
мақалдар әлі күнге дейін өз маңызын жойған жоқ.
Осының бәріне ... ... ... ... мен ... ... ... ұқсамайтын өзіндік көркемдік ерекшелігі бар екенін көреміз.
Шығарманың оқырманына берер пайдасы зор. ... мен ... ... -кішіні
құрметтеуге, қолда бар асылдың қадірін түсінуге, ... ... ... ... қазақ әдебиетінде өз орны бар.
Осыған қарап, ұлттық ... ... ... көркемдік, өрісі
биік, зор тынысты, психологиялық арнасы кең тағы бір ірі ... ... ... ... ... етіп ... диалог мөлшері көп те, аз да
емес. Олардың барлығы оқиға дамыту, тартыс ... ... жан ... ... және ... арасындағы қақтығыс, ұлы жеңіс хабарын
қарсы алу, жаңа дәуір ұранына үн қосу ... ... ... ... ... етуге қызмет етеді. ... ... ... ... ... ... жастарының жарасамды әзілдері, оптимистік,
бауырластық, сүйіспеншілік аңсарлары, жаңа ... ... ... ... тән ... мәнді тіршілігі де өзара сұхбат, лебіз алмасу
реалистік нақышпен берілген.
Мысалы, романдағы ... мен ... ... өз ... бір ... – Айтқаным айтқан, әйдә, жүр.
Зылиха: – Сәке, бұл жолы ... қоя ... ... ... ... тағы бір ... ... қалжыңдасарсыңдар.
Серікбай: – Жоқ, жоқ, әне, таң бозара бастады. Өзім де қызығын көргелі
өліп отырмын, әйда, жүр! – деп ... ... ...... Мына ... ... уәде қайда? Жылдам Мария мен
екеуің құшақтасып ауыздарыңнан сүйіс! Әйтпесе, мына күйеуің жасырын келіп
отыр деп Асан ... ... ... – Қой, ... қой!
Серікбай: – Жоқ, жоқ уәдем бар, бол-бол! – дейді [10.505-б.].
Әдемі жарасқан жастардың ... ... ... ... ... де ... қалжындасып тұр.
Шығарма соңы жазушының өмір, әділет, ... ... ... ... ... Бұл – ... трактатқа ұқсас үрдіс. Қиял-
ұғымы қиырды шарлаған, өзіне-өзі сауал ... ... ... ... адам ... ... ... адамдар тату тұруға негізсіз – ... ақ ... ... ... [10.541-б.] – дейді. Барша жаманат ... ... ... мақтан» екенін нақты атау адамшылық мәселесін ой,
тәжірибеге қоса сұңғыла ... ... сана мен ... ... ... ... ... пен кеңістіктегі өлшемдерін айқындауға
келгенде Шәкәрім әдеттегідей нақты. Поэмаларындағы секілді ол ... да ... ... ... ... ... күнімен айын дәл көрсетіп отырады.
Әйтсе де жай ... ... ... сол ... пен ... ... романдағы психологизді тереңдетіп, көркемдік тартысыты ширықтырып,
адамдар мінездерін жан-жақты ашуға мүмкіндік алады. Тіпті «дәл сол ... сол ... ... «міне» деген экспрессивті баяуы анық ... мен ... ... ... ... ... ... нақтылау
үстінде автор адамдардың басындағы әркет пен сезім күйлерін ... ... ... ... туралы шығармалардағы сюжеттік желі,
кейіпкерлер басындғы тартыс, оқиғаның басталуы, ... ... ... ... ауыз әдебитінен келе жатқан қалыптасқан үлгі айналасынан ұзап кете
қоймайтын. Өмір ... ... ... ... ... ... ... түйіп отыру философ ақын Шәкәрімнің шығармашылық қолтаңбасына ... ... ... бұл ... да ... ... ... секілді философиялық прозаның үлгісін таныта білді.
Шығарма құрылымында бірін бірі толықтырып, қатар ... екі өмір бар. ... ... ... ... ... тарихы, екіншісі сол тарихтың әр
тұсына үңіле қарап, мәңгі өмір, табиғат ... ... ... автор.
Сол толғаныстардың бәрін жазушы адамдар арасындағы тартысты ... ... ... ... ... ... мейлінше көркем
жеткізеді.
«Реалистік шындыққа ... ... ... ... адам
характерін жан-жақты ашып, оның жан дүниесінің қыртыс қабаттарын толық
қамтуды талап ... – деп ... ... ... Шәкәрім
талдаулар барысында өз кейіпкердерінің мінездерін, ... ... аша ... ... романдағы көркемдік тәсілдері де оқшау, өзгеше
болып келеді.
Романның осындай философиялық сипатын танытатын ең негізгі ... ... ... ... ... ... Әрбір оқиға тұсында
қайырылып, сырласып отыру арқылы ... ... ... ... даналықтың, табиғат ана сыйлайтын ұлылық пен парасаттылықтың
образы дәрежесіне көтереді. Түптеп келгенде, Шыңғыстау сол ... ... ... өтіп ... ... беретін тіршілік процесіннің куәгері ғана
емес, Шәкәрім ұсынатын адамгершілік, ... ... биік ... ... ... ... ... да, табиғат пен адам, ортақ қайшылықтары мен ... да осы ... көз ... ... ... ... ... идеялары арқылы беріледп отырады. Тіпті романның негізгі ішкі құрылымын
тұтастырып ұстап тұрған көрекмдік құралдың өзі де осы төңіректен табылады.
Романда Әділ мен ... ... пәк ... ... ... ... ... бар. Шәкәрімнің суреттеуіндегі Шыңғыстау –
жанды бейне болып шыққан. Шыңғыстау адамша ... ... ... ... ... сол арқылы характерлер сомдалған ықпал жасайды.
Бірде аймен, бірде адаммен сыр ақтарысады.
...Міне, Әділ мен ... ... ... ... Жаз айының қоңыр
мақпалдай майда түні. Шәкәрімнің баяндауына үңілсек:
«Әділ мен Марияның алғашқы ... ... ... аспандағы
жарық ай әлдеқашандағы кәрі Шыңғыстауға дыбыссыз ымбалмен:
«Ақсақал-ау! Мына ... ... не ... ... Мұнан басқа
қалыңдық ойнаған кісі жоқ па еді? Мына екеуі бірін-бірі құшақтап жатып
өлсе, ... ... емес қой? Бұл ... ... ... асық ... ... – дегенде кәрі Шыңғыстау терең шаттан шығып, ай ... ... ... ... өзен суын ... ... айтыпты:
«Сен көрген жоқсың-ды. Бұрынғы жылы Зылиха түскен тойда бұл ... ... ... Әділ ... көрісімен-ақ іші елжіреп, жүрегі ысып кетіп
қалалғанда қасынан асып тұрған кекілінің астынан сүзіле ... ... қара көзі ... жас жүрегіне қанжардай қадалған. Марияда жас жүрегі
лүпілдеп, денесі салқын термен жібісе де ол ... 14 ... ғана ... ... неге ... ... ... Бұл іс күндіз
болғандықтан, оны сен көре алған жоқсың.
Сол күні Әділ келе сала әжесіне айтып, ... ... ... ... ... ... да біржолата берген. Ол жылы Бақтыбай да, ... ... ... ... ... және өліп, Әділдің ұрын бара алмай жүргені ... – деп кәрі ... ... ... ... да, Әділ мен ... бойы ... қолтық-шабы сияқты көгал өзектерін дымқыл шық
басып, тершіп, көзі бұлдырап, мұнар ... ... ... қазақ ұғымында сұлулық пен жарық сәуленің, қасиетті құбылыстың
символына ... Ай мен Күн ... ... дене мен ... ... ... тіл ... салыстыру арқылы ақын екі жастың
махаббатына тән пәктіктің қадірін арттырып, роман ... ... ... ... қалыңдата түседі. Әділ мен Мария басындағы ғашықтық халдың жай-
жапсарын ... қарт ... ... ... ... ... компазицясының бастауынан бастап, ... ... ... Шыңғыстаумен тілдесуі арқылы өзіндік болмысын
даралап танытатын ... ... ... ... ... аймен, күнмен, жұлдыздармен, желмен, т.б. сан алуан табиғат
мүшелерімен ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттасатын қазақ ділінің көркемдік ойлау ... ... ... және адам ... мінез-құлық құбылыстарын тұтастырғанда
кейде егіздей бейнелеу-әдеби шығарманың эстетикалық әсерлігін ... ... ... ... ... ... ... басынан аяғына дейін адам мен табиғат
тынысы қатар өрбіп отырады. ... ішкі ... ... күйініш сүйінішін жеткізуде Шәкәрімге Шыңғыстау көмекке келеді.
Жалғыз Шыңғыстау ... ... ... ... көшіп, өзара «сырласып»
жататын басқа да кеңістік нүктелері жоқ емес. Көктемнің ... ... ірге ... елдің артына қалып бара жатқан «Көксеңгір, Шақпақ,
Ақшатаулар өкпелеп, наз ... әйел ... ... ... ... ... ... да көреміз» [10.525-б.] немесе «Терең асуда келе
жатқан көше екі жақтағы қабағын түйген қара ... ... ... ... ... ба?» – деп ... тұрғандай» болуы осындай
детальдар қатарында.
Мұндай көркемдік тәсіл арқылы романдағы кейіпкерлер мінездерін ... зор ... ... тұр. ... осы ... ... ... үлгісін жасайды. Шәкәрім өзінің түйінді тұжырымдарын да адам ... ... ... «Сол ... ... ... қайғылы қара бұлт шығып, қара дауыл болып,
қарлы жаңбыр жауа бастады. Ауылдан былай шыға бергенде, бір ... ... ... ... ... ... Әділ ... абақты есіне түсіп:
– Әттең, туысқансыз жалғыздық-ай! Шіркін, опасыз дүние-ай! ... екен ғой! – деп ... жасы ... ... ... барады...»[10. 527-
б.].
Бұл Әділдің жазықсыз жалалы болып, абақтыға айдалып, ... ... ... ... ... ... жел айдаған қаңбақтікіндей. Адалдығын
қалай дәлелдесін? Арамдық ойлаған пасықтың құрығына түсіп, жанашырсыз
жалғыздығына ... ... ... не ... Шыңғыс жақтан жылжыған қара
бұлт секілді тағдырдың да қара дауылы ... ... бұл! Осы бір ... ... ... ... ... айырып ала алмайсың. Екеуі
қаншалықты ... ішкі жан ... ... ... ... соқтырар өрттің ұшқыны оқиға өтер кеңістіктің өзге тұсынан
жалыт етіп тұтынады. Атап айтқанда, көршілес қонып ... ... ... ... ... ... желіккен әңгіме ғана оқырманды селт
еткізіп, көңілінде әлдеқандай бір алаң ... ... ... жас ... ... ... ... үйірілмек қайғы бұлтының ызғарын басқаша
сездіреді. Дәлірек айтқанда, жазушы көркем ... ... ... ... оқиғаның мезгілдік, мекендік детальдарын өте шебер
пайдаланады.
...Көктем ... ... айы. Дала ... ... ... жатқан ауыл.
Қызыл-жасыл киінген қыз-жігіттер, ауыл ... Милы ... ... ... ... бола сала ... ... қарамастан, көгалға
сырмақ төсетіп, бір табақ ет пен бір тегене қымызды ... алып ... ... ... Әділ ... ... ... әдемі әрі шынайы сурет,
этнографиялық бояу қанық картина!? Табиғатта дәл ... ... ... ... ... күйі ... жатқандай. Алайда, осы көріністің, осы
тұтастықтың астарына Шәкәрім көп ой ... ... ... ... ... май ... Сен жан-жануардың қайғысын ұмытқызып,
бейіш ауасын жұтқызып, қабағын ... ... ... басқызып, тозбас
өмір, таймас бақ бергендей алдайтының-ай! Жайқалған жасыл шөпті қуартатын,
жалбыраған жапырақ пен ... ... ... айрылып ұшыратын күз
болмайтындай-ақ, жазушы Шыңғыс даласымен қар астында қалып, қайғылы ақ
бүркейін ... ... ... ... ... жастардай жылмаңдап
аққан мөлдір сулар, мұнан былай рахат-қуаныштан үміт үзген мұңлы жүректен
мұз ... ... қыс ... сен, май, ... май! Жан-
жануарлардың, адамзаттың артын ұмыттырып, алдын ... [10. ... осы бір ... ... көп ... ... Табиғат
мезгілдерінің үздіксіз алмасып, ... ... ... ... ... Әділ мен ... басындағы бүгінгі «бейіш ауасын
жұтқандай» көңілді шақтардың да ертеңгі бір тұста ... ... ... ... бір ғана ... оқиғаға қаншалықты бояу беріп
тұрғанына назар аударыңыз. Әдемілікке тамсанып тұрған адамның көмейіне келе
қоймайтын сөз. Ал, ... ... май ... дей ... бүкіл
оқиғаның болашақ барысынан хабар береді.
Романның басында кездесетін ... ... ... ... ... орасан. Түптеп келгенде, жайлауға қонған қатарлас екі
ауылдағы екі топ ... ... ... ... ... түріндегі әңгіме
бүкіл шығарманың мазмұнынан хабар береді.
«Әділ: – Әй, құрдасым – ай, – деп ... ... ... да: – ... ... ... ... бүгін түнде қолымызға береді десеңші!
Серікбай: - Уәдесінде тұрмай, өз қалыңдығыңды ... ... ба? ... ... бір ... шыт пен төрт кез ... бергеніміз қане?
Әділ: – Ойбай – ау! Мен ... ... ... ... дейім бе? Ана бір
Үсен деген бізді жатша қорып, аңдып жүрген жоқ па?» [10.495- б.].
Бұл – Милы құдығына қоныстанып ... бас ... Әділ мен ... Серікбайдың арасындағы әңгіме. Сөз төркіні Әділ мен ... ... ... іс ... мен ... ... пен кеңістік ұғымдарымен, тікелей қатынаста өрбіп ... ... ... ... ... мен ... ... драмалық
шығармаларға тән көркемдік сипат аңғарылады. «Әділ-Мария» романындағы
философиялық толғаныстардың сыр сипаты ... Оны ... ... әртүрлі
көркемдік тәсілдерге барады. Шәкәрім бейнелеген Шыңғыстау ... ... ... ... ... көшсе, кей тұста ... ... ... әсер ... ... мекендік өлшемдерін беруде Шәкәрім
керемет суреткелік ... ... ... ... ... Оның
баурайында қатар қонған қарапайым қазақ ауылдары. Ауыл суреті пейзаждық
көріністерімен астаса ... ... ... ... ... ... ... жылқы, шулатып айдаған қой, бұзауын іздеп
ілгеріңді кейінді ... ... ... жүгі ... ... ... ... ауған жүкті басқан қатындардың аты шылбырын ... ... ... ... жалпылдатып, жылқыға қарай шауып бара жатыр. Арық
түйесіне ... ... ... кедейлердің жас балалары шулап жылып, кейбір
жалаңбас, жалаңаяқ балалар тайынан жығылып, тайы алдыңғы ... ... ... ... ... ана тайымды ұстай алшы!- деп көзі
жасаурап, өкпесі ентіккен. Мына ... ... да, өзен ... ... ... саңқылдаған сары ала қаз, таспен тоғайдағы тамыжылтып
айраған неше түрлі тоғайлар, су ... ... ... ... дауысы! Тағы! Тағылар![10. 507-508-бб].
Мұндай табиғат суреттері психологиялық параллелиз, ... ... ... характерін, олдардың басындағы ахуалды бейнелеуде үлкен
рөлді атқараған. Әділ мен Марияның бақытты сәттері, бірімен бірі ... ... ... ... шуақтар табиғатың жайнаған, жайдары
қалпымен егіз бейнеленеді. Ал ... ... ... ... соғып,
сарғайған жапырақтарды, жайқалған, селеулерді ұштастырып, ағайыннан алыс
жерге ... ... ... ... ала ... ... өрмекшінің еңбек қылып тоқыған ұясын бұзып» [10. ... ... ... суреті Әділдің басына төніп келе жатқан
қасірет сызын сездіргендей. Енді аздан соң Әділ де ... ... ... ... ... ... түседі. Мария екеуінің ұядай
болып отырған шаңырағы да дауыл бұзған ... ... ... дірдек қағады. «Ендігі жердегі Әділдің тағдыры «....Шығыс жақтан
қайғылы қара бұлт шығып дауыл болып ... ... жауа ... ... шыға бергенде, бір қаңбақты жел ұшып, дедектетіп апарып, құдыққа
салған» [10.527-б] дала суретінің бояуымен астасады. ... қара ... ... ... ... ... символы болса, жел ойнаған
қаңбақ – Әділдің ... ... кең ... ... кең палитралы қаламынан құдіретінен туған табиғат
көріністері, пейзаждық кардинаталар, кейіпкерлер ... ... ... ... ... тамырластықтың ара жігін мүлде ... ... ... теңеулер, кестелі тіл арқылы өрнектелген осынау ... ... ... ... айрықша қуатты танытса керек.
«....Шыңғысты басқан қардай қайғылы ақ бүркейін жамылып, жап-жас ... ... ... ... ... ... ... 533-б.].
Бұл – Еркімбек сұмның өтірік хаты арқылы Әділдің «өлгенін» естігенде
шақтағы жоқтау айтып ... ... ... ... қаншама тағдыр сынынан
өтсе де, сүйіктісіне деген адал ... ... бар ... ... ... ... Әділ мен ... арасындағы махаббаттың барынша
көрінер тұсы болып табылады.
Шығарманың аяғында ... ... алып ... ... ... Әділ мен ... қаза табатын тұстағы қайғылы психологияны да жазушы
табиғаттың келбетіндегі жекеленген көрініс бояулары арқылы жүректі ... етіп ... ... «Міне, дәл сол кезде күн батып кетіп, ... ... ... ... қызыл нұры Әділ мен Марияның жарасынан сорғалаған қандай
қып-қызыл болып тараулана бастады» [10. ... ... ... ... ... қанжар тиеді. Осы арқылы
Шәкәрім жер бетіндегі ... ... ... ... ... жазасыз
кетпейтінін тұспалдаса керек. Заман шындығы жазушыға осындай ой түйгізеді.
Романның басынан аяғына дейін ... ... ... ... ... ғажап тұтастыққа алып шығады. Географиялық белгілер, жер-
су ... ... Ал, ... ... ... ... аса мұқияттылық
танытады. Әрбір эпизоттың ... ... ... 15-сі ... ... ... күні...», «июннің 15-сі болып қалды», «Он ... июнь ... ... ... ... он бесі ... ... тәрізді нақты
деректерді мәлімдесе, енді бірқатар тұста «осы іңірде», «осы ... ... ... ... ишараны білдіретін тіркестерге орын береді.
Бұл деректердің бәрі шығарма оқиғасын ... ... бір ... ... Сонымен қатар бұл деректер романда көп кездесетін
«әні», «міне», «дәл осы сәтте», «иә», «сен» ... ... ... ... мен ... ... ... ширығу процесіне де ... ... айта ... жөн ... еді. Шығарманың өне бойыда Шәкәрімнің
өмір туралы, фәни дүниенің өткіншілігі тағдырдың құбылмалылығы ... ... өзек ... ... ... ... ... қарт
Шыңғыстаудың атына баяндаса, енді бірде Шыңғыстауға, ... ... ... уақыт керуеніне қарата Шәкәрімнің өз аузынан ақтарылады. «Ұшқаны
білінбейтін ұшқыр заманның зырқырап өтіп бара ... ... әлем ... қоя ма? ... жүйрік уақыт сыдыртып қақаған аяз,
қатты боранды ақпанды да туғызды», – деген [10. 531-б.] ойлы сөйлемдерінің
мағыналық ... ... ... да, түпкі мәнінде уақыт пен адамның
өмірі жөніндегі жазушының терең философиясының жасырғаны айқын сезіледі.
Шәкәрім тұтас ... өзін ... ... ... түйіндейді:
«Таза махаббатқа құрбан болған екі ғашықтың қадірлі моласын халық
алтынмен жазуға лайық ақ бостандықты ... адал ... ... ғана ... [10. ... ... өзінің өзек болған ... ... ... шеберлікпен көшіріп, ғашық жастардың ... ... ... ғана тән оқшау қолтаңбамен айшықтап береді.
Көркем әдебиеттің негізгі нысаны өмірдің шындығын дәуірдің ақиқатын
бейнелеу ... ... ... басындағы ұлттық әдебиет үшін бұл
шындықтың шеңбері әлдеқайда ... ... еді. Осы ... бейнелеуге
поэзиясымен қатар проза тілінде атсалысқан Шәкәрім оған өзгешелеу тұрғыдан
келді. Шәкәрімнің өмір бойы армандаған ... өмір ... ... адам»,
«таза ақыл», «ұждан» ұғымдары тұрады. Өмірде болып ... ... ... ... ол осы ... ... ... және өзгелерге
түсіндіруге ұмтылды. «Әділ-Мария» романында өз тұсындағы «....сыншыл
реалистік не ... ... ... өзгешелігі – тарихи-
әлеуметтік мәселені жалпы ... ... өз басы дәл ... ... толғана көтеруіде» [11.27-б.].
Шәкәрім үшін Әділ мен Марияның басынан өткен трагедия қоғам жөніндегі
өз ... өз ... паш ... ... ... Ақын махаббат мұңылықтарының
басындағы трагедия мен ел, қоғам басындағы трагедияны ... ... ... ... ... Бір ғана ... ... баяндау
арқылы қазақ қоғамындағы бір кездегі сыр-сипатын ашып ... ... ... ... да осында еді, әлеуметтік астарының тереңдігінде жатыр.
Шәкәрімнің «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ пен Айсұлу», ... ... ... негізгі арқауы махаббат тақырыбы болғанымен автор
осынау тар ... ... ... Ғашық жастардың трагедиясы арқылы
қоғамдағы психологиялық керегарлықты, түрлі сана қақтығыстарын, әлеуметтік
әділетсіздік пен ... ... ... ... ... ... ... образдары да аса ... ... ... ... ... ... шешімдер арқылы ... ... ... анық әрі ... етіп суреттейді.
Бейне жасау тәсілдеріне лайық оның ... ... ... жасау
тәсілдерінің әр алуандығы сияқты, оның түрлері де әр алуан ... ... ... жағымсыз образдар. «Әділ-Мария» романындағы жағымды образдар:
Серікбай, Мықтыбай, Зылиқа, Асан, Байжан,Әділдің әжесі, Мария, ... ... ... ... ... ... ... әкесі Төребек.
Романдағы трагедиялық образ. Трагедиялық образ да әдебиетте тым әріден
келе жатқан адам ... ... ... образ ескі мен жаңа, адам
мен қоғам арамдық пен жауыздық арасындағы ... ... ... адам ... ... ... азапты жайларды әдеби
шығармада терең және шебер жинақтаудан туады. Трагедиялық құбылыстар өмір
де, өнерде де ... не ... ... ... юмор мен
сатирада күлкікі жайлар ажуа, мысқыл, ... ... ... ... нәрселер қайғы, қорқыныш, қаза түрінде ... ... ... ... ... ... ... Себебі оның айқасқан
жауы өзінен күшті, әлеуметтік қиянат адам еркінен тыс үлкен. ... ...... алыс ... ... ... жолындағы күрестің құрбаны.
Тіршілікте адам өмірінде сүюмен қатар жек көру, қуаныш пен ... ... қана ... қасірет те болатын секілді, әдебиетте де ... ... және бола ... ... «Әділ-Мария» романындағы
трагедиялық образ:
– Ойбай-ау! Мынау Әділ ғой! – деп Марияның қолын қоя беріп атына қарай
жүгірді. Оны ... деп ... ... бәрі ... ... үш ... ... ол құлап қалды. Әділ аттан түсе жүгіріп, мылтығын суырып ... ... ... ... ... ... ... да арасына кез
болып, соған тиетін болған соң, ата алмай кідіріп қалғанда, ... ... ... алып тарс қойғанда, Әділдің мылтығы қолынан ... ... ... ... ... ... ... Оны көрген Мария:
– Құдай-ай! Сорым бір жолата қайнады ма деп, Әділді құшақтай алғанда,
Еркімбек қанжарын суырып алып, Марияны қорқыту ... «жүр ... ... де ... ... десе де, ... Әділді құшақтап айрылмаған соң,
Еркімбек: «ал бауыздаймын» деп, қанжарды Марияның алқымына апарғанда, Мария
қанжар ... ... ... соң, ... ... ... ... өз көзіне тиіп бір көзін шығарған соң, ыза ... ... ... енді сені тірі ... ... деп, ... шалқасынан
салып, табанмен басып тұрып, қанжармен жүректен салып алды да: «Ал жүзқара,
құр сүйекті құшақта да жат» деп ... ... аяғы екі ... Еркімбектің қолынан қаза табады.
Әдеби шығарманың мазмұны – өз эстетикалық идеалының тұрғысынан суреткер
таныған ақиқат өмір де, пішін – осы ... ... ... ... ... яғни ... ... өмірі. Дәлірек айтқанда, Әділдің
Мария, Асан, Үсен, Еркімбек, Зылиқа, Шешенбай, Серікбай, Мықтыбай, Жәмила,
Байжан, Байбол, болыс ... ... ... қым – ... ... ... толы қиян–қилы тағдыр тіршілігі, жала жабушылық, алауыздық өмір.
Осынау әр ... ... ... өмір – ... ... ... ... жақсы көру не жек көру сезімдері арқылы білдіреді.
Романдағы әр қаһарманның қатысқанын, ... ... ... ... ... ... ... Автор биік эстетикалық идеал
тұрғысынан шынайы, шебер ... ... мен ... ... ... ... жандардың басынан кешкен аса мәнді күрделі әлеуметтік
саяси оқиғалар шығармадағы кейіпкерлер ... ... ... ... тұтасып кететінін көреміз.
Шығарма туралы әңгімені тақырыптан бастаған жөн. Өйткені тақырып-өнер
туындысының іргетасы. Өнер өмірден ... ... ... ... ... ... ... шығарманың тақырыбы. Тақырып табу бір күннің не
бірер әрекеттің шаруасы ... ... ... ... ... ... жататын, творчестикалық процестің барлық кезеңдеріне бірдей ортақ
жұмсы. Шәкәрімнің «Әділ-Мария» романы «Қайғылы роман» деп ... ... 1925 жылы ... ... ... мерзімі дөп басып айту қиын, ХХ
ғасырдың басындағы қазақ прозасын зерттеген ғалым А.Ісмақова ... ... ... ... ... кеш жазылмаған деген пікірді
білдіреді [4. 303-б.].
Шығарманың соңғы бөліктеріне қарағанда «1917 жылы Әділ мен ... ... май ... ... ... мәлімдеп ас беруі» авторлық
деректерге қарағанда ғалымның бір ... ... ... ... ... ... белсенді, істерге араласып, саятқорасында
жатып шығармашылықпен айналысқан алаңсыз ... ... ... ... жол ... болмаған. Шәкәрімнің шағын прозадағы қадамдары сөз ... ... ... ... болды. Шығарманың тұңғыш жарық көруі
1998жылы. Жазушының шындық болмыстан таңдап, талғап алып, ... ... ... ... ... өмір құбылыстарының тобын тақырып дер едік.
Өмірдегі шындықтың шынайы әдеби шығармаға айналу, ... ... ... ... ... ... ... табу
процесінде сюжет пен композицияның атқарар ролін еш нәрсемен ауыстыру
мүмкін ... ... ... әңгімелеу, баяндау, тарихты айтып беру) –
көркем шығармада суреттелген оқиғаны рет-ретімен ... ... ... ... ... ... ... «Ата-анасы қалың малын біржолата
берген. Екі жаста ата-анасынан ерте айрылады. Бірақ ... ... ... негізгі кедергі байдың баласы Еркімбек еді. Марияға ... ... жала ... түрмеге қаматады. Әділден хат ... ... ... келген Әділініңіз қатты ауру болды. Сізге қайта хабар қылуға
жер алыс болған соң, Мына Батырбектен хат жаздым. ... ... ... ... сөзін «аурып өлді» деп бұзып, «Жазым болса» деген сөзді ... оның ... ... ... деп ... [10.532-б.]. Хатты көрген де
Мария мен әжесін»ң құса болуы, Әділдің ... ... ... ...... ... әрекеттің басы; тартыстың бастауы
іспетті, шығарма арқауындағы негізгі оқиғаның әуелгі туындау ... ... ... ... ... жылы ... ... тойда бұл екеуі кез болған. Сонда Әділ
Марияны көрісімен-ақ іші елжіреп, жүрегі ысып кетіп ... ... ... кекілінің астынан сүзіле қарағанда Марияның нұрлы қара көзі Әділдің
жас жүрегіне қанжардай қадалған еді. ... да жас ... ... ... ... ... де ол он төрт жасар ғана бала болғандықтан,
Мария неге ... ... ... [10. ... ... ... ... қиыстырған.
«Қазақ романы тақыр жерде, жоқтан пайда ... жоқ. ... ... тамыры тереңде және ол ұлттық характерлерді бейнелеудің дәстүрлі
баяндау ... ... » – ... ... ... ХХ ... ... жаңа жанрдағы талпыныстар, оның ішіндегі Шәкәрімнің «Әділ-Мария»
романы да ... бай ... ... дүниеге келді дер едік. Және ... ... жаңа ... ... отрып, өзіндік үлеспен келді.
«Әділ-Мария» романының көркемдігі, романдағы кейіпкерлердің бейнелері
мен тұтастығы ... ... ... ... ... айдынға алып баратын
нәрлі салалардың бірі екендігі даусыз.
4 Шәкәрім шығармаларын орта ... ... ... жылдан бастап Білім және ғылым министрлігі жалпы білім беретін
мектептің әдебиет пәні ... ... ... оқытуды
міндеттеді. 1991 жылдан бастап ғылыми-зерттеу жұмыстары болашақ мектептің
оқу-әдістемелік негіздерін қалауға бағытталып, ... ... ... бар ... ел ... ... ... рухани қазынамызға
оралу, жаңаша ойлау тұрғысынан ... ... ... жүйесін түбірлі
жаңарту мәселесі қолға алынды. Халқымызға ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердіұлы,
Ж.Аймауытов, М.Дулатов ... ... ... оларды әдеби
білім мазмұнына іріктеп алу ісі жүзеге асырылды.
1991-1992 оқу жылына арналған әдебиет ... ... ... ... ... рет ... ... білім мазмұны
жаңаша қайта қаралып жатқан кезең болғанымен бағдарлама ... әр ... ... көркемдік қуаты жоғары, ... ... сай ... ... ... саралай отырып, таңдап ала
білген. Осы ... ... ... «Адамдық борышың» өлеңі ... ҮІІІ ... ... қулар
маңайға», «Жасымнан жетік білдім» өлеңдерін оқытуға екі сағат бөлінген.
Х ... ... ... мен ... «Ашу мен ... ... ... «Бостандық туы жарқырап», «Ажалсыз әскер», «Бұл ән бұрынғы
әннен өзгерек», «Жапанда ... ... ... ... және ... ... ... сегіз сағат ... ... ... алуан түрлілігі, тақырыптық ауқымның кеңдігі, идеялық
мазмұнының байлығы, көркемдік әсерлігі қарастырыла отырып, «Қалқаман-Мамыр»
поэмасы, «Жастарға», «Анық пен ... «Бай мен ... ... ... «Бұл ән ... әннен өзгерек» өлеңдері және А.С.Пушкиннен
Шәкәрімнің аудармасы ... ... ... «Шын ... қара сөздері берілген.
ҮІІ сыныпта ақынның айтайын деген өзекті ойы байлық, бақ еңбекте,
қанағатта, ... адал ... ... ... ... ... меңгерту
болса, қосымша оқуға «Епті тышқан» өлеңін оқыта отырып, адамның жағымсыз
жат қылықтарынан аулақ болуына оқушылардың бой ... жол ... орта буын ... алған әдеби білімі жоғарғы сыныптарда
күрделене түседі. Мұны Х сыныпта арналған «Қазақ ... ... ... ... ... ... ... «Тумақ, өлмек –
тағдырдың қазасы», «Мен ... ... ... ... ... «Ей көп халық, көп ... ... ... ... ... ақ ... адасамын», «Анадан алғаш туғанымда», «Жуандар», «Бай ... ... ... таңы атты», «Насихат», «Патшалар сансыз шығын
қылды» өлеңдері және «Еңлік-Кебек», «Ләйлі- ... ... ... жеті ... қамтиды. Мектептегі жоғарғы буын – ... ... ... ... ... қаншама уақыт халқынан қол үзіп қалған
Шәкәрім шығармаларын кеңінен оқытуға ... ... ... Ә. ... ... 1992 жылы «Қазақ әдебиеті
хрестоматиясы» жарық көрді. Бұл оқу ... Х-ХІ ... ... ... ... ... ретінде ұсынылды. «Жастарға», «Ашу мен
ынсап», «Шын сырым», «Бай мен ... ... таңы ... «Бұл ән
бұрынғы әннен өзгерек», «Ажалсыз әскер», «Сен ғылымға», ... ... ... ... ... болмас», «Мал жимақ», «Қалқаман-
Мамыр», ... ... ... ... шығармалары
негізінде оқушыға ... ... беру ... ақын ... ... ... сапалық деңгейінің қаншалықты
екендігіне тікелей қатысты. Оқушының Шәкәрім ... ... ... ғана ... ... ... ... құпияларын мәнді де
мағыналы, терең меңгеру үшін ... ... ... енген
еңбектерінің құндылығы ерекше. Бірақ олардың қатарына «Әділ-Мария» романы
ендірілмеген.
«Шәкәрімнің қай шығармаларын алып қарастырсақ та, айдыны да, ... ... ... ... ... ғасырдан астам уақыт кеңістігіндей ... ол ... ... ... ... ... ... да сүбелі
туындылар тудырды. Абай ... ... ... ер ... ... ... өз заманының үнін ... ... ...... ... ... өз ... орынды көрсетеді [4, 128
б.].
Жас ұрпақты адамгершілік биік мұраттарға ... ... ... парасаттылық пен азаматтылыққа үндейтін Шәкәрім шығармаларын
оқытуда мектептегі әдебиет пәнінің атқарар рөлі де айырықша.
Жалпы орта ... ... ... ... ... оқыту
мәселелері
Ы.Алтынсарин, Б.Байтұрсынұлы, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Қ.
Жұмалиев, т.б. ... ... ... ... ... Т.Ақшолақов, Ә.Дайырова, С.Тілешова, ... ... ... ... ... т.б. ... зерттеу еңбектерінде, сонымен бірге М.Мұстафина, Р.Бораш,
С.Жибраев, Ә.Мұхтарова, Д.Аңсабаев, Н.Дөкенова, Б.Жұмақаева, А.Демеуова,
т.б. ... ... ... ... ... ... шығармаларын оқыту мәселелері ғылыми-әдістемелік жағынан толық
зерттелген жоқ. Ш.Құдайбердіұлының ... мен ... ... ... ... оларды оқыту мәселелелері арнайы зерттеу
нысаны болмады. Уақыт сұранысына сай ... ... ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін іздестіру – бүгінде
көкейкесті, аса өзекті ... ... ... жолы – ХІХ ғасыр мен ХХ ғасыр арасында қазақ
әдебиетінің дамуына үлес қосқан ғалым ... ... ... ... ... Ы. Алтынсариннің, хакім Абайдың көзқарастарын,
шығармаларының идеялық тақырыптарын ... ... ... ... қазақ зиялыларының еңбектерімен байланыстырған ... ... ... ... ... алғаш рет танытқан ақын –
С.Торайғыров. Шәкәрім мен ... ... әр ... ашылатын
тақырыптар, әсіресе, оқу-білімді насихаттау, адалдықты паш ету сияқты
ұлттық рух тұнып тұр. ... екі ұлы ... ... ... ... ... ... Ұлт қамын ойлаған Ш.Құдайбердіұлы мен С.
Торайғыров «Қазақ» газеті арқылы түйдектелген ... ... ... ... ... ... батыл талқыға, көптің назарына дер
кезінде ұсынып, қалың жұртшылықтың үнемі ... ...... ... ... [5] ... қос классиктің баспасөз
арқылы бірін-бірі тануы, қазақ ұлтының ... ... ... ... ... ... ... олардың жүзбе-жүз танысып,
араларында үзілмеген сыйластық, қаяусыз достық, шексіз сүйіспеншілік
болғандығын ... ... ... ... ... ... шығармаларына айырықша
назар аударып, баспа ... ... ... ... Әлихан Бөкейханов
екендігі еңбекте нақты көрсетілді. Ш.Құдайбердіұлы мен Ә.Бөкейхановтың ... ... 1900 ... ... ... ... рухани қарым-
қатынаста болғандығын Семей қаласында кездесіп тұрғандықтарын кейбір саяси
мәселелерге байланысты хат ... ... ... ... ... ... ... бар. «Түрік, қырғыз қазақ һәм хандар
шежіресі» ... ... ... ... айтып жазған мақаласында
Ә.Бөкейханов Шәкәрім мұрасын бүкіл халықтың тануы керектігіне мән ... оны ... ... жете ... ... ... ... басқа елге қамқор, зерек ойлы ... да ... дер ... үн ... өз ойларын білдіріп, құнды еңбектер
екендігін бағалап отырған.
Шәкәрім еңбектеріне бойлаған сайын бүгінгі ұрпақ ұлы ... ... ... үнін ғана ... оның ... тәрбиелеу саласындағы
даналық ақылын терең меңгеріп, ... ... ... ... ... түседі. Оның педагогика ғылымының дидактика саласына
қатысты пікірлері де ұшан-теңіз ... ... ... ... алар
тұстары баршылық. Шәкәрім шығармаларының ішкі сырларын терең де, ... үшін ... ... ғана ... ол ұсынған ойларды
педагогикалық-психологиялық тұрғыдан өте байыпты да ... ... ... ... Шәкәрім дидактиканың басты принциптері мен ғылымды меңгеру
тәсілдерін және оны игерудің амалдарын даналықпен дәл нұсқап, педагогикалық-
психологиялық негіздерін терең аша ... ... ... ... ... мен ... ... қабылдау,
ес, қиялды жетілдіру сынды психологиялық ... ... ... ... ... ... нақты мысалдармен көрсетілді.
Білім алу үдерісінде оқушының ... ... ... білу ... ... ҮІ ... ... «Адамдық борышың» өлеңі ой-санасы енді-енді
толыққанды жетіліп келе жатқан жасөпірім оқушыға зор ықпалын тигізері ... ... ... үшін ақын ... берілген «Адам» деген
ұғымды биік ұстап, «Азамат» болып қалыптасу идеясы жеке тұлғаның жан-жақты
өсіп, қалыптасуында ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен «халқына еңбек ету», «ақ ... ... «ар ... мен өнерді үйрену», «мансаптың тағы үшін ... ... қамы үшін жол ... т.б. ... өнегеге толы адамға тән
қасиеттерді оқып отырған жас ... әр ... ... ... оның байыбына жетуге тырысары анық. Үйде де, мектепте де осындай
тәрбие алған бала болашақта елінің бетке ... ... ... ... ... шек келтіруге болмайды.
Адамдар арасындағы бір-біріне деген шынайы қарым-қатынас негізі ... ... ... ... жүріп-тұруына ықпал ететін мінезге байланысты
болады. Мінез де – ... ... ... ... ... ... қарастыру теориясы Шәкәрімнің бірнеше өлеңдерінде көрініс ... - ... ... ғана ... ... оның ішкі ... мінез-құлқын қалыптастырады. Соған қарағанда, Шәкәрім
шығармаларының дені – адам ... ... ... ... ... ... ... адам танылуы тиіс нысанның ... ... ... ... ... ... қабылдау сол тұлғаның немесе
обьектінің тұтас бейнесін жасайды. Өйткені, қабылдау дегеніміз – ... ... ... әсер ету ... ... ... ... бір жинақталғанын танытатын психикалық процесс [38, 32 ... ... тән ... ... ... ... және
талғампаздық қасиеттерге ие. Шәкәрімнің өлеңдерін ... ... кез ... ... олардың қабылдап, өлең мазмұнын нақты оймен
жеткізе білуі, идеясы мен ... ... ... ... ... не
поэмаларындағы кейіпкер бейнесін толық ... ... аса ... ... ... ... оқушылардың танымдық ... ... ... ... ... түйсіне білуі, кез келген іске
салыстырмалы түрде қарау, сараптап, таразылау қасиеттері артады.
Қабылдау жүзеге асуы үшін ... ... бірі – ... ... ... оның ... берілген мәліметті игеруде саналы не
санасыз түрде әрекет ету. Зейін – сананың жеке тұлғаның белгілі бір ... ... ... ... ... ... Оқушының зейінін
дамыту үшін сабақта басынан аяғына дейін Шәкәрім шығармаларына қатысты
деректер, ... ... ... ұстап отыру керек. Сабақта ... ... ... тың, жаңа ... ... соғұрлым
балалардың сабаққа деген қызығушылығы арта түседі. Әрі зейіндері жетіліп,
дамып отырады. Мәселен, «Адамдық борышың» ... ... құру ... берілгенде оқушылардың ерекше бір ынтамен орындағаны байқалады.
Нәтижесінде оқушының логикалық ойлауы қалыптасады, ... ... ... арманын ұштайды, өзін-өзі тануға жол ашады. Сөйтіп, ... ... сана ... ... тұжырым жасауға дағдыланады.
Ассоциация құру арқылы оқушы ... ... ... ... ... мазмұнын жаңарту қажеттігіне сай ең озық технологияларды жүйелі
түрде ...... ... ... ... ... жолы ... және қазақстандық ғалымдар ғылым мен тәжірибені ұштастыра зерттеп,
жаңа педогогикалық технология үлгілерін тиімді қолданудың ... ... ... ... Әсіресе, мектептерде оқытудың әр түрлі жаңа
технологиялары пайдаланылып, сабақ ... ... ... ... ... ... ... В.М.Монахов,
Г.К.Селевко, М.А.Чошанов, ... ... ... ... ... ... С.К.Исламгулова
еңбектері әр қырынан нақтылайды. Орыс ... ... ... ... ... оқытуы,
Л.В.Занков, А.С.Выготскийдің ... ... ... ... Р.Штейнердің еркін таңдау идеясы, С.Н. Лысенкованың оза оқытуы,
Ш.А.Амоношвили, Е.Б.Бондаревскаяның жеке бағдарлы оқытуы, В.М.Монаховтың
модульдік ... ... ... ... ... М.Н.Скаткиндердің проблемалық оқыту технологиялары кеңінен
қолданылуда. Сонымен қатар, ... ... ... ... жас ... ... дағдымен қаруландырып қана қоймай, олардың танымдық,
шығармашылық, ізденімпаздық қабілетін дамыту барысында ... ... ... ... оқытуы», М.М.Жанпейісованың
«Модульдік оқыту технологиясы», Ж.Қараевтың ... беру ... ... «СОРОС-Қазақстан қайырымдылық қорының оқу
және жазу арқылы сыни ... ... ... ... ... ... ұлттық үлгісін қалыптастыру, тұлғасын дамыту бағытында тағы
басқа озық оқыту технологиялары қарқындап ... ... ... ... мемлекет қатарында болудың негізгі бір талабы – мектептегі білім ... ... ... ... жаңа ... ... ... талап етіп отыр. Қазіргі жаһандану заманында жаңа технологияның
басты мүддесі – ... жай ... ... ... ... ... жаңа ... қаруланған ұстаздардың жеке ... көп ... ... ... ... жаңа ... ... тиімді
қолданудың негізгі мақсаты – оқушыға берілетін білімнің ғылыми жүйелілігі
және білімді белсенділікпен саналы меңгере ... ... ... мән ... ... ... бір ... – поэмалары. Жалпы білім беретін
орта мектептің әдебиет пәнін оқыту ... ... ... ... ... байқалатын басты ерекшелік, ақынның, ең ... ... ... ... өлең ... ... талабы,
заман көшіне қарай асқақтата жырлай отырып, ... ... де ... ... ... ету ... ... ал поэмаларында осы жанрдың
негізгі қасиеттері – ... мен ... ... ... ... пен ... ... оқушының тануына және де әр поэманың
мазмұндық желісі, көркемдік шешімі, образдар әрекеті сол ... ... ... ... ... ... қажеттігі зерттеу жұмысында
талдап көрсетілген.
Поэманы талдау барысында оқытушы: ... ... ... шынайы
келбеті қандай?» т.б. ізденгіш тапсырмалар беру кезеңінде оқушының көз
алдына ауыл өмірі ... ... елес ... ... ... ...... әдет-ғұрыптық көріністердің
тапқыр суреттелуін ... ескі ... ... ... ... ... тұрғыда суреттегенін оқушы танып қана ... ... ... ... ... қажет детальдарды орынды қолданғанын байқату.
Мысалы, «Қалқаман-Мамыр» поэмасында ... ... қызы ... жастық өмірі, Қалқаманмен жылқыда жүріп ... ... ... ... тағы сол ... ұсақ ... қай-қайсысы
да ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде көмегін тигізетін қажет ... ... ... ... ... ... танытудың маңызы
ерекше. Өйткені, ақын поэма ... ... ... ... ... ... динамикалық сипат берген. Поэманың сюжеттік,
композициялық жинақтылығы, құрылымы оқырманды өзіне баурап, тартымдылығымен
қызықтырады.
Дәстүрден тыс ... ... ... болса да оқушының ой-өрісін,
дүниетанымын, шығармашылық, ... ... ... ... ... ... ... Дәстүрден тыс сабақ
түрлері оқушының тілін дамытып, ойын ұштап, өзі талдап дәлелдеу арқылы өз
пікірін ашып ... ... Осы ... өз ... ... ... алған білімін жетілдіре, дамыта түседі.
10 сынып, қазақ әдебиеті
Сабақтың тақырыбы: Ш.Құдайбердіұлының өлеңдеріндегі ар-ұят мәселесі
Сабақтыңмақсаты:1.Ақын өлеңдерінен ... үлгі ... ... ... сыр шумақтарынаносы қоғамның бейнесін көрсету.
2.Бабамыздың рухани қазынасын елдік санамызды нығайтуға және ұрпақ
тәрбиесіне кенінен ... ... ... ... ... ... ... барысы:Ұйымдастыру кезеңі.Өткенге шолу жасай отырып,жаңа сабақтың
мақсатымен таныстыру.
Жаңа сабақты меңгерту.
Мұғалім:Қазір қазақ әдебиетіміздің тарихында орны ерекше тұрған, ежелден
белгілі болған ақын,жазушыларымызды еске ... ... ... ... деп ... ол ... нағыз мұрагерлерінің
бірі,бірегейі.
Олай дейтініміз,Абай шәкірттерінің ішіндекөп жасағаны да
шәкәрім.Ол- әрі лирик, әрі эпик ақын және ... ол- ... ... классиктерімен қазақ оқушыларын таныстырған шебер аудармашы, әрі
сегіз ... ... ... ... ... ақын ... өмірдегі мұрат-мақсатын ашып, айқындап айтып,
халқының алдында серт беріп, былай дейді:
Адамдық борышы ар үшін,
Барша адамзат қамы үшін,
Серт қылғам еңбек етем деп,
Алдағы атар таң ... осы ... ... танған емес.Енді ақын өлеңдерін оқи отырып
талдайық..
Слайд көрсету.
|№ ... |Ар- ұят ... ... |
| |аты ... жолы | |
| ... ... ... ...... |
| | ... бой ... ... ! ... |
| | ... арам ... ... |ғайбаттылықтан, |
| | ... іске ... ... |өтіріктен бой |
| | ... ... ... ... ... яғни |
| | ... ... ... ... ... ... |«Ашу мен |Ал, ақылдас, бәрі бар, |Ұят, Ар, ... |
| ... ... ... ... де: |Рахым ... |
| | ... Ұят, ... Ар, ... орын |
| | ... ... кәрің де. |алғанымен, ... |
| | |Біз ... ... |та ... |
| | |Дәм бола ма ... | |
| | ... емес қой ... | |
| | ... әр ... | |
| ... пен ... ... аяғы осы болмақ, |Асығыстық, арамдық, |
| ... ... ... көңілдің хошы болмақ. |арсыздық, айлакестік|
| | ... ... ... ... ... досы ... | ... бәрі ... досы ... ... |
| ... ... |Ар сатар шайға да болса, |Арыңды сату ... |
| ... соң |Бір асам ... да ... ... ... |
| ... ... ... ... ... | |
| ... ... қайда да болса. | |
| | ... ... бек ... осынықыл, |Байлар арды тастап, |
| |«Партия ... ... ,қу ... ... тығыл, |елді зарлатып,мал |
| |адамдары» |Ел зарлатып ... мал жиып ең, ... |
| | ... жемтік –азығы иттің" деп біл. | |
| ... пен |Ар ... ... ... | |
| ... ... ... қарыс деген. | |
| | ... ұғып ... мұны ... ... өлімнен күшті|
| | |Сөз емес ... ... алыс ... ... арды |
| | ... ... ... ұял, |адамшылдық, намысқа |
| | |Ұят ... ...... –ақ. ... |
| |«Бостандық ... ... ... |
| |таңы атты» |Арға ие басшының соңынан еріңдер. ... ... |
| | |Ар ... ... ... санасын |алу. |
| | |Ақ ... ... ... ... | |
| ... |Адамдық борыш ар ... |Ар үшін ... |
| ... ... ... қамы үшін ... сол |
| | ... бергем еңбек етем деп, |адамдықтың арқасында|
| | ... атар таң ... ... ... адал |
| | | ... ету. ... ... жұмыс.Слайдтан өлең шумағы шығады.Тармақ, бунақ, буын, ұйқас түрі
ажыратылады.
Әдебиет теориясы.
Метафора. ... ... ... ... сапасын тексеру сұрақтары.
1.Ақынның ағартушылық бағыттағы қандай өлеңдерін білесіңдер?Ақын жастарға
нені насихаттайды?
2. Шәкәрім неліктен талап пен ақыл атты екі ... ... мән ... өлеңдерінде ар-ұят мәселесіне неге ерекше мән берген?
4.Шәкәрім өлеңдерінің бүгінгі күнгі алатын орны қандай?
Өтілген жаңа сабақты қорыту.
Қорыта айтар болсақ, Шәкәрім ... - ... ... шыққан,
барша адамзат қамы үшін еңбек еткен, сол ақиқат жолында ... ... ... ... зор ... ... біткен бағы
деп бағалар едім.Ақын жалпы өмірді мағыналы да ... өмір ... ... ... ... бар ма? ... ... рухани
қараңғылықтан алып шығатын ғылым да,оны іске асыратын ғалым да бар екенін
айтып кеткен.
Барша қазақ балаларына ... ... біз, ... ... ... ... аулақ ұстап, бабамыздың қалдырған рухани мұраларын
пайдаланып, керегімізге жаратып, мағыналы да мәнді өмір сұрмеске?!
Үйге ... ... ... және ... және ... ... шағын шығарма
жазу.
2.Ақындық қабілеті бар ... ... ... ... өлең ... сұрау.
Бағалау.
Сабаққа белсенді қатысып, пікір айтқан оқушылардың еңбегін атап ... тыс оқу – ... ... ... ... ... Демек,
белгілі бір ақын-жазушының өмірі мен шығармашылығын өту барысында ... ... ... ала ... ... тыс жұмыс түрлерін ұтымды
ұйымдастыру – оқушының әдебиетке, өмірге ... ... ... септігін тиізеді. Әдебиет бойынша сыныптан тыс жұмыстарды
әдістемелік тұрғыдан зерттеп-зерделеген ғалым ... ... ...... ... ... баланың ой өрісін кеңейтудің,
өздігінен оқуға тәрбиелеудің, кітапты пайдалана білуге ... ... ... саналады. Ең бастысы, оқуға ... ... ... ... ... ... жүргізілетін сыныптан тыс
жұмыстардың қандай түрі болмасын оқушылардың ой-өрісін дамытып, ... ... ... ... жете ... оны ... ... Сыныптан тыс жұмыстарды үнемі толықтырып
өткізу, ұйымдастыру жолдары түрлендіріліп отырылады, оған ... бір ... ... ... ... сай үнемі дамуда болатыны белгілі» [13],
– деп атап ... ... ... тыс ... ...
оқушылардың алған білімін ары қарай дамытып, түсінігін арттырып, күнделікті
іс-тәжірибеде қолдана білуі және ... ... ... өнерін
үйрену. Өз халқының ... ... ... бала ... ... ... ... жазуға дағдыланады әрі бос уақыттарын
ұтымды пайдаланып, оқу-тәрбие жұмысының жандануына жәрдемдеседі.
Шәкәрім шығармаларын ... ... ... тыс жұмыс
түрлері: сыныптан тыс оқу, драмалық үйірмелер, мәнерлеп оқу үйірмесі, әдеби-
көркем кештер, экскурсиялар, туған өлке ... ... ... мың ... жүз бір жұмбақ сайысы, қазақ тілі мен әдебиет апталығы (әдебиет
газеті және қолжазба ... ... ... ... турнир),
кинотеатрларға бару т.б.
Мәнерлеп оқу - оқушылардың тілін дамытып, аса ... ... ... ... ... ... көркем шығарманың мазмұнын, идеясын бір-
бірімен егіз өрімдей ... ... ... оның ... ... мән
беру қажет. Шәкәрім шығармашылығына байланысты сыныптан тыс ... ... ... ... әр сынып деңгейіне қарай топтап жүргізу
тиімділігі ескеріледі.
Жалпы білім беретін орта ... ... ... ... бастап оқытыла бастайды. 2-сыныптың ана тілінде «Сен ғылымға», 3-
сыныпта «Бостандық таңы атты», «Бір кесе меруерт» әңгімесі, ... ... ... ... 6- ... ... ... «Адамдық борышың»
өлеңдері оқытылады. Осы оқытылатын өлеңдерді негізге ала отырып, осы сынып
оқушылары арасында ... оқу ... ... өте оңды ... ... ... ... сәтті оқылса, тыңдаушысының жүрегінен жол
тауып, санасына ой ... ... ... ... алады.
Халқына қоғамдық әлеуметтік, рухани мол мұра қалдырған, демократтық-
ағартушылық ұғымдарды уағыздаған ақынның өмірі мен шығармашылық еңбектерін
оқу ... ... ... ... және ... тыс ... ... насихаттай отырып, оқушылардың танымдық қабілетін
арттыруда оқушылар арасында ұйымдастырылған әдеби ... рөлі ... ... ... мол мұра ... ... ... уағыздаған ақынның өмірі мен ... оқу ... ... ... сыныптан тыс оқу
жұмыстарында ... ... ... ... ... ... оқушылар арасында ұйымдастырылатын әдеби кеш өте маңызды.
Сыныптан тыс ... бір түрі – ... ... елдің болашақ
ұрпағының интеллектуалдық ой-өрісін дамытуда үйірме жұмысы да көп ... ... ... жеке ... ... сана ... ... құлқын қалыптастыруда да ықпалы мол болғандықтан, оны ... ... ... танытудың маңызы өте зор.
Үйірме жұмысы педагогтар мен оның жұмысын ұйымдастырушылардан талмай
ізденуді, тың серпінді ... ... ... ... да ... ... ... тыс жұмыстың бірі – ... ең ... оның ... міндеттері белгіленді.
Үйірме жұмысының мақсаты: оқушыларды Шәкәрім шығармаларымен сусындата
отырып, сол ... ... ... халқына деген құрмет,
адами қасиеттерді қалыптастыру.
Үйірменің міндеттері:
• Ш.Құдайбердіұлы мұрасын танып білуге тәрбиелеу, ... ... ... Ұлы ақын шығармаларындағы жалпы адам қоғамы ... ... ... ... ... тәрбиелілікті меңгерту;
• Шәкәрім өлеңдеріндегі жақсылық қасиеттерді өмірлік ұстаным ретінде
басшылыққа ала ... адал ... ... ... ... ... ... отырыстарында Шәкәрімнің қысқа және көлемді шығармаларымен
таныса отырып, соның негізінде пьесалар, шағын ... ... ... ... ... отырылады. Шәкәрімнің өз өмір тарихынан
болсын, «Қалқаман Мамыр», ... ... ... ... ... т.б. ... болсын шағын қойылымдар қойылады.
Шәкәрім шығармаларын таныту мақсатындағы сыныптан тыс жұмыстардың бірі
– саяхат (экскурсия). Әсіресе, Семей ... үшін ... ... ... ... зор. Абай шығармаларын өткенде, Абай ... ... ... ... ... ... ... жасалса, енді бірде ... ... ... ... Абай ... көп мәліметтер алып
қайтты.
Қорыта келгенде, ... ... ... ... тыс ... ... бүкіл адамзаттық құндылықтарды, патриоттық, азаматтық сезімді
тұлға бойына кешенді негіздеуге, орнықтырып оқытуға бағытталады. ... ... ... сезім-санасы мен мәдениетіне
баулиды. Оқушылардың жеке тұлғасын Шәкәрім шығармаларын игерту негізінде
қалыптастыруда мұндай ... тыс ... ...... ... ... ... дүниетанымын байытып, өмірге деген көзқарастарын одан әрі ұштай
түсері хақ.
8-сынып. ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: 1) Оқушыларға Шәкәрім Құдайбердиевтің
«Әділ-Мәрия» романы туралы
толық мәлімет бере отыра,
білімдерін кеңейту. Өмірлік жолы мен
шығармашылық жолын ... ... ... ... ... өзінің ойын еркін жеткізуге
дағдыландыру.
3)Халқымыздың тарихына, әдебиетіне,
ұлы ... ... ... ... ... сабақ
Сабақтың әдіс-тәсілдері: Түсіндірмелі, қозғал-тоқта,
5 минуттік эссе
Сабақтың көрнекілігі: ... ... ... ... ... ... ... электрондық
оқулық,
мультимедиялық тақта.
Пәнаралық байланыс: Тарих, бейнелеу өнері, музыка.
Сабақтың барысы:
I. Қызығушылықты ояту (3 ... ... ... ... ... ... ... атты суреттер
көрмесін мұқият қарап, қандай ойлар туындады? деген сұраққа жауап береді.
II. Мағынаны ажырату
1.Кіріспе сөз (2 минут)
Бұл сабақта біз ... ... ... ... ... оның ... ... толық тоқталамыз. Осындай жұмыстарды электрондық оқулық
арқылы жүзеге асырамыз.
Бүгінгі сабақта тек «Әділ-Мәрия» романына үңілеміз.
2.Элетрондық оқулықпен жұмыс (15 ... жолы ... ... ... ... ... ашып, танысамыз
1.Әр топ зерттеген мәселесін ортаға салады
2. 2 ... да ... ... ... ... |
| | | ... оқыту 2-минут
3.Шығармашылығына тоқталу
«Ғафиз» күйі орындалып тұрады
Мұғалімнің сөзі:
Қай ақын болмасын өз дәуірінің перзенті, өз заманының жемісі. Шәкәрім де
сондай. ... ... ... ғұмыр кешті. Туған халқының басындағы
экономикалық және рухани, мәдени ауртпалықтарды, заман мәселелерін көзімен
көрді, ... ... Өз ... ... өте ... ... да ол заманның шындығын, әлеуметтік-қоғамдық ... ... өз ... арқылы көтеруде асқан шеберлік ... ... ... ... мұрасы - аса бай қазына. Ол ... ... ... тербеді. Халқымыздың мәдени мұражайында тілі ... ... ... терең, кестесі көркем лирикалық өлеңдер қалдырды. Ұлы
Абайдың ... ... ете ... ... «Еңлік-Кебек»,
«Нартайлақ- Айсұлу» атты тамаша поэмалар, «Әділ-Мария» атты керемет роман
жазды. Көркем ... ... ... шығармалары ХХ
ғасырдың басындағы ... ... өз ... ... қана қоймай, оның
орнығып, ілгерілеуіне ықпал жасады. Әсіресе «Әділ-Мария» романы ... ... өте бай ... ... ... ... ең көлемдісі және көркемі – “Әділ-
Мария” романы. ... ... қара сөз ... ... ... қазақ
романдарының қатарынан орын алатын бұл туынды ... ... ... тартысқа құрылған шығарма. XX ғасырдың ... ... ... әйел ... тақырыбына арналғанмен, бұл романда Шәкәрім ... ... ... өзгеше шешімге жүгінеді. Романдағы кейіпкерлердің
адами болмысы да, қоғамдағы орны да, ... ... да ... ... ... бар мен ... күшті мен әлсіздің, бай мен
кедейдің тартысы бірінші ... ... ... өмір ... ... ... адамгершілік пен ар тазалығы, адалдық пен ... ... ... ... адамның әрбір іс-әрекеті осы
ұғымға бағыну керек. Адамдарды бай мен кедейге бөліп қарауға болмайды. ... ... де, ... ... ... ... түрлі сапалық топтарға бөлетін
материалдық жағдайы емес, ішкі әлемі, жан дүниесінің ... ... ... ... алға ... басты идея, негізгі көркемдік шешім
осыған саяды.
III. ... (14 ... ... эссе жазу (5 м. )
«Автор орындығы» стратегиясы арқылы тексеру. 1, 2 оқушы шығып өз эссесін
оқиды, 1 пікір, 1 ... қою ... (3 ... саналу арқылы екі топқа бөлінеміз, шеңберге тұрамыз.
«Қозғал – тоқта» стратегиясы бойынша «Шәкәрім туралы не ... ... ... ... ... атты суреттер көрмесіне ... ... ... енді ... ... ... ... сұраққа жауап
береді. (2 минут)
IV. Үй жұмысы Кезекші пошташы ... үй ... ... ... ... оқу.
Қорытынды
Қазақ әдебиетінің тарихында ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... бірегейі, ақын, озық ойшыл
Шәкәрім Құдайбердіұлының орны ... ... ... бен ... ... ... қарап, қайта бағалауда біржақты пайымдаулар, бұрмалаушылықтар,
асығыс үкім ... ... де ... ... ... кесірінен қуғын-сүргінге ұшыраған, атылып-айдалып кеткен,
шығармалары құртылған, қалған арыстарымыздың ақталуы, Алаш ... мен ... ... ... ... дүр ... зор ... қазақ рухының асқақтауына септігі тиіп, жаңа ұрпақтың ... ... ... ... ... ... төл ... солардың
тәлім-тәрбиесінде өскендерді үрей мен ... ... ... ... ... ... да ... өткерді.
“Шәкәрім Құдайбердіұлының телегей-теңіз мол мұрасын ғылыми ... ... ақын ... мен ... қатысты архив деректері
мен архивтік документтердің маңызы аса зор. Ақынның ... ... ... орны ... Ол ... да ... ... дараланады.
Өзі өмір сүріп жүрген кезең шындығына қалам тербеді. Саяси - ... ... ... өзінде шынайы көңіл шамыр қаныстарына толы
көркем шындықты ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жаңғырта түсті. Дастан, поэмаларында,
романында ... ... ... ... арна барынша жеке-
дара оқшауланып көрінеді. Саяси тақырыптарға да ... ... ... ... ... сондай-ақ, әдебиет тарихында елеулі орны бар, көркемдігі
кемел, психологиялық талдауларға ден ... ... ... әр кезеңдегі
ахуалын, ұлттың жан-дүниесін терең ашып ... ... да ... ... романында ... ... ... ... ... ... ... басты кейіпкерлердің бейнесі қандай дәрежеде көрінді
– осы мәселелерге ... ... ... өмір ... ... таза он ... ... бүкіл
саналы өмірін қазақ әдебиетін дамытуға арнаған Шәкәрім Құдайбердіұлы артына
айтарлықтай мол мұра ... Оның ... ... әдебиеттану ғылымының,
сынының қалыптасып дамуына ... үлес ... ... ... ... бүгінге дейін маңызын жойған жоқ, қайта сын-зерттеу еңбектері кеңестік
кезеңдегі ... ... ... сыр-сипатын жан-жақты түсіне
білуге көмектесетін, қазақ әдебиеті сынының, ғылымының дамуына ... ... ... ... ... ... қала береді.
Кезінде осылай жоғары бағаланған роман – жазушының бұған дейін жазған
шығармаларының ... ... ... ... ... ірі туынды. Мұнда адамдар арасындағы бақталастық, ... ... ... ... жинала келіп бітіспес үлкен тартысқа
айналады. Автор ертеректе болған сол ... ... ... ... салып отырады. Алайда мұның екі жағы байқалады. Бірі –
романда шиеленіскен тартыстың түп-төркініне үңіле ... ...... көріністерді, оқиғаларды сол күйінде өзгеріссіз қайталау.
Қалай дегенде де жазушы романда алдына қойған ... ... ... ... жетістігі жазушының көтерілген биігін
көрсетеді. Оның ... өсуі ... ... ... ... да
танылады. Адамның сырт тұлғасы, портреттің өзі кейіпкердің жан дүниесінен
хабар берсе, жазушы сол портрет арқылы әрбір ... ... ... аша
білген. Әрбір образ оның сөйлеген сөзі, істеген ісі, ниет-пиғылы, өмір
танымы, ой-өрісі т.б. ... ... ... ... тіл ... - ... сөз ... дүние. Шәкәрім Құдайберіұлының әдебиеттануға қосқан
еңбегі, атқарған толайым ... ... ... мол ... ... ... ... боп қала береді.
Қорыта айтқанда, кемеңгер жазушының «Әділ-Мария» романын талдай отырып,
бірсыпыра нақтылы ... ... ... бұл ... ... мен көркемдік түрі жағынан терең философиялық оралым ... ... ... айтпақ ойы да сол. Өмірде өнер адамының орнының
беделінің жоқтығы, оның ... ... ... ... ... жаланың құрбаны болып жапа шегетіні жайлы ой ... ... ... ... ... кіші ... қалыптасқан
шебер суреткер екендігі танылады. Қазақ прозасының даму тарихында Шәкәрім
Құдайбердіұлының шығармаларының ... орны зор. Ол ... ... ... ... ... негізін қалаушылардың бірі болды.
Жазушының ... ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін өзінің маңызын жойған
жоқ. Автор қазақ әдебиет жанрларын дамытуға ... ... ... ... ... келді.
Шәкәрім Құдайбердіұлы ғашық жандардың сом тұлғасын ... ... ... ... тән ... ... шеберлікті аңғару қиын
емес. Жазушы тыңнан жаңа сөз ... ... ... ... ... «Қалауын тапса қар жанар» дегендей қалауын тауып, қиыстыра отырып
сөзбен ... ... ... кейіпкерлер бейнесі, олардың іс-әрекеті, ой-
ниеті, мақсат-тілегі, күрес-тартыс үстінде шынайы көрініс ... ... ... адам ... ... ... ... алынған оқиғалар
желісімен өріліп көркем шешімін тапты. Бұл шығармалардың көтерген жүгінің,
көркемдік ... ... ... ... орны ... ... құндылығы оның өміршеңдігінде болса, Шәкәрім ... ... ... ... жоғарыдағы шығармалары өз құнын
қашанда ... ... ... ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлының шығармаларының тәрбиелік мәні өте зор.
Жалпы білім беретін қазақ орта мектептерінде Шәкәрім ... ... ... ... тиімділігін арттырудың және оны
меңгерту мақсатында тиімді әдіс-тәсілдердің ... ... ... кейбір үлгілері арқылы оқыту ... ... ... ... тапсырмалар, топтық және дамыта оқыту технологиялары
бойынша жүргізілген сабақ барысында оқушылардың әдебиетке, ... ... ... ... ақын ... игі қасиеттерді бала
бойына сіңіртуге бағытталған жаттығу-тапсырмалар берілді. Сонымен қатар,
байқау ... мен ... ... ... ... ... ... Ш.Құдайбердіұлының шығармаларына әлі де зәруліктің аз
екенін байқатады. Солай бола тұрса да, ... ... ... ... тыс
оқу мен жұмыс түрлері жете қарастырылды. Ш.Құдайбердіұлының шығармаларын
сыныптан тыс жұмыстары арқылы ... ... ... ... ... Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығын кеңінен
таныстыруда ақынға ... ... тыс ... ... ... іс-
шаралар өткізудің үлгі, жоспары ұсынылды.
Оқушылардың Ш.Құдайбердіұлының шығармаларын өту барысында білім, білік,
дағды, дамытушылық, ... ... ... ... ... ... ... шығармалары қазақ халқының орасан бай, мазмұны жан-жақты
әдебиетке ие болғандығын көрсетеді. Жазушының мәңгілік, ... ... бұл ... ... құндылығымен де уақыт өткен сайын саф
алтындай жарқырай ... ... ... ... Б. Шәкәрімнің шығармашылық әлемі. //Шәкәрімтану
мәселелері. 3-том. –Алматы: Раритет, 2007 ж.
2. ... Б. ... // ... ... ... ... 2007 ... Әйтімов М. Шәкәрімнің «Әділ Мариясы» және қазіргі ... ... ... ... әлемі: таным мен тағлым.
Ш.Құдайбердіұлының 150 ... ... ... ... ... материалдары. –Алматы, 2008 ж.
4. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. –Алматы: Қазақ университеті, 1992 ж.
5. Елеукенов Ш. ...... ... ... ... үйі,
2009 ж.
6. Ахметов З. Асыл сөз ... ... ... 1998 ж.
7. Ізтілеуова С. Шәкәрімнің сырлы сөзі. –Алматы: ... 2004 ... Б. ... ... ... ... 2008 ... Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Санат, 2002 ж.
10. Ш. Құдайбердиев шығармалары. –Алматы: Жазушы, 1998 ... ... Б. ... ... және ... ... –Алматы: Санат,
1996 ж.
12. Бисенғалиев З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. –Алматы: ... ... ... Р. ... ... ... Жазушы, 1989 ж.
14. Сыздықова Р. Қазақ тарихи романы. –Алматы: ҚР-Дәулет, 1996 ж.
15. ... С. ... және ... ... ... 1981ж.
16. Жұмалиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. –Алматы:
Мектеп,1967 ... ... Қ. Ақын ... ... ... таңы, 1988 ж.
18. Мағауин М. Ғасылар бедері. –Алматы. ... 1991 ... ... Қ. ... //Бес ... ... Жалын, 1992 ж.
20. Бердібаев Р. Роман және заман. ... 1965 ... ... Б. ... ... ... және көркемдік
негіздері. – Алматы: 2000 ж.
23. ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті (Қазан төңкерісіне дейінгі
дәуір). –Алматы: ... 1994 ... ... Қ. ... // Бес ... ... ... 1992 ж.
25. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. –Алматы: ... ... 2002 ... Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. ... ... ... ... Ө. ... ... алған аудармалары. //Жұлдыз
журналы, 7 шілде 2008 ... ... Т. ... ... ... ... 1972 ... Дайрабай Т. Сырдың сырлы сыры. – Алматы: Арыс, 2005 ж.
30. Күмісбаев Ө. Шәкәрім, Мағжан және Мүсілім Базарбаев // ... ... – 2007. ... Қ. ... ... мен ... жайында) // Қазақ
әдебиеті, 1988. 15-сәуір.
32. ... М., ... Ж. ... ... ақындар // Абай, 1993. №5.
Б. 45-52.
33. Базарбаев М. Көрікті ойдан – ... сөз. ... ... 1994. – ... Орда Г. ... негізін салушы // Шәкәрім әлемі, 2006.  №3.
Б. 49-53.
35.  Дуйсенбаев Ы. Худайбердиев Шакарим. В кн.: ... ... ... 1975 ... ... шежіресі // Қазақ әдебиеті. – 1989. 14 шілде Б. ... ... Ш. ... оралған қазына. Шәкәрім ақынның өмірі мен
творчествосы ... // ... ... – 1988. 14 ... ... ... шығармашылығын әдебиет сабағында оқытудың
өзектілігі // «Шәкәрім шығармашылығы қазақ және әлем ... ... 150 ... ... ... ғылыми-практикалық конференция материалдары.– Семей: ... 2008. – Б. ... ... ... ... сыныптан тыс оқыту //
«Педагогикалық білім Қазақстанның интеллектуалдық және ... атты ... ... ... материалдары.
–Семей: 2009. Т.22. – Б. 14-15

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі80 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
Абайдың әділеттілік туралы іліміне шолу6 бет
Аралас экономика жүйесі және оның басты ерекшеліктері6 бет
Ашық экономиканы жандандырудағы халықаралық сауда айналымын арттырудың басты маңыздылығы8 бет
Ашық экономиканы жандандырудағы халықаралық сауда айналымын арттырудың басты маңыздылығы. Қазақстан экономикасын дамытудың тиімді механизмі34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь