Хамза Ықсанұлы Есенжанов

Әдебиетiмiздiң тарихында өзiндiк орны бар белгiлi қаламгер Хамза Ықсанұлы Есенжанов қазақ халқына талай тың дүниелер сыйлады. «Ақ Жайық» трилогиясы кезiнде оқырманды елең еткiзген кесек туынды болатын. Ол қандай тақырыпта жазса да оқырманын бей-жай қалдырған емес. Төменде ақын Әбу Сәрсенбаевтың 1979 жылы қаламгер iнiсiнiң 70 жылдық мерейтойы қарсаңында жазған мақаласын стилiн сақтай отырып оқырман назарына арнайы ұсынып отырмыз. Мақаланы редакцияға әкелiп тапсырған Әбекеңнiң жары — Райхан жеңгей. Әбу СӘрсенбаевЖалпы қазақ әдебиетiн, оның iшiнде романдар саласын әңгiмелер болсақ, Мұхаң, Сә-бең, Ғабең, Ғабиден бастаған әулеттi шоғырдан кейiн есiм-дерiн атамай өтуге болмайтын тағы да бiр топ әдебиет жұлдыздары бар. Бұлар бозбалалық шақтарынан бастап-ақ сонау әулеттi шоғырларды саялай, солардан үйрене жүрiп, балапан прозамыздың iргесiн қаласуға септiгiн тигiзген Саттар Ерубаев, Ғабдол Сланов, Зейiн Шашкин, Хамза Есенжанов топтары. Әрине, бiрден жетiлiп кетпеген-ақ шығар. Әйтеуiр қанатымен су сепкен қарлығаш болғандары хақ. Осылардың арасынан Зейiн Шашкин әдебиеттiң қасиеттi ордасына бет түзеген алғашқы адымдарын сонау 1927 жылдан бастаса да, өз тiлектерiнен тыс ұзақ мерзiм үзiлiс жасауға мәжбүр болды. Сөйтiп әдебиетке қайта оралар сапарларын елуiншi жылдардан бастаған бұл екi қаламгер өкiнiштi жылдардың есебiн қайтармақ болғандай ерен қимыл жасады. Шабыттары да қайту теңiздiң жаңадан тасуы iспеттес ақ толқын өрiп, дарын арнасын кемерледi. Бөгелiп қалған бұлақ көзiнiң мұндай күштi серпiн жасауы табиғи заңдылық та шығар-ау. Әйтеуiр осы бiр қос дарын аз ғана мерзiм iшiнде оқырмандар сезiмiн ұйытып аларлық шебер де, өнiктi де жазып, ортадан оза көрiнiс бердi. «Тоқаш Бокин», «Доктор Дарқанов», төрт кiтап-тан тұратын «Ақ жайық» романдары қазақ совет прозасын шырайландыра да, шоқтықтандыра да түстi.Бүгiнгi сөз — жасы жетпiсте, сонау 1928 жылғы тұңғыш әңгiмелерiнен бастасақ қаламгерлiк сапарына жарты ғасыр толған, көпсалалы тарихи романдардың авторы Хамза Есенжанов төңiрегiнде ғана болса керек едi ғой. Алайда дараламай, өскен ортасымен алған дұрыс шығар. Жаңылмасам, Хамза Есенжановты ең алғаш 1930 жылдары қазақ ғылымының қара шаңырағы Абай институтының әдебиет балапандарын аялайтын қасиеттi кең залында кездестiрсек керек. Бұл тұста үлкенде де, кiшiде де бәрiн бiлсем, бәрiне де үлгерсем деген қанағатсыз бiр ұмтылыс болатын-ды. Жаза ма, жоқ па бәрiбiр, әйтеуiр бiр жақсы лебiз тыңдауға құштарланғандар Абай институтының кең залындағы жиындардан қалмауға тырысар едi. Осындай кеңестердiң бiрiне «Еңбекшiқазақ» газетi редакциясынан Ғали Орманов, Әбдiрахман Мусин, Ғабдол Сланов төртеуiмiз бара қалдық. Әбдiрахман қысылып-қымтырылуды бiлмейтiн, ашық-жарқын адам болатын. Бiздi қолтықтап барып, шеттеу тұрған бiр топ жас жiгiттермен таныстырды. «Менiң ағаларым…» Қiл бiр таза киiнген сындарлы сұлу жiгiттер кiшiлiк iзет бiлдiрiп, қолдарын ұсынды. Шалғайдағы қалыңқы ауылдан таяуда келген қысылшаң кезiм, аты-жөнiмдi өзiме де естiлер-естiлмес ерiн ұшымен ғана күбiрлеп ұяң сәлемдестiм. Шүйiркелесiп те үлгерген жоқ едiк, екiншi
        
        О, пенделер, көзіңді ашып қарашы,
Алыс емес,
Тал бесік пен тар бесіктің арасы.
Қас-қағымдай мына қысқа ... ... ... ... ... ... орны бар ... қаламгер Хамза
Ықсанұлы Есенжанов қазақ халқына талай тың ... ... «Ақ ... ... ... елең ... кесек туынды болатын. Ол қандай
тақырыпта жазса да оқырманын бей-жай қалдырған ... ... ақын ... 1979 жылы ... ... 70 ... мерейтойы қарсаңында
жазған мақаласын стилiн сақтай отырып оқырман ... ... ... Мақаланы редакцияға әкелiп тапсырған Әбекеңнiң жары — ... Әбу ... ... ... оның ... романдар саласын
әңгiмелер болсақ, Мұхаң, Сә-бең, Ғабең, Ғабиден бастаған ... ... ... атамай өтуге болмайтын тағы да бiр топ әдебиет жұлдыздары
бар. Бұлар бозбалалық шақтарынан ... ... ... ... ... үйрене жүрiп, балапан прозамыздың ... ... ... ... Ерубаев, Ғабдол Сланов, Зейiн Шашкин, Хамза
Есенжанов ... ... ... ... ... шығар. Әйтеуiр
қанатымен су сепкен ... ... хақ. ... арасынан Зейiн
Шашкин әдебиеттiң қасиеттi ордасына бет ... ... ... ... ... ... да, өз ... тыс ұзақ мерзiм үзiлiс ... ... ... әдебиетке қайта оралар сапарларын елуiншi жылдардан
бастаған бұл екi қаламгер өкiнiштi жылдардың ... ... ... ... ... ... да қайту теңiздiң жаңадан тасуы iспеттес ақ
толқын өрiп, ... ... ... ... ... ... ... мұндай
күштi серпiн жасауы табиғи заңдылық та шығар-ау. Әйтеуiр осы бiр қос ... ғана ... ... ... ... ... ... шебер де, өнiктi
де жазып, ... оза ... ... ... ... ... Дарқанов»,
төрт кiтап-тан тұратын «Ақ жайық» романдары ... ... ... да, ... да түстi.Бүгiнгi сөз — ... ... 1928 ... тұңғыш әңгiмелерiнен бастасақ қаламгерлiк
сапарына жарты ғасыр толған, ... ... ... ... ... төңiрегiнде ғана болса керек едi ғой. Алайда ... ... ... ... шығар. Жаңылмасам, Хамза Есенжановты ең алғаш
1930 жылдары қазақ ғылымының қара ... Абай ... ... аялайтын қасиеттi кең залында кездестiрсек керек. Бұл ... де, ... де ... бiлсем, бәрiне де үлгерсем деген қанағатсыз бiр
ұмтылыс ... Жаза ма, жоқ па ... ... бiр ... ... құштарланғандар Абай институтының кең залындағы жиындардан
қалмауға ... едi. ... ... ... ... ... Ғали Орманов, Әбдiрахман Мусин, Ғабдол Сланов төртеуiмiз
бара қалдық. Әбдiрахман ... ... ... ... Бiздi ... ... шеттеу тұрған бiр топ жас ... ... ... Қiл бiр таза киiнген сындарлы сұлу
жiгiттер кiшiлiк iзет бiлдiрiп, қолдарын ұсынды. ... ... ... келген қысылшаң кезiм, аты-жөнiмдi өзiме де естiлер-естiлмес ерiн
ұшымен ғана ... ұяң ... ... те ... жоқ ... есiктен шалқақтай адымдап шыққан шағын бойлы, жалтыр шеке ... сәл ... ... ... ... ашу ... «Әй, Хамза,
Тайыр, Мұқаметжан, Сағыр, қашанғы күтемiз…» Өзгелерi бiрден кiлт бұрылды
да, кермеге қоярдай ... ... ... жiгiт ... ... ... босатып ала алмай, сәл кiдiрiп қалған едi. Ашулы қара тағы да ... «Әй, ... мына ... кiм өзi? Бөгеме анау кербездi. Сұлудың
бәрi қыз емес…» Оң ... ендi ғана ... ... ... жiгiт ... ... ғана ... «Ағатай-ай, тентексiң-ау…» Алдыңғылардың бiрi жалт
бұрылып, көзiне ... ... ... қаға ... ... алғандай
шекесiнен қарады да, сындарлы жiгiттi асықтырды. ... ... ... болсаңшы. - Мынау қара бақсы түтеп тұр… Бiздер ... ... өзiн ... ... Кербез басын шұлғып, арқаға қақты.
«Әй, ақиығым-ай, кiл бiр осылай сөйлейсiң-ау…»Толық танысып үлгiрмеген
алғашқы ... ... ... едi. ... кейiн сол жiгiттердi
үнемi институт манында, театр залында, Жазушылар одағында көретiн болдым.
Кейде дуылдаса келiсiп ... ... да кiрiп ... ... де ... келетiн-дi, тiптi топтарын жазбайтын. Бұлардың бiрiн-бiрi
әзiлмен қағытатын ... ... ... ... ... ... ... бiлiмдарлығына сүйсiне қарар едiк. ... ... үмiт ... ... бiр ... әулет өсiп келе
жатты: «Әуелбек ... ... ... ... ... ... ... Жұмалиев, Белгiбай Шалабаев, Зейiн Шашкин, Әбдiлдә Тәжiбаев,
Есмағамбет Исмайылов, тағы ...... ... ... ... ... ... Осы балаң дарындардың iшiндегi дене сымбаттысы да,
бет пiшiннен көрiктiсi де Хамза болатын. Бұның сөйлеген сөзiнде де, ... ... ... де бiр ... ... жатар едi. Қүлген кезде
бетiне ойнап ... ... ... ... iшкi жан ... 1936 жыл. Мен қазақ мемлекеттiк баспасына ауыстым. Ол кезде
бүкiл әдебиет, бүкiл оқулық ... ... ... Бiр күнi ... ... ... жасты ертiп баспа директоры ... ... ... ... Хамза мен Есмағамбет бар едi. Директор
Сабыржан Үкенов екеуiмiздi шақыртты. Профессор бiздермен бас изеп амандасты
да, ... ... ... ... ... ... өте ... жас
әулеттер төңiрегiнде екен. Болашақ ... дей ... ... ... Есмағамбеттiң, Хамзаның есiмдерiн мақтанышпен атады.
Хамза Гольдонидiң «Екi мырзаға бiр қызметкерiн», Тургеневтiң ... ... ... ... ағай ... ... сайын Хамза
соншама ыңғайсызданып отырды. Кешiкпей профессор ұсынған жас бiлiмдарларға
әдебиет оқулықтары тапсырылды.Профессор қателеспесе керек. Сол күз ... ... ... әр ... шаң ... үмiттi қауымды қуанышқа
бөледi. Хамза мен Мұхаметжан ... ... ... ... ... ... ... Есмағамбет әдебиет теориясымен ... ... «Ер ... ... жарқ ете ... Бұл ... сахнаның
«Қыз Жiбектен» соңғы ... едi. Жас ... ... осы сәттегi
жүрекжарды қуаныштары сiздiң кiрпiктерiңiзге де ... ... едi. Олар ... ... ... шебер құрастырып, орын-орнына
пайдалана бiлген композитор еңбегiн ... ... да, ... ... биiк ... керек. Ол кезде ауыр қоңжиып қалған ... ... ... бара ... ... тiптi маған солай көрiнген ... жас ... ... ... ... ... ... Мен бұларды бiрiнсiз бiрi тыныстай алмастай сезiнер едiм.…Соғыстан
кейiнгi жылдар әдебиетiмiздiң ... ... ... бiр ... ... Қаламгерлердiң бiрi майданнан, бiрi өзге сапардан оралды. ... ... ... ... ... ... ... Солардың бiрi
Хамза Есенжанов болатын. Бiрақ та ... ... жоқ, ... адам көнiл
дәптерiнде жазылған тарихи романдарды қағазға кешiрiп болғанға дейiн
ешкiмге жар салған жоқ. ... ... ... ... ... ... осының өзi де ұлы жазушының тақырыптас шығармасынан үйрену жолдары
болар. Бұл ... ... Саин ... ... де ... одағында
ке­ңесшi едiк. Ал, партия ұйымында ол басшы да, мен қосшы ... ... ... ... де ... дейтiнбiз. Ол өзi де осыған
әбден құлақ дағдыландырып алған, ... ... ... Жұмағали деп
қалғандарға көз астымен қарап қояды да, жымия түсiп, ойын-шыны ... ... «Ау, ... ... менi де ... ... ... дейдi, еп-ерсi
етiп Жұмағалиiңiз не!» Дуылдаса күлiп, кешiрiм сұраймыз. Жұмекең бiр күнi
менi кабинетiне шақырып алды да, ... дедi: «Мен осы ... бiлiм ... байқасам деп отырмын. Қазiр Хамза келедi, бiрге
тыңдайық». Орынды ... ... ... ... ... ... ... ұнатпай қалды. Есiк қағып Хамза кiрдi де, ... ... ... ... ... «Ал, ... ... қандай үйiрмеге жазалық?» Хамза биязы ғана жымиды. ... ... ... лекция окуға жазыңыз. Маркстiк эстетикадан бiрнеше сабақ
жүргiзiп ... ... ... не ... сұрап едi, Хамза сала-
салаға бөлiп сөйлеп кеттi. Парторг ризалық бiлдiрдi. «О, ... ... Жә, ... ... ше?» ... ... ... жауап бердi.
«Партком осы жайды неге сұрап-бiлмейдi екен деп iштей ренжуде едiм. ... Жар ... ... едiм. ... ... болмас. «Ақ Жайық»
романының бiрiншi кiтабы дайын тұр. ... ... ... ... Азамат соғысы, Жымпитыдыдағы Алашорда үкiметiнiң ... ... Үш, ... төрт ... аяқталар». Парторг
қозғалақтап ... ... ... ... ... ... ... бұлар менiң кеудемде жазылып келген дүниелер. ... ... сан рет ... ... Тек ... ... қалған-ды. Жұмыстан оралғаннан кейiн түн бойы отырамын. Ал үйiмiз аса
жылы емес, партком жолдас бiраз отырып кетсе, ... ... ма ... ғой». Парторг уағда еттi. Келер аптада жазушылар ... ... ... ... бiрiншi лекциясы тыңдалды. Халық сонша көп
жиналған едi, Хамза қоңыр дауыспен бастап, соншама ... ... ... шалына бермейтiн көне заман әдебиетi үлгiлерiнен де, бүгiнгi совет
және шетелдiк көркем ... да ... ... ... ... ... ұйып ... Парторг соншама риза болып, әдебиет-
шiлер және әдебиет достары атынан алғыс айтып, Хамзаның қолын ... ... ... ... жиынында тыңдаттыру жайлы ойын бiлдiрдi.
Хамзаға эстетика ... ... ... жүктелдi. Бiрер күннен кейiн
кештетiп Хамзаның үйiнде ... ... ақ ... ... ... жылы
кеуделiк, сыртынан пальто жамылған қалпы ... ... отыр ... Бiздi
қуанышпен қабылдады. Сәлемдесуден кейiнгi әңгiмемiз әдебиет мәселесiн
төңiректеген-дi. Хамза Одақ көлемiндегi тарихи ... ... ... да, ... ... ... ... алдына қойды. «Партком
жолдас, Есенжанов коммунисiңiздiң әзiрге бiтiргенi осы, iстеп жатқаны анау.
Тiлесеңiз оқуға да болады». Парторг басын ... ... «Оп, ... ... шай ... ... ... дедi де, оқи бастады. Софияның буы
бұрқыраған ыстық шайын iше отырып, ... ... ... та ... ... ... Тамағын ұстай бередi. Жұмағали ... ... ... ... «Е, ... ... ... керек едi деп Сәбит
ағамыз айтпақшы, ... ... ... ... ... ... ... претензиям жоқ. Ал сенiң претензияңды сезiп отырмын,— Жұмекең
тебетейiн маңдайға ... ... ... Да,. сәл ... ... ... ... айтқандай, анау ғой. Партком ол анауды ... ... Ал, ... ... ... кiшкене «Тынық Доны»
болғай. Мен осылай үмiттенем. Ал орынбасарым қалай ойлайды екен?» ... ... ... ... ... ... сәттiлiк, зор ... ... ... тарауларымен осылай танысқанбыз. Сол жолы
парторг ... ... ... ... ... ризалық бiлдiрген-дi.
Жүмағали уағдаларын орындады. Партия комитетiнiң назар аударуы Хамзаға да
сенiм берiп, шабыт қанатын ... ... «Ақ ... ... кiтабы жыл сайын дерлiк дүниеге келiп отырды. Тiптi 1958 жылы қазақ
әдебиетiнiң ... ... ... да ... томы орыс ... москвалықтардан жақсы баға алып ... ... ... ... сол кездегi жетекшiсi Жұмағали Саин марқұмның
асығыс ... ... мен үмiтi ... ... ... ... ... атап салыстырма жасау орынсыз да шығар, әйтеуiр «Ақ Жайық» романының
ұшы-қиырсыз қазақ республикасының ... бiр ... ... ... ... ... ... екенi хақ. Бұл туындыда адам
баласының санасындағы революциялық күрделi өзгерiстер кең де ... ... ... ... ... әдебиет зерттеушiлерiнiң
еншiсiне қалдырып, осындай кесек-кесек ... ... ... ... бiрiн-бiрi толықтырып отыратын Жаһанша мен Халел
Досмағамбетовтар. Бұлар осал жау ... Өз ... өз ... ... ... ... ... шыкқан жағымсыз бейнелер. Бiрiне-
бiрi қайшы, мақсат-мұраттарымен бiрiне-бiрi ... ... ... Арон ... ... ұқсамайтын ағайынды Жүнiсовтер, өз
полковнигi Кирилловты далада буып тастап кететiн ... ... ... ... бола тұрса да мақсаты күңгiрт Құныскерей, осындай түз
бөрiсiне жапан түзде жалғыз кездескен сәтте де жүрегi селт ... ... ... ... ... да осал ... Мысалы, Ақметше
бай, мақсат-мұраты бiзге жат бола тұрса да, мәдениеттi, парасатты адам. Бiр-
бiрiне ... екi қажы ше? ... ... адам ... ... ... келген көне қағиданың талқанын шығарды да Хамза қарсы жақтың да
парасатты адамдарын парасат ... ... ... ... ... да ... ... туынды, кесек кейiпкерлер орманымен келдi. Бұдан
кейiнгi салтанаттарына да көмескiленбей көрiнiс бередi. «Ақ ... ... ... ... да ... ... ... Хамза тiптi
сол келер ұрпақтың ... ... ... ... бойы ... ... ... жан досым.
Алла тағала берген ақылымен, теңіздей терең білімімен уақыттың өзінен озған
ғұлама фәниден бақиға аттанарда өсиет айтыпты: “Дауыл ма, ... ба, сең ... ме, өрт пе, дерт пе... ... қысылтаяң, қиын шақ болса да ең алдымен
халықтың қазынасын құтқарыңдар, сол ... ... жан ... ... ... кемел ойлы кемеңгерлер шығады. Сонда ... рух, елде ... де ... болашақ болады”. – ... ... не?” – ... ... – “Ол – кітап”, – деп жауап
беріпті ғұлама. – ... ... ...... ... ... әлгі ... заман ғұламасының өсиеті одан беріректегі Шекспир айтқан: ... ... да ... деген ғажап сөзбен үйлесіп-ақ тұрған жоқ ... адам ... ... ... патшамен тең”, деген Фридрих та осылармен
үндес.
Сол кітап атты құдіретті өмірге әкелетін, адамзат даналығы туғызған
бейнелер ...... ... ... ...... ... бір кіргесін қайтып шыға алмайсың. Табиғи ... ... тәрк ... ... ... ... ... шыңы бар. Ол шың Эльбрустан да
биік. Бір шықсаң жанкештілікпен шыққан биігіңнен ... ... ... ... ... ... құламай, жыламай тұру шарт. Құласаң
өмірден де қымбат өнерің зая. ... ... ... ... бақ ... творчествоның таудай азабы дарыған сондай бейнеткердің бірі ... ... ... ... ... ... жатқан Хамза Есенжанов.
Жұмысты кім істемейді? Бейнетке белшесінен батқандар аз ба? Кітап
жазғандар да жетерлік. Жүз ... ... де ... ... ... о ... жетіп жатыр. Әйтсе де солардың бәрін бірдей елеп жатқан ел бар ма?
Сол ... пе өзі? Ал ... ... жөні бөлек, жолы басқа. Халық оған
сонау 60 жасқа толған кезінен бастап біртуар, бірегей перзентіне, ... ... ... ... ... ... Міне, бүгінде оның туған
жері Орал облысында дүркіреп өткен мерейтой енді ... мен ... ... ... ұлы ... ... кең жайып тұр.
Көркемсөздің көрнекті шебері Хамза Есенжанов бізге ең алдымен “Ақ
Жайық” трилогиясымен, сосын ... ... ... қымбат.
“Ақ Жайық” кей жағдайда “Тынық Донмен” үндес шығарма. Михаил Шолохов Нобель
сыйлығын алған ... ... 14 жыл ... ... ... ондай
мүмкіндік болған жоқ. Сонда да ол “Ақ Жайық” трилогиясын 4 жыл жазды. М.
Шолоховтың ... ... ... ... ... ақаулы
бала туады”, деген мысқылға толы уытты сөзін біле тұра ... Егер ... ... ... ... ... сол ... Әйтсе де ол үшін оны айыптаудың қажеті жоқ. ... ... ... жоқ еді. Оны ... қиын ... – суық Сібірдің сыз
түрмесінде желге ... зая ... 17 ... ... ... ... арлы қылышын қаламымен қайраған”, “қазақтан
тамшы қаны бар, ... ... жаны ... ... Есенжанов роман жанрына біраз
дайындықпен келді.
Сен гүлімсің бақшадағы,
Мен ... ... ... тағы ... ... да у себелеп, –
сынды жастық жалыннан туған жырларын айтпағанда “Әдебиет майданы”
журналында ... ... ... ... ... ... өзге
аудармаларын еске алмағанда М. Шолоховтың ... ... ... ... ... және төртінші томдарын тәржімалауы осы ... ... ... пен “Тынық Донда” біраз үндестік бар деп біз жоғарыда
айттық. Ең алдымен атап, қадап ... бұл ... де кең ... ... әлеуметтік роман эпопея. Бірі ақ ... ... ... ... өз ... өз ... ... Революциялық және таптық
күрестің оқиғаларын шығармаларына өзек ... Бас ... ... ... мен Хакім Жүнісов, Мүкараманың тағдыры мен жан дүние
иірімдері де ... ... тұр. ... ... беташарындағы ескі казак
әні: “Жерімізді жыртқан соқа емес, аттың ... егін ... ... ... тұқым болып себілген; Дон бойының көркі кілең жесір ғана, гүлі
өңкей жетім ... ... ... ... деп төбе шашыңды тік
тұрғызар ащы шындықты ашына жырлайды.
Жиырмасыншы ғасырдың басында Жайық ... ... оны ... ... ... ... ... халықтың халі де Дондағыдай қайғылы ... ... мен ... ұлы ... кең ... ... революция мен
азамат соғысы жазықсыз, жазықты жандардың қанын судай ағызды. Дон ... ... ... да қақ ... Замана дүрбелеңімен екіге бөлінген
бір халық бірін-бірі аяусыз қырды. ... ... ... ... ... мен ... ... алысқан орыстар да бар. Адам мен ... сол ... ... “Ақ ... ... жүр. Жай жүрген
жоқ, оқты күндер мен отты ... ... ... түйіп атысып, шабысып
жүр. Трилогияның үшінші кітабындағы бірінші ... ... ... қамаудың ішінде де жүріп жатты”.
Атыс пен айтыстың бір жағында ағайынды Жүнісовтер – ... ... ... ... және Мәмбет, Нұрым, Бақытжан Қаратаев, Мүкарама,
Быков, Қален Көптілеуов, Шолпан, Белан, ... ... ... топ, ... ... Халел, Жанша Досмұхамбетовтер және төтенше ... ... ... ... Арон ... ақ ... ... аяу
білмес Абылаев, жазалау отрядының бастығы Акутин. Осылардың бәрі ... жүк ... ... ... ... ... сом ... Дондағы” сияқты бір отбасы тағдыры негізгі желі ... ... ... үш ... алты ... елу ... екі ... жуық эпизодта
шашау шыққан шашыраңқылық жоқ. “Төңкеріс үстінде” деп ... ... ... Орал ... ... алуы, “Шыңдалу” есімін иеленген екінші
томда халық санасының оянуы мен күреске ... ... ... атты ... ... өкіметінің орнауы баяндалады. Жай ғана ... мен ... ... ... кең тыныс, кемел оймен суреттеліп,
кестелі тілмен көмкеріледі.
“Ақ Жайықтың” бас кейіпкері – үш кітапта бірдей ... жай ... ... ... ... бейнеленіп, мінсіз мүсінделген Хакім. Трилогия
оқиғасы реальное училищеде ... ... ... қызы ... ... сүйіскен тәтті шақтарын еске алумен басталып, балаң ... ... ... революционер дәрежесіне жеткен жігіттің
сүйіктісі Мүкараманың қан жұтқызған қазасына тап ... ... ... соң ... ... халық алдында жалынды сөз сөйлеуімен
аяқталады.
Қанішер Абылаев басқарған елу офицердің “түнде төсекте бейғам ... жүз ... ... ... ... ... оқиға оқушының сай сүйегін
сырқыратады. Сол қаралы ... ... ... ... Мүкараманы жаны ышқынып
іздеген, сәлден соң оның өлі ... ... сәті ... ең бір
көркемдік биікке көтерілген тұсы. Сөзіміз жалаң болмас үшін бір ғана ... ... тілі ... қалды. Ол аппақ қудай болып ... жас, ... үн ... Ол тек ... шығарып көгендеген қозыдай
қатар салған қанды өліктің ішінен адам іздеді... Ол ... ... ... ... ... ... қалған үлкен үйдің жанында Нұрым жатыр ... ... ... Екеуінің де басы кесілген, Хакім Нұрымның ... ... ... ... отыра кетті. Біраз уақыт өтті... Оның
ойына бір кез үрейлі ... сап ... ... ... Жау ... – дей
берді ол іштей. О, тәңірі! Неге ... ... олжа ... Неге ... жатпады ақ дене! Неге!.. Неге!.. ” – Бұл тілек пе, әлде ашынған ... ... үні ме? Оны ... білмеді. Тек: “Неге! Неге мына жерде
жатпады! Неге жау қолында қор ... ... ... дей ... Ол бір ... ... ... жаққа аударғандай болды. Қасында ... ... бір топ ауыл ... өлік ... ... ... ... мағынасыз көзін
сол жердегі үй астынан шыққан өлікке бұрды. Ол бірте-бірте ... ... Әйел ... Жас ... ... екі адам көтеріп шетке шығарып
салды. Тағы ... Оны да ... ... ... ... Кәрі әйел.
Бір кез... о, тәңірі... бір әйел... бір бала... қыз бала... әйел ... ... ... Қағаздай аппақ жүз... Жаңағы қысқа тілек! Жаңағы тар
тілек қабыл болғаны ма?.. ... ... ... ... басын құшақтай алды.
Өлік Мүкарама еді...”
Трилогияның сюжеттік желісі мен ... ... ... сұлу ... ... бас кейіпкер Хакімнің жандүниесіндегі
күйзелісті тамыршыдай тап басып, тамаша бейнелеген. “... Сүйген ... ... ... ... оқыған жолдастан айырылып, аз күнде өлік жандай қуқыл
тартып кеткен Хакімнің тек өңі емес, іші де ... дене ... ... ... ой ... ... суып ... әлеуметтік топтардың тартысын шебер суреттеген жазушы әр
кейіпкердің жан ... ... ... ... ... ... ... біледі. Бір ғана мысал. Етегін жел ғана желпіген, тәні де,
жаны да таза ауыл қызы ... ... ... ... абыройы ашылғаннан
кейін ашынып, у ішіп өлуі де, жаратылысынан қатыгез Абылаевтың жауыздық іс-
әрекеттері де ... ... сай ... ... ... ... ... серпінді де сенімді әрі кейіпкер
табиғатына сай. Соның мыңнан бір ... ... ... әрі, – деді ... ... алғандай. – Сүйіскені несі, сүйісу
былай тұрсын өзіміздікі бетімізден өбіп көрген жоқ.
Осы сөзді бүгінде көшедегі ... ... ... ... ... ... ... жерде үлкенді-кішілі еркекпен жаласып
жататын бойында иман, бетінде ұят жоқ ... ... ... ... шығар еді. Өткен ғасырдың басындағы қаймағы ... ... әйел ... дәл ... ... хақ.
Енді мына бір шағын да шалымды диалогқа зер салып көрейік:
- Сен де айта білесің-ау, қаншама орыс болып ... де ... ... ... ... ... қыз алыспайтын енді не қалар дейсің?
- Қойшы әрі, соншама ... ... ... ... ... да ... қонымды, уақытқа сыйымды сөздер. Анасы ұлына тұрмысқа
шыққан, күйеуі әйелін ақша үшін ... ... ... ... ... ... ақылға сыймас еді. Хамза ... ... ... бұл ... бір ... ... міндетті мінсіз атқарып тұр.
Шығарманың ажарын ашатын теңеулерді де автор сәтімен таба ... ... ... “Үлкен тас көшенің бойы домбыраның шегіндей дыңғырлап тұр”.
“Қала ауру жандай сұлық жатыр”. ... ... ... ... ... ... тек ... томынан теріп алынған теңеулер. Екінші,
үшінші томды сүзсек, олардың көлемі ғана емес, көркемдігі де арта ...... ... ... Көркем шығармада адам мен табиғатты
тығыз бірлікте суреттеу жазушы шеберлігіне сын. Хамза ... бұл ... ... ... ... ... кітабындағы: “Күн сәске түс.
Ыстыққа арқасын қыздырып, шөп арасынан өрмелеп, ... ... да ... ... ... ... қаға ... тұр”, деп басталатын, оған
жалғас Хакімнің көзімен берілетін ... ... ... ... ... ... ... трилогиясының тақырыптық жалғасы “Көп жыл өткен соң” мен
“Жүнісовтер трагедиясында” азамат соғысынан ... Орал ... ... ... шаруашылығын қалпына келтіру баяндалып, Батыс
Қазақстандағы ұжымдастыру жылдарының көркем шежіресі ... ... ... “Ақ ... ... ... оқиғалар ортасында бейнелеп,
олардың жан дүние иірімдерін оқушының көз алдына алып келеді. Бұл дилогияда
ерекше есте ... ... бірі де, ... де – ... ... ... Аз ... де есте қалатын бедерлі бейнелер де аз
емес. Олар Сталин, Мирзоян, Сәкен, Ғабит.
* * *
Цель ...... не ... и не ... ... не знача,
Быть притчей на устах у всех, –
демеп пе еді Пастернак. Абыройынан азабы көп ... ... ... тағдыр Хамза ағамызды тағы бір қылкөпір сынды ... ... ... ... ... ... басталып еді. Малдәрігерлік
техникумынан кейін ҚазПИ-дің тіл, әдебиет бөлімін бітіріп, ... ... ... ... әлемдік мәдениеттің қайнарынан қанып ... ... жас ... әуелі филармония, кейінірек опера және балет
театрының ... ... ... Оған қоса өзі ... ... ... орыс
әдебиетінен дәріс оқыды. Шығармашылықпен де қызу айналысты. Әке-шешесінен
жеті жасында жетім ... ... ... ... ... ... тағы да ... қарады. Сталин секілді бір адамның қолында ұзақ уақыт
болған ... ... ... қырсық болып шықты. Одан ... ... ... қоп-қою қара бұлт боп үйірілді. Аяқ астынан халық жауы
болып шыға ... ... ... ... ... ... ететін 17 жылын
суық Сібірдің сұмдық түрмесінде ... Жала мен ... ... ... азап пен ... төзе жүріп үміт жібін үзген жоқ. Сол бір аса
қиын кезде қайсар ... ... ... ... ... ... жары София
әпкеміз болатын.
1914 жылы желтоқсанда Қызылжар қаласында өмірге келген София Жақияқызы
Тастемірова қазақ қыздарының арасынан шыққан ең ... ... ... бірі еді. ... ... 1937 жылдың ақпанында тағдыр
қосқан. Арада жыл өте салып 1938 жылдың 19 ... ... ... ... ... ... ... қамалыпты. Княгиня Волконская ерлігін қайталаған
София әпкеміз суық Сібірдің сыз ... ... ... ... жанынан
бір-ақ шығыпты. Мұны ерлік демей не дейміз. Сол ғажап әрекеті, батыл қадам
Хамза Есенжановты азап ... ... аман алып ... Сол ... емес ... ... “Ақ ... жазуға септескен. Осы айтылғандардың “Ақ Жайық”
трилогиясына ғана емес, “Жүнісовтер трагедиясы” атты дилогияға да тікелей
қатысы бар. ... ... та ... ең алдымен осы бес романымен қымбат
екенін ұмытпайық. Оған 1967 жылы ... ... та осы ... ... Сол ... ... ... әрине, ең алдымен ... ... ... деп ... ләзім. Осы тұста Хемингуэйдің
“Зеленые холмы Африки” атты кітабындағы бірер сөз ойға ... тұр. ... ... нужно было только одно: работать. Я уже больше не принимал
всерьез свою ... ... ... одна ... ... мне
удовлетворение, а в промежутках была моя треклятая жизнь, которую ... где и как ... ... ... ... “шығармашылық шабытқа
қомағай” Хамза Есенжановтың 17 жылдық үзілістен соң ... ... ... ... мен ... ... жоғарыда айтылған Хемингуэй
сөздерімен ғана дәл ... ... ... осы ... да ... ... Хамза ағамызға аса бағалы көмек
көрсетті. Есенжановтың атын шығарған трилогия мен ... ... ... үлес ... ... – құдайдан, бап – жұбайдан. ... ... ... ... ... жұмыс істеуі үшін бар жағдайын жасап ... ... ... ... құнарлы қаламынан әйгілі бес романға
қоса, “Сәудібек ... атты ... ... ... әңгімелер мен
очерктер, көсемсөз бен ... ... ... пен өнер
мәселелері жайлы мақалалар, жолжазбалар туды. Қаламгердің көңіл-күйін қас-
қабағынан таныған сергек ... ... ... соның бәрі мүмкін бе
өзі? Адамның ең басты бақыты отбасы ... емес пе? ... ... ... ... ... анық қой. София секілді асыл жар тапқан
Хамза ағамыз бұл тұста да бақытты қаламгер. Темір ... ... ... ... ... ... тұрмақ, аяқ-қолы балғадай ... ... табу да оңай ... Бұл ... ... ... көп,
қартайса да, бойынан әл тайса да еңбек ... ... ... демі
біткенше қаламы қолынан түспейтін қаламгердің қосағы болу – ... ... ... мен ... қажет ететін қиямет-қайым ғой. ... ... ... ... ... ... ... София әпкеміз сынды
қаламгер бағасын білетін, қалам құдіретін танитын қасиетті жандардың жан
дүниесін жарқыратып ... бұ да бір ... іс ... ... ... жазу ... мен ... Есенжановпен, дұрысы сұңғыла
суреткер творчествосымен үшінші мәрте ұшырасып тұрмын. Алғашқы ... ... ... жылдарының орта тұсында болып еді. “Жазушы”
баспасында жұмыс ... ... ... ... ... Хамза ағамның “Көп жыл өткен соң” атты романына редактор
болдым. Сонда анық ... ... ... ... ... ... ... сөйлем, жалқы сөзге дейін қатты мән береді екен. Сырт ... ғой. Оның ... мен ... ... ... келген, еңбек жолын
баспаның редакторы болып бастаған қырағы көз ... бе? ... ... ... ... ... әдетіммен оғаштау
деген сөйлемдерді өзімше жөндеп, оқшау тұрған жеке сөздерді қалам ұшымен
қағып ... ... ... ... ... парызы” атты қырық баспа
табақ қалың қолжазбасына редактор болғанымда сөз зергері Ғабит Мүсірепов те
үндемей ... еді, ... ағам ... ... Өзі тым шамшыл. Өз еңбегіне
келгенде қулық бие сияқты тым қызғаншақ екен. Менімен бір бөлмеде ... ... ... ... оқып ... бір ... ... “Менің қолжазбамды өзіңнен өзгеге берме”, деп ескерту ... ... ... ... асау аттай атылып, жалындап тұрған жас ... ... ... ... ... ... ... бола ма? Артық, ауыс
жерін көрмейтін редактор кімге керек? Маған бәрібір. Саяси қатесі болмаса
болды. Оқымай-ақ қол ... ... ... ... – дедім. “Жо-жоқ, о
не дегенің? Оқы! Жазу ағыныммен отырғанда қайталаулар, ірлі-ұсақты қателер
болады ғой. Көлденең көз ... ... оқып ... соң ... ... деді де ... ... Кейін бірге оқып отырып қарадық. Ара-
тұра менікі, көбіне ол кісінікі дұрыс болып шықты. Не ... де ... ... аяғы ... болады деген рас екен. Кейін ... ... та ... түзу болды.
“Қазақ әдебиеті” газетінде істеп жүрген кезім еді. Хамза ағам қайтыс
болып кеткен. София әпкеммен ұзақ ... ... өзен – ... ... ... Жазушының творчестволық лабораториясынан сыр
шерткен көлемі ... ... ... осы газетте жарияланды, кейін біраз
өзгеріспен кезекті сын кітабыма кірді. Енді, міне, бүгін ... ... ... ... ... ... ... жазу оңай болған жоқ.
Көркемсөздің көрнекті шеберінің “Жазушы” ... ... ... жарыққа шығарған алты томдық шығармалар жинағын, оған кірмеген
пьесалары мен өзге де ... және де екі ... ... ... ... аға ... естеліктер жинағын тегіс оқып шықтым. Сонда көзім жетіп,
көңілге түйгенім – Хамза Есенжановты бүгінгі биігіне алып шыққан қуатты ... бар ... Оның бірі – Алла ... ... ... ... ... жасаған табанды, табысты еңбек. Менің көз алдымнан жазуға ... ... ... ар ... ... умаждалған газеттің шеті мен қолға
түскен қағаз қиындыларына болашақ романдардың жеке эпизодтарын ... ... ... ... ... елге ... соң ... әпкеміз
екеуі сол сиырдың бүйрегіндей бөлек-бөлек қағаздардың ... ... ... ... суық ... ... пима, үстіне тон киіп
отырып жазу жазған; ... ... ... де ... ... ... ... Хамза Есенжановтың бейнесі өтіп жатты.
Жалғыз Хамза Есенжанов па осы көрініс, осыншалық жанкешті еңбек ... ... ... пен ... ... де тән еді ғой. Өнердегі
бақытын өмірінен артық көрген қайран асыл ағаларым-ай, сендер де ... ... ... үлкен қару жоқ. Жазушы қаламын қайрайтын оның жан жары емес
пе? Қаламның шексіз күші жайлы айтқанда ... ... ... ... ... ... ... деген сөзі ойға оралады. Ұлы
француздың осындай ойын еске ала ... мен ... ... жазушы қаламының
жойымпаздық қана емес, жасампаздық та күші бар деп. Наполеонмен иықтасып
ұлы ойшыл Ф.М. ... тұр көз ... ... ... ... ол. Менің Олжас досым: “Біз ... ... ... ... ... Философ жазушы мен философ ақынның ойларын қуаттай
отырып, мен ... ... ... ... ... деп. Жеке тұлғаны ғана
емес, тұтас мемлекеттерді де түтістіретін де, ... де сөз. ... ... сөз, сөзді билейтін – қалам!
Жүректің оты жеткенше, бұл дүниеден ... ... ... ... Есенжанов бақытты жазушы. Бақытты болатыны өзі өлсе де сөзі ... ... ... ... ... әлемінде өлім болмайды, өлгендер де
құдды тірілер секілді біздің іс-әрекетіміз бен ... ... ... ... алға ... ... ... қайда екені әлі күнге дейін белгісіз. Ал ... ... ... ... ... мен ... ... оның
қасиетті қара шаңырағының отын сөндірмей отырған, артында қалған әдеби
мұрасының мұртын ... ... ... ... жүрген Әлихандай ұлы мен
Дина сынды келіні бар. Хамза Есенжанов бұл жағынан да бақытты жазушы.
Әдебиет әлемін ... ... ... бұлтты, бірде бұлыңғыр зеңгір аспан
деп ... ... ... қанатты құсқа балар ек. Қанаттылардың ... ... ... да құсы, оның да ірісі мен ұсағы, әлсізі мен ... Әр құс ... ... ... ... биікке дейін ұшады, әлсіздері
шоқыға, мықтылары шыңға барып қонақтайды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Хамза Ихсанұлы Есенжановтың өмірі мен шығармашылығы25 бет
Абылай және Қазақ тарихы5 бет
Мұса Жәлел8 бет
Мәжит Айтбаевтың шығармашылық ғұмырнамасы56 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
Шу өңірінің тарихын білеміз бе?5 бет
Қазіргі қазақ, өзбек және түрік тілдеріне ортақ араб сөздерінің қолданылу ерекшеліктерін анықтау, оған тілдік тұрғыдан жан-жақты сипаттама беріп, салыстыру арқылы аталған түркі тілдерінің даму, қалыптасу тарихындағы алатын орнын көрсету133 бет
Қазақстан Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы қатынастар4 бет
І. Есенберлин романдарының халықтық сипаты50 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь