Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің көркемдік ерекшелігі және оны орта мектепте оқыту

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

1 Тұманбай Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің
басты тақырыптары

1. 1 Өлең болып өрілген ақын өмірі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..13

1. 2 Жасөспірімдерге арналған өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

1. 3 Табиғат тақырыбына арналған өлеңдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29


2 Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің
өзіндік ерекшеліктері

2. 1 Ақын өлеңдерінде кездесетін троптар мен
фигуралардың түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..32

2. 2 Ақын өлеңдерінің негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 37

3 Т.Молдағалиев жырларының тәрбиелік мәні және
оның орта мектепте оқытылуы

3. 1 Т.Молдағалиев жырларының тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..46
3. 2 Т.Молдағалиев шығармашылығын орта мектепте
оқыту әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .52
.


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...60
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазақ балалар поэзиясының түп-төркіні тереңде жатыр. Сонау ертедегі ауыз әдебиеті үлгілерінің өзіне қарап отырсақ, қазақ халқының бала тәрбиесіне ерекше көңіл бөліп, небір тамаша ертегілер, тақпақтар мен жаңылтпаштар, жұмбақтар шығарғанын және оны бала санасына үздіксіз сіңіріп отырғанын байқаймыз. Сондықтан да ондай өлмес мұралар мән-маңызын, көркемдік ерекшеліктерін жоғалтпай бүгінгі күнге жетіп отыр.
ХХ ғасырдың 50-60 жылдарында қазақ балалар әдебиеті, оның ішінде балалар поэзиясы ерекше қарқынмен дамып, жаңа туындылар, тың ізденістер дүниеге келіп, бала жанын тәрбиелеп, ойы мен санасын қалыптастыратын әдеби шығармалар болашақтың бастауы ретінде де, сол өмірдің жаңа жыршысы ретінде де жалпы қазақ поэзиясының дамуын соны бағыттарға жетеледі. Бұл кезеңде қазақ балалар поэзиясы тақырыптық ізденістермен бірге, форма, түр жағынан да түрленіп, олардың ішкі мазмұн үйлесімдерін, балаға әсер ете алу тұстарын керемет шеберлікпен суреттеп, шынайы балалар поэзиясының қабырғасы кеңейіп, бұғанасы қатая бастаған өрелі де, сәтті жылдар болған еді. Бүгінде сол кездегі поэзияның рухымен түлеп ұшқан ақындардың бір шоғыры өздерінің жеке мектептерін қалыптастырып үлгерген, айтар ойы салмақты, жазар тақырыбы алуан түрлі, қаламы берік қаламгерлердің дәстүрлі жалғасы болып отыр. Поэзия әлеміне жаңа келген үміткерлер өздерінің таланттарының, үлкен еңбек пен ізденістерінің нәтижесінде осы саланы дамытуға үлес қосты. Солардың бірі де бірегейі – Т.Молдағалиев.
Шын дарын өз заманының шындығын шығарма арқауына айналдырып, халық көңіліне ұяласа, ол мәңгі өмір сүреді. Халық сеніміне ие болу, оның қас-қабағын бағып, көңілі қалағанын жырға түсіру, сыр ғып шерту келешектің жарқын сәулесімен нұрландыра түсуі сирек кездесетін бақыт. Оны Тұманбай ақынның поэзиясынан танып, көруге болады. Қазақ елінің тәуелсіздік алған кезеңінде Т.Молдағалиев мұрасына бұрынғыдан әлдеқайда басым жаңаша көзқарас қалыптасты, ақын мұраларын танудың жаңа бір кезеңі басталды.
Т.Молдағалиев шығармашылығы өзінің ерекшелігімен жыр сүйер қауымды балалар әлеміне саяхаттатып, жетелеп алып кетеді. Ақынның балалар ойының өрісін кеңейтіп, оны жаңа белеске алып шығуға жасаған еңбегі елеулі. Оның шығармашылығы сол кездегі балалар поэзиясының табиғатын байытып, оны жан-жақты түрлендіре түсті. Суреткердің әр кезеңде балаларға арнап жазған туындыларының көркемдік-эстетикалық табиғатын, жалпы поэтикалық мәселелерін жаңа заманның талаптарына сәйкес және тың әдіснамалар арқылы саралау бүгінгі ғылым сұраныстарынан туындайды.
1. Ахметов Ш. Қазақ совет балалар әдебиеті. –Алматы:Жазушы,1976 ж.-228 б.
2. Молдағалиев Т. Махаббат оты сөнбейді. –Алматы: Жазушы, 1975 ж. -240 б.
3. Молдағалиев Т. Қош, Көктем. –Алматы: Жазушы, 1971 ж. -240 бет.
4. Моладағлиев Т. Жүректегі жазулар. –Алматы: Жалын, 1981 ж. -200 бет.
5. Молдағалиев Б. Бөбегімін Ильичтің. –Алматы: Жалын, 1977 ж. -244 бет.
6. Молдағалиев Т. Хаттар, Хаттар. //Балалар әдебиетінің хрестоматиясы. –Алматы: Жазушы, 1974 ж. -170 бет.
7. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 1983 ж. -456 бет.
8. Әлімбаев М. Сара сөздің сардары. Егеменді Қазақстан. 1995 ж. 24-наурыз. №10. 5-б.
9. Молдағалиев Т. Олар мені Тұмаш деуші еді. Жас Алаш. -1995 ж. №9-10. 3 бет.
10. Молдағалиев Т. Асыл жүрек айнымас. –Алматы: Жазушы, 1982 ж. -144 бет.
11. Молдағалиев Т. Таудан түскен сәуле. –Алматы: Жалын, 1979 ж. -232 бет.
12. Молдағалиев Т. Әлі-ақ таң қалдырамын, ұлы бір дүниемен. Жұлдыз журналы. -1995 ж. №9. 3-4 бет.
13. Молдағалиев Т. Өлең сөздің патшасы. Қазақстан әйелдері журналы. -1995 ж. № 4. 25-бет.
14. Әлімбаев Т. Толқыннан толқын туады. Егемен Қазақстан газеті. -1991 ж. 221-230 бет.
15. Молдағалиев Т. Алатаудың акиығы – алпыста. Заман Қазақстан. 1995 ж. 2-маусым. 5-бет.
16. Кекілбаев Ә. Ақ ниеттің адал жаршысы. Егеменді Қазақстан азеті. -1996 ж. 12-кыркүйек. № 77. 4 бет.
17. Елубаев С. Жыр жампозы (Ақын Т.Молдағалиев 60-жаста: акын жайлы замандастырының пікірі). Парасат журналы. 1995 ж. № 3. 2-3 бет.
18. Асанов С. Өлең боп туған адам. Қазақстан әйелдері журналы. 1995 ж. № 4. 25-бет.
19. Асқарова С. Тұманбай өлеңдеріндегі эпитеттің қызметі. Зерде журналы. -1996 ж. № 6. 16 бет.
20. Дәдебаев М. Ақын әлем (Т.Молдағалиевтің лирикасы жайында). Қазақ тілі мен әдебиеті газеті. -1998 №9-10. 108-бет.
21. Дәуітов С. Өлеңге айтам, өзгеге айтпас нәрсемді. (Ақын Т.Молдағалиев творчествасы жайында). Қазақ әдебиеті. 1990 ж. 31-тамыз. 3-б.
22. Сариев Ш. Жүрегі ояу қашанда: (Ақын Т.Молдағалиев 50 жаста). Жұлдыз журналы. -1985 ж. № 3. 183-185-бет.
23. Ақметова К. Махаббат пен жастық жыршысы: (Т.Молдағалиев 50 жаста) // Қазақ әдебиеті, 1985 ж. 22-мамыр. 10-бет.
24. Дәуітов С. Ақынның аялы алақаны (Т.Молдағалиевтің творчествосы) //Лениншіл жас, -1984 ж. 7-декабрь. 3-б.
25. Оразалин Н. Т.Молдағалиев туралы толғау сөз. Егеменді Қазақстан, 1995 ж. 8-маусым. 8-б.
26. Әлтай А. Қазақ балалар поэзиясы. Астана: Фолиант, -2009. – 384 б.
27. Қирабаев С. Көп томдық шығармалар жинағы. 3 т. –Алматы:Қазығұрт баспасы, -2007. – 421 б.
28. Ыбырайым Б. Сырлы әлем (Қазіргі қазақ балалар прозасы). –Алматы, -1977. – 31-б.
29. Уақыт және қаламгер, 4-кітап. –Алматы, -1976. – 296-бет
30. Тұрманжанов Ө. Балалар әдебиетін жетілдіре түсейік. //Лениншіл жас, 1974. 29-мамыр.
30. Мәмбетова А. Т. Қазақ балалар поэзиясындағы фольклорлық дәстүр (ХХ ғасырдың 1920-1990 жылдар аралығы, автореферат). – Алматы, -2006. -28 б.
31. Қирабаев С. Қазақ балалар поэзиясы [Алғы сөз] //Қазақ балалар поэзиясының антологиясы /Құраст.М.Әлімбаев, Қ.Баянбаев. –Алматы, -1977.–460-б.
32. Ергөбек Қ. Бөбек деп, өбектеп өткен ақын //Қазақ совет балалар жазушылары: Қаламгерлік өмірбаян жинағы /Құрастырған Қ.Ергөбек. – Алматы, -1987. –190 б.
33. Ахметов Ш. Қазақ балалар әдебиеті тарихының очеркі. -Алматы, -1965.
34. Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Отан соғысы кезіндегі әдебиет. -Алматы, -1984.
35. Құлгелдиева Л. Саралай, деңгейлей оқытудың тиімділігі// Қазақ тілі мен әдебиеті,- 2004 ж. №8. 7-9-беттер.
36. Масалов Ә. Деңгейлік тапсырмалар тиімділігі // Қазақстан мектебі, -2006. №3. 9-бет.
        
        Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің көркемдік
ерекшелігі және оны орта мектепте оқыту
Мазмұны:
Кіріспе..................................................................
.............................................8
1 Тұманбай Молдағалиевтің балаларға ... ... ... 1 Өлең ... ... ақын ... 2 ... ... ... 3 ... ... ... өлеңдер
.................................................29
2 Т.Молдағалиевтің балаларға ... ... ... 1 Ақын өлеңдерінде кездесетін троптар мен
фигуралардың
түрлері.....................................................................
.........32
2. 2 Ақын ... ... ... ... ... ... мәні және
оның орта мектепте оқытылуы
3. 1 Т.Молдағалиев ... ... ... 2 ... шығармашылығын орта мектепте
оқыту
әдістемесі..................................................................
...................52
.
Қорытынды................................................................
..................................57
Пайдаланылған
әдебиеттер..................................................................
.....60
Кіріспе
Жұмыстың жалпы ... ... ... ... ... ... ... ертедегі ауыз әдебиеті үлгілерінің өзіне ... ... ... бала ... ... көңіл бөліп, небір тамаша
ертегілер, тақпақтар мен жаңылтпаштар, жұмбақтар шығарғанын және оны ... ... ... ... ... Сондықтан да ондай өлмес
мұралар мән-маңызын, көркемдік ... ... ... ... ... ... 50-60 ... қазақ балалар әдебиеті, оның ішінде балалар
поэзиясы ерекше қарқынмен дамып, жаңа ... тың ... ... бала ... тәрбиелеп, ойы мен санасын қалыптастыратын әдеби
шығармалар ... ... ... де, сол ... жаңа ... ... жалпы қазақ поэзиясының дамуын соны бағыттарға жетеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... түр жағынан
да түрленіп, олардың ішкі мазмұн үйлесімдерін, балаға әсер ете алу тұстарын
керемет шеберлікпен ... ... ... ... ... ... қатая бастаған өрелі де, сәтті жылдар болған еді. ... ... ... ... ... ... ақындардың бір шоғыры өздерінің жеке
мектептерін қалыптастырып үлгерген, айтар ойы салмақты, жазар ... ... ... берік қаламгерлердің дәстүрлі жалғасы болып ... ... жаңа ... үміткерлер өздерінің таланттарының, үлкен еңбек
пен ізденістерінің нәтижесінде осы саланы дамытуға үлес қосты. ... де ...... ... өз заманының шындығын шығарма арқауына айналдырып, халық
көңіліне ... ол ... өмір ... ... ... ие ... ... бағып, көңілі қалағанын жырға түсіру, сыр ғып шерту
келешектің ... ... ... түсуі сирек ... Оны ... ... ... ... ... ... Қазақ
елінің тәуелсіздік алған кезеңінде Т.Молдағалиев мұрасына бұрынғыдан
әлдеқайда басым жаңаша ... ... ақын ... ... бір кезеңі басталды.
Т.Молдағалиев шығармашылығы ... ... жыр ... ... ... ... жетелеп алып кетеді. Ақынның балалар ойының
өрісін кеңейтіп, оны жаңа белеске алып шығуға жасаған ... ... ... сол ... ... поэзиясының табиғатын байытып, оны жан-
жақты түрлендіре түсті. Суреткердің әр кезеңде ... ... ... көркемдік-эстетикалық табиғатын, жалпы поэтикалық мәселелерін
жаңа заманның талаптарына сәйкес және тың ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Поэзия әлемінде өзіндік өрнегі бар
Тұманбай Молдағалиев қаламынан ... әр ... ... ... ... ... ... суреттеудің, оны бар ерекшелігімен сезініп жырлаудың шебері
екенін аңғарамыз. Қазақ поэзиясының табиғатын барынша ашып, ... ... бірі де ... ол – ... Ақын шығармашылығынан
адамның ішкі дүниесіне тереңдей еніп, ... ... ... ... кездестіреміз.
Тұманбай дүниетанымы өзі өсіп-өнген жұрттың ауқымынан асып, бүкіл
адамзаттық мазмұндағы ... ... ... оның ... ... сөз қолданысы мен ой образының ерекшеліктері жан-
жақты қырынан қарастырылғанымен, ... ... ... сошалық ерең
зерттелінбеген.
Т.Молдағалиевтің ... ... ... ... тану ... жасаған еңбегіміз үстінде біз де осындай
қиындықтарға ... ... бұл ... ... ... ... тақырып
әлі күнге дейін тың, қалам тартылмаған, бет ... дық ... ... ... ерешелігі мен қызықтығы осында болды. Ақынның
өмірі, шығармашылық жолы, оның басқа да ... ... ... ... ... оның ... ... орны туралы
материалдар азғантай. Балалар әдебиетінің соңғы кездерде көзден тасалау,
елеусіздеу қалып келе жатқандығынан болса ... деп ... Жеке ... ... та ... болар. Ал жүйелі еңбек етіп ескіні жаңартып, сол
кездегі көзқарастарға өзгертулер енгізіп жеке кітап етіп шығарған ... ... мен оның ... ... ... ... ... немесе өзіндік таңбалары жөнінде жазып жүрген ешқандай
ғалым ағаларымызды не әпкелерімізді кездестірмедік. ... да ... ... ... қиындық туғызады. Жұмысымызға арқау еткеніміз
ақынның балаларға арнап жазған өлеңдері ... тың ... оның ... ... де көп ... табиғи
құбылыс. Біз оның жолында барымызды салдық. Диплом ... үш ... ... ... ақынның балалар әдебиетіндегі орны, оның өлеңдерінің
негізгі тақырыптары және ... ... ... ... ... мен өлең құрылысына мән бердік. Ондағы мақсатымыз ... ... ... ... ... ... ... қорындағы
ерекшеліктерді танытып, көркем сөзге деген шеберлігімен жете ... ... ақын ... ... бетін ашып көрсету болды деп айтсақ ... ...... ... ғылымилылығы басым тарау. Онда ... ... ... ... оның өз ... көркемдік тәсілді
қалай және қай дәрежеде пайдаланғанын, көркемдік тәсілдердің қайсысы ... көп ... және не үшін олай ... өз ... ... Бұл оның поэтикасын айтуда жасалынған жұмыс. Екінші
тарауда ақынның өлеңдерін ... ... ... ... ... және
балалар әдебиетінің өкілдерімен салыстыра отырып қарастырдық. Ол ақынның
өлеңдерінің өзіне тән ... ... тән ... ... ... ... да біз тың әрі ... ойларға баруға
тырыстық.
Үшінші тарауда Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің ... ... ... жіне онда ... қазіргі әдіс-тәсілдер
тиімділігі сөз болады.
Қорытынды ... ... ... ... ... орындалу
барысындағы өзгешеліктер, кездескен қиындықтар мен жалпы ... ... ... ... Бұл тың ... ... ... алатын орны, оны дамытудағы негізгі қажеттіліктер өзіміздің
пікірлеріміз бен ұсыныстарымызды ортаға салдық.
Тақырыптың ... ... ... ... әдебиеті әр жылдардың
белеңінде жаңа зерттеулермен толығып ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдебиет өкілдерінің осы саладағы тың
ізденістері мен ерен ... паш ... Әр ... ... ... үлес қосқан ғалымдар, ақын-жазушылар, сыншылар бұл саланың
қырларын соны ... ... ... ... ... ... сол мұра ... поэзиясының дамуына ерекше ықпал жасап ... өту ... ... ... әдебиетінің пайда болуы, қалыптасуы, дамуы жолындағы
Ы.Алтынсарин “Қазақ хрестоматиясы” (1879 ж.), М.Дулатов “ ... ... ... ... “Ел ... Х.Досмұхамедов 
“Қазақ халқының әдебиеті”  ... ... ... Х.Бекхожин, М.Ғабдуллин, Ш.Ахметов, Б.Г.Ерзагович, Б.Уахатов,
Қ.Ергөбеков, Б.Ыбраимов, Қ.Ісләмжанұлы  т.б. жазушылар мен ... ... ... ... ... ... зерттелуіне үлес
қосты. Зерттеу еңбегімізде нысана етіп алып отырған осы  және Т.Молдағалиев
туралы әр жылдары ... ... ... ... ... мен міндеттері. Диплом жұмысының мақсаты – қазақ
балалар поэзиясының ... ... ... ... зерттей
отырып, оған жан-жақты талдау ... ... ... ... ... орнын айқындау, шығармаларын тақырыптық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... мақсатты орындау үшін ... ... ... ... шешу алға қойылды.
- Зерттеуде Тұманбай Молдағалиев шығармашылық ... ... ... ... ... мол көрініс табатын шеберлік тұғыры – тіл
тазалығына, ой саралылығына, тебіреніс тереңдігіне көңіл бөліп, ... ... ... қолданудағы көркемдік бейнелеу ерекшеліктеріне
назар аудару;
- Балалар поэзиясына қойылатын көркемдік ... ойға ала ... ... жетістіктерін саралау;
- Ақынның балаларға арналған әдеби мұрасын талдап, көркемдік ... ... ... ... ... ... ... рухын айқындау, тәрбиелік мәнін
ашу.
- Қазіргі орта мектептерде ақын шығармаларының өтілу ... ... ... ... жазу ... алға қойған
мақсаттар мен міндеттерді орындау үшін ... ... ... ... ... ұлттық белгілерге, образдардың
сұрыпталу ерекшелігі мен ... ... ... ... ... назар аударылып, кешенді әдеби талдау әдіс-
тәсілдері қолданылды.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... зерттеу жұмысын жазуда әдебиетттану ғылымындағы осы зерттеудің
тақырыбына қатысы бар отандық және шетелдік ғалымдардың ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... ... түгелге дейін дербес
зерттелмеген. Зерттелсе де белгілі ... ... ... ... ... ... ... Бұл жолғы зерттеу
арнайы әрі нысанды ... ... ... ... ... көтерілген тақырыптың ... ... ... ... ... үш тағаны, байланған үш қазығы
бар. Оның біріншісі – ақынның ... да ... ... ... де ... сыршылдығы. Екіншісі – асқақтық яғни өмірді сындарлы
санамен екшеп, елеп парасатты пайым жасап, күрделі ... ... ... ... ... ...... әлеуметтік
мәселелерді, күллі тыныс-тіршілікті өлеңіне арқау ... ... ... ... ... ... ұлттық айшықтар кең ауқымда,
алдыңғы толқындармен ұштастырыла, кейінгі ... ... идея мен ... ... ... ... ... Тақырып аясында көркемдік ой-санаға қозғау салып, ұлттық рухтың
оянуы мен ... ... ... әдебиеттің орны ... ... ... ... тұжырымдалады.
- Көркемдік – поэзия үшін жырдың сұлулығы, әсем нақышты сүйкімділігі,
адам болмысын билер ... Жүйе – бір ... ... ... тоғыз
ағыстың тоғысуы. Т.Молдағалиев поэзиясының ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері мен
тұжырымдары орта мектептерге, ... оқу ... ... ... ... ... бағдарламалар жасауда,
сондай-ақ қазақ ... ... ... ... мен ... қазақ халқының тарихына, мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ... жұмысының құрылымы.
Диссертация кіріспеден, 3 тараудан, қорытындыдан тұрады. Жұмыстың
соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
1 Тұманбай ... ... ... ... ... 1 Өлең ... ... ақын өмірі
Балалық кез – әрбір адамзат ғұмырының ұмытылмас естен кетпес кезеңінің
бірі. Өмірінің балалық ... кезі ... ... ... ол қиындық пен
қасіретке толы болсын, мейлі қуаныш пен еркеліктің құшағында өтсін, ол
бәрібір адам ... ... та ... ... болып қала бермек. Әрбір
адам жасы есейе келе өткен күндерін, сол бір ... ... бала ... ... ... ала отырып толғанысып: сағынышты ыстық леппен айтары
сөзсіз.
Қазіргі қазақ балалар поэзиясы – кең тынысты поэзия. Бала ... ой ... ... ... ... ол ... бай ... және
азаматтық өміріміздің барлық мәселелелерін поэзия тілімен ... Оның ... ... айтқанда, алдымен еске түсетіні осы.
Поэзия тек баланың ... ... ... ғана ... өмірдегі жақсы-
жаман әрекеттің бәріне де бала сезімін ортақ етеді, оны ойлантады, ... ... ... бәрі бала бойында адамгершілік сезімді оятуға,
оларды ерлік пен ізгі мінезге тәрбиелеуге ... ... ... ... ... ... үстемелеуші қаламгер ғана табиғи
талантын қырнап, ... ... жаңа ... тың тәсілдерін таба
алады. Жанрдың ішкі мүмкіншіліктерін игере отырып, ... ... ... үлес қосқан ақын Т.Молдағалиевтің қазақ әдебиетінің
көркейіп, гүлденуінде өзіндік орны бар. Оның ... ... ... ... бала сезіміне әсер етер сөз ойнақылығы ... ... – сөз ... ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық
құбылыстарды бейнелеп көрсете алады. Оны жанды ... ... ... ... ... ... танып-білудің күшті құралы, біздің
қоғамдық ой-санамыздың, көркемдік-эстетикалық сезіміміздің ... ... Сөз ... шеберлігі, көркемдік шеберлік дегеніміз – өмір
құбылыстарын танып-білу, ... ... ... ... терең тамырланып, қабысып жататындығында.
Поэзияда тек тіл, сөз ғана емес, ой да көркем, бейнелі. Өлең ... қуат ... ... өң ... сол ой-сезім тереңдігі,
өткірлігі, әсерлілігі.
Өлеңге, өлеңмен жазылған ... ... ... ... ... ... ... нәр, көрік беретін нәрсе – ақындық ... ... ... ... жол ... бай тарихы, сан-салалы дәстүрі, алуан
стильдік тармағы бар әдебиеттің даму жолына тыңнан соқпақ қосу – ... ... келе ... ... Әр ақын сөз ... ... алып келе ... ... Ақын өз шығармалары арқылы
танылып, кейінгі ... үлгі ... ... ... ... ... алса ғана рухани қазынаға қосылған өміршең жаңалық болмақ.
Қазақ балалар әдебиетінен өз орнын алып, жалпы әдебиет ... ... ... жететін байлық қалдырып отырған ... ... ... те ... шақ, оның ... ... қала берсе
балаларға тәрбие берерлік көптеген өлеңдер жазды. Сол өлеңдері жинақ ... ... ... айналып, жарты ғасырдай олармен бірге ... ... ... кейін де өмір сүре бермек. Оның басты себебі, ақынның
түсінікті де жеңіл тілі, адам ... жете ... ... ... ... ... тез тіл ... кетуінде сияқты. Себебі ол да бала
болды. Артықшылығы, өсе келе жұртына танымал ақын болып ... Оның ... ... ... ... болып келеді
Ақынның осы қысқаша өмір хронологиясына мән берсеңіз, ... ... ... ... таяқ ... ... болып отырады. Ол алғаш
жұмысын сол кездегі балалардың сүйікті журналы «Пионерден» ... ... ... ... ... ... міндетін
атқарады.
Тұманбай Молдағалиев – 1935 жылы 20-наурызда Алматы облысы, Еңбекші-
қазақ ауданы, “Жарсу” совхозында ... ... ... Молдағалиев –
сыршыл лиризмді дамытқан ақын, Қазақстанның халық жазушысы.
1973 жылдан “Жазушы” баспасы ... ... және ... ... ... мен ... бас редакторы болып істеді.
Тұманбай Молдағалиевтың өлең, поэмалары ... ... ... ... шықты. 1954 жылы Т.Молдағалиевтің тұңғыш өлеңі “Украина қызына”
жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы “Студент дәптері” 1957 жылы ... ... ... ... ойлы да отты ... ... 1960 ж.
”Кәмила”, 1961 ж. ”Көктем таңы” , 1963 ж. ”Алатау қызы”, 1964 ж. ... ... 1965 ж. ... ... 1966 ж. ... ... сапарда” т.
б. жинақтары шықты. 1967 жылы ... ... ... ... атты ... ... жылы ... комсомолы” сыйлығының лауреаты ... ... ... жаз ... (1970), ... ояу ... (1972) атты
кітаптары да оқушылардың ілтипатына бөленді. Оның ... ... ... өлеңдер кітабы (1971), “Хаттар” атты поэмалар жинағы (1974) ... ... орыс ... “Я — сын ... (1962), ... (1968), ... тетрадь” (1969) атты өлеңдер жинақтары шықты.
Т.Молдағалиев көптеген ән мәтіндерін жазды. Оның “Құстар қайтып барады”
(музыкасы Н.Тілендиевтікі), ... ... ... сен ... ... Ш.
Қалдаяковтікі), “Ертіс вальсі” (музыкасы Жамақаевтікі), “Шақырады көктем”
(муз. Ә.Бейсеуовтікі) атты әнге ... ... ... ... ... Ол ... ... Т.Г.Шевченко, Туманян, С.Канутикян,
Ғ.Ғұлам, Х.Ғұлам, Р.Ғамзатов, Ұйғын, Зулфия, Д.Жалсараев және ... ... ... ... ... 1990 жылы 13 ... ... жинағы, 2004 жылы
14 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. 1992 жылы оған ... ... ... ... ... ... тапсырылды. Тұманбай Молдағалиев
шығармашылығының ең басты ерекшелігі – оның өлеңдері сезімге толы.
Ол поэзияға келген кездерден-ақ балаларға арналған көптеген ... ... ... Өзі ... ... ... [2, 25-б.] ... өлеңінде
былай дейді.
Бір, бұйырмаған бір бала,
Жатыпты өтіп өмір – нала, жыл нала.
Қабағына бұрым орнапты әкемнің,
Құдайына жалыныпты ... ... ... ... ...... ... күн кешейін мен, – депті.
Біреу емес көріпті анам бес шырақ,
Бәрін ... әкем ерте ... ... де, ... ... ... айта келіп, екі адамның оны калай
күткенін анасының дәрменсіз жағдайы мен әкесінің ... ... ... ... ... ... суық тиіп, көз тиіп өмірден өтіп ... ... Онан ... анам зар ... ... аз сорлымын ғой былай да.
Ғұмырлы ғып бір перзент бер және
Ұқсамай-ақ қойса қойсын түрі айға –
деп ... ... ... ... ... ... ... түскенін, құдайға жалбарынып, «ғұмырлы етіп бір перзент бер» –
дегенін айтады. Мейлі оның түрі әдемі, ... ... ... аузы қисық
болса да сенен сұрайтыным бір бала бер деп жалбарынады. Адам ... ... мына ... ... ... ана жаны қандай шат,
Құрметтейді оны жұрттың әрқайсысы-ақ.
Алатауға құстар қайтып жатқанда,
Мен келіппін дүниеге айқайлап.
Ананың тілегі құстар келіп ... ... Бұл ... әке ... ... ... ... әжесі де келеді. Қазақтың калыптасқан дәстүрі
бойынша әжесі:
«Ұлықсат болса егер, жамағат,
Бұл жанға ат қоямын мен!» – ... ... ... ... ... Сонан соң ақынға өзінің айтуы бойынша
«сәл ерсілеу» ат қойылады. Әжесі ақынның атын жай қоя ... ... ... ... ... сен ... ... көтердің,
Баласы-ай бір емес, сен екі өлдің.
Бар балаңды жақсы құдай өзі алды,
Сол ... ... ... ... да бір жаңылыссын ғұрпынан,
Көріп тұрмын сыртта күн тұман.
«Тұманбай» деп бұл жаманды атайық,
Құрдастары күліп жүрсін сыртынан –
деп Тұманбай аты ... ... ... өзі ... ... ... емес қойған атым түсінем,
Кем болмасын заты жақсы кісіден.
Құдайдың көзі ... ... қою ... ішінен» –
дейді. Оған жиылған жұрт бір ауыздан қосылыпты. Сонымен өмірдің ... ... ... бала ... ... жамау етсе де, ол өсіп, ер
жете береді.
Талай күліп, ... ... ... ... өткенін күн-айдың.
Жүріп келе жатырмын ба әлде мен,
Көңілі түсіп, көзі түспей «Құдайдың» –
дейді ақын өзінің өмір жолы ... ақын ... ... ... ... оған ... ... махаббатын да қамти кеткен. ... ... ... ... ... сөзі ... былай бітіреді:
Күндіз-түні жетпейді көп үміт,
Ой шаңына жүрем ылғи көміліп.
Сен айтпақшы, құдай мені көрмесін,
Жүрсем болды адамдарға көрініп [2, 221-б.].
Осы өлеңнің өзі ... ... ... ... ретінде жазылып, балаларға
беретін тәрбиелік, танымдық әсері басымдағымен ... Өзі ... ... ... ... ... қалай туылып, өздеріне қандай ат,
оны қалай қойғандығы жайында ... ... ... ... ақындар сияқты Тұманбай өмірі де оның өлеңдерінде. ... ... ... ... көрген өмірі, Отан, ел, адам сүю ... ... ... ақын ... ... толығырақ береді. Оның
лирикалық каһарманы балалығын соғыстың ауыр кезінде өткізген, содан жанына
ұмытылмас жара түскен (әке ... ... ... ... жас ... күйін бейнелейді. Өмір сүйгіш ақ көңіл жастың бойындағы жұмсақ мұң
да, ойлы сезімталдық та ... ... Жаны ... ... ... ана ... Алатудың сұлу табиғаты құшағында өскен жастың
әсемдікке, сұлулыққа ... ... ... ... ... қиын емес.
Осының бәрі кейін ақын өлеңдерінің негізгі тақырыбына айналады. Ол ... ... ... ... ... ... ... шығармалараның дені балалар әдебиетіне арналған десек
қателеспейміз. Оның ... ... ... ... мен дастандары.
1961 жылы «Құралай» атты балаларға арналған өлеңдер ... ... ... 1977 жылы ... Ильичтің» деген атпен керемет ... ... ... ... бірнеше өлеңдері баспа жүзінде басылып тұрады.
Әсіресе «Пионер», «Балдырған» журналдарында көптеп ... ... ... ... ... ... балаларға арнап жазған өлеңдерінің
денін көрсетіп оларды белгілі ... ... өлең ... ... ... ... көңіл бөлу. Ең алдымен Т.Молдағалиевтің
өлеңдерін, яғни, балаларға ... ... ... ... ... отырмыз. Алдымен ақынның өзі туралы, өзінің балалық шағы
туралы жазғанын, жаза отырып жалпы ... ... ... өмірі туралы
түрліше ой салатын, күлдіріп, бас ... ... еске ... тоқталайық.
Т.Молдағалиевтің өмір жолы, әсіресе, балалық шағы қиын-қыстау кезеңге
тура келген. Әрине ол ... ... ... ... ... ... өсті.
Соғыс кезі мен соғыстан кейінгі кезде ... ... өз ... ... өткізді деуге болады. Т.Молдағалиевтің ... ... ... оның ... одан әрі ... ... «Өзімде туралы сыр» деген
өлеңінде ақын өзінің осындай қиындықпен өткен ... ... еске ... әкенің, екі ананың ұлымын,
Екі ананың бірдей алдым жылуын.
Екі әкенің өжеттігін алдым мен,
Екі әкенің жығылмаған туымын, –
деп ұрандата да ... Одан ... ... ... әкесінен, туған
анасынан қалай айырылғанын былайша көрсетеді:
Туған әке күні ... ерте ... ... ... ... өлкемнен.
Інісіне бала болып мен қалдым,
Сол інісі табыстырды ертеңмен.
Туған анам, есімде әлі түр-түсі,
Есімде оның сәл жымиған күлкісі.
Мен көшеден ... ... ... ... ... бір ... да кеткен бұл өмірден тым ерте,
Көз алдымда ... ... ... оны да алды кең ... ... Өз ... мен әкәсінен ерте айырлған ақын келесі шумақта өмірге
деген назасын білдіреді:
Өмір қалай ... ... мені ... ... ... мәңгі ақырғы рет жұмарда,
Ол да мені келініне тапсырған, – дейді. Содан кейін өзінің қиын ... ... ... – деп сұрай қалса кімде-кім,
«Әкем менің жер суғарып жүр», – дедім.
Шын әкемді ұмытпасамда ұмыттым,
Шын әкемді біле тұра білмедім.
«Апаң кім?» – деп ... ... ... менің сиыр сауып жүр», – дедім.
Шын анамды ұмытпасамда ұмыттым,
Шын анамды біле тұра ... ... ... мен анасының қамқорлығын да жасырмайды. Соғыс кезінде
мерт болған аға, оның атын өшірмес қайнысына ана ... ... ... жайлы
жазады. Келесі шумақтарында ақын өзінің әке болғанын, балалық шағының солай
өткеніне кім ... ... ... оның ... ... ... қояр
өлеңінің «жәрдемі тиер» ме екен деген тармақтарымен түйіндейді.
Кәдімгідей мен де әкемін осы күні,
Көп ... ... ... өз ... ... жоқ ... есімін.
Шыдатпайды, шыдатпайды ар мені,
Тиер мекен өлеңімнің жәрдемі.
Айтсаңшы, апа, ... не ... ... ... кінә бар ма еді?! [3, ... ... ... Осы өлеңнен оқырман өзіне қажетті көптеген
материял алуы ... ... оның ... ақын ... мейлі ол ... ... ... ... ... ... ... жүрегіне өзінің ата-анасына деген махаббат отын ... өлең ... тану қиын емес ... ... ... негізінен бірінші жақта жазылып,
балалардың жүрегіне, орнына жаңа жол, жаңа арна салуға ... ... Оның ... ... ... ... ... өз
өмірі жайында ойлануына, болашағын кіші кезінен-ақ ... ... ... ... ұлы болуды» [3, 30-б.] деген өлеңінде
жеткіншектердің арманын өз арманындай етіп ... ұлы ... ... ... ма ... ... деген арғымақ –
деп сегіз буынды, егіз өлең ұйқасымен өріп, әркімнің-ақ арманын ... ... да, ... ... ... ол ... тыңдай ма деген
ой тастай кетеді.
Көп гүлің әлі ашылмай,
Жуынбай нұрға тұрып-ақ.
Екпінің әлі басылмай,
Сен бара жатып зымырап,
Құлайсың қатты,
Соңғы арман
Тұншығып ... ... ... ... ... ... ... келеді –
дейді де, өзінің көп көрген жерін, көп түңілген жағдайымен ... да ... ... ... оның ... күйі сол ... есіне
алып, жастық кезіне «көңілсіздеу» саяхат жасататын өлеңдері де ... бір ... ... ... [4, 165-б.] деген өлеңінен де көреміз.
Бақыт бастан тайған күн,
Екеуімз жетім қалғанда.
Сен мен жайлы ойладың,
Менде ойлайтын хал бар ма?
деп бірінші ... ... ... ала ... ... одан
бергісі, «қандай күн» болған екен деген сұрақтың жемісінде болады.
Мен бес жасар бала едім,
Жазығым ешбір жоқ ... ауыл ... қыз едің ... ... ... ауыр жүкті өрге.
Сен мен үшін жыладың,
Ананың демі біткенше, –
деп, ана мен әкенің, әпкесінің мейірбан сезімін еске ... ... ... қиын ... өзі үшін әпкесінің де көп «жұмысқа», тағдыр
өтіне қарсы тұрып жүргенін былайша келтіреді.
Артымнан ерген жалғызым,
Жарар ма деп ... та үлгі бар ... ерте ... ... ... мен ... ... жалғыздық.
«Қайтсін-ай» – деп ел сонда,
Айтып та жүрді аңыз ... ... ... жүрдің көтеріп.
Қинайсың қазір жанымды,
Түндерде үзақ жөтеліп, –
ия, өзінің әпкесін анасындай көреді, әпкесі ... өз ... ... ... ... де жоғары, әпке мен іні қатынасынан да
күрделі биігіне жеткізеді. ... ... ... ол ... ... ... ... да, оның әпкесі «түндер бойы» жөтеліп шығады.
Оған бұның жаны ашып:
Өтті ме ... ... ... ... үшін бүгін түнердім,
Сұрадым жылу қаңтардан.
Арқама мен көтеріп,
Анаң да ... ... сені ... да ... ... ... бар ертең,
Алатын сиың өмірден.
Сен үшін ғана жан әпкем,
Дәрігер болсам ... мен, ... ... өз ... ... ... ... жаны ашымасын. Кім өз
анасын науқастыққа қиғысы келеді?. . . Кім өз анасына еркелемейді?
Шықпайды рас таңсыз күн,
Менің де ... бар ... ... өзім ... барда көлмін, жан әпкем!
Тірлікке бүгін ел ғашық,
Жыл менен өмір.
Сен жүре берші жер басып.
Бақытты болсын десең мен [3, 62-б.].
Егер автордың өз ... ... тірі ... осы шумақтардың әпкесіне
арналып жазылары екіталай еді-ау – ... ой ... Көп ... ... ... жолдарды біздің авторымыз әпкесіне арнап отырғандығы
таңдандырарлық емес. Оның ... осы ... ... ... болады.
Т.Молдағалиев жан-жақты жырлай білді. Оның кең ауқымды лирикасы туған
жерді, махаббаты, азаматтықты паш етуге арналды. Туған ... сүю, ... ... ... ... жырларында ерекше көрініс
табады. Ақынның туған жерге арналған әрбір өлең жолдары кең ... ... бай ... ... ... ... ... сұлулыққа толы,
әсем табиғаты арқылы қазақ жерінің ұлттық қасиетін танытады.
Ақын өз жүрегінің лүпілі, жырлары арқылы ... тән ... Оның ... ... ... қайталау, теңеу, метафора,
эпифора сияқты көріктеуіш құралдар арқылы беріледі. Мұнда сөз ... ... ... жан ... ... ... ... өз өлеңдерінде әйелдердің әсемдігін, яғни тамаша келбетін, ажарлы
бетін, алтын шашын, қиғаш ... ... ... ... ... ... нәзіктігін суреттеген.
Иә, Тұманбай да жас буынның жақсы азамат болып өсуі үшін, елім ... ... үшін ... ... ... ... ... үшін солардың
патриоттық сезімін ... ... ... ... ... шығарды.
Ақынның еңбегі еш кетпеді, қазір де Тұманбайдың өлеңдерін оқымаған қазақ
жоқ. Үлкендер де, балалар да ... ... ... сүйіп оқиды.
Тұманбай балаларға арнап сан алуан тақырыпта қалам тербеді. Жалынды
жырларының көбі өлеңі балаларға ... ... ... ... ... ... жер, т.б. ... тақырыпта жазылған өлеңдердің
негізінде тәрбие жатары анық.
1. 2 Жасөспірімдерге арналған өлеңдер
Жастардың ғұмыры айқын ... ... ... ... ... достары» атты өлеңі жазылған. Өлең он бір ... ... ... өлең ұйқасымен жазылады. Ақынның алдынғы өлеңдері секілді бұл өлеңі
де сюжетке құрылған.
Жалаң аяқ жүрген кезде доп қуып,
Шақырады алыс ... отты ... еді ... ... болмаушы еді көп күдік, –
деген сағынышпен басталатын өлең, негізінде сол балалық ... ... алу ... ... ... жылдар сирепті сол көп досты,
Әркімді бір өз алдына жол ... көші ... ... кімдер бастайды екен сол көшті?
Coл бір күндер кетуші еді ой салып,
Жақын едік, тату едік соншалық.
Бәріміздің қабағымыз түнерсе,
Екіншіміз қалушы едік ... ... ... сол ... ... ... қиын ... соның нәтижесінде қыл ... ... ... мен ... ... Оның ... ... бірге күрсінетін жүз кеуде,
Қиял бұлттың ар жағында ... ... ... соң ... жүріп жаттық біздер де –
дегенді айтады. Әкелер үмітін ақтайтын етіп, солардың желе ұшпасын деп
бір жүріп бір ... ... ... ... ... ... ... міне, көп ініге ағамын,
Бақытымды күн қойнынан табамын.
Бала күннің досын көрсем бірақ-та,
Іштей үнсіз бір ойланып қаламын.
Бәріміз де ... ... бір ... өзі талай рет сынаған.
Менің бала күндерімнің достары,
Жылатпаңдар, ... олар ... ... [3, 64-б.] ... Бұл ... сол ... балаларын, олардың
өмірін әрқайсысының образымен таныса отырып бағалай алатын ... көп деп ... ... ... ... ... арнап
Т.Молдағалиевтің өлеңдерімен танысайық. Бұл топтағы өлеңдер ... ... ... мен ... ... ... ... отырып жазған. Мысалы, жас бүлдіршіннің ... ... ... ... ... білеміз. Ия, туылған күні болатын ересектер де, ... ... ... ... ал ... ше, балалар, оны бір үлкен
мереке ретінде ... емес пе? Сол ... бір апта ... ... күтеді
емес пе? Т.Молдағаливтің осы тақырыпта жазған «Туған күн» өлеңі де ... ... ... ... ... ... Ал, балалардың өзіне туылған
болған күнді, ... ... күн ... ... ... ... ... күнім менің бүгін,
Күліп жүрмін, күліп жүрмін.
Достар түгел келіп жатыр,
Сыйлық әкеп ... ... ... Галя келді,
Бір ойыншық ала келді.
Шолпан келді, Мәкен келді,
Бір, бір кітап әкелгені –
деп бастайды «қуаныш иесі». Ол қуанып жүр. Қуанышын ... ... ... Спутник-кораблін»
Берді бүгін папа маған.
Дастарханда дәмді ет те мол,
Қанша жесең конфетте мол.
Әнді де айттық, тақпақ айттық,
Жақсы айтқанға мақтау айттық.
Мәз болып үлкен апам да ... ... ... да жүр, ... біздің кейіпкеріміз. Үлкен апасының, папасының өзімен билеп
жүргеніне оның мәз ... ... біз ... ... ол ... мен
папасының мәз болғандарын қимылдарынан көріп жүр. Ол ... ... көп бола ... деп ... Тез ержеткісі де келеді. Достары
өзімен мәз болып жүргенін, осы қызықтың құмарын күнде ... деп ... ... едім ......... ... бола берсе,
Үйге достар тола берсе.
Бұл бала күндегі әрқайсысымыздың арманымыз екені сөзсіз. ... ... ... баланың көңіліне, жүрегіне от тастап оятатын,
келешектегі ... ... ... ... ... ... ала жөнелетін
өлеңдеріне «Ұшқыш бала» [5, 24-б.] ... ... ... Бұл ... жас
мөлшерін есепке ала отырып, шебер ... ... ... ... ... ... ұшам,
Ұшқыш бала боламын.
Соңына ерем,
Гагариндей ағаның.
Батыр болам –
Көк аспанды сүйемін.
Жүлдыздарға,
Барып келіп жүремін – дейді. Бұл сарынға «Ракета ... ... ... ... ... ... ... жолымыз,
Самғайды алыс жас қанат.
Жұлдыздарға ұшамыз,
Ағаларға еріп біз.
Айды барып құшамыз,
Біз – Отанға көрікпіз.
Оқу оқып біз ... ... ... алыс жұлдызға,
Ракета ұшырдық –
деп жазады. Бұл да ... ... ... жас ... ... ... ... жазылған өлең. Осы өлең бізге өте ... оның жас ... ... ... патриоттық күші өте
жоғары болады. Бұлдіршіндерді білімге, тәрбиелеуге, оларды қызықтыра түсуді
ақынның «Менің оқуым» өлеңі жақсы орын ... ... ...... әкем ... айтып керегі не,
Мен алғашта қалам тұрып.
Суреттерге қарап алып,
Судырата ... ... ... әкем ... әжем маған,
Ренжи ме деп ойлаймын.
Хат жазған боп кешке таман,
Қағазды да шимайлаймын.
Бір оқыған жерлерімді,
Оқытады қайтадан ол.
«Алданышым-ай» – дейді мені,
Алдаған соң айтады ... ... өлең ... ... ... ... бала ... оқуын қолға
алмаса да «Балдырған» журналын қолына алып, оның суреттеріне қарап, әжесі
мен ... ... ... ... ... ... ... па, жақсы қасиет
пе деп ойлап ... да ... ... ақын ... ... ... отыр
ма деп те қалуларыңыз мүмкін. Жоқ ақын ... ... ... басқа
кісілерді бүлдіршінге алдап деп отырған жоқ. Бірақ оны оқыған бүлдіршін дәл
солай түсінері сөзсіз. ... ол ... ... ... ... өзгені алдаймын-ау деп оған сөйлем ... ақын ... деп, ... алып хат ... кіріскенін өзі де сезбей
қалады. Міне, өлеңнің мәні қайда жатыр!
Т.Молдағалиев ... ... ... ... өлең жазғанын
білеміз. Тек қана өзі туралы жазды, жетімдіктің сары уайымын қозғап ... жоқ, ... ... ғана ... оңай тілді, жеңіл ойдың авторы
болып қалған жоқ. Түрліше тақырыпта «сегіз қырлы, бір ... ... ... қателеспейміз. Ол балалармен балаша, баланы өзімен ересектерше
сөйлесуге баулыды. Мәселен ... ... ... ... мына бір жерге
тоқтала кетейік. Ол балаларды патриоттық сезімге, отансүйгіштік дәстүрлерге
тәрбиелеуде және оларға әсер етудің тиімді ... мен ... ... ... ... етіп, қазақ балалар әдебиетіне мол үлесін ... ... ... әрі ... ... ... жатады. Сол себепті,
балаларға арналған, өмір шындығына ... оның ... ... ... ... ой ... Баланың балдай тілімен ... ... ... ... ... ... «Ұлымен сырласу» өлеңін алайық. Ол
өлең бірден ... ... ... кино ... ... ... кеттің сен менің.
– Папа, сенің әкең батыр болды ма? –
Ойлатты ғой деп бір сұрақ бергенің.
Бұнда оқиғаны неден басталғанын қалай ... ... ... ... алады. Әкесінің әкесі кім болғанын білгісі келіп сұрағанына, жауап
күтіп отырған Дәурен көзінен жас кетпейтін ерке тотай езде ... ... ... ... ... ... ... жүрегінің оты бар,
зерделі бала. Дәуреннің бұл ... ... ... көп ... қиын
кезді қайыспай өткізген ақынды ... ойға ... ... ... «Балаға ойнап сөйлесең де ойлап сөйле» дейтін дәстүріміз ... ... бұл ... ... мән ... ... ... адал, асқақ
мұраттарға тәрбиелеуді көздеп қаһарман етіп ... ... ата ... ... әкем ... еді жер жыртқан,
Ылғи алыс алушы еді ел жұрттан.
Кетуші еді жұмысына ол ... келе ... ... ... қиқулап келсе ауылдың көктемі,
Иығына түспеуші еді кетпені.
Оның жаны жомарт еді даладай,
Оның бітік шығушы еді ... өлең ... ... ... ... ... ... көрініп,
өзінің жайдар, жарқын жүзді, жақсы мінезімен, ел сүйенерлік ерлік еңбегімен
оқушысын өзіне баурап ала бастайды.
Жазда ... ... ... ... ... ... бұл ... батыр шығар деймін ішімнен,
Ол күрегін көкке сермеп тұрғанда.
Маңдайынан тер моншағы саулайтын,
Ісін бітпей демін де алмайтын.
Соңына ерген көлеңкесі секілді,
Жазды күні ... мен ... одан әрі ... ... ... ... алып, ой елегінен
өткен жанды фактілерге құрылған мұндағы өмір ... ... жас ... ... ... әсер ... ... қандай
болғанын білгісі келіп отырған Дәуренге мұның өзі үлкен оқиғаның басталып
кететініндей сезіліп, одан ары тыңдай беруге ... ... ... ... ... ... психологиядағы динамикалық күштілігі бірден
байқалып, бүлдіршін ынтасын, бар ықыласын ... әп ... ... ... да ... ... ... ой, қызықты уақиғалармен ... ... ... ... жан ... ... ... байланысты бірден-бірге күшейіп отырса керек. Мына ... ... соны ... Ата ... ата ... жайлы әңгіме өріс алған сайын
сом тұлғасы, ... ... бір ... ата ... ... ... ... баланың аңсары ауып, ата ерлігін онан әрі ... ... ... ... алты ... ... еді кейде шалқан жерді өлшеп.
Біз далада түнеуші едік жаз бойы,
Біз жаз бойы үй қарасын көрмеуші ек.
Анадайдан ... зор ... ... ту ... ... енді менің әке жан балам,
Өзі тіреу болатындай бөлмеге!
Тұманбай өлеңінен еңбек адамы жаны жомарт асыл ... ... ... ... жұмысын жалғыз өзі қиратып тастайтын ата оброзы, бала ... ... ... ... әсер ... Ата ... сүйсінген
баланың алып ұшқыш сезімі көңіл, албұртқан сезімі, лапылдаған сезімі өзіне
ерік ... ... ... жігерлене түседі. Баланың жігерлене түсуі
өлеңнің әсерімен ерекшелене туады. Ол ерекшелік ақынның бір ... ... ... адам әрекеттерін, адамның жан ... ... ... ... беруінен көрінеді. Өлеңнің эмоциялық мәнінің арта түсуі
де осыған байланысты болса керек. Әлгінде ғана атасының ... ... ... ... ... ... аяқ ... мына бір сұмдық
хабардың caп ете қалуы қандай әсер етті десейші:
«Дауыл ... ер ... атқа ... ... ... ... ... мен білмеппін ол күнде,
Батыс жақта соғыс болып жатқанын.
«Биыл менде ... хат ... ... ... ... салым қоштасты бізбенен,
Қан майданға әкем кетті атанып.
Мұндай суық хабар, ызғар төккен суық сөз ... ... да ... тас ... ... Өзін ... ... баулып, жауға деген, ашуы мен ... ... ... Бар ... әр қырынан келген баланың өлең әсері, эмоциялық
күштілігі мен ... ... ... ... ... ... ме
қалай? Елжіреген бос сөздерден гөрі осындай өміршең оқиғалардың, жүйелі
жасаған істің маңызы зор ... ... ... ... да ... ... жас ... Терең ойға қалады, буыны беки бастайды. Зерделі
болып өсуіне, атасындай еңбекқор, ержүрек болып өсуіне әсер тигізеді.
Ыстық жасқа толтырады да ... ... жау ... бір қара қағаз ішінен,
«Ерлікпенен өлді!» – деген ... ... ... толы мұндай шыншыл бейненің, өз туған халқының
тағдырын, бақытым деп ... аға ... ... ... ... бала ... ... отырып, әкелер дәстүрін қадір тұтады.
Ерлік істерін естеріне сақтап, оларды өз дәрежесінде ... ... ... ... ... ... ... қабылдап, ерлікке,
батылдыққа, отанына, халқына шын берілгендік ... ... ... ... бала ... ... Олар аға ұрпақ дәстүрлерін одан
әрі дамыта бермек. Өйткені оларға жастық жалын, қызу қан тән. Ұлы ... әке қай ... қаза ... да ... қанды шеңгелінде Отан үшін
жан беріп айқасқа түсіп, оны ... ... жас ... мақтаныш етеді.
Бұл сезім әсерісе 90-шы жылдарға дейін өте күшті байқалатын. Мәселен өлеңді
оқып алып «Менің атам ... ... мен ... ... ... балалар әңгімелерін көп естуге болар еді. Олар өздерінің
бейбіт өміріне ... да, ... ... да ақын ... ... ... ... жалғастырушы аға ұрпақтың лайықты
мұрагерлеріне:
Өрт ... от, ... ұста ... бастар сені жол әлі.
Шын батырдың немересі менмін деп,
Мәңгі-бақи айтуыңа болады, –
деумен ... ақын ... ... бір ... жуық ... ... жылы ... өткен дүниежүзілік әйелдер конгресінде шведтің
әйгілі ... ... ... адам ... ... ... ... былай деп тамамдаған екен: «Ұрпағын панасыз ... ... ... ... күллі жас ұрпақтың рухы сергек, дені таза ... ... ... бар? Жылт ... әрбір дарын иесін қалтқысыз
аялап, көтермелер мемлекет қайда бар? Ұсақ ... мен ... ... ... ... ... алар ... қайда бар?». . . деген
екен.
Міне ... ... жарқ етіп шыға ... ... ... ... жалжып барады. Өлең осындай сарынды ұғындыруға бет алып жатыр деп
айтуымызға ... ... ... атты ... – көп ізденуден туған,
үлкен оқиғадан құрылған, кең тынысты көркем ... [11, ... ... ... аға ... лайықты мұрагерлері жүрегінде Отанына деген
сүйіспеншілігі мен патриоттық сезімін тудырып, өздерін сол рухта ... ... ... ... ағаның поэзиясындағы тағы бір ерекшелік – ол
балаларды ... ... ... етіп ... ... ... ... сөйлеседі. Соғысқа кеткен әке, ағаларын сағынған балалар ойынды
тастап, үлкен адамдарша еңбек етуге, ... ... ... ... ... ... ... көрген қасіретті олар да ... ... ... ... ... бірден есейтіп жібереді де,
белін босаңсытуға ерік бермейді. Міне, осы тұстан ... ... [7, 5-б.] ... ... сол ... ... соғысын дөп
басқан секілді. Соғыс жылдарында адам ... ... ... ... ... түрлі қырлары мен сырларын және әрбір құбылыстың жүрек
тебірентерлік ішкі ... ашып ... күш ... ... хаттар» [7, 5-б.] поэмасында майданда жүрген ағасын сағынған бала:
Өзіңе, аға, бір ... ... ... қашан шығайын,
Ауылға қашан келесің.
Өзі кішкентай болса да үлкендерше әрекет етіп, үлкендерше ... ... ... ... ... жүрген әкесін сағынған бала;
ағаларын сағынған бала, солар жайында ойлайды. Солардың ... ... ... ... сығып алып, солардың амандығын тілейді. Бұның ... ... ... арманы, ниеті бұғып жатыр. Баланың сағынышты әрі
аянашты көңілін сезген жауынгер ... ... ... жарының, ата-
анасының көңілін аулап, жеңіс күндерінің алыс ... ... ... ... ... ... жыл асты,
Жақын тұр, жақын жеңісім.
Артыма ертен Тұмаштың,
Тұлымын сипа мен үшін.
Сақтайды мені сол тілеу,
Жеңіспен елге барам мен.
Сен үшін жауды өлтірем,
Сен үшін тірі ... ... ... ... мен мақсатының ақтығы қысылшаң
кездердегі тапқырлығы мен патриоттығы ... ... ... ... бір ... ... ... келбетін ақын терең ... ... ... ... ... ашып ... байқаймыз. Сонымен
қатар жаудың осал еместігіне қарамай, оларды ... ... ... алыс ... көз ... Зор үмітпен ағасын күтіп отырған
інілерін көңілдендіріп отырады. Майдандағы жауынгерлердің жігер-күші оның
отаншылдық сезімі, оптимистік ойы мен ... өжет ... ... ... ... болашаққа деген рухын көтеріп, өздеріне
деген сезімін арттыра түседі.
Онан бері де сол біктен ... ... 40 ... жазы мен ... ... ... де Тұманбай:
…Әркімнің бір мақсаты бар көздеген,
Өзіңе ыстық өз жүрегің, өз денең.
Басқаларды жұбата ... ... ... өз қайғысын сезбеген…
…Күн шуақты, күн бұлыңғыр, күн тұман,
Жаңылмайды табиғат та ... ... тым ... ... биігіне ұмтылам, – деген кредоны серт тұтқан ақын. Ол өзін
ылғи жарыста, ылғи ... ... ... ұстайды. Табысы да,
жетістігі де ұшан-теңіз, жөбі-шөнкі құшақ түгіл алап ... ... ... ... ... санап берудің қиындығынан тайқып, мен ... ... да ... ... майданда қаза тауып, елге оралмай қалғанымен, оның ... ... ... істері тірі. Жаудың қанды шеңгелінен Отанды арашалап
азат етіп ... ... ... ... ... қарашығындай
сақтап қала білді. Апа, іні, қарындастарын, сүйген жарын жау мазағынан жау
езгісінен, жау табанын жығылар жолдан ерлікпен сақтап қала ... ... ... есте сақтайтын, мәңгілік жырлап өтетін өмірдің жалғасы
«Тұмаштар» бар. Оның өмірінің жалғасы да солар деп ... Әке ... ... ... жеңгесінің басқа біреумен кетіп қалуы, ... ... ... ... тұрмысқа шығып кетуі – бала үшін орны толмас
үлкен қасірет еді. Бәрінен де айрылып, бәрінен де қол үзіп ... бала ... ... ... ... ... ... қалуы өте
аянышты. Бірақ жастық шақ өзінің өреге ілмейтін ... ... ... өскен қайсарлығы келешек өмірге деген сенімі тіпті
оны мойытпайды. Қанша қасірет көрсе де, қанша азап ... де әке ... ... түтінін түтетіп тұрмысты қайта құрып еңбек майданына
белшесінен, бар ынты-шынтысымен араласып келеді. Міне осы жай ... ... ... Ақынның өзіне тән ерекшелігінің бірі сол кезеңдегі
аянышты балалалық шақты шығармаларына арқау ете ... ... ... болашаққа сенімді кейіпкерлері көзімен көрсете бітіруінде.
Мұндай шығармаларды оқып отырып баланың ғана емес өзіміздің де ... ... ... кете ... Ақын ... ... бір ... терең
ойға шомылып кете баратын, оқырмандардың күйлерін түсінуге ... ... ... ... әсері күшті өлеңдер тобы ... ... ... ... өзінен кейінгі ақындар дәстүрінде кездесетін бір
дәстүрлі жайды да назардан қалдырмағанын байқаймыз.
1. 3 ... ... ... ... ... ... дәлірек айтсақ, жыл мезгілдеріне арнап
шығарған өлеңдері көп. Ол өлеңдерінің балалар ... ... ... те ... ... ... ерекшелігі де сонда болып тұр – ... ... бұл ... ... ... ... жыл
мезгілдерін өзінің кейіпкерлері жас ... ... ... ... жан ... ... ашты алма ... тарту етем, – деп.
Ұшып келді қарлығаш,
–Майды көрсем екен, – деп.
күліп ... түр ... Сен де ... ...... ... ... деп, – [5, 29-б.] деген өлеңінде ақын кейіпкері – жас
сәбидің күзі мен ... ... бірі ... ... оған ... ... мен
өсімдіктер дүниесіне жан бітіре отырып суреттейді. «Көктем ... ... осы ... ... ... ... Онда ... Көктем деген немене?
–Көктем деген көп жаңбыр.
Әнге салып әуеде,
Қарлығаш ол тұрған бір. . .
Көктем деген ... ғой ... ... ... ... жерге қайтатын –
деп бүлдіршіндерді жылдың бір керемет мерзімімен таныстырады. «Жазда»
[5, 30-б.] өлеңінде ақын тағы да жас ... ... ... ... ... көгін-ай.
Бәрін ұстап алар-ек,
Жолдастардың жоғын-ай.
Суда балық өріп жүр,
Бір-біріне еріп жүр.
Қармағымның жоғына,
Бәрі бірдей сеніп жүр, – дейді. Яғни бұл өлеңді жас бүлдіршіннің ... ... ... ... шығарма десек те ... ... бұл ... ... қатарына «Мен жайлауды сағындым» «Менің
шаңғым», «Көктем басы - март айы», «Аяз ата ... «Күз ... «Қан ... ... ... ... «Көктем келді», «Ақ қар ... ... [5, ... т.б. ... ... ... Оның ... осы тақырыптардағы өлеңдерді талдағанда кездескен ... ... ... көңіл-күйі арқылы жыл мезгілдерін беру, олар
істеген қимылдармен қызықтыра суреттеу секілді жолдармен жазылған.
Табиғат ... ... ... соншалық оның қай өлеңінен
болсын туған елдің исі ... ...... ұғым емес, от басынан басталады. Тұманбайдың
отаншылдығы да оның өмір ... ... ... Ол өз ... ... ... ... екенін декларация түрінде емес, онымен
рухани туыстығын суреттеу арқылы ашады. Оның ... ... ... ... бәрінде туған елімен, Отанымен тығыз байланысты көрінеді.
Ақынның анасына ... ... де Отан ... ... арнайды. Оның
«Қырғыз әуендері», «Қырым жырлары», ... ... ... ... ... ... отаншылдық сезімі әр түрлі өмір фактылары негізінде ойлы
жырланады.
«Қош, Үндістан, бетін ... ... ... ... ат ... ... ... саған өзімнен,
Соны өзіме таусылмайтын бақ көрдім».
Швецияға барғанда жазылған өлеңінде:
«Жоқ болса да кең далаң ат шабатын, көзіме сен көріндің даламыздай» ... бұл жолы ел мен ... ... алға ... ... жүрсе де туған
елдің көркіне ұқсас көркемдік, даласына тартқан ... ... ... ... ... тазалыққа іңкәр. Ол адамгершілікті, адамды
сүюді, сол арқылы өмірге құштарлықты ағынан ... ... ... ... ылғи ... сезімі билейді. «Ақындар өлсе, өлетін шығар, сірә да,
назадан емес, сағыныш атты қазадан» ... ...... ... қоса таңғажайып адам. Ол
адамды сүю үшін, оған сену үшін ... деп ... ақын ... ... ... ... өлеңдерін тақырыптар негізінде
сюжеттік талдаудан оның өлең құрылымдарына өтейік.
Балалар әдебиетінің өкілі болып қаншалықты қиын екенін ... ... жоқ деп ... ... балалар әдебиетінің жазушысы ақыны болу үшін,
ол баламен бала болуы, психолог, педагогиканың ... ... ... шарт емес пе? Ал жай адам ... оның ішінде жай ақын емес оның
ішінде балалар ақыны болудың өзі қаншалықты қиын ... ... ... ... ... балалаларға поэзиялық шығармалар жазған ақындардың
еңбектерінің мазмұнына, сонан соң өлең ... аса зор мән ... ... ... ... жазылған өлең құрылыстарын күрделі етіп айшықтап
немесе ажарлап құбылтып ... ол ... ... да, шығарманы
түсінуіне де біршама кері әсерін тигізерін бұл ... ... ... ... Соның нәтижесінде ересектер бір қарағанда қарапайым жеңіл, ал,
балалар үшін қызықты әрі ... ... ... ... ... Т.Молдағалиевтің балаларға арналған өлеңдерінің өзіндік ерекшеліктері
2. 1 Ақын өлеңдерінде кездесетін троптар мен фигуралардың түрлері
Т.Молдағалиевтің өлеңдерінде ... мен ... ... кездеседі.
Көбінесе ақын өлеңдерінде балаға әсерін тигізетін, олардың фантазиясын
дамытып, ойлау ... мен ... ... ... ... көп
қолданылады.
Қалғиды қысқы орман,
Мүлгиді қысқы ораман.
Айрылып қалған соң,
Жаздағы құстардан. [5, 46-б.] деп ... ... жан ... емен ... ... ... аялап,
Бір-бірін тұр қорғап –
деп ағаштарға жан ... ... ... ... ... тұсы деп ... әбден болады. Ағаштарды ортаға алып бір-
бірін аялауы, бірін-бірін ... ... ... жан ... бала ... ... де ... болып жатқан секілді көрінеді, елестетеді. Мүмкін
бала бұл өлеңді оқып болып ... ... те, ... ... Бұл оның табиғатты сүюіне, табиғатты қорғауына, оны түсіне ... ... жан ... ... игі әсер ... ... деп ... мәселесін мына өлеңнен де көруімізге болады.
Сыбдырлады жапырақтар,
Сылдырлады Алматының қынай белді бұлағы [5, 13-б.] Керемет! Түгелімен
кейіптеу. ... ... ... ... қақтығысып дыбыс
шығарып түрғанын, оларды сыбдырлады деп жандандырып жібереді. Ал, ... ... ... қыз ... ... ... беретін
теңеуді, тұрақты сөз тіркесіндегі метафоралы десек те болады. «Қынай белді»
деп бұлаққа беріп, оны қыздың үніндей ... деп ... «Таң ... өзі ... ... ... өзі ... бірақ күрделі ұғымды беріп
тұрған тармақ. Күнде ұясынан күліп шығады. Әрине бейбітшілік заманда ... ... ... ... сөзі жоқ. Күн күліп шықпағанда ше. Бұның
барлығы ... ... ... ... болып саналады. «Обь
өзені» [5, 87-б.] өлеңінен де кейіптеулерге мысал табуға болады.
Ал осалды бірақ бүктеп шығып ... ... ... екен ... ... Обь ... ... айдаған құрық ап.
Мұнда Обь өзенін жандандырып жібереді. Оны толқын қуалап ... ... ... Бұл ... аса ... ... қайсарлық пен
қатігездіктің, көп нәрсеге ұқсамайтын табиғат дүлейінің бейнесін көреміз.
«Ақ қар, көк мұз ... [5, 81-б.] ... де ... ... ... ... қайың, теректер,
Бәлкім жазды сағынды.
Қар жауды да, көп өтпей,
Өзен көк мұз жамылды.
Осында теректерді қайыңды, өзенді адам ... ... Олар ... ... сағынады, адамша «көрпесін» жамылды.
Ақ қар, көк мұз айнала,
Қыс түсті де бекілді.
Желіп өткен жел ғана,
Шымшылайды бетіңді.
Бұнда да жел бетіңді ... ... ... Бұндай кейіптеу әдісі
көбінесе басқа ақындарымыз бен жазушыларымызда ... ... ... аяқ пен ... бет пен ... аяз шымшылайды. Ал, Т.Молдағалиев
оны желге де тән қасиет екндігін тағы бір еске ... ... ... [5, 80-б.] өлеңінде күшті кейіптеуге кезігеміз:
Қырқада шал шуылдап,
Жиіледі жауын да.
Көк көйлегін тауып ап,
Көктем келді ауылға, –
дейді ақын. Күшті емес пе? Дәл ... Қыс ... ... ... көктем көк көйлегін киіп алып келе жатыр. Т. Молдағалиев
шығармаларында, әрине біз мұнда ... ... ... ... ... көбінесе өлеңді кейіптеумен жазады. Оның өзі түсінікті болса
керек. Себебін де айтып жатудың керектігі шамалы. ... ... ... ... осы әдіс бір ... емес ... ерте заманғы төл
мәдениетіміздің, ауыз әдебиетіміздің бір емес ... ... ... ... осы әдістің молынан пайдаланылып жүргендігі,
оны тәрбиелік мәніне ешқандай кедергісін келтірмейді. Керісінше ... ... оның ... ... ... ... жан бітіру
нәтижесінде баланың оларға терең сезіммен ... көп ... ... ... ... ... троптың түрі – теңеу. Теңеу арқылы
ақын өлеңдерін оқырмандарына қызықтыра жетуін қамтамассыз ... ... ... біртіндеп,
Ашыларға бекінді.
Қардың асты бүлкілдеп,
Қайнап жатқан секілді, –
деген өлең шумағынан байқауымызға ... ... ... ... астында дем алған.
Қызыл түсті бояуды,
Күн көзінен жер алған.
Көбелектер сол күннің,
Бөбектері сияқты.
Көрсетсем деп мөлдірін,
Сылдыр-сылдыр су ақты. Осында көбелектерді бөбектерге ... ... ... ... ... ... теңеуі қандай керемет «Көл», [5, 79-
б.] өлеңінде көптеген мықты теңеулерді табуымызға ... әсем көл ... жас ... ... ... ... мән беріп қараңызшы.
Жатыр әсем көл тұнып,
Көзіндей жас ботаның, – дейді.
Ия, шын мәнінде күшті теңеу. Көлдің әсемдігін ... ... ... сұлу сурет жасағанына таң қаласың. Осы өлеңнің екінші шумағында:
Жағадағы тал-құрақ,
Өзін содан көреді.
Қозылардай жамырап,
Құстар ұшып келеді –
делінген. Мүнда да ақын ... ... ... тапқан. Осы өлеңге мән бере
қарасаңыз, осы теңеудің өзінен ұлттық ерекшелігі сезіліп түр. «Қозылардай
жамырап» дегендей ғой. ... қара көз, қара ... ... ... дәрежеде «шулап» жамырап көлге келіп қонып жатқанын ... ... ... оның ... қозылардың қалай жамырайтынын біледі. Мейлі ол
қойшының баласы болмасын, мейлі ол қалада өскен болсын, бәрібір бұл ... ... бар емес пе? ... ... ... түсіндіру үшін
құстардың қиқу-шиқуын қозылардың жамырағанымен теңестірмей, керісінше
қозылардыңжамырағандарын көз алдарына ... үщін ... ... теңей отырып көз алдарына суретті сүлу бейнені келтіру әлдеқайда
оңай ... еді -деп ... ... ... бе ... өзі ... ... керек екен. Ақын оны ойланып ... ... ... ... ... нәтижесінде келтірген болсын бәрібір бұл теңеу өз
орнын жақсы тапқан. Сөздің реті келгенде мына бір ... ... ... ... ... етпесе керек:
Әлдилейді мына жел,
Таң нүрланып атады.
Тербетіліп айна көл,
Жерде аунап жатады.
Бұны айтуға бұдан кейін мүлде сөз ... ... ... айна
көлді, қалай келтірген десеңізші шіркін! Тербетіліп жерде аунап жататын
айна көлді әрбір өлкемізден табуымызға болады. ... ақын ... ... дейін, біз соның тербетілгенін көрсек те, оның жерде аунап ... ... ... ... барлығы енді көз алдыңа жерде тербетіліп
аунап жатқандай болып көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... теңеулер де қолданылады. Оны
«Тас жүрек», [5, 63-б.] өлеңінен кездестіреміз:
Күн кенет шайдай ашылып,
Аңызақ ... ... бала ... ... қаты ... Осы шумақтағы «шайдай ашылу» ... ... ... тобыанда кіріп кеткен. Сонау заманнан келе жатқан ... ... ақын ... ... ... ... жаңа өзі ... теңеулер сол сәттегі құбылыстарды жөндеді, әсерлі етіп жеткізудегі орны
да ерекше болатынын байқадық. Балалар түгілі өзіміз сол ... ... әсер күші ... ... ... ... ақын өлеңдерінен метафораларға да біршама ... ... - ... ... сөздің өзіне анықтама бере кетсек – ... ... бір ... ... ... ең ... ... бірі – ауыстыру,
яки метафора (грекше metophora – көшіру) сөз мәнерінің өңдерін ... ... ... затты не құбылысты айқындай түсу үшін, ... үшін ... ... ұқсас өзге затқа не құбылысқа балау; сөйтіп
суреттеліп отырған ... не ... ... ... мазмұнын
тереңдетіп, әсерін күшейтді». ... ... ... ... ... ... орны ерекше екенін байқауымызға болады. Ақын бұл ... ... ... әрі ... етіп ... білгенін төмендегі
мысалдардан көруімізге болады [5, 316-б.].
Құс керуені жүр көкте,
Қайда барып ... ... ... ... ... бірінен кейін бірі ұшып бара жатқан өзімізге ... ... ... ... Шын ... де бұл екі ... бір-
біріне ұқсайды және ұтымды табылған алмастыру ... мына өлең ... ... ... – гүл ... – бір ... күлкілер,
Есігін кеп кім қақса.
Мұндағы ауыстыруы да орынды жасалған екінші ... ... ... ... тармақтағы метафораны ақын айқындай түсетін тәрізді. Ақын
өлеңдерінде бізді өзіне қаратқан тағы бір ... түрі ... ... ... ... күрделі философиялық
шығармаларда болады. Ал, ... ... ... ақын ... ... ... кейіпкердің табиғатпен тілдесуі, соның нәтижесінде кейіпкер мен
табиғи құбылыстардың өзгерістерін салыстыра ... ... Бұл ... ... айтасақ бұл әдіс көптеу кездесетін ақынның үнді халық
аңызының ізімен жазған «Тас жүрек» ... ... ... ... Ана-
Табиғатпен тілдеседі:
Қыз айтты зарын тауға да,
Қыз айтты зарын ... ... ... аңға да,
Жайылып жүрген орманда –
деген шумақтардан басталып қыз бен ... ... да ... ... мөлдірім,
Ұқсаңшы менің зарымды.
Қатсаңшы маған сен бір үн,
Көрдің бе ағаларымды? ... ... қыз бен ... арасында диалогтар жүре бастады. Осы бір
өлеңнің мына бір жерінде бұл әдістің айқын түрі көрінді:
Ар жағы ... ... ... қарай ағызам.
Бұлаққа мен де сол уақытта,
Көзімнің жасын тамызам.
Анна тас баладан ... ... ... құрып бұлақпен бірге қимыл жасайды.
Осы жерде ақын табиғат құбылысы мен ... ... ... ... ... тудырған.
Ақын өлеңінде фигураның бір түрі қайталау да ... ... бір ... – қайталау сөз әсерін күшейте ... ... ... аударғысы келген нәрсені не құбылысты ... ... ... ... ұқтырар сырды, ұғымға мұқият, сіңіре түсу».
Т.Молдағалиевтің өлеңінде әдепкі қайталуды немесе анафораның (апарһоrа –
биікке шығару) үлгісін ... Ол ... ... ... ... өлеңнің
әр ой ағымы бір сөзден басталып отырады.
Жаз келіпті дегенше,
Алма пісті дегейсің.
Бағымызда ендеше,
Алма теру ... ... ... ... дегейсің.
Бақшамызда ендеше,
Қарбыз жинау көбейсін.
Жаз келіпті дегенше,
Жайлау бардық дегейсің.
Жайлаудағы ендеше,
Қой-қозылар көбейсін.
Жаз келіпті ... ... ... ... тұратын,
Достарымыз көбейсін.
Бұл өлеңді жоғарыда айтып кеткен анафора үлгісін көреміз. Бір сөйлемнен
басталған әр шумақ ... ... ... сол қалт ... ... ... әр шумақта ақын әр қырын анықтай, айқындай түседі де ... ... етіп ... ... өлең ... бір көре ... ... алған сықылды болып көрінгенімен, балаларға өлең идеясын
ұғындыруды, оларға ... ... ... ... ... ... ... ақын өлеңдерінен көретініміз – поэтикалық жағына өте ... ... ... ... ... де ... шумақтарды қарапайым
етіп буын сандарын барынша балаларға ыңғайластырып жеті-сегіз буыннан
тырысатындығы.
Т.Молдағалиевтің өлеңдерінде біздің ... және ... ... ... өте көп ... Оның өзі ... ... ұжымды құрал екенін білеміз. Себебі сонау ауыз әдебиетіміздің
үлгілері ертегі жанрынан жалғасып келе жатқан бұл әдіс ... ... мол ... әдебиетінің де ұтымды әдісі болып табылатындығында
болса керек. Сонымен ... ақын ... де ... да ... де ... да басқа да көркемдеу тәсілдерін шығармаларында
ұтымды ... ... ... ... тән ... және ... ... 2 Ақын өлеңдерінің негізгі ерекшеліктері
Ақынның шеберлігін тану мақсатында біз оны өзімен қатарлас балалар
әдебиетінің ... ... ... бірлігін, олардан ерекшелігін
көрсетуге жөн санадық.
Ақын өлеңдерінің, өзімен қатарлас ақындармен салыстыра зерттеу диплом
жұмысында дәлдік мақсатына жетуге ... жол ... ... ... ... ... бірге шығармаларын жарыққа шығарып, онымен
дәуірлес болған балалар ... - ... ... секілді
ақындарымыз болады. Сонымен бірге Ш.Ахметовтың 1976 жылы ... ... ... балалар әдебиеті» кітабында ақын дәуірлестеріне «Қазіргі дәуір
балалар әдебиеті» деп ... ... ... ішіне Б.Соқбақбаевты,
М.Әлімбаевті, ... және ... ... ... ... Бұл кітап «Балалар әдебиеті» жөнінде ... ... ... ... деп қарасақ жаңылыспасақ керек. Ал, одан бері ... ... Одан бері ... ... қанша ақын қалам тартпады
десеңізші. Қазіргі ... ... ... ... ... таныту секілді ғылым саласы енді-енді қолға алынып келе жатыр.
Енді сол ... ... ... бесінші тарауында тоқталатын
«Қазіргі дәуір балалар әдебиеті» өкілдеріне тоқталайық. Ондағы мақсатымыз
–алдымен оларды ... ... да, ... ... ... ... ... сол кезде филология кандидаты, әдеби жанырдың
бірнешеуінде ... ... ... ... ... ... Оның ... «Москваны тыңдаймын», «Өнерпаз болсаң», ... ... ... атты өлең ... мен ... ... атты ... Оның өлеңдерін оқып отырып ең алдымен оның поэзиясында азаматтық
әуен отаншылдық үннің басым жатқанын көруімізге ... Бұл ақын ... өз ... ... ән ... бар ірі өлеңдер алып
келген. Т.Молдағаливтің бұл ақыннан айырмашылығы өлеңдерінде ... ... ... ... ... ақын өз ... ... күші басым етіп терең псхологиялық ой салардай етіп, жас баланың өзін
терең ойлауға мәжбүр ететіндей етіп ... ... ... ... және ... оның ... жағын ұлғайтуға ат салысатын
шумақтардан тұрады: Отан – сенің ата-анаң, Отан – ... ... Отан ... ... Отан – ... ... – деген шумақтардан құрылып, балаға
Отан туралы танымдық тәрбие беріп, Отан туралы ... оған ... ... елеулі шығармаларының бірі бәрімізге таныс әрі
қызықты танымдықты оятатын «Қарлығаштың құйрығы неге ... атты ... ... Осы шығарманың өзі баланың қызығушылығын оятатын «неге
олай?, неге олай?» деп сұрауға ... ... ... ... оқитын
туындылардың бірі екенін көрсетіп оның поэзиясындағы көздейтін мақсатын
көрсетіп-ақ секілді. Ал біздің ... ... оның ... ... ... суреттеумен, кейде философиялық ойдың басым болуымен
ерекшеленетін тәрізді. Бұдан біз автордың қиыншылықты көп ... ... деп ... кейінгі ақынның дәуірлесі әдебиет өнеріндегі үзенгілесі Мұзафар
Әлімбаев. М.Әлімбаев ... ... ... ... ақын болғанымен,
ол еш уақытта балаларды назарынан тыс қалдырмаған. Ол «Жұмбақтар», «Биікке,
биік», «Менің ойыншықтарым», ... ... ... ... ... ... ... деген бір томдық таңдамалысымен жас окырмандарына
ертеден таныс. Соңғы кездері ақынның одан ... да ... ... ... мен Т.Молдағалиевтің арасындағы ұқсастық: екеуінің де
өлеңдері белгілі сюжетке, тартымды ойға, терең ... ... ақын да ... ... бір ... ... мән ... түйінді
ойлар айтуды өздеріне мақсат қояды. Ақын сонымен қатар балаларға ... ... ... күші басым танымдық әсері күшті өлеңдерін де
тарту етуде көп еңбек сіңірген. Оған мысал ретінде ... ... ... ... Бұл ... ақын әр ... әр түрлі мамандықты таңдатуға
құрады да, бала оған қызығып «Әріп ... ... ... ... ... келгенде әр сөздің орнын тауып жүмсаудан ғана
іздейтінін көреміз. Ол, әсіресе, сөзді ... ... ... ... қызықпайды. Бұның себебі «баланың түсінігіне кері әсерін тигізбесін»
дейтін пікір де ... ... Оның ... ... ... ... сөздерден құрылған десек қателеспейміз. Сонымен бірге ол дыбыс
қайталауларын көбірек қолданылады. Яғни аллитерация мен ... ... ... Бұны да ... ... мен өлеңді оқуда жеңілдеу
болуына жағдай жасағанынан шыққан қорытынды ... ... ... ... болса, біз жоғарыда айтып кеткеніміздей өлеңдерінде көбінесе
кейіптеуді қолданады. Бұл да ... тән ... ... ... ... деп
ойлаймыз.
Ал, ол кездің балалар әдебиетінің өкілдері С.Сарғасқаев, ... ... ... олар да ... үшін ... ғаламат шығармалар туғызды. Олардың Т.Молдағалиевтан басым
айырмашылығы прозада еңбек ... ... ... ... ... ... авторларының біздің ақынымызбен бірлігі екі жанрдың
иелері де балалар үшін қызмет ... ... деп ... Ал,
айырмашылығы болса поэзия жанрының өкілдері жақсы ... ... ... ... арасында тез өз орнын табары сөзсіз. Себебі, көлемдік
шығармаларға қарағанға, ... ... ... ... ... ... бар жетістігі де сонда болса керек. Ал, бұны біздің ақын
қолынан ... ... ... ... деп айта ... ... ... осындай ыстық сезім, ойлы сөз, өткір тіл және
оқушысын рухтандыра түсетін жеңіске деген оптимистік ... Оны ... ... ... ... балалар әдебиетінің қуат-
күшін бойына сіңіре отырып батыл кірісінен және өз ... ... ... ... түйінді мәселелерін көтеріп, балалардың өздерін осындай күрделі
оқиғалар желісіне араластырып жіберу ... ... ... дер ... Заманына қарай сол заман үнімен жаза білді, соның өзінде
ұлттықты, ұлтшылдықты да ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктерді молынан пайдалана біледі. Бұның
өзі ... тән ... ... ... ... ... қол
таңбасы іспеттес. Сондықтан болар заманының ұлы ақыны жайлы айтылған
пікірлер де аз ... Ол ... кім сөз ... да терең толғаныс пен
сезімін серпілте отырып айтып жатады. Онысы түсінікті де. Сонау қалт-құлт
еткен ... ... ... алып ... ... ... қарсы
алып, елден асыра үн қосып келе жатқан ұлы акын жайында тебірене отырып
айтпаса да ... ... ... ... Мұзафар Әлімбаев
Т.Молдағалиевтің творчествосындағы ерекшеліктерін тізе келіп былай ... әке мен ... ... ... әке мен шеше ... әке ... оққа
ұшқан ағаға, жалғыз әпкесіне, өз перзенттеріне, бертініректе немерелеріне
деген ... ... ... ... ... ... солғын тартпақ,
суымақ түгілі ақын поэзиясында түтіні ... ... ... ... келеді. Т.Молдағалиевтің бұл өзіндік тамашалары. Жалпы ... мен ... ... [9]. Десе ... Балаларға
арналған өлеңдерінің дені ақынның өз өмір ... ... ... те ... ... ... балы ... ақындар да, уы басым ақындарда болады.
Екеуін үйлестіре ... да, ... ... да табылады. Екеуінің
арасындағы шек пен шекраны білетіндер де, ... де ...... балы ... ... ... бетіне жел болып келмейтін қыз
мінезді, ақпейіл ақын. Адам түгіл ағын су мен жайқалған ... ... ... ... Жанашырлық жаршысы, бауырмалдық дәріпшісі», – дейді
[10.].
Қазіргі қазақ лирикасы көш ... ірі ... ... және ... әлденеше аса беделді сыйлықтардың иегері, Қазақстанның Халық
жазушысы Тұманбай Молдағалиевтің өзі де – өзі ... ... ... ... ... ... ғалымдардың зерделі ой-түйіндерін,
екі ғасыр тоғысындағы әдебиет тану ... ... ... та, ... та келе жатқан қазыналы кеуде. Лириканың ыстық-суығына
жарты ... ... ... ... ... ай ... ... менің сапарда” Тұманбайдың орда бұзар отызында жарық көрген.
Аталған ... ... отыз ...... ... ... жасы күн мен айға ... туғалы отыз ғасыр өткендей.
Дүниеге келмегендер ”тоқта” ... ... ... – деп ... туғалы отыз-ақ жыл дұрысы,
Мені аттады Отанымның ұлы ісі.
Отызыншы жылда жатыр байлаулы,
Менің титтей өмірімнің бір ... ... мына ... жас ... ... ... қаш дер ... орта жолы осы ма,
Қамшыңды атқа енді аямай бас дер ем.
Тер моншақтап жаба берсін ат ... ... ... ... ақ ... ... жүру үшін ... жоқ,
Өрге қарай, елге қарай тарт, жолым! – деп толғанатын шағы еді, ... ... ... ауыздығымен алыса бастаған арынды шағы еді. Бұл және
тәрбиенің қай-қайсысын да кеңестік жүйеде алған, күш-жігерлі жас ... ... ... рет жасаған сапары болатын. Оның топтамасы:
Шекара, тәртіпті бағаналар,
Соңымда барады қалып-ақ.
Вагонда бейтаныс адамдар,
Паспортты тексерді тағы да ... ... бір ... ... кеткендей боламын… – деп басталады. Көңілі алаң. Қызықты,
думанды тойдан ... ... ... ... өмір, шет ел тұрмысы,
жат дүние, жат ... ... Десе де, жас ... ... көк ... биік көк күмбездерге көркем суреткерлікпен көз
тойдырады. Кемеден де, жағадан да ... тау ... ... ... ... шуын күйшіл, сарыншыл құлақпен қабылдайды. Римді шарлағанда
тас ... ... жан ... ... ... да қара арғымағымен
тау мен ... ... ... бара ... ... Бірде атыс-
шабыстан, сырнайлы дабылдардан құлағы тұнғандай болса, бірде маужырап
ұйқыдан оянғандай ... ... ... ... ... ... мен ... естіп елжірейді… Осылайша Римдегі сәулет,
сурет, мүсін өнері жасаған ... ... ... тамаша
суреттеген әсерлі сұлу өлеңдер мүсіндейді. Мейрамханадағы ... ... ... кемпір, монақ келіншек т.б.-ды суреттейді.
Көркем суретті бұл өлеңдерін қазақ ... бәрі ... ... бара ... көкшіл сағымға.
Бүкіл шамдар өшейін деп тұрғандай,
Қалтырайды түннің ауған шағында. – деп түйіндейді.
Біздің Тұманбай мұнан кейін ... ішкі жан ... ... ... ауысады. Әуелі “Римдік Антонидің он жыры” ... ... ... ... ... ... ... жырлайды. “Бірінші
жырда” Антонидің кім, қандай римдік екені танылады.Тыңдайық:
Қай көшемен жүрсең-дағы күніге,
Жалтылдаған, ... ... ... аштан өлем-ау деп қорқамын,
Костюм сатып алар едім ініме.
Сол дүкендер шықты ... тағы ... зат жоқ мына ... ... ... ... деп қорқамын,
Жүзік сатып әперер ем жарыма.
Бар сыбағам басқа қолда кете ... ... ... ... жете ... ашып қала ма деп қорқамын,
Бір ойыншық алар едім бөпеме…
Байқаған шығарсыз: Римдік Антонидің тапқаны не ... не ... ... ... сатып та әпере алмайды.
“Үшінші жырдағы”:
Бақыт іздеп Ромаға тарттым ... едім мен ... ат ... ... ғой бұл ... ғой қызығы көп шат күннен, – деген шумақ тіпті ... ... бір ... ... іздеп қалаға келіп, атқа мініп қырда шапқан,
ойсыз жортқан балалығынан, қызықты шат күнінен айырылған ғой есілің.
“Алтыншы ... ақыл ... туа ... ... ... ... кіл мұңын.
Жақсылықты аз көрдім, жамандыққа куәмін,
Таусылған соң жамандық, қайта өмірге туамын, – деген мінезге тамсансақ,
“Оныншы жырдан”:
Шараптан да ... ... деп ішіп ... ... еске ... кеп жас ... жасы – бұл.
Өз-өзінен ашынады,
Дүниеге ғашық ұл…
…Көңілімнің мауқын ... айта ... ... ... өзім ... ... ... – деген шумақтарды оқып мұңаямыз.
Оқылған шумақтардағы Антонидің күңіреністеріне де, ... ... ... ... ... деймін. Меніңше, бәрі сенімді, нанымды. “Ақыл
сенбей сенбеңіз, Бір іске кез ... деп Абай ... ... зар,
шері ақылға қонымды. Табиғи сол сенім, нанымдар арқылы шет елдік Антони
құрбысының ... ... ... ... тап ... ... айтып,
мұндағы қандас оқырманын қалтқысыз нандырғаны Тұманбай ... ... ... ұшқыр талантын танытады. Таза талантқа адам атаулының бөтендігі
жоқ. Жүрекке жүгіну ... ... ... ... бөлінбейді, бүкіл
адамзатқа ортақ. Біздің Тұманбайымыз римдік құрбысы ... он ... да ... ... шын ... ... танытады. Қара бояу жақпайды.
Антонидің алдамшы, опасыз ... ... ... ... ... ... – бәрі ... Қазақша өкпелеп, қазақша ашуланып, қазақша
ызаланып отырған тәрізді. Антонидің нені ұнатып, нені жек ... ... ... ... ортақ жүрек әміріне бағыну үрдісіні лайық
реалистікпен ... ... ... ... ... деп аталады. Құрылысы мен
формасы танысқан топтамаға ... ... ... ... мен ... одан ... Алғашқы топтама дара Антонидің ғана толғаныстарын
өзек етсе, соңғы топтаманың лирикалық кейіпкері ... ... ... ... ... бірде сағындырып адасқан жар, тіпті ана немесе әке ... ... Өлең ... ... ... әуендегі” лирикалық
кейіпкер былай тебіренеді:
Бәрі бекер, ... ... ... ... ... ... иіндеп көтерген.
Бәрі бекер, бақыт бар деп,
Шаттанғаным бекер-ақ.
Соққан желдер, өткен күндер,
Сол шаттықты кетеді ап.
Мен терекпін, жапырағын,
Күзгі желге тонатқан.
Опасызбын шетте тұрып,
Өз досына оқ ... ... ... ... ... бұл ... ... менің аяулым,
Жатқандай жалғыз айдалада,
Ұйқымнан түнде ояндым.
Қақпадың келіп есікті сен,
Қаға ма деп көп ... ... ... ... ... өтті түн, – деп жар ... ... шертеді.
Ал “Бесінші әуенде” белгісіз себептерден алыстап ... ... ашты ... пен ызалы назды өкпе зілді жырланады. Тағы да ... мені ... бе ... деп,
Әдемі жырлар жазып береді деп.
Біреуге айырбастай саласың ба,
Жүрегі жоқ болса да, беделі көп.
Адаммын мүмкін ашық, мүмкін ... бұл ... бір күн ... ... ... ... төгілетін күлкің тұрмақ.
Мен саған өзімнен де көп ... едің ... ... ... ... ... ... дермін, егер оған жетсе демім.
Құдайдан бақыт пенен күш тілемен,
Сен барда бақыт бастан ұшты демен.
Өмірден ... сені ... мына ... ... ... ғой, италяндар да сүйгеніне қазақша өкпелеп, қазақша
қызғанып, қазақша ызаланады екен. Меніңше, ... тән ... ашу деп ... ... ... ашып отырған да
өзіміздің Тұманбайымыз. Шын сүю мен шын жек ... де, ... ... да, ... пен ... ... пен опасыздықта да ұлтқа,
шекараға бөлу болмайтындығын ... ... ... ... ... әуенінде“ ой арқауы – зарығу мен сағынудың обьектісі
басқаға ауысады. Тағы мәтінге жүгінейік:
Аспаным түгел ашық емес ... ... ... мен жел ескенін.
Альпінің құздарында қозы баққан,
Баяғы жетім күнім елестедің…
…Мен оған жәутеңдеген әлі ... ... ... ма ... бір ... ... ... ана, сен тұрасың алдыма кеп.
Ал “Жетінші әуенде” ... сыры ... ... ғой көп ... ... өліп,
Қол бермейді аяулы кісім келіп.
Өз әкемнен өзім мен шошынамын.
Қара қошқыл қатыгез түсін көріп.
Досым ... ... ... жамайды қара қайғы.
Сенім, күдік аралас бұл тіршілік
Түнде менің қанымды аралайды.
Іздеу, жоқтау, сағынудың обьектісі бұл екі әуеннің ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын Европаға саяхатынан жазып
қайтқан ... ... ... ... ... ... де, ... поэмаға ұқсайтын екі топ лирикасында да
шымқай қара бояудан аман. Шет ел өмірін ... ... ... жырлап береді. Жазғаны сол елдің тіліне аударыла қалғанда да бетке
шіркеу түспесін ойлап пішіп, ... ... ... ... ... ... ... эстетика қарымында жырлаған. Бұл –
Тұманбайдың отызында жеткен бір ... ... ... ақын ... ... кездестіреміз, оның
өлеңдерінің барлығы ... ... ... ... ... ... бір ... осында. Ақынның поэзиясына таң қалып оны «Бақыт пен
махаббат ... [11] деп ... ... ... ... өндіріп
те, өнімді жазатын ақын, тынымсыз жүректен ... ... ... ... ... ... ... арман сәулесіне орап, үміт арқалатып,
толғандыра беретініне сенемін», – дейді. Т.Молдағалиевтің бір ... бір ... осы ... ... ... Оның ... ... бірнеше
қырынан қарастырып сол жөнінде пікір білдіре беруге болады. Бірақ бұл бір
адамның қолынан келетін іс емес ... Бұл өлең ... жаңа ... буын ... да ... Бұл ... ... жақсы-жақсы пікірлер
жазады. Ол өлеңді құбылтып та, жандандырып та ... Оның өлең ... ... ... өте көп. Біз ... бірнешеуін ғана
көрсете алсақ мақсатымызға жеттік деп санар едік.
Сөз соңын Тұрсынзада Есімжановтың мына ... ... ... мен ірісің деп,
Аузындағы халықтың жырысың деп.
Мың ақынның бірі емес,
Ұлы Ақынның Екеу болса қазақта,
бірісің деп [11].
«Кейінгі ... ... ... аспанында жарқырай шыққан
жұлдыздардың бірі – Тұманбай Молдағалиев», - деп, Сәбит Мұқанов ... ... балы ... ... Ешкімнің бетіне жел боп
келмейтін қыз ... ақ ... ... Адам ... ағын су мен ... ... ... сезімтал ақын. Жанашырлық жаршысы, бауырмалдық
дәріпшісі», - деп, Әбіш Кекілбаев мақтауын жеткізген ақынның сөз сомдаудағы
өзіндік ... ... ... ... ... ... ... оған қоса жас ұрпақтың тамаша
тәрбиешісі, ұлағатты ұстазы. «Жалында», ... ... ... болып, ол балалар әдебиетінің Мұзафар, Қадыр секілді абыздарымен
қанаттас ақын. 2008 жылы «Бір өлең – бір әлем» атты жыр ... ... ... ие ... ... ... еңбегі мен сарқылмас шабыты, азаматтық ізгі арманы, мейірбан
мінезінің арқасында ол ... ең ... ... ... болып
саналады.
3 Т.Молдағалиев жырларының тәрбиелік мәні және оның орта ... 1 ... ... ... мәні
Тұманбай – ұлт ақыны. Оның ... ... қаны ... жүрегі лүпілдеп соғып тұрады, ұлттық ... ... ... ... ... ... сондайлығымен нәрлі. Ұлылығының -
ариадна ... ... ... ... Белгілі зерттеуші ғалым З.Қабдолов:
«...ұлт ақыны болу оның ... ... ... ... өрнектерде ғана жатпайды. Ұлт ақыны болу сол ұлттың сөзі ... ... ...... ақын ... ... табиғи дарынына қоса, орыс пен Еуропа
классиктерін қанып оқып, ... ... ақын ... ішкі ... ... қазақы сипатын ешқашан да өзгерткен емес. Қайта,
алған мол білімінің арқасында өз ... ... ... ... ... үлгілермен жаңғыртты. Ең бастысы, қара өлеңді дара ... ... ... ... ... ... ... – өз ұлтының микроатом,
микроклеткаларынан тұрады” деуінің мықты себебі бар. Әрине ... ... ... бөлшекті бөлекше кішірейтіп көрсеткен. ... ... ... көп ... ... ... түспек.
Бірақ жадағай ұран салған жалаң ұлтшылдықтан ... ... М. ... ... ... ... ... ұлт өкілі
ретінде ары қарай өмір сүре береді, олардың ... ... коды ... әлем ... он ... өтсе де сол ... арқылы
тауып, танып алады» деуі ... ой ... Ұлт ... болу ... ... ... шежіресіне жазылу. Оның мәңгіліке өлмесі,
өшпесі мәлім.
Тұманбай поэзиясы жұмыр жердің барлық мәселесіне ... Оның ... ... ... ... ұлттық сипатта, ұлттық зермен
кестелеген. Сондай-ақ, ақын ... өн ... ... халқының ұлттық
ерекшелігі көрініс береді. Белгілі зерттеуші ғалым З. Қабдолов: «Ұлт ақыны
болу оның шығармашылығындағы ... ... ... ... ғана жатпайды. Ұлт ақыны болу сол ұлттың сөзі ғана емес, өзіне
айналу», – ... орта ... беру ... ... ... ... оқытуды
ұйымдастыру Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім
беру стандарты талаптары бойынша жүзеге асады. «Қазақ ... оқу ... ... мен әдістерін таңдауда білім алушылардың психологиялық-
физиологиялық ерекшеліктері ескеріледі.
Негізгі орта мектептің 5-6 сыныптарында тұрмыс-салт ... ... ... ... ертегі, аңыздар, діни-мифтік әңгімелер,
әдеби дастандар, батырлар жыры, лиро-эпостық ... ... ... ... ... оқып ... ... оқушылар халықтың ұлттық рухын,
дүниетанымын, әдет – ғұрып, салт-дәстүрлерін мәдени мұра ... ... ... ауыз әдебиетін оқып-үйрену оқушының рухани жетілген
әлеуметтік тұлға ретінде ... ... ... мен ... ой елегінен өткізе алуына және ... ... ... ... ... Бұл ... ... көркем мәтінді
нақышына келтіріп, мәнерлеп оқу, мазмұнын айтып ... ... ... ... ... ... жасау тәрізді білім дағдыларына жаттығады.
Жекелеген үзінділердегі ... ... ... ... ... ... ... тілін бала ұғымына сәйкестендіре түсіндіру
оқытудың басты ерекшелігі ... 5-6 ... ... ... сюжеті
қызықтыратындықтан сюжетке көп мән беріледі. Т.Молдағалиев ... ... бір ... өзі өмір сүрген кездегі ауыл, ел тіршілігі,
ұлттық мінез, ұлттық психология, ... ... ... ... негізделген. Ұлттық сипат кейіпкердің ... ... ... ... анықталмайды. Бұл сырт көрініс, ... ... ... ... ... киіп, басқа халық тілдерінде
сөйлеген бауыр-туғандарымыздың сұр-сықпыты, ... осы ... ... ... ... экономикалық және тарихи ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді бірыңғай ұнасымдылықтан, жақсы ... де ... Яғни ол ... ... пен ... де ... ... Қысқасы, ұлттық сипат тарих көшіне ... ... ... ие ... ... ... ... – әр халықтың ділі, тарихы, дәстүрі арқылы қалыптасатын
шығармадағы ... ... ... ... ... болмысымен
ерекшеленген үрдіс. Әр халықтың түпкі ... ... ... ... ... ... ... секілді, қазақ болмысын, түр-тұрпатын
түзейтін кейіпкер де ұлттық кейіпкер болуы үшін оның бойында кешелі-бүгінгі
мінез-бітімі болуы заңды.
Тұманбайды осы ... ... ... ... ... ... жасаған
ұлттық бейнелері оны туған халқынан бөле ... Ол ... ... ... де, ... одан алыс ... күндерінде де халқымен бірге жасады.
Ұнамсыз істерін сынай отырып, оның ... ... ... сырын бөлісіп,
ақынның көңіл-күйін түсінуді де халқынан сұрады.
Ақынның жеке басының сезім ... тек бір ... ... ... адамға тән сипаттарды кеңінен бейнелей алғанда ғана қоғамдық мәнге
ие болады. Ақынды жеке адам деп ... аз, ол – ... ... ... ... өзін, өзінің басынан кешкенін, қуаныш-сүйінішін көрсете отырып халықтық
сезімді бейнелейді. ... ... ... ... рухы мен ... аян. Ақын деп ... ... эстетикалық талғамы бар талант иесі
– өзіне ғана тән ерекше қасиеті бар ... Ақын ... ... көрініс күнделікті өмірден басқа. Ол – өлеңдегі ... ... ... көмкерілген, қуаныш-қайғысына байланған көркем өмір. Ең
бастысы – Тұманбай өлеңдерінде осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... дәл басады. Өйткені онда
ақындық пафостан туған, өнердің биік өрісін көз ... ... ... ... жыр бар, шын поэзия бар.
Тіптен де мен емес-ті,
«Мен» дегенім,
Сендірмеймін,
Сенбеңдер сенбегенің.
Басқаның жаны-сырын ұғу ... ... жөн ... [4,
155-б.]
Жиырмасыншы ғасыр – ұлттық жазба әдебиеттің алтын ... Бұл ... ... мен прозасы бұрын болмаған көркемдік деңгейге көтерілді.
Әсіресе, ... ... ... ... ... суреттей
отырып, оны көркем бейненің мінез-болмысын, қарым-қатынасын, ой-аңсары мен
ішкі жан ... ... ... Осы ... ... ақын ... айқын байқалды. Суреткер ақын поэзиясында лирикалық қаһарман
барша болмысымен ашылды. Адам болмысы қаншалықты күрделі, жұмбақ ... ... оның осы ... табиғатына дендей ене алды. Адам бойындағы алуан
түрлі құбылыстар мен мінез сипаттары ақында ... ... Сол ... ... ... ... тереңдеп, көркемдік әлемі кеңейді.
Т.Молдағалиев өзінің шығармашылық табиғатына сай, психологиялық бейнелеу
тәсілінің тура түрін, яғни кейіпкердің жан ... ішкі ... ... ... ... еске алу, елестету, сана ағымы, ой қақтығысы,
т.б. секілді аналитикалық ... ... ... ... ... ... психологиялық белгілер – ым, ... ... т.б. бір ... ... ... ишараттар арқылы айшықтап,
ажарлауды басты назарда ұстайды.
Ақынның көңіл-күй лирикасында сан ... ... ... ... ... ... әр кезде әр жағдайға байланысты жазылған,
әр сипат, мазмұндағы «Сен менің жүрегімді жазалама», «Жүрегімде жүргені-ай
бір қауіптің», «Кем болып ... жоқ мен ... «Бір ән бар ... ... ... сағыныштың сал шекпенін», «Қасым солай болмаса»,
«Қашанғы қалжыраймын ойлап өтем», «Сен қартайды ... «Бір ... ауыл ... ... де ... ... тылсым кеуде», «Маған құрбым
кектенбе», «Бір өлеңі бір ... ... «Хал ... жыр ... сын ... ақыл қосу ... гөрі ... туралы мұң,
назға толы сыр айту ... ... ... ... ... Өлең ... өмір – өлең ... бұдан артық түсіндіру мүмкін емес. Тұманбай үшін,
бүкіл әлем, гүл, бояулар, дыбыстар бар ... ... өмір – ... Осы ... ... қуат ... тіршілік, ойнақы өмір беретін
сырлар – поэзияның жаны.
Тұманбай – қазақ халқының әлеуметтік, ... ... ... әрдайым саяси-әлеуметтік жағдайларға байланысты тез өзгеріп
отыратын қайшылықты, қарама-қарсы қоғамдық құбылыстардың куәгері ... ол ... ... ... тәрбиеленген, халықпен етене араласқан
үлкен азамат. Жақсылық пен жамандық, барлық пен ... ... ... ... ... ... тайталасып, арпалысып жатқанын көрген
ақын оны жырларында шынайылықпен ... Ол өз ... ... ... ... ... ... өрнек-бояуымен ерекше жырлады. Ақын
өнерімен халық өмірінің арасында нық байланыс бар екені оның өлеңдерінен
анық көрінеді.
Шын ... ... ... ... даналығының таңбасы бар. Демек,
өнердің жасампаз күші оның халықтан ... ... ... ... ... ... ... ақын әдебиеттің халықтығын ту ғып ... ... ... ... ... ... ... поэзияда, бәрінен бұрын
халықтық мәні бар келелі шындықтардың суреттелуін көкседі.
Яғни, оның ... сүюі ... ... бар болмысынан туады. Бұл
ақынның туған топырағымен тұтастығын танытады.
Ұлттық сана – ... өз ... ... ... ... ... сергек сезімнен туады. Екіншіден, елінің, халқының ... ... ... толық біліп, ... ... ... ... ... мемлекеттік тұрғыдан қарайтын саналы, ... ... Бұл ... ұлттық сананың ... ... ... да ұлттық интеллигенция, зерделі ... ... ... ... ... ... ... қарап Қырымға,
мұң мен зарды қолға алып, кектеніп ... ... ... ... ... ... Шәкәрім, Әлихан, Ахмет, Мағжан, Халел,
Мыржақып, Жүсіпбек, Мұстафалар ... ұлы ... ғана ... ... ... ірге ... ... [9, 572-576-б]. Бұлар халқының
өткеніне қиналған, қазіргісіне қынжылған, келешегінен үміттенген.
Әр кейінгі ұрпақ өз ... ... аға ... ... ... ... ... да Абай мұрасын құран хадистеріндей
құлағына құйып өскен ... Абай ... түп ... ... ... тарихта екендігін жете зерделеген Тұманбай оны игеріп
қана ... ... ... ... ... Сөйтіп, дәстүр мен
жаңашылдық арақатынасын туғызды. Бұл бұрын да бар, алда да ... ... ... ... ... өнер аса ... тәрбиеші. Ата-
анадан да, ұстаздан да өткін ұлы ...... оның ...... роль ... өнер тұл.
Тұманбай – халқын бүкіл болмысымен сүйген ақын. Ол жырларының бәрін ... ... ғана ... ... ... да ... ... халқымыздың салт-
дәстүрі мен ырымдарының ұшқындары да көрініп жатыр. Сонымен қатар, ақын
өлеңдернінде өз ... ... ... мақал – мәтел, ырымдар, бейнелі
сөздер жырларының маңызын тереңдетіп, мағынасын арттыра түскен.
Басқа ақындар секілді ... ... сай «Ұлы ... («Қазақ
әдебиеті», 7.11.1979) жырлады, «Ұлы ... ... ... ... ... ... өмір туралы жыр». «Социалистік
Қазақстан, 20.3.1958) өлеңге қосты
«Тұманбай Молдағалиев қазақ ... ... ... хас
шеберлерінің бірі немесе бірегейі. ...Саясаттың салқын қабағы жібіп, темір
тізгін сәл босаған сәтте жас ... ... ... ... ... ... ... дәл баса білді. Оның тонды жарып ... ... да ... жырлары шынында да өлең өлкесіне көктем ... ... ... ... деп ... ақын ... Айтұлы.
Ақын Мұзафар Әлімбаев «поэтикалық портреттер галереясы жөнінен
Қазақстандағы ешбір ақын Молдағалиевпен ... ... деп ... «Бұл ... ... жыр кітаптарында мадақталғандардың өзі ... ... ... ... ... ... халық жетекшілерінен бастап
қарапайым шопанға дейін санап шығу қиынға түседі» дейді ол.
Алайда Тұманбай Молдағалиевтің ... мен ... өзі ... ... ... ... ән салып тұрады. Сол әнге құлағын үйреткен, сол әнге жүрегімен
берілген, жұртының жанынан жақсылық қана іздеген ... ағаң мен ... ... еді ... өзі ... ... ... газетіне берген
сұқбатында.
Тұманбай Молдағалиев – таланты ерте танылған ақындардың бірі. ... орта ... ... ... ... жариялана бастаған оның
өлеңдері оқырмандарды селт еткізіп, ... ... ... ... ... ... Оның себебі, Түманбай өлеңдерінің адам сезімін, оның көңіл-
күйін, жастықтың құпия сырын шынайы ... ... еді. ... бір ... әдебиетке келіп жастығын, махаббатын, туған елінің табиғатын,
көктемін жырлады. Осындай жағдайда шын сезімді, адамның ... ... ... сырын аңсап отырған қауым, әсіресе, ақынның өзі сияқты
еркін ойлап, еркін ... ... оның ... ... ... ... ду
көтеріп әкетті. Ол әдебиетке осылай жастықтың, махаббаттың, ... ... ... ... ... ... өлеңдері «талайлардың жүрегін
лүпілдеткен» махаббатқа табынған каһарманның жан сырын ... ... ... ... шақ пен ... сезімді жырлаған «Қош,
көктем», «Махаббат оты сөнбейді» (1975), «Жиырма ... ... ... ... мұхит дәптері»т.б. жыр жинақтары шықты.
Ақын көңілі шынайы сезімге, тазалыққа ... Ол ... ... сол ... ... құштарлықты ағынан жарыла, нәзік жырлайды. Оның
бойын ылғи сағыныш сезімі билейді. Ол әлі де «Азайған жоқ отым ... ... ... ... көп ... ... деп ... қалған жылдар, ұмытылмас жандар» (1989 ж.) атты поэмалар жинағы,
сондай-ақ балаларға арналған ... атам ... ... мен ... ... келем» атты кітаптары бар.
Тұманбай Молдағалиев композиторлар Шәмші Қалдаяқов, Нұрғиса Тілендиев,
Сейдолла ... Әсет ... ... ... кең ... әндерінің сөзін жазды. («Құстар ... ... ... ... ... ... сен ... «Шақырады көктем» атты әні:
«Жаз өмірін, мәз өмірін қысқартып,
Бара ... бара ... құс ... ... бала ... жалт етіп өте ... сезімдей» деген сөзі әлі ... ел ... ... ... өлеңін жазған Тұманбай Молдағалиев еді.
Жалпы, ұлттық әдебиет – ғасырлар куәсі, ата-бабамыздың қазынасы. ... пен рух ... ... ... ... ... жаңа арна,
келбет әкелді. Ақын ұлттық характер рухани әлемін бейнелеуде поэтикалық
образдардың халық ... ... аса бай ... ... Ә.Бейсеуовтің әніне жазылған «Шақырады көктем» әні:
Елестеттің көктемді гүл ашқан,
Көздеріңе ғашықпын нұр шашқан.
Алыстарға жетеле, еремін,
Сені ғана бақыт деп ... ... ... ... бер ... ... бер,
Сандуғаштар жырлаған,
Көктемдерге бір барам.
Шақырады біздерді көгорай бел,
Қолыңды бер, жатсынба, арманым, [4, 152-б.] ... ақын ... ... оның шыққан тегі мен әлеуметтік өмірдегі дәл-
ақ танытады.
Молдағалиевтың өлеңдер жинағы орыс, өзбек, т.б тілдерге аударылған.
«Кұстар әні» өлеңіне тоқталсақ, Тұманбай ... ... ... ... орны ... әні» ... ән болып қана қойған жоқ, кезінде ең кең ... ... Саз ... ... ... шебер, белгілі күйшіміз
Нұрғиса Тілендиев жазған бұл ән қай замандарда ... ... ... музыкасының асыл мұрасы болып қала береді. Тұманбайдың замандар мен
уақытқа, үкіметтер мен ... бас имей өз ... ... беруінің үлкен
сырын осы өлеңі айқындап, бүкіл ... ... ... бермек. Бұл көрініс Тұманбайдың өзін де ақындық әлемнің сөнбес, ... ... ... ... ... ... ерекше еленген, ел
жүрегіне берік қонған «Құстар әні» секілді Тұманбайдың өз есімі де ... ... ... тарихына алтын белгі орнатты.
3. 2 Т.Молдағалиев шығармашылығын орта мектепте оқыту әдістемесі
Жалпы орта білім беру ... ... ... ... ... ... Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім
беру стандарты ... ... ... ... ... әдебиеті» оқу пәнін
оқытудың формалары мен ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті» пәнін қазіргі талаптарға сай ... ... ... ... басты назарда болады.
Сол себепті пәнді оқытуда баланың танымдық ой-өрісін, эстетикалық талғамын,
шығармашылық ойлауын ... ... ... шыңдалуына оң
ықпал ететін оқыту әдіс-тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... қабілетін, шығармашылық ойлауын
қалыптастыруда олардың өзіндік ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін
шығармашылық тапсырмаларды орындау ... сын ... ... ... ... оқушылардың өзіндік ерекшеліктерін ескере
отырып оқыту білім ... ... ... ... бірі ... ... пәнінің мақсаттары – сөз өнерін адамзаттың көркем
тарихы ... ... ... ... ... деп ... ... елжанды азамат тәрбиелеу; оқушыларға әдеби туындылар арқылы
көркемдік, ... ... ... ... ... ... ... әдеби шығармада бейнеленген құбылысты көркемдік
тұрғыда қабылдауға қажетті білім, білік, дағдыларды меңгерген, алған білім
негіздерін ... ... ... ... жеке ... қалыптастырып
дамыту.
«Қазақ әдебиеті» оқу пәнінің міндеттері:
• оқушыларға төл әдебиеттің ұлттық сипатын, ондағы халықтың ... ... ... стильдік ерекшеліктерін, көркем
туындының идеялық-адамгершілік ... ... ... ... ... мен ... тұтастығын, тарихи-әдеби
мәліметтердің негізін және әдебиет теориясын меңгерту;
• көркем ... ... ... ... және ... ... ... көзқарасын түсінуге машықтандыру;
• оқушылардың ішкі жан әлемін рухани-адамгершілік құндылықтармен
байытып, ... ... ... және ... ... ... ... өз бетінше іздеп, қызығып оқуға
дағдыландыру ;
• оқушының өзіне сенімді түрде жұмыс істеуіне ... ... өз ... ... ... алуға баулу;
• әдеби-теориялық білімін сауатты қолдана алу, ауызша және ... ... ... ... алған білім мен тәрбиенің нәтижесін өз өмірлеріне
қолдана алуға үйрету.
Елбасының бұл ... ... жолы – 2050: Бір ... Бір ... ... ... ма­ңызды мәселелер көптеп көтерілді. ... ... ... ... мен ... мақсаттар көрініп тұр. Бұған дейін
«Қазақстан-2050» Стратегиясы қабылданғаны мәлім. Онда ... ең ... ... қатарына қосылу басты мақсат етіп қойылған. Ал осы Жолдауда сол
мақсатқа жетудің жолдары мен механизмдері, ... ... мен ... ... ... 30 ... қатарына қосылу өте қиын әрі ... ... ... ... ететін міндет.
Жолдауда Мемлекет басшысы Мәңгілік Ел идеясын көтерді. Онда Мәңгілік
Елдің егемендігін тұғырлы ету мәселесіне ... ... ... ... ... ... ... даму үрдістерінен қалып
қоймай, әлемдегі өзіміздің лайықты орнымызды иеленуге тиіспіз. Енді бұдан
былай тәуелсіздігімізді, ... сәт ... ... беруіміз
керек. Идеологиялық жұмыстарды жетілдіріп, халқымызды Мәңгілік Ел идеясына
жұмылдыруымыз қажет. Негізі, еліміз тәуелсіздік ... ... ... ...... Ел құру ... ... алып, ел болып есін жинап, жоғын жоқтап, барын
базарлаған, асылын ардақтаған Ұлы елге ... ... ... үлгі ... Еуропа елдеріндегі атыс-шабыс, төңкерістерге қарап еліміздегі
тыныштық пен тұрақтылық, экономикалық даму, ұлтаралық татулық: ... ... ... ... сындарлы саясатының жемісі деп білеміз.
Елбасымыз Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың биылғы Жолдауы – егемен
еліміздің ... ... ... ... ... ... серпін
беретін, халқымыздың игілігін көздейтін шынайы іс-жоспарға құрылған шын
мәніндегі тарихи ... ... ... ... мемлекеттік қызметтің барлық
саласын қамти отырып, тәуелсіз Қазақстанымызды ... ... ... ... ... және келешек ұрпақтың мүддесін
қорғаудың нақты жолдарын ... Бұл ... ... ...
«Қазақстан – 2050» Стратегиясын орындаудың бес ... ... ... ... атап ... Әр кезең сайын экономиканың жаңа
белестерін бағындыру әрбір бес жылдықтың нақты ... ... ... ... - ... ... ... және орта бизнесті дамыту,
агроөнеркәсіптік кешен, білім-ғылым салалары осы Жолдаудың ең ... ... ... ... ... білім саласына айырықша ... ... ... ... ... ... ... «Орта білім
жүйесінде жалпы ... ... ... Назарбаев зияткерлік
мектептеріндегі оқыту деңгейіне жеткізу керек. Мектеп түлектері қазақ, ... ... ... ... ... Оларды оқыту нәтижесі оқушылардың
сындарлы ойлау, өзіндік ... пен ... ... талдау машығын игеру
болуға тиіс. Келешекте жастардың ... ... ... мемлекеттік
кепілдендіруге көшіруді қарастыру қажет»,- дейді. Осыған қарай ... ... ... ... ... білім көшін бастап келе
жатқанын және өзгеге үлгі екендігін айтып отыр. Бұл біз үшін ... ... біз осы ... місе ... тұрып қалмай, ел страгегиясын
қолдап, оның одан әрі ... үлес ... ... ... ... де осы
мақсатты дұрыс түсініп, «Үш тұғырлы тіл саясатын» ... ... ... ... ... ... техникалық білімдерін тереңдетуде.
Биылғы мектеп ... ... 90 ... ... мамандықтың
білім-гранттарын жеңіп алған. Бұл да елімізде жетіспей ... ... ... ... ... ... ... берудің 5-10 сыныптарындағы «Қазақ әдебиеті» пәні бойынша
берілетін білім мазмұнын ... ... ... ... іс-әрекеттілік, пәнаралық ықпалдастық, сабақтастық сияқты
дидактикалық ұстанымдар басшылыққа алынып, оқушылардың жас ... ... ... ... ... табатын сабақтастық
ұстанымы пәндік білім мазмұнын ... ... және ... көрінеді. Оқытудың іс-әрекеттілік ұстанымы білім алушылардың
танымдық әрекетін дамытып, олардың өз ... өзі ... ... негіз болады. Пәнаралық интеграция ұстанымы ... ... ... мен ... ... ... танытады. Сол
себептi әдебиеттің басқа пәндермен ықпалдастығы оқушының интеллектуальдық-
танымдық, ... ... ... әрекетiн, қарым-қатынастық
бiлiктiлiгiн, әлеуметтенуге бейiмдiлiгiн, эстетикалық, рухани-адамгершiлiк
құндылықтарын дамытуға ... ... ... ... ... ұстанымы оқушылардың өзіндік қабілеті мен ерекшеліктерін
ескере отырып үйлесімді психологиялық ... ... ... жасайды.
Оқушылардың тұлғалық жетістіктерін ескеру ұстанымы күрделі тапсырмаларды
шешуге, өздік жұмыстарды орындауға мүмкіндік береді. ... ... ... тапсырмаларды өздігінен орындау беріледі. Енді Т.Молдағалиевтің
орта ... ... ... ... ... Пән аты: ... Сыныбы: 5
3. Күні, айы, жылы:
4. Тоқсан: ІV
5. Мұғалім:
Сабақтың тақырыбы: Т. Молдағалиев « Бауырлар»
Сабақтың ... ... Т. ... ... ... ... өлеңін
меңгере отырып, өлең идеясын ашу.
2. Тәрбиелік: өз елін, Отанын сүюге, қазақ елінің біртуар ... ... ... қадірлей білуге тәрбиелеу.
3. Дамытушылық: оқушыны өзіндік талдау, жинақтау жасауға, ... ... ... сөз қоры ... ... ойлылық пен
тапқырлық арқылы сөз өрнектей ... ... ... жаңа ... ... ... сабақ
Сабақтың әдіс-тәсілі: сұрақ-жауап, мәнерлеп оқу, әңгімелеу.
Сабақтың көрнекілігі: ... ... ... ... ... ... тарихы.
Сабақтың барысы:
І. Ұйымдастыру кезеңі: 1.Оқушылармен сәлемдесу.
2. Оқушылардың сабаққа қатысын
тексеру.
3. Оқушылардың зейіндерін
сабаққа аудару.
ІV Жаңа ... ... ... ... ... мақсатын түсіндіру
V. Жаңа тақырыпты түсіндіру:
1. Тұманбай Молдағалиев ... ... ... ... Молдағалиев 1935 жылы Алматы облысындағы Жарсу ... ... ... ... ... кезінде «Студент дәптері» деп аталатын жыр жинағын
шығарған.
• « ... оты ... ... жыр ... бар.
1. «Бауырлар» өлеңін мәнерлеп оқу.
2. Өлеңді өлең ... ... ... ... ... ... ... бұл өлеңі кімдерге арналады?
• Т. Молдағалиев әлемнің әр түпкіріне ... ... ... ... ... ... білдіріп отыр?
VІІ. Жаңа сабақты бекіту:
Мәтінмен жұмыс.
* Өлеңдегі патриоттық ... ... ... адамзаттық
сезімін, ордалы ойын танытатын өлең жолдарын анықтау ... ... ... ... ... ... ... бәрі дерлік ана
тілін, дінін, ... ... ... ... неде ... ... тапсырмасын беру.
1. Т. Молдағалиев « Бауырлар» өлеңін жаттау.
Қазақстан Президенті қашанда ел ертеңі білімді ұрпақтың қолында екенін
айтып, ... ... беру ... ... ... ... ... – Мемлекет
басшысы Жолдауында келтірілген, алдымызға қойылған міндеттерді басшылыққа
алып, жұмыс істеуіміз керек. Жаңа ... іске ... өз ... ... ... ... сенемін.
Қорытынды
Диплом жұмысын барынша айқын, түсінікті әрі жаңа ой-пікірлерге толы етіп
жазу әрбір студенттің ... ... ... ... соңғы кезде
елеусіз қалып жүрген бірнеше тақырыптардың бейнесін айқындай түсу болды.
Т.Молдағалиевтің балалар әдебиетіне ... ... ол ... ... өлең өру шеберлігі өзіндік қолтаңбасын көрсету болды.
Зерттеу еңбегінің алғашқы бөлімінде ХХ ғасырдың 50-60 ... ... ... ... мен дамуы кезеңдері аясында Т.Молдағалиевтің
балалар әдебиетіне ... ... мен ... ... ... тығыз
байланыста сарапталды. Т.Молдағалиев шығармашылығында фольклорлық дәстүрді
жаңашылдықпен жалғастырушы ретінде де, ... ... ... ... ... сондай-ақ орыс әдебиетінің ... ... ... ... ... ... өзіне дейінгі
жетістіктерді бойына сіңіре білген, өзіне тән қолтаңбасы бар ... де ... Бұл ... ... ... мен балалар
жазушыларының балалар поэзиясы туралы ой-пікірлері негізге алып, ... ... баға ... ... ... Т.Молдағалиевтің ақындық шеберлігі нақты
мысалдармен, ... ашып ... Оның ... ... ... ... ... айқындалды. Туындыларының
көркемдік сипатымен бірге тәрбиелік, танымдық, әлеуметтік мәніне де назар
аударылды, көркем дүниелеріндегі педогогикалық, ... ... ... ... әдебиетіндегі қызметіне келер болсақ, оның бұл саладағы еңбегі
орасан. Ғұмырнамалық жырларынан бастап, жас ... ... оята ... ... ... бұның айғағы іспеттес. Оның
шеберлігі тілінің бала тіліндей балдығында болды. Баламен ... ... ... оның ... ... ... деп айтатындар табыла
қоймас. Оның образ жасауы да ерекше. Көз ... ... ... ... көлденең тарта қояды. Тарта ... – ал оны ... үлгі ... Оның ... өз ... ... танығандай болып,
кейіпкер бейнесіне ұмтыла бастаймыз. Сол ... өмір ... ... байқамайсың. Бұның өзі образ жасау шеберлігінің жемісі.
Ұнамсыз кейіпкерлерінен тіпті тұңілтіп жібереді. ... ... ата ... де, ... де оған ... ... қара тастай қатты, жүрегіңді
мұздай жібімес етіп дағдыландырады. Өлең өру шеберлігін талайлар сөз еткен.
Біз де қысқа ... ... ... мен ой ... ... пен
дәлдік – төртеуі бас қосқан жерде көркем құбылыс көркімен сөз ... ... ... ... шат ... түпкірінен шыққан мынау
тармақтарды қараңыз.
Тұлпардың тұяғы:
Тасты илейді балшықтай.
Дұшпандарың ұялып,
Қыңсылдайды қаншықтай.
Күн шашырап түріңнен,
Албырайсың алаудай.
Жеңіс күні ілінген,
Желбірейсің ... [12, ... ... ... тіл ...... елжірете
баулудың өте бір ұтымды жолы. Ірі ... ... бұл ... естен
шығармаған. Осындайда Т.Есімжановтың:
«Тұманбайым тәңір туған шеберісің,
Шеберліктің сан асылын ... . . » ... өлең ... еріксіз тілге оралады. Оның ... ... ... ... ... тауып жатады.
Диплом жұмысы осындай ... ... ... да, ... ... ... ... ерекшеліктерін жан-жақтама
қарауға тырыстық. Соның нәтижесінде диплом жұмысы түсінікті және ... үшін оның ... ... ... ... ... бөліп те
қарастырдық. Бұдан біз Т.Молдағалиевтің ... ... ... ... жас ... байланысты жазылған өлеңдерін топтастыра
қарағанды көздеген болатынбыз. Соның нәтижесінде бірнеше ... ... ... ... тереңірек шолу жасауға мүмкіндік алдық. Бұл
сюжеттік жағынан ақынның ... ... мен тың ... ... осы ... ... ... түстік.
Екінші тарауда ақынның өлең құрылысына жақыннан мән ... ... ... поэзиясындағы өз ісін тануда біршама жетістіктерге қол
жеткіздік ... ... Атап ... ақын ... ... бейнелеу
әдістерінен ұлттық элементтерді табуымыз, өлеңдегі көркемдегіш ең ... ... ... ... ... ... көп ... Ақын бейнелі сөз жасауда кейіптеу әдісіне көбірек көңіл бөлгенін
байқадық. Оның бұл әдісті көбірек ... ... ... ... ... ерекшелігін көрсететіндігінде көрінеді. Ақынның
қолданысындағы тілдік қоры да ... әрі ... ... ... ... ... ... бөбектерге арнап жазған өлеңдері ... ... ... Ондағы қолданыстағы сөздер ешқандай мағынасы
күрделі қиын сөздер емес, керісінше кішкентай ... ... ... оларға мағыналары толық түсінікті сөздерден тұратынын
көруіңізге болады. Ақынның кемшілігі деп, оның жасөспірімдер үшін ... ... тым ... ... ... айтуымызға болар еді. Оның
өзі ақын шығармашылығының өзгешелі, тағдырының ... ... ... ... ... ... Ақынның шығармаларының екінші тараудың
соңында өзімен ... ... ... ... ... ... олардың айырмашылығына да тоқтала кеттік. Мұндағы алға қойға
мақсатымызды да шығармалары одан әрі ... түсу ... ... ... ... ... шама ... келгенше
таңдап, оның жалпы әдебиетке, оның ішінде, балалар әдебиетіне қосқан үлесін
ашып ... ... ... ... ... Бұл жолда біз өзімізден
алдын жазылған ешқандай ғылыми еңбек жоқ болғандықтан түрліше қиындықтарға
жолықтық. Әсіресе ... ... өзі біз үшін өте қиын ... Сондықтан
диплом жұмысымыздың ішінде кеткен қателердің де ... ... «Көш ... демекші, осы бағытта бұдан ары да жұмыс жасау арқылы әлі де болса
сол жетпеген жетістіктерімен біз ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімізде соңғы жылдары көш
ілгері қалып келе жатқан балалар әдебиеті ... ... ... ғылыми тұрғыда қарастырудағы зерттеулер дұрыс жолға қойып,
арнасын түзулеп, ... беру ... ту ... Себебі, сонау Кеңес
өкіметі ... ... ... ... ... ... жаңартылып
ашылған немесе зерттеу объектісіне айналған бұл саладағы еңбектер бірлі-
жарым ғана.
Қазақ ... ары мен ... ... ұлттық поэзиямызды әлемдік
биікке көтерген, санаулы саңлақтарымыздың біріне ... ... ... бітімі мен өрісті поэзиялық әлемі туған халқымен бірге
жасары даусыз. Ақынның тұмадай тұнық жыр ... ... ... ... ... ел ... мәңгі сақталады. Қазақ әдебиетінің көрікті
бір дәуіріндей ... ... ... ... классикалық үлгідегі
поэзиясы халқымен бірге жасай береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Ахметов Ш. Қазақ совет балалар әдебиеті. –Алматы:Жазушы,1976 ж.-
228 б.
2. ... Т. ... оты ... ... ... 1975 ... б.
3. Молдағалиев Т. Қош, Көктем. –Алматы: Жазушы, 1971 ж. -240 бет.
4. Моладағлиев Т. ... ... ... ... 1981 ж. ... Молдағалиев Б. Бөбегімін Ильичтің. –Алматы: Жалын, 1977 ж. -244
бет.
6. Молдағалиев Т. Хаттар, Хаттар. ... ... ... Жазушы, 1974 ж. -170 бет.
7. Қабдолов З. Сөз өнері. –Алматы: Жазушы, 1983 ж. -456 бет.
8. ... М. Сара ... ... ... Қазақстан. 1995 ж. 24-
наурыз. №10. 5-б.
9. Молдағалиев Т. Олар мені Тұмаш деуші еді. Жас ... -1995 ... 3 ... Молдағалиев Т. Асыл жүрек айнымас. –Алматы: Жазушы, 1982 ж.
-144 бет.
11. ... Т. ... ... ... ... ... 1979 ж.
-232 бет.
12. Молдағалиев Т. Әлі-ақ таң қалдырамын, ұлы бір ... ... -1995 ж. №9. 3-4 ... ... Т. Өлең ... ... ... әйелдері
журналы. -1995 ж. № 4. 25-бет.
14. Әлімбаев Т. Толқыннан ... ... ... Қазақстан газеті.
-1991 ж. 221-230 бет.
15. Молдағалиев Т. Алатаудың акиығы – ... ... ... ж. ... 5-бет.
16. Кекілбаев Ә. Ақ ниеттің адал жаршысы. Егеменді Қазақстан азеті.
-1996 ж. 12-кыркүйек. № 77. 4 бет.
17. Елубаев С. Жыр ... ... ... ... ... ... пікірі). Парасат журналы. 1995 ж. № 3. 2-
3 бет.
18. Асанов С. Өлең боп туған ... ... ... ... ... № 4. ... Асқарова С. Тұманбай өлеңдеріндегі эпитеттің қызметі. Зерде
журналы. -1996 ж. № 6. 16 бет.
20. Дәдебаев М. Ақын әлем ... ... ... тілі мен ... газеті. -1998 №9-10. 108-бет.
21. Дәуітов С. Өлеңге ... ... ... ... (Ақын
Т.Молдағалиев творчествасы жайында). Қазақ әдебиеті. 1990 ж. 31-
тамыз. 3-б.
22. Сариев Ш. Жүрегі ояу қашанда: (Ақын ... 50 ... ... -1985 ж. № 3. ... ... К. Махаббат пен жастық жыршысы: (Т.Молдағалиев 50
жаста) // Қазақ әдебиеті, 1985 ж. ... ... ... С. ... аялы ... (Т.Молдағалиевтің творчествосы)
//Лениншіл жас, -1984 ж. 7-декабрь. 3-б.
25. Оразалин Н. ... ... ... сөз. Егеменді
Қазақстан, 1995 ж. 8-маусым. 8-б.
26.  Әлтай А. ... ... ... Астана: Фолиант, -2009. – 384 б.
27. Қирабаев С. Көп томдық ... ... 3 т. ... -2007. – 421 ... Ыбырайым Б. Сырлы әлем (Қазіргі қазақ балалар прозасы). –Алматы, -1977.
– 31-б.
29. Уақыт және қаламгер, 4-кітап. ... -1976. – ... Ө. ... ... жетілдіре түсейік. //Лениншіл жас,
1974. 29-мамыр.
30. Мәмбетова А. Т. Қазақ балалар ... ... ... ғасырдың 1920-1990 жылдар аралығы, автореферат). – Алматы,
-2006. -28 ... ... С. ... ... ... ... сөз] ... балалар
поэзиясының антологиясы /Құраст.М.Әлімбаев, Қ.Баянбаев. –Алматы, -1977.–460-
б.
32. ... Қ. ... деп, ... ... ақын ... ... ... Қаламгерлік өмірбаян жинағы /Құрастырған Қ.Ергөбек.
... -1987. –190 ... ... Ш. ... ... ... ... очеркі. -Алматы, -1965.
34. Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Отан соғысы кезіндегі әдебиет. ... ... Л. ... ... оқытудың тиімділігі// Қазақ тілі мен
әдебиеті,- 2004 ж. №8. 7-9-беттер.
36. Масалов Ә. Деңгейлік тапсырмалар ... // ... ... №3. ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
Ілияс Жансүгіровтың поэмаларының көркемдік ерекшеліктері65 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абайдың поэзиясының көркемдік ерекшілігі18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь