Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері

Жоспар:

Кіріспе:

I тарау. Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері.
1.1. Когнитивтік лингвистиканың лингвомәдениеттану және этнолингвистика ғылымдарымен сабақтастығы.
1.2. Тіл мен мәдениет сабақтастығы.
1.3. Концепт . концептуалды жүйенің бір бөлігі.

II тарау.
2.1. «Өмір, өлім» макрокоцептісі.
«Бақыт»
«Қуаныш»
«Татулық»
«Жастық»
«Махаббат»
«Бата»
«Өлім»
2.2. «Туған жер» макроконцептісі.
«Тау»
«Өзен, көл»
2.3. «Мұң» макроконцептісі.
«Жалғыздық»
«Уайым»
«Аңсау»
2.4. «Батыр» макроконцептісі.
«Тұлпар»
«Батырдың киімі»
2.5. «Ару» макроконцептісі.
«Арудың киімі»
«Сұлу жар»
1. Лингвомәдениеттанудың тарихи-танымдық негіздері.
1.1. Этнолингвистика мен лингвомәдениеттану ғылымдарының сабақтастығы - “тіл мен мәдениет” сабақтастығының көрінісі.
Ғылыми ой-тұжырымдардың негізінде халық тілінің еншісі мәдениетпен толығатынын, ұлт мәдениеті сол этностың тілінде сақталып, болашаққа аманатталатыны сияқты астарлы ой-пікірлер туындау төркіні тереңде жатыр. Айтылған ой жайында В.фон Гумбольдттің: “Тіл –халық рухы, халық рухы тіл арқылы көрініс табады» деген тұжырымы – жаңа ғылыми жолдың концепциясының алғашқы нышаны немесе қағидасы. Сондай-ақ оның мәдениет тілдің ішкі құрылымдық бөлшегі деп қарастыруы да тіл табиғатын таныта түсумен қатар, жарыққа шығып келе жатқан ғылыми жаңалықтардың шығу тегіне арқау болғаны сөзсіз. Атап айтқанда, ғалым пікірінше: біріншіден, мәдениеттің екі түрі – материалдық және рухани мәдениеттер ізі халық тілінде сақталады. Екіншіден, мәдеиет – ұлт мен табиғатты жалғастырушы күш, төртіншіден, мәдениет пен халықтық рух – тілдің ішкі формасына тән”, - деп көрсетеді. /1.32/. Ал, мәдениеттің көне, жанасын, мәдениеттің арғы-бергі тарихын сөйлетуші де, жеткізуші де тек ана тілдің құдіреті екені әр халықтың өзіндік тұрмыс-тіршілігі тілі арқылы өрнектелуінен, мәдениеті тіл арқылы басқа елге танылуынан тіл мен мәдениет арасында ажырағысыз байланыстың торабы бар екенінен көрінеді. Мұның нақты ғылыми тұжырымын американдық ғалым Э.Сепир: “Тілдің бір тұғыры бар. Ол мәдениеттен тыс өмір сүрмейді. Ол дәстүр болып жалғасқан біздің тыныс тіршілігіміз мүлде қабысып кеткен салт-дәстүр мен наным-сенімдерден арыла алмайды. Тілдегі лексика өзі қызмет етіп отырған мәдениетті өз қалпында көрсетеді. Ол тұрғыдан алғанда тілдің тарихы мен мәдениет тарихы жапсарлас дамиды деуге болады” /2.186/ деп анықтай келе, әр халықтың танымдық ерекшелігі тек тілінің табиғатынан танылатынын көрсетіп, дәлелдейді. Соның негізіндегі адамзаттың дүниені тану мен ойлау арасындағы тәсілінің тіл құрылысының байланыстылығын этнолингвистикалық болжам ретінде баяндаудан туған “Сепир – Уорф
        
        Жоспар:
Кіріспе:
I тарау. Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері.
1.1. Когнитивтік ... ... және ... ... Тіл мен ... ... ... – концептуалды жүйенің бір бөлігі.
II тарау.
2.1. «Өмір, өлім» макрокоцептісі.
«Бақыт»
«Қуаныш»
«Татулық»
«Жастық»
«Махаббат»
«Бата»
«Өлім»
2.2. «Туған жер» макроконцептісі.
«Тау»
«Өзен, көл»
2.3. ... ... ... ... ... ... ... киімі»
«Сұлу жар»
1. Лингвомәдениеттанудың тарихи-танымдық негіздері.
1.1. Этнолингвистика мен лингвомәдениеттану ғылымдарының сабақтастығы
- “тіл мен ... ... ... ... негізінде халық тілінің еншісі мәдениетпен
толығатынын, ұлт мәдениеті сол этностың ... ... ... ... астарлы ой-пікірлер туындау төркіні тереңде ... ой ... ... Гумбольдттің: “Тіл –халық рухы, халық рухы ... ... ... ... ... – жаңа ... жолдың концепциясының
алғашқы нышаны немесе қағидасы. Сондай-ақ оның мәдениет ... ... ... деп ... да тіл ... ... түсумен қатар,
жарыққа шығып келе жатқан ғылыми жаңалықтардың шығу ... ... ... Атап ... ғалым пікірінше: біріншіден, мәдениеттің екі түрі ... және ... ... ізі ... ... ... ... – ұлт мен табиғатты жалғастырушы күш, ... пен ... рух – ... ішкі ... тән”, - деп көрсетеді.
/1.32/. Ал, мәдениеттің көне, жанасын, ... ... ... де, жеткізуші де тек ана ... ... ... әр халықтың
өзіндік тұрмыс-тіршілігі тілі арқылы өрнектелуінен, мәдениеті тіл ... елге ... тіл мен ... ... ... ... бар екенінен көрінеді. Мұның нақты ғылыми тұжырымын американдық
ғалым Э.Сепир: “Тілдің бір тұғыры бар. Ол ... тыс өмір ... ... ... ... ... тыныс тіршілігіміз мүлде қабысып кеткен салт-
дәстүр мен наным-сенімдерден арыла алмайды. Тілдегі лексика өзі қызмет етіп
отырған мәдениетті өз ... ... Ол ... алғанда тілдің
тарихы мен мәдениет тарихы жапсарлас дамиды деуге болады” /2.186/ ... ... әр ... ... ... тек ... ... көрсетіп, дәлелдейді. Соның негізіндегі адамзаттың дүниені тану
мен ойлау ... ... тіл ... ... ... ... ... туған “Сепир – Уорф болжамы”
халықтық тіл мен ұлттық дүниетанымды танудың ... ... ...... жаңа сатыға аяқ басқандығының дәлелі.
Тіл – тек мәдениетті танушы құрал ғана емес, тілдің бойында ... ... ... ... ... ... рухтың ізін айқындап
тұратын ұлы күш ... Тіл ... ұлы күші ... ... әлеуметтік өмірінде сақталған. Өйткені адам баласының ой-
санасы, сол ... ... ... ... сай ... өз ... сай өмір салтын қалыптастыруы тұтастай бір
мәдениеттің дүниеге келуінің үлкен себепшісінің ... ... ... ... ... ... қатысты болжаулармен дәлелдеген В.фон
Гумбольдт концепциясында: “Тілдің табиғаты мен тегі тіл мен ... ... ... ... ... ... бағаланды. Осы пікірді
ғылыми жолға сүрлеп ... ... мен ... Олар ... ... ... этнотанымдық мәні, тілдің ішкі мазмұны
адамның мінез-құлқымен байланысты деп түсіндіріп ... ... ... ... ... ... ... рухы алдымен тілде”
/3.92.117/ деп түйіндеген. Осы ғылыми тұжырымдардың бастамасымен бұл үрдіс
ғылымда өз жалғастығын ... ... ... пікірлерден көреміз.
Ғалым А.Вежбидская бұл туралы: “Каждый язык национально спецефичен. ... в ... ... не только особенности природных условий и
культуры, но и ... ... ... его ... - ... /4.19/. ... ... ілімінің тіл аясында мәдени
факторларсыз анықталуы оның жете танылуын қамтамасыз ете алмайды.
Тілдің ерекшелігін ... ... ... ... ... өз
еңбектерінде күрделі интеллектуалдық әрекеттердің ... ... ... ... ... ... Ол – ... рухты жаңғыртатын
факторлар, салт-дәстүрлер олардың дамуы мен халық мәдениетіндегі ... ... ... деп ... бағытын көрсетті. Расында да,
ұлттық рухтың нағыз келбетін ...... деп ... бар ... ... азық болған, тұрақты ұрпақ жалғастығына
себепкер құбылыс салт-дәстүрлердің ... ... ... ... Осы құбылысты дер кезінде мойындап, ғылыми тұрғыдан жаңа бағытқа
жол салушы – ... ... ... Ол тіл халық мәдениетімен
біте қайнасқан ұғым деген түсінікті ... ... ...... ... ... тіл ұлттық ерекшелікті көрсетеді” деп анықтайды.
Мәдениет – тілдің таңбалану қасиеті арқылы танылатынын, оған ... ... ... ... ... Жан-жақты сөз ете келе: “Халық рухы”
алдымен тілде, содан кейін барып ... ... ән ... ... ... /5.117/ деп ... ... біз сөз еткен
ғалымдардың зерттеулері ұлттық тіл мен ... ... ... о ... ... ... ішкі ... саятын қасиеттерін
танытудан туған. Оның (ішкі форманың) тілдегі көрінісін өзек ... ... ... мен ... тіл ... жаңа ... ... пәнінің болжамы іспеттес. Асылында, адамзат қоғамының
дамуында - ... ... ... ... жетілуі, тіл, мәдениет,
тарихтың тоғысуы маңызды фактор. Ал, әр халықтың этномәдени тұрмысын ... ... ... мәдениеттің ауқымында, дүниетанымын қоғамдық
ғылымдардың ... сөз ету ... тіл ... ... ... өрісін
тереңге жайған этнолингвистика саласында сәтті бағытта іске асуда. Осымен
тығыз байланысты ұлттық мәдениет пен ұлттық тілдің ... ... ... ... айқын деректің белгілі бір этносқа тән екендігін танытуда
бізге кешеуілдеп жеткен жаңа бағыттың бірі – ... ... ... XV ... бас ... ... ... қалыптасқан жоғарыда атлған
ғалымдардың (Ф.Соссюр, В.Гумбольдт, А.Потебня, В.Штейнталь тағы ... ... одан әрі ... Ресейдегі фразеологиялық
мектептің өкілдері В.Воробьев, ... ... ... ... ... дербес
ғылыми пән дәрежесіне көтерілуіне, қалыптасуына зор ықпал еткенін ерекше
атап өткен жөн.
Тіл мен мәдениет ... ... ... Е.М.Верещагин мен
В.Т.Костомаровтың зерттеу еңбектерінде жаңаша қырынан танылады. Олардың:
“Тіл – тек сөйлесу, қарым-қатынас ... ... ол Адам ... ... рухани мәдениетінің сол ұрпаққа тән тума ... ... ... осы ... ... ... ... құрал. Мұны тілдің
кумулятивтік қасиеті деп ... ... тағы бір ... ... -
әлеуметтік өмірде адамдарды жеке тұлға ретінде, ұлт ... ... /6.10/ ... ... ... лингвомәдениеттану пәнінің
қоғамдағы әлеуметтік орнын нақтылай түскендей.
Мәдениет – ... ... ... оның ... ... көтерілуіне
әлеуметтік ортаның ықпалы зор. Өйткені бір ... ... ... оның ... ... арқылы баяндалады. Ал тілдік деректер деп
отырғанымыз – мәденитті сипаттаушы сөз ... мен ... ... ... туралы мәдениеттің тілге қатысты ерекшелігін зерттеген ... ... ... ... ... ... ... сферу социального общения, есть язык. Это
означает, что она ... ... ... знаков, употребляемых и
соответствии с ... ... ... ... ... Знаками же
мы называем любое материальное выражение (слова, рисунки, вещи и.т.д.),
которое имеет ... и, ... ... ... ... ... передачи
смысла. Следовательно, культура имеет, во-первых, коммуникационную и, во-
вторых, символическую природу. ” ... ... ... ... ұлттық менталитет құндылықтарының түп
негізі тіл ... ... ... ... ... ... танытады. Осы тұрғыда әр халық тілінде өзі жасаған және ... ... ... ізі бар ... ... Бұл – тіл мен мәдениеттің
тоғысу жолын көздеген лингвомәдениеттану пәнінің негізі ... ... ... не? Ол жеке ... сала ... ... ... латынның Lingua- ... ... Logos – ілім ... терминдердің жинақталуынан туындап,
лингвистика мен ... ... ... пайда болып, халық
мәдениетінің тілдегі әсерін, ... ... ... ... сала. Осы орайда В.Н.Телия: “Лингвомәдениеттану – тілдің
корреспонденциясы мен ... ... ... ... ... және ... этнолингвистиканың бір бөлшегі”, /8.217/ деп
сипаттаса, лингвомәдениеттану ғылымының теориялық және ... ... ... ... оны “менталингвистика” ғылымы ретінде танытуға
ғылыми бағыт бұрып, бұл саланың тіл мен ... ... ... ... ... әрі ... ғылыми анықтама береді:
“Лингвокультурология – комплексная ... ... ... ... ... и ... ... и языка в ... и ... этот ... как ... ... ... в
единстве их языкового и внеязыкового (культурного) содержания при помощи
системных методов с ... на ... ... и ... ... норм и ... ценностей)” /9.37/.
Ғалым В.А.Маслова бұл пәнді халық мәдениетін танытушы ... ... ... ... ... – это ... возникшая на
стыке лингвистики и культурологи и исследующая проявления культуры народа,
которые отразились и ... в ... ... ... ... ... Телияның бұл ғылыми тұжырымдарына
арқау болған мәдениет пен тіл арасындағы байланыстың сыры ... ... мен ... ... ... ... танытқан “этнос дүниетанымындағы ерекшеліктің ізі халық ... ... ... ... жатқандығы сезіледі. Бұл ... ... ... ... мен ... ... Көп ... этнолингвистика мен лингвомәдениеттану
пәндерінің ортақтық, ... ... ... бірізді сөз етілгенімен,
В.Воробьев атап көрсеткендей, этнолингистика ғылымының өзіндік ерекшелігін
былайша түсіндіруге ... ... ... ... ... ... тарихтың шығу тегі мен таралуын зерттейді. Бүгінгі
ғылымда этнолингвистиканың зерттеу мақсаты – ... ... мен ... этномәдени, этнопсихологиялық факторының әсерін ерекше
қарастыру, ... ... ... ... ғылымында лингвомәдениеттану-лингвистика мен мәдениеттанудың
түйіскен ... ... ... әрі ... мен елтануды да
ортақтастыратын жаңа ғылым. Сонымен, лингвомәдениеттану – ұлттық сипаты бар
деп ... ... ... этикалық, эстетикалық, саяси,
адамгершілік, ... ... ... мен ... ... арқылы жеткізуді зерттейтін тіл білімінің бағыты. Осы тұрғыдан
лингвомәдениеттанудың ең негізгі ...... ... ... тіл ... мен ... ... этика-эстетикалық
категориялары арқылы рухани мәдениетін танытып, олардың қызметі мен орнын
анықтау деп түйіндеуге болады. ... ... ... қатысты
негізделген ойымызды маман-ғалым ... мына ... ... ... ... России, русской литературы ... – одна из ... ... ... она ... и ... от всяческих наслоении духоный источник силы русского
народа, может дать разгадку многих устоичивых языковых выражении, ... ... ... “подтекст”, которых иначе останется не вполне
ясным, осознанным” /9.9/. Осы ... ... ... ... ... ... ... және рухани құндылықтардың тілдегі
көрінісі әдебиет, фольклорда тағы басқа да берілуі арқылы кеңи ... Олай ... ... қазақ тіл білімінде лингвомәдениеттану
ғылымы пән ... жаңа ... ... ... ... мәдениет пен
болмыстық ерекшеліктерді таныту,
лингвомәдениеттану пәніне қатысты Ш.Уәлиханов, Ә.Марғұлан, ... ... ... ғалым-тілшілер І.Кеңесбаев, Ә.Қайдар,
Р.Сыздық, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов, ... ... ... ... ... тағы ... ... еңбектерінде
тіл фактілеріндегі сипаты ретінде танытылады. Мысалы, Қазақ ... ... ... ... ... көне ... танылатын әбдесте, барымта, адырна, дулыға тағы ... ... ... сыры ... ... ... “Этнокультурная лексика казахского
языка” еңбегінде М.Әуезовтың “Абай жолы” эпопеясындағы этнографизмдерді
тілдік әрі ... ... ... ... ... ... ... деректері арқылы танытуда қосқан зор үлес деп білеміз. Көне сөздердің
табиғатын танытқан ... ... ... ... ... тағы басқа еңбектерінде бүгінде жұртшылыққа таныс емес, бірақ ана
тіліміздің қазынасында сақталған бірқатар сөздер мен сөз ... ... ... ... бес жетім тағы басқа) тарихи-тілдік
мағынасын ашып, “қазақтың ауыз ... мен ... ... өмір ... ... ... жырларды ескі тұрмыс-салтқа байланысты бұл күнде ұмыт
бола ... ... ... ... я ... мағынасы өзгерген сөздер
мен сөз тіркестерінің ... ... ... деп ... /11.5/
Тұрақты сөз орамдарының мәдени -ұлттық мазмұнын халық тілінің байырғы
лексикасының сан алуан сырына байланысты ... ... ... ... ... ... ... маман-ғалым Н.Уәлиевтің еңбегінен табамыз.
Автор: “Халық ... ... ... наным-сенімін, түйсік-түсінігін, ой-
қиялын, тыныс-тіршілігін аз сөздің аясына ... әрі ... әрі ... ерекше өрнектей білген. Түп төркіні беймәлім ... сәті ... ... ... көп ... баян ... халықтың өткендегі ой-
қиялы, тыныс-тіршілігі, дүниетанымы туралы сыр шертіп тұрады” /12.12/ ... ... ... он екі, тоғыз санымен тіркесті атаулардың (жеті көк,
жеті ғалам, жеті ғашық, он екі ... ... ... ... ... ... (он екі сәт, ... тәулік, екінді, марқа туған тағы
басқа) мәнін қазақ халқының ... ... ... біте ... ... ... екендігін ғылыми тұрғыдан дәлелдеген. Осы
аталған авторлар еңбектерінде сөз ... ... тіл ... ... пәнінің зерттеу аясына жатқызуға болады.
Бүгінде мәдениеттану ұлттық тілді танудың негізі екені соңғы ... ... ... ... ... ... тағы ... сөз болуы, назар ... ... пән ... ... ... ... ... тіл мен ұлт мәдениетінің тоғысуындағы өзара
байланысты ... ... ... ... фразеологизмдердің бойынан
тіл аспектісінде қарастырған. Ол өз еңбегінде ... ... ... ... ...... ... факторлар мен тілдегі ұлттық мәдени ... тіл ... ... бағытында зерделеп, тілдің дәл
қазіргі қолданыс қызметін көрсететін ұлттық ерекшелігін ешбір ... сай ... ... Бұл ... тіл-ұлт мәдениет дейтін үштік
(триада) лингвомәдениеттану пәнінің зерттеу нысаны болмақ” /13.147/
Лингвомәдениеттанудың өркениетте, қоғамдық ... ... ... ... сөз ету пәнінің зерттеу объектісін нақтылай түседі. Осы
жайт ... ... көне тіл ... лексикамызда сөзжасам
саласының қызметін арттыруда халқымыздың мәдени өмірімен байланысты екенін
тілші ... мына ... ... ... деректерді
лингвомәдени аспектіде зерттеу – ең әуелі тілдер арасындағы жалпыадами
гуманитарлық, мәдени, ... ... ... ... табылады.
Табиғаттағы, әлемдегі құбылыстар, қоғамдағы сана мен салт, бәрі де ... ... ... атау мен оның жасалу сипаты лингвомәдени аспектіде
қарастырады” /14.41/.
А.Сейсенова этикет формаларына лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... мен ұлттық менталитеттің бірлік
қызметіне ерекше тоқтай келіп, “лингвомәдениеттану – мәдениеттің тілдік
жүйеге қалай әсер ... яғни ... мен Адам ... ... ... ... деп түйіндейді /15.19/.
Қазақ тіл біліміндегі лингвомәдениеттану пәні басқа халықтардың өмірінен де
мәдени ақпарат ... Бір ... ... ... туыстығын немесе дәстүр
ұқсастығын салыстыруды да мақсат етеді. Осы орайда лингвомәдениеттану пәні
аударма мәселесімен ... да ... тыс ... ... мәселелерін сөз еткен. А.Алдашева бұ пәннің
зерттеу көздерін ғылыми ... ... әрі ... ғылымымен
ортақтығын: “лингвомәдениеттанудың ауқымы соңғыларға қарағанда өте кең, ол
әрбір ... ... ... бір ... төл ... халық тілімен
бірге жасасып келе ... өз ... ... ... емес, өз
меншігіндегі сөз, сөз тіркесі, афоризм, мақал-мәтел екендігін дәлелдейтін
белгі қайсы; ... ... бар деп ... сөз ... де ... әлеуметтік, этникалық, саяси-адамгершілік, тұрмыстық нормалары мен
қағидаттарынан қандай мәлімет жеткізе ... ... ... ... - деп ... ... ... лингвомәдениеттану мен ... ... ... ... мен ... өзектес, тамырлас екені дау
туғызбайды. Осы екеуінің қатынасын жалпы мен жалқының, бүтін мен бөлшектің
байланысы іспетті деп қарауға болады. ... ... ... ...... ... тұтастай танытатын “тіл әлемі”. Осы
қағиданың құрамдас бөлшектерінің қатыстылығы мен ... ... ... ... ... ... деп аталатын
“тіл әлемінің” тұтас шеңберін жеке-жеке ... ... ... ... ... бір ... көрсеткенімен, тұтас белгісін айқындай
алмайды. ... ... ... мен ... ... ... (Б.Уорф), “Халықтың тілінде салт-дәстүрі көрініс табады”
(Ф.де Соссюр), “Этностың дүниені тіл арқылы тануы оның ... ... тағы ... ... ... ... “Этнолингвистиканың болмысы ретінде антропологияны қолдану”
(АҚШ ... ... тек ... ... ... ... ... (Е.Жанпейісов), “этнолингвистика пәнаралық
ғылым” (М.Копыленко) тағы басқа көзқарастар ... ... ... оның ... ... туындайтын сан түрлі қырларын
айқындап, тұтастыра келіп, түптеп келгенде, бір ... ... ... тіл ... ... этнолингвистикамен сабақтас этнос
болмысының сан түрлі қырын зерттейтін ғылымдарды академик Ә.Қайдар екіге
бөледі:
1) этнос тіліне жалпы қатысы бар ... ... ... ... ... ... этнология, өлкетану, фольклористика, мифология,
астрономия, педагогика, дидактика тағы басқа) ғылымдар.
2) этнос тілінің тілдік табиғатын айқындауға тікелей ... ... ... ... ... ... ... лексикография, социолингвистика, ... тағы ... /17.12/. ... бұл екі топтағы ғылым
салаларын этнолингвистикамен байланыстыратын, этнос болмысын танытатын
тілдік ... ... ... ... ... сабақтастықтың бірі –
этностың мәдениетін таныту мүддесін көздеген ... ... ... тіл ... мәдениетті тану лингвомәдениеттану пәнінен
бұрын этнолингистика ... сөз ... ... түсіндірме
сөздікте: “Этнолингвистика (гректің “этнос” –тайпа, халық, ... ... ... ... ... және этнопсихологиялық
факторлармен байланыстыра қарастыратын тіл білімінің бағыты” деп анықталған
/18.275/.
Осы ғылымның жеке бағыт ретінде қалыптасуы XIX ... ... ... тіл ... ... ... ... тайпаларын
зерттеумен байланысты өріс алып, жаңа дәстүрдің ... ... ... ... ... ... Ф.Боас, Э.Сепир,
Б.Л.Уорф, Хайер тағы басқа еңбектерінен бастау алады. Бұл бұлақтың бастауы
орыс тіл ... ... ... ... ... ... жалғасып, XIX ғасырдың 80-жылдарында ... тіл мен ... ... ... жаңа ... ... ... В.Н.Топоров сияқты ... ... ... ... ... биік ... көтеріп
жіберді. Ресейлік ғалымдар (соңғы аталған) өз зерттеулерінде нақты ... ... сол ... ... тарихы, этнографиясымен ... ... Осы ... ... ... ... – это ... макролингвистики6 изучающий отношения между
языком и народом и взаимодействия лингвистических и этнических факторов ... и ... ... деп түсіндіреді /19.539/. Сөздіктегі
бұл анықтама тіл мен ... ... ... ... ... ал оның
басқа ғылым салаларының деректері арқылы зерттеу нысанының айқындалу
жағдайы шет ... аяда ... ... ең ... ... Б.Уорфтың
идеясымен туындап, осы идеяның жалғасы ... ... ... ... аты ... ... ... сай тілдік этнодеректер
халық мәдениеті мен жеке индивид тұрғысында қарастырылған. Айтылған ой
хақында ... ... ... этнолингвистики” еңбегінде жан-жақты
тоқталады. Осы жайтты Э.Сепир өз зерттеулерінде “халық ... ... ... ... тағы ... ... ... болмысымен тығыз
байланысты, олар тілдің символдық қызметі ретінде көрініс ...... ... атап ... ресейлік ғалымдар (Н.И.Толстой, В.Н.Топоров,
В.В.Ивановтың) тұжырымдарында этнолингвистика – көне ... ... ... ... ... этнодеректерді көбінде байырғы халық тілі ... ... ... ... ... ... Мәселен,
этнолингвистиканың зерттеу нысаны этнографизмдерді ...... ... слова, которые обозначают предметы ... быта и ... ... для ... ... и неизвестные
литературному языку” деп тұжырымдайды /21.118/. ... ... ... анна тілімізде сирек қолданыстағы, кейбір ... ... мына бір ... ... ... ... бірі – боқша. Боқша – қолдан тігілген қалта, сумка (ҚТТС,
2-т, 341). Бұл атау ... ... ... ... ... ... ... өңірінде (Абай, Ақсуат, Көкпекті)
сумка, портфель мағынасында, ... ... ... Шу) жерлерінде
қыздардың қуыршақ салып қоятын ыдысы мағынасында жұмсалған екен ... көне атау ... ... ... – Баян ... жырынан былайша
кездестіреміз:
Сол екі байдың ауылы көшкен екен,
Бір перзент көкейін кескен
екен.
Қатынымыз қыз тапса ... ... бір ... ... екен.
Ғалымдардың бір қатары этнолингвистика ұлт тілінің жалпы сипатына
танылады деп ... ... ... “Этнолингвистика – халықтың
рухани байлығының, менталитетінің, шығармашылығының бір-бірімен ... ... ... ... тіл білімінің бір саласы.
Ол халықтың ... ... ... ... ... бірі ... табылады” деп тұжырымдайды /23.181-190/.
Н.И.Толстой пікірімен ... ... ... ... ... ... ... қандай тәсіл арқылы
берілгеніне қарамастан, мәдениеттің, ... ... ... ... лингвистикалық әдістер көмегімен ... ... ... ... ... ... оның тек тілдік заңдылықтарына
ғана сүйеніп емес, сонымен қатар халықтың дүниетанымына, салт-дәстүріне,
ұллтық ... да ... ... ... ... ... ... заңдылығы деуге болады. Профессор
Қ.Жұбановтың “Тіл арқылы халықтың тағылымдық мұраты этностың әр ... ... ... әрі ... мұра ... ... және тіл ... табыстыратын жаңа саланың дүниеге келетініне сол кездердің
өзінде-ақ ... ... ... ... ... Абайдың еншісіне тиген әдебиет қазынасы екі түлік
болатын. Бірі – ... ... ... ... ... сүйегіне сіңген ананың
“әлди-әлди, ақ бөпем”, атаның “сал, сал, білек, сал білек”, қойшының ... ... ... ... ... ... көркемдік сезімін
шарбыдай шырмаған халық әдебиеті”.
“Орыста қой сөзінің баламасы жоқ. ... овца ... ... ... ... Орысша корова – сауын сиыр; ... скот – ... ... ... бірде – жуан, бірде – қалың; лошадь – ... ... ... айғыр емес. Ал бізідің ісек, тұсақ, құнан, құнажын, дөнен, дөнежін
деген сөздеріміз басқаларда жоқ. ... ... ... ... деген
түстердің бәрін көк дейді.
Халықтардың тұрмыс қалпы түрлі-түрлі болған соң, олардың әр затқа
қоятын аттары да ... Тіл ұзақ ... ... ... ... ... ... байланысты” /25. 290, 92-93/. Артынан өшпес мұра
қалдырған, ана тіліміздің ғылыми ... ... ... ... осы
зерттеулері бүгінде берік тұғырын сайлаған этнолингвистика ... ... ... ... ... ... пәндерінің ... ... ... ... ... ... ... бай қоры – ұлттық болмыс-бітімді
танытатын тілдік этнодеректердің қазынасы” ... ... ... ... ... атаулы ғылым саласы жайында:
“Этнолингвистика” – этностың (одан ... ... ұлт) ... ... ... ... тарихи жадында сақталып, тіл арқылы ғасырлар
бойы ... ... ... мәдени мұра ретінде атадан балаға
мирасты жаңғыртып, жан-жақты зерттеп, ... ... ... болашақ ұрпаққа
ұсыну мақсатына байланысты дүниеге келген тіл білімінің күрделі құнарлы
мақсат тұтамыз. ... ... кең ...... мәдениетінің
концептілер жүйесін басқа мәдениеттер негізінде салағстыра отырып айқындап,
олардың тілде ... ... ... ... беру мақсат етіледі.
Сонымен қатар, символ мен этномәдени белгілерде көрініс ... ... ... тереңде жатқан танымдық құрылымдарды айқындауды
міндет ... ... ... ... ... ... және салғастырмалы түрде қазақ тілінің фразеологизмдерінде
танымдық тетіктердің қандай жолдармен ... ... ... ... бірліктердің мәдени коннотациясын лингвомәдени
сараптама негізінде ашу; ... ... ... ... ... негізіне талдау, фразеологизмдердің мағынасын
түсінудегі лингвомәдени құзіреттің рөлін айқындау ... ... ... ...... мәдениетінің тілде көрініс тапқан реалийлер мәселесі
және олардың шетел, ... ... ... ... аудару жолдарының
теориялық және практикалық мәселелері зерттеу нысаны болмақ.
Жоғарыда ... ... шешу ... зерттеуде
лингвомәдениеттанудың әр ... ... ... ... ... этимологиялық, мәдени және ... ... ... ... ... ... ... теориясының әдістемелерін қолдана отырып тіл мен
мәдениеттің, олардың ... ... ... ... де ... ... ... талпыныс жасаймыз.
Сонымен қатар қазақ тілі ... ... ... ... ... коннотация және тағы
басқа ұғымдары айқындалады. Әйтсе де, лингвомәдениеттанудың ... ... ... біз көрсеткен немесе осы таңдағы анықталған
белгілерімен ғана шектелмейтіндігін баса ... ... ... ... ... саласының ізденіс барысыныда тереңдей беретін және келешекте
теориялық жаңалықтардың болуы ... ... ... да тән.
1.2. Тіл мен мәдениеттің екі жақты біртұтастығы.
Тіл мәдениетпен тығыз байланысты, сонымен қатар, тіл ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді зерделеу,
рухани мәдениеттің қандай да болмасын құбылысын, ұлттық ерекшеліктернің
қайнар көзін, сол ... ... ... ... мен ... ... ... ұллтық мәдениеттің айырықша белгілері көрініс тапқан
реалды формаларды зерттеуге қол жеткізеді” /15. ... ... тіл ... ... ... бір бөлігі, әрі ол
лингвомәдениеттануда рухани болмыс ретінде танылады. Яғни ... ... ... ... жиынтығы, ұлттық мәдениеттің
ерекшеліктері – рухани өмірі көрініс тапқан.
Қазіргі тіл ... В. Фон ... ... Э.Сепир, К.Леви-
Стросс, Е.И.Кукушкина, Е.М.Верещагин, В.Г.Костомаров және тағы басқа
ғалымдардың ... тіл мен ... ... ... ... түрде
қарастырылған. Алайда бұдан тіл мен мәдениет арақатынасы мәселесінің өткен
ғасырларда ғалымдарды ойландырмаған деген тұжырым жасауға ... ... ... XI-ғасырдың өзінде ұлттың тұрмыс салтының,
шаруашылық түрінің, жағрапиялық ... ... ... ... ... түркітанушы Махмұд Қашқаридың бұл саладағы еңбегі ешбір
себепсіз ... ... ... ... ... әділ сын пікірін
айтқымыз келеді: “Яркая этнолингвистическая направленность труда ... не ... ... ни в ... ... ... Востока и
Запада” /3.5/. М.Қашғари түркі тілдернің сөз төркінін зерттегенде ... ... сол ... ... ықпал еткен тұрмыс
тіршілігімен байланыстырады /Қар.: 16.17/.
Әдебиеттанушы М.Базарбаев тілде көрініс тапқан қоршаған ортаның ұлттық
дүниетанымға әсері ... ... деп ... “... Дала ... кең ... желі мен бораны қандай дүлей болса, ... ... ... ... де, ... да дала ... ... мінез, әдеттер
орнаған. ...Қазақтар “әудем жер” ... яғни ... деп ... жер, онша алыс емес ... ... ... жер” дегенде айқайлап
шақырған дауыс естілер жер екенін ... ... ... ... өзі ... өмір ... ... анық” /18. 137-138/. (Бұл
жалпы ... ... ... ... ... бірліктері: қырғ.: чакырым;
шув.: сухрам).
Тіл білімінде тіл мен мәдениеттің өзара байланысы мәселесін алғаш рет
ғылыми ... ... ... ... ... /Қар.: 19/. Оның
материалды және рухани мәдениеттің ұлттық сипатының ... ... ... белгіге ішкі форманың тән екендігі және тілдің адам мен
қоршаған орта арасын байланыстыратын дәнекерші қызметі туралы басты ... мен ... ... ... Ж.Вандриес,
Р.Якобсон еңбектерінде өз жалғасын тапты. Бұл сайып келгенде, мәдениеттің
ұлттық сипатының тілдегі көрінісін, ... ... ... танып білу,
ұлттық рухтың көрініс табуына, яғни тіл ... ... ... ... рухы мен ... ... ... болатын барлық
формалардың көрініс берер жолдарының ...... рухы мен ... ... ... ... да, оның құпияларына жол ашатын да
тіл ғана” /20.69/. В.Гумбольдт ... ... ... ... шындықтың
рухани қабылдануы ана тілдің ықпалымен, оның ... ... ... ... ... әр ... тілдік қауымдастықтар, концептілер жүйесінің
түрлі құралдарын қолдана отырып шын ... ... ... ... әр ... ... суретін құрайды” /21.39/ дегенге саяды.
Неогумбольдтандық мектептің өкілдері Э.Сепир мен Б.Уорф тілдің ойлауға
ықпалын негізге алған ... ... ... ... ... негізгі мәні кез-келген халықтың қоршаған ортаны танып білуі оеың
ана тілімен, оның тілдік құрылымымен тікелей ... ... ... 22/. Қазіргі кезде тіл құрылымының ойлау қабілетіне деген өз әсері
жөнінде де түрлі пікірлер айтылады: түркі, яғни ... ... ... ... болмыс динамикалық детерминантты функционалдық
жүйеде көрініс табады (Н.Н.Ефремов) деп ... ... ... ... ... мен ... ... категориясы негізінде
қоршаған шындық болмысты танып-түсінудегі ... тән ... ... арасында сәйкестіктер табады /Қар.: 23/. Бұл ... ... ... бұрыстығын әлі анықтау қажет. Дей тұрғанымен тіл
құрылымының танымдық ... ... ... тым ... ... парадигмаға қайта оралуымыз десек те болады.
Жоғарыда айтып өткен американдық ғалымдардың пікіріне оралсақ, ... ... ғана ... ... яғни ... ... ... бұл ғалымдардың басты кемшілігі – ... ... ... роль ... “Шындық болмыстың бейнеленуінің нәтижесі
тіл арқылы беріледі. Бұл білімнің тілдік сипаты білімнің жүзеге ... ... ... де ғана ... ... ... тілдің білімге өз қолтаңбасын
қалдыруында”
Бұл болжамды теріске шығарар пікірлер де жеткілікті. Олардың дені
мынаған саяды: ... ... ... ... ... ... ... адамдардың рухани және материалдық өмірлерінің
әркелкі жағдайда болуы негізінде ... ... әр ... ... бірдей
көрініс таппайды” /25. 118/. Тілдің қоршаған ортаны бейнелеудегі ... ... ... ... дүниенің тілдік суреті құбылысына тікелей
қатысты мәселелер болғандықтан, ... ... ... нақтырақ
қарастырамыз.
Тіл мен мәдениет әр түрлі ... ... ... ... ... да бар. ... тіл тәрізді халықтың дүниетанымын,
оның қоршаған ортаға деген қатынасын бейнелейді. Тіл мен ... ... ... ... Бұл ... біріншіден, тілдің
мәдениеттің құрамдас бір ... ... ... ... ... тіл арқылы мәдениеттің өзіндік көрініс табатындығында және бұған қоса,
тіл өз ... ... жүйе ... ... ... ... ... анықтамалары баршылық, солардың ... және ... ... ... ғылыми еңбекте төмендегі ғылыми
анықтаманы негізге аламыз: ... бір өмір ... ... ... ... ... адамның айырмашылық меже өлшемдері” /26/. Тіл ... ... ... өмір сүру ... ... ... тіл мәдени контексісіз, ал мәдениет өзінің құрылымында тілсіз
толыққанды жүйе ретінде қабылдануы ... ... Бір ... ... жайт,
қазақ мәдениетін сөз еткенімізде, әрине, оны қазақ ... ... және оның даму ... ... қажет. Өйткені қазақ
ұлтының мәдениетін, яғни оның өз ... ... ұлт ... дейінге
кезеңдердегі әр түрлі тайпалардың ... ... ... ... мәдениетімен тығыз байланыста, кең көлемде қарастырған
жөн.
Яғни, бұл қазақ ... ... ... ... ... мәдениетімен
ұштасып, бірігіп жатқаны, ортақ этникалық генезис факторы ареалды, аймақтық
түркі мәдениетін құрайтынын көрсетеді. Әрине, қазақ ұлты өз ... ... ... мәдениет белгілі бір трансформацияға (өзгеріске)
ұшырап, өзіне ғана тән ... ... ... ... ... де
ескеру қажет.
Тілді мәдениет призмасы арқылы қарастырғанда, ... ... де ... түрде қарастырғанымыз белгілі, сондықтан оларды
ажырату қажеттігі туындайды: дәстүр дегенімізді “...мінез-құлықтың адамның
практикалық ... бар ... ... ... ... ритуал – мінез-құлықтың практикалық маңызы жоқ, таза белгілік сипаттағы
ғана формаларын қамтиды...” /27.97/. Ал тіл – ... ... ... ... ... жүйесі. Оның құрамдас бөліктер болып табылатын
сөздерде, сөз тіркестерінде, ... ... бір ... ... потенциалы және адамның қоршаған орта туралы таным түсінгі мен
білімдер жиынтығының өзіндік ерекшеліктері беркіген. Тіл мен ... ... ... тағы бір жайт – ... ... және әдет-
ғұрып тілдік белгілерде көрініс таба ... ... ... суретін ұрайды.
Дүниенің тілдік суреті “... белгілі бір ұлттық қауымдастықтың ... ... ... ... тәжірибесі, заттар мен құбылыстардың, процестердің,
белгілі бір халықтың өмір салты мен мәдениет ерекшеліктерімен ... ... ... ... ... маңыздылығынан туындайтын ұлттық
тілдік ерекшеліктері көрініс тапқан дүниенің ... ... ... бейнесін... құрайды” /1.66/
1.4. Концепт – концептуалды жүйенің бір бөлігі.
Тілдік тұлға мәселесін қарастырғанда тек тілге қатысты деректерді ... өзге де ... ... қол ... ... ... зор. ... орай, соңғы жылдары зерттеушілер назарына жиі ілініп
жүрген аса күрделі концепт ұғымын біз де ... ... жөн ... ... әр түрлі бағыттағы зерттеушілер бұл ұғымды әр ... ... ... ... ... тілді логикалық талдау,
этнолингвистика, лингвомәдениеттану, психолингвистика салалары бойынша
жазылған ... жиі ... ... ... ... ... ... түсіндірілуі, ең алдымен оған негіз болған латын сөзінің
(conceptus) көп мағыналылығына байланысты. Оның жалпы мағынасы ... ... ... оның ... ... ... ... /54. 222/.
Кең мағынасында алғанда, концепт ... ... ... ... концептуалды бейнесінің) бір үзіндісі ретінде түсініледі де,
индивидтің ... ... ... болмыстағы бар заттар мен құбылыстар,
алуан түрлі ... ... ... ... ... бәрін қамтиды.
Қазіргі тіл ғылымында аталмыш термин түрліше түсіндірілетінін жоғарыда
айттық. Осы ... ... ... сол ... ... анықтамалардың бәрін
жинақтап, мазмұны жағынан бір-біріне ... ... екі ... ... ... концепт – рухани мәдениеттің кілт сөзі;
2) концепт дегеніміз – сөз туындауына ... ... ... ... танылатын бастапқы түсінік /55.91/.
Осымен байланысты концепт, ... сөз ... ... бой ... ... Алдымен аталмыш терминдерге қазіргі
ғылымда беріліп жүрген анықтамаларға тоқталайық:
“Ұғымдар деп ... ойша ... ... ... Олар
сезімдер мен түйсінулер, бір заттардың қасиет-белгілерін дерексіздендіру
арқылы екінші біреулеріне телу ... ... ... Ұғым ...... сол ұғымда ойша ... ... ... олар сол ... ... ретінде танылады. Ұғым көлемі
дегеніміз – заттар тобы, ол ... ... осы ... ... барлық белгілер тән болады” /56.15/.
А.Вежбицкая “әрі ... ... ... және семантикалық
метатілдің әмбебап бірліктері болып табылатын ең кіші, ұсақ мәндерді”
бөліп ... Олар ... бір ... ... ... ... ... да кез-келген тілде қолданыла ... Осы ... ... ... үстеліп, “жамалады” да, тіл ... ... ... ... ... анықтамасы бойынша, “когнцепт” термині “тек
ұғымдарды ғана ... ... ... ұғым болғанға дейінгі) ... ... ... да ... Олар ... ... ... (қалыптастырады). Ал реалийлерді таңбалану (белгілеу) үшін
сөздер ғана емес, ... ... де ... /57. ... Е.И.Диброва концептіні “ақиқат болмыстағы құбылыстардың
сезімдік, көрнекілік образдары ретіндегі түсініктерге ... ... ... ... жатқызады (бұл жерде ой түсініктен ... ... ... ... Сөйтіп осы мәнділіктер біртұтас мәнді
(смысл) құрайды ... Осы ... ... ... – ең алдымен, ұғымдар мен түсініктер” деген тұжырымын еске
түсірген жөн /59.85/. ... ... ... ... кең,
ол ұғымның мазмұнын қамтиды, сондай-ақ оның құрылымын “бастапқы формалар”
(этимология), мазмұнның ... ... ... тарих, қазіргі
заманғы ассоциациялық бағалаулар тағы басқа құрайды. Ұғым ғалам туралы
ғылыми ... ... олар ... ... жүйесіне орнығады.
Концепт сөздің сөздіктегі мағынасынан бөлек, адамның эмоциялары мен
сезімдеріне ... жеке ... ... - деп ... Жоғарыда келтірілген анықтамалардың бәрінде де концепт ұғымның
бүкіл құрылымдық ... қоса ... және ... ... бір ... ... орныққан, көп қырлы, мәдени маңызды социо-
психикалық ... да ... ... тіл білімінде концептуалды семантиканы зерттеуде “концепт”
ұғымын ... ... екі: ... ... ... ... ... болады. Бұл бағыттар концепті ... және ... мен ... әр ... ... ... ... бағыт өз бастауын С.А.Аскольдов-Алексеевтің “Концепт и
слово” ... ... ... ... Ол ... ... біздің
ойлау әрекетіміз кезінде бір текті заттардың ... ... ... ... /61.28/. ... осы ... тұжырымдарын дамыта
отырып, әрбір сөздің ғана емес, сөздің әрбір негізгі (сөздік) мағынасының
да концепті болатынын айтады. Ғалымның ... ... ... ... және жазбаша сөзжұмсам барысында пайдаланатын жиынтық көрінісін
білдіреді. Сөздің көптеген сөздік мағыналарының қайсысын концепт ... ... ... ... ... ... ... Концепт
тікелей сөз мағынасынан пайда болмайды, сөздің сөздік мағынасы мен дамуының
жеке және ... ... ... ... ... ... бағытты жақтаушылар (Ю.С.Степанов, Р.И.Павиленис тағы
басқа) “ұғым” және ... ... ... ... ... ... аса ... дәрежесінде болатын грамматикалық немесе
семантикалық категория көрінеді. ... ... ... ұғым ... ... бір ... тұрған құбылыс, оны ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі күйлердің “бумасы” деуге болады /63.40/.
Е.С.Кубрякованың пікірінше, “концепт” және ... ... ... мен ойлау жүйесінің әр түрлі қырларын сипаттайды. Ұғым – ақиқат
болмыстың ... бір ... ... ... аса маңызды
түрлерінің бірі. Ал, ... ... ... ... ... ... ... қамтиды. Олар бірге отырып концептуалды
жүйені немесе ғаламның концептуалды моделін (ҒҚМ) ... ... ... ... ... нақ ... ... мүмкіндік береді. Ол бойынша сөз ... ... ... яғни ... ... ... олардың
(объектілердің) адам санасындағы идеалды образдары, яғни ... ... Бұл ... ... ... - ... тіл
арқылы көру, тану катергориялары, идеалды ... ... ... және ... бір ... сол ... нәтижесі де болып
табылады. Концептілерді, ең ... ... ... ... ... ... ... концепт мәнін түсініктен көреді. Концепті мен түсінік
арасындағы байланыстың әлсіздігін, ... ... ... ... ... схемалық түсініктер сияқты, қандай да бір
нақты детальдарсыз, белгі-нышандарсыз қабылданып жүр, мысалы, көшеде келе
жатқан адам ... көз ... ... ... ... жасы ... бір адам ... Көзбен көруге болатын, ұқсас заттардың
жиынтығын атайтын концептілерге сызбалылық ... тән ... ... ... қатысты алғанда “түсінік” терминін қолдану орынсыз
деуге болады. Бұл ... ... ... бір әрекет ... ... ... ... ... ... ... болар” /65.40/.
Д.С.Лихачев концепт сөздің өзіне емес, біріншіден, сол сөздің әрбір
негізгі (сөздік) мағынасына жеке-жеке тән ... деп ... ... ... бір ... ... бар “алгебралық ... ... деп ... ... ... пікірінше, біз ол
таңбаны ауызша және ... ... ... ... пайдаланамыз, оның аса
күрделі мән-мағынасын түгел қамтуға адам тіпті үлгермейді де, кейде оған
шамасы да жетпеуі ... ал ... оны өз ... жеке ... ... ... тағы ... сәйкес етіп, өз қабілетіне орай
түсінеді, ... ... ... ... яғни ... қызметі бір жағынан тілдік қатынасты жеңілдете алады: “яғни
ол адамдардың арасындағы кейбір сөздерді түсінуге, оларды ұғынуға ... ... ... ... ... ... /62.4/.
Тілші ғалымдар алдында концептіні сипаттайтын көптеген дұрыс және дәл ... ... ... ... ... ... ... ең дәлелді
де дәйектісін таңдап алу ... тұр ... ... ... зерттеу
еңбектерінде аталмыш терминнің мынадай синонимдері қатар қолданылып ... ... ... ... ... сақтаушы қойма, сауыт”
(контейнеры смысла), “абстрактылы (дерексізденген) сөздер”, “жалпы
семиотикалық ... ... ... ... “құдыретті сөздің “ұрығы”
(зародыш божественного логоса)”, “ойдың түпнегізі” (архетипі). Бұл тізімді
осылайша жалғастыра ... ... Ол ... (өзімен өзі әйтеуір емес),
белгілі бір адамдар ортасына, адамзат идеосферасына тән болады.
Санамаланған нұсқалардың алғашқысының ... ... ... ретінде аса күрделі саналады, онда белгілі бір сөз ... ... мәні ... ... сана ... де, ... қарапайым сана деңгейінде де) алуан түрлі түсіндірілетіні аңғарылады
/66.23/. Лингвистикада мұндай термин ... ... ... әр ... ... ... қолданылады. Зерттеушілердің кейбірі
жекелеген тақырыптық топтарға қатысты кілт сөздерді ... ... ... ... ғалым көркем сөз стилистикасы мен
поэтикадағы кілт сөздерге тән белгілерді анықтаған. Оның ... ... тән ... ... ... ол ... мәтінде атқаратын
семантика-стилистикалық және эстетикалық қызметтерінен келіп ... ... ... ... ие ... кілт сөздер
деп санауға болады” дейді. Автордың пікірінше, кілт сөздер белгілі ... ... ... ... (ғаламға) деген көзқарасын, қатынасын
білдіретін ұлттық менталитетін ... үшін ... ... ие ... ... ... ... О.Сүлейменовтың тілдік тұлғасын зерттеуге арналған
еңбегінде ... ... сөз ... ... орыс ... ... ... блины, балалайка, кафтан сөздері, ал қазақы
менталдылықты киіз үй, бәйге, ... ... ... дермене немесе
жусан, арғымақ тағы басқа сөздер көрсетеді деген ой ... ... ... кілт ... ... ... ... танылады /67.50/.
“Концепт” терминінің түсіндірмесімен қатар оның ... ... де ... әлі бірізді пікірге тоқтала қоймаған. Р.И.Павиленс
концепт құрылымын ... ... және ... ... ... ... заттар мен құбылыстар арасындағы
байланыстар мен қатынастар жүйесі ... ... адам ... ... ... тіліне аударылған (таңбаланған) ... ... ... ... ... ... ұғым мен нақ мағына
тілдік таңбаның ... ... ... және коммуникативтік
инварианты ретінде өзара байланысады ... ... ... ... ... ... және аралас
болатыны айтылады /69.73/.
Ю.С.Степанов концепт құрылымы үш компоненттен тұрады дейді:
1. Негізгі, актуалды белгісі;
2. Қосалқы немесе пассив белгілері;
3. ... сөз ... ... ішкі ... ... ... “қабатты” бүкіл тіл ұстанушыларға белгілі, ал қосалқы (қосымша)
пассив қабат белгілі бір әлеуметтік ... үшін ғана ... ... ... тек ... ... ғана ... аударады /63.44/.
Жоғарыда айтылған ойларды жинақтай келе, мынадай тұжырым ... ... – аса ... ... Ол бір жағынан сөз мағынасын
сөйлеушінің тәжірибесін қамти, іске қосып отырып ашады, яғни ... ... ... ... екінші жағынан “Өзіндік ассоциациялар
шеңбері, мағыналық реңктері бар, сонымен байланысты концептінің әлеуметтік
мүмкіндіктеріне ... ... бар ... ... тәжірибесі
неғұрлым бай да кең, көп болса, ол қолданатын концептінің ... ... кең және зор, ... ... ... ... сөзі /62.5/
нақтыланып, дәлелдене ... ... ... Ю.С.Степанов
сияқты ғалымдардың еңбектерінде концепт мәдениетпен ... ... яғни ... ... ... танылған концептінің құрылымы
бірнеше қабаттан тұрады және оның әрбір қабаты әр ... ... ... ... ... ... ... нәтиже болып
табылады /70.47/.
Әлі күнге концептіге берілген анықтамалардың әр алуан ... ... ... ... ... біз ... ... қысқаша
сөздігіндегі” нұсқаны басшылыққа алғанды жөн көрдік: “Концепт дегеніміз –
адамның білімі мен ... ... ... ... ... ... менталдық психикалық ресурстардың бірліктерін түсіндіру
үшін қолданылатын ... адам ... ... ... ... жүйе мен ... ... адам психикасында таңбалынып-
бейнеленген бүкіл ... ... ... ... ... әрекет ететін
мазмұндық бірлігі”. Концепт ұғымы ... ... ... ... және оның ... мен білімдерінің мазмұнын көрсететін,
адам баласының бүкіл ... ... мен ... тану ... ... ... білдіретін (қандай да бір) білім “кванттары” түрінде
болатын ... ... ... ... ... /54/.
Адам жадындағы пропозиционалды құрылымдардың ... ... ... концептінің ұлттық танымдағы күйі бастапқы деп
саналады, ақын сол концептілердің этномәдени санадағы негізгі ... ... өз ... ... де жаңаша сипат береді, яғни түрлендіреді.
Ол үшін түрлі тілдік құралдарды, ... ... ... аса ... ... ... метафора, символ, теңеу тағы ... ... ... Я.С.Кубрякованың пікірінше, ішкі лексикон –
керекті бірлікті іздеп табуды түсіндіру үшін ұйымдастырылған ... ... ... ... ... қатысты “жазылып қойған”
нұсқаулығы, ... ... келе ... ... Осындағы оперативті
(шұғыл) когнитивтік құрылым –концепт деп ... ол ... ... ... – кең мағынасында алынған тілдік таңба (сөз,
фразеологизм, ... ... ... ... ... сөз, ... ... Тілдік таңба семантикасы – репрезентацияланушы концептінің
мазмұны туралы білімнің (мәлімет алудың) ең ... ... көзі ... ... да ... ... ... концепті мазмұнына қарай
зерттеу –ең дұрыс жол деп танылуы тиіс.
Концепт - әмбебап кодтың бірлігі, яғни индивидуалды сезімдік-заттық
бейне ... ... ... Ол ... ... ... яғни ... жинақталатын тәжірибеде жатады. Ол бейне мейлінше нақты ... ... ... ... бір адам ... ... “Құран”,
үшіншісі Абайдың өлеңдер жинағы түрінде елестетеді. Уақыт өте келе ол ... ... ... ... ... ... өз ... бейнеге
айналады (Е.С.Кубрякова, З.Д.Попова, ... тағы ... ... жеке ... сүйенетіндіктен ол бейне қашан да индивидуалды
болады. Концепт негізінде жатқан бейне (образ) ... ... ... Сондықтан да жеке тұлғаға тән бейнелер этномәдени түсініктермен
байланыса отырып, түптеп келгенде, не жалпы этникалық ... ... ... не ... жеке күйінде қалады.
Заттық-бейнелілік код концепті өзегін құрайды. Ол объектіні біршама
тереңдете тану ... ... ... ... байи түседі, соның
нәтижесінде концептінің көлемі ... да, ... ... ... ... белгілер тұлғаның (адамның) жеке ... ... ... ... жоғалуы немесе актуалануы, күшейе түсуі
мүмкін. Сондықтан концептінің құрылымы айқын болмайды, ... ... ... іштей ұйымдастырылмаған, еркін, түрленгіш, құбылмалы,
өзгермелі болады. Дегенмен, концептіні бей-берекет (хаосты) деуге болмайды,
оның компоненттері ... ... бір ... реттелген болады.
Концептінің әр алуан қабаттары бір-бірінен туындап отырады. Осы
қасиеттері ... ... ... ... ... ... Концепт
ұғымдардың емес, заттық бейнелердің байланысуынан туындайды.
Ұғым – ойдың ... ... ... ...... құрылымдық
формасы. Бұл концепция Л.С.Выготскийдің (1956) сөз арқылы ойлау онтогенезі
теориясымен сабақтасады. Осы айтылғандарды ... ... ... когнитивтік семантика үшін маңызды болатын мынадай
тұжырымдарын есте сақтау ... деп ... ... ... ... ... ... болған.
*Ұғым қашан да тек пайымдаудың құрылымында (жұмасалады) болады.
*Пайымдаудың бәрі бірдей ұғымдардан тұра бермейді.
*Ұғым – біршама күрделі когнитивтік құрылым, ол – ... ... ... ... (ой ... ... ... жағдайда)
мұндай құрылымдық элемент ретінде, ... ... ... ... ... ... ... – сөз арқылы ойлаудың ... ... ... ... ... ... ... құрылымдық бірлігі ұғымды – молекулаға
теңесек, образды – оның ... ... ... ... тілдік мағыналар мен бейтілдік мәндердің
күрделі конфигурациялары – концептілер қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... құрылымдық сипаты аса мықты емес
менталдық мәнділіктер ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасауға болады:
1.Ұғымнан айырмасы, концепт термині екі когнитивтік мәнділікті білдіру
(таңбалау) үшін қолданылады: бір жағынан, ол – ... ... ... және ... ... – бастапқы (әуелгі) түсінік,
ол бірінші концепті (1 к) немесе заттық ... ... деп ... ... ол – этномәдениеттің кілт сөзі немесе концепт атауы (имя),
ол екінші концепт (2 к) деп ... Ол ... ... ... болып, этнотілдік санада оның негізгі базалық элементтерінің ... ... ... концепті мен екінші концепті когитивтік әрекеттің екі
фазасын көрсетеді: а) ... ... ... ... ... мен ... әр ... модивикациясы), ә) соңғы фазада
белгілі бір этномәдени кеңістікке енгізілген сөз ... өзін ... ... құралына айналады. Бірінші концептіні де, екінші
концептіні де лингвомәдени құбылыстар деп санау ... ... ... ... барысында оқиға жинақталып (сығымдалып, шағынданып),
заттық-образдық тәжірибе кодталады. Ол ... ... ... шеңберінде жиналады, екіншіден, ... бір ... ... ... атауы ретінде) пайда болған, ... ... ... ... ... ... ... культуремаға
айналады. Культуреманың таңбалаушысы ... ... ... ... ... ... ... -этнолингвалды мәдениет “пәні”
(предмет) болады. Тілдік құбылыс ретінде және культурема ... ... ... қазіргі заманғы және ретроспективті ... ... ... ... мен ... ... лингвомәдени
маңыздылығы анықталады: бірінші концепті дүниені (ғаламды) заттық-сезімдік
қабылдау арқылы ... ... ... ... ал ... ... концепті мазмұнының кодын ашушы деуге болады.
Бірінші концепті ... ... ... ... ... қатысады. Концепт типтері мен олардың вербалдануы туралы
мәселе ... ... ... ... ... жан-жақты талданған. Зерттеуші концептілерді “санада
танылу деңгейіне қарай:
I. метафизикалық; ұлттық-мәдени; ... ... деп ... жіктейді /Әмірбекова, 10/.
II. әр түрлі ассоциативтік түсінікте танылу деңгейіне қарай контрастық
және калейдоскоптық концептілер деп бөледі /7.11/.
III. ... ... ... ... ... таңбалармен
объективтендіру шеберлігіне қарай эстетикалық-көркем танымда объективтенген
концептілер деп топтастырады” /7.11/.
Н.Ф.Алефиренко мазмұндық сипатына қарай концептінің ... ... ... ... понятие, фрейм, сценарий, гештальт”
/187/.
Фрейм –статикалық (қозғалыссыз, тұрақты), сценарий – динамикалық
(қозғалмалы) ... ... ...... ... ... ... /187/. Фрейм мазмұны міндетті ... және ... ... ... ... мен ... ... құрылымнан тұрады.
а) Міндетті, негізгі белгілер фреймның когнитивтік-пропозиционалды
құрылымымен ... Олар ... ... ... ... ... ... құрылымына енеді;
ә) қосалқы белгілері ... ... ... ... “ұяшық” түрінде көрінетін олар таным ... ... ... ... ... немесе деректермен толықтырылады”.
Гештальт – бейнеленіп отыпған денотивтік ... ... ... ... ... ... шоғырландыра ұстап, жинақтай алатын
бейнелі-тұтас құрылым. Тұтастың бөлшектерден құралатына және ... ... ... ... ... тұтас гештальтқа тәуелді болады.
Гештальт психология бөлшектердің қабылдануына тұтастың тигізер әсерін және
бөлшектердің ... ... ... ... ... келіп дискурсивтік
таңбажасамға тән мынадай аса маңызды заңдылықтар ... ... ... құрылымдарға енгізілген бір ғана элемент түрліше
қабылданады;
2. жекелеген элементтері ауыстырылып, бірақ олардың ара ... ... ... құрылымы өзгеріссіз қалады;
3. тұтастың бөлшектерден артықшылығын көрсететін ... ... ... ... ... ... ... интегралды құрылымның
сақталуы /193/.
Фразеологиялық мағына жасаушы ... мән ... рөлі ... ... ... ... болады. Гештальт
мәнділігін идиомалылығы анықтайды: ол ... әрі ... ... ... болады, ол бөліктерден тұрады, бірақ оны ... ... деп ... ... (Дж. ... ... ... гештальттың қасиеттері мен оның
бөліктерінің ... ... Ол ... ... ... ... дискурсивтік контекстке қарай әр алуан болады.
Фрейм-құрылым – біртұтас күйінде ойланылатын көпкомпонентті концепті.
Ол кең көлемді түсініктер мен ... ... ... ... ... қоса ... ... түріндегі ситуацияларды бейнелейді
(тұрақты ассоциациялар – ... ... ... ... ... ... сипаттау екі қажеттіліктен туындайды:
1. дискурсивтік идиомалар семантикалық макро және ... өріс ... ... ... ... ... Ал фрейм номинативтік
бірліктерді осындай өзгерістерге, топтарға, қатарларға біріктіруге ... ... ... және ... білімнің әмбебап құрылымы
(Ч.Филлмор);
2. идиомаларды коммуникативтік актіге ... ... ... ... ол ... ... анықталады.
Фрейм-құрылымдардың екі маңызды қасиеті бар: а) олар стереотипті
ситуацияларды құрылымдау мен сақтау ... ... ... (М.Минский); ә)
тілдік және бейтілдік білімдердің біріктіріліп, адам санасында бірге өмір
сүруінің құралы ... ... ...... ... ... ... түсінік. Мысалы: оң қол – а) адамның
оң қолы; ә) ... ... ... ... ... Мұндай идиоманың
фразалық мағынасына когнитивтік негіз болатын – контурлы, схемалы түсінік
образды гипероним. Ол бір ... ... ... ... ... ... ... ұғымдық анықтыққа да жетпеген болады. Концептосхеманың
фраземогендік потенциалы ... ... ... мұны оның ... (ойсурет –
мыслительная картинка) пен ұғымның арасындағы ... ... ... ...... белгісі бар стереотипті эпизод немесе кеңістік-
уақыттық ... ... ... ... ... ... ... мағынаның негізінде жатқан дискурсивті ситуация эпизодтылығы
көбінесе өзіндік бір ... не ... ... элементтердің немесе
кезеңдердің кеңістік-уақыттық жиынтығына) айналады (Мысалы, ... – екі ... ... ... ... арбасуы, құлық жасауы). Сонымен
фразеологиялық ... ... ... бойынша
адгерентті субъективті, антропоцентрлі және этномәдени ... ... ... (қай ... ... да) – ... құрылымында ұлттық-мәдени концептінің қалыптасуына когнитивтік
негіз болады.
Концептінің а) әмбебап (универсалии); ә) бірегей (уникалии) ... ... ... ... ... ... ... басқа да күйлердің “жиынтық” “түйдегі” ... ... ... ... концептілер когнитивтік (яғни этноэйдемдер ... ... ... ... бейнесін еске түсіріп, жасап,
туындатып қана қоймайды, этномәдени бейнелерді асқан ... ... ... бір ... ... ... ... (Алефиренко, 195). Аталған түрлерді әр алуан ойлау
құрылымдары емес, концептінің әр түрлі қырлары, яғни кешенді ойлау ... ... жөн. Ол ... ... ... ... сөз арқылы
ойлау әрекеті барысында ... бір ... ... ... ... ... түрінде көрінеді.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас барысында бұл ... ... ... ... ... ... тарау.
2.1. «Өмір, өлім» макрокоцептісі.
«Бақыт»
«Қуаныш»
«Татулық»
«Жастық»
«Махаббат»
«Бата»
«Өлім»
“Қыз Жібек” жырында мифтік танымды бейнелейтін ... ... ... ... ... ... сияқты этностық болмысты айқындайтын
оқиғалар кездеседі. Халқымыздың дүниетанымында қаз, аққу ... ... ... Осы ... ... ... жан ... жатқан
кезде алты қазға бар өкінішін айтып, ... ... ... алты ... ... сорпаң баз,
Қонам десең жануар, міне майдан, міне саз,
Қособаның жонында,
Құс қонбас құла жапанда,
Жылай-жылай бір жалғыз,
Дүниеден өтті дегейсің.
/“Қыз ... 625-б ... ... ... ... ... жаны аққу мен ... қонады
деген ескілік сенім болған. Ал “алты қаз” атауындағы алты ... ... ... ... ... көне ... байланысты (Алты Шекті),
(Алты Алаш) сондай-ақ жырда аллитерация құбылысының қайталануы сезіледі.
Қазақ халқының өмірінде асқақ қиял мен діни ... ... ... танымдар аңыз-әңгімелер, әпсаналар, ауыз әдебиетінің мол қорында
сақталған. Бұл туралы деректердің ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев, А.Сейдімбек,
Н.Уәлиев т.б. ғалымдар еңбектерінде қарастырылған.
Қосылған жаста арудың Көре алмай ... ... ... ... мұндағы “Жас қосылған жарымен бірге қартаю - “бақыт” концептісінің
авторлық – ... ... ... ... ... ... нұсқасы - “қосағымен қоса ағару”
Екі ғашық қосылып,
Әңгіме дүкен құрады.
Екеуінің суреті
Ләйлі – Мәжнүндей болады.
Екі бекзат қосылса,
Күндей балқып ... ... ... ...... қалады.
“Жанын пида ету” - “Өлім” концептісінің ұлттық ғалам Бейнесіндегі
вербалдануы.
Ау жеңеше-ау, ... ... ... ... неме деп ... мені бір құдай,
Өлім десе көңілім жай.
Атамның атын айтайын
Халықтан ... ... ... ... ... алқа-ды,
Шешемнің атын айтайын
Алпыс жасар Қамқа-ды.
Өліп кетсем артымда,
Сансызбай атты інім бар
Жібегім неге қорқады?!
“Өлім” концептісін ... “оқ ... тар ... ауыз ... мықын және “найза түйреген” “жүрек” пен “күйретілген, сөгілген
қабырға” ... ... ... алты ... ... ... ... десем оғым аз,
Қонар болсаң жануар,
Міне майдан, міне ... ... ... қалды енді жаз.
Атамды айтып қайтейін,
Шешемді айтып қайтейін,
Мен кеткен соң дариға-ай,
Көкешім деп санысзбай,
Еркелеп кімге қылар наз.
Әуелеп ұшқан алтаудың,
Жерге түсіп көрмейсің.
Сендер тірі, мен ... не ғып ... ... ... ... жөнеді.
Маңдайдан атқан жалғыз оқ,
Желкеден ағып өтіпті.
Алланың жазған пәрмені,
Ажалы бүгін жетіпті.
Айтып-айтпай немене,
Сол секілді ... жоқ, кері ... пен ... жем ... жете ... ... кетіпті.
Халқымыз ер азамат өлгенде қара жамылуды білдіру үшін киіз үйдің төбесінен
(шаңырақтан) туды түсіру рәсімі болған.
Желп-желп еткен ала ... алар күн ... ... желбіретіп ұстар туы бар...
2.3. «Мұң» макроконцептісі.
«Жалғыздық»
«Уайым»
«Аңсау»
Жалғыздық, қараңғылық, түпсіз терең т.б. сөздер ... бір ... ... ... ... ... ... мұң деген күйінің ішкі
сегменттерін нақты, дәлме-дәл көрсету мүмкін емес, бөлшектер үнемі ішкі
мәндеріне ығысып ... ... ... ... бәрін бір тезаурустың
ішінде ғана қамтып анықтау мүмкін.
Ішкі ... ... ... ... ... осы айтылған жан
күйлерінің ішкі тылысымы жасайды. Бұл ... ... адам ... ... ... түйсікпен аңдап қалу қабілетін жетілдіреді. Шын ... ең ... ... осы бір ғана ... ... ... сопылар “мәңгілікпен бір сәт түйісу” ... ... ... ... ... ғылым оны қарама-қарсылықтар бірлігі теориясымен, энтропия,
гештальт құбылыстарымен түсіндіреді.
Біз осы түйіндердің барлығын күшті эмоция, ... жан ... ... оның атауларына тиянақты ... ... бір ... ... ... Оны ... ... деп
атаймыз. Мұндағы мұң жеке адамның күйкі тіршілігінен ... күй ... ... өмір ... ... таза ... процесімен ұласатын
болмыстағы күйі. Яғни мұңның экзистенция (иррационалды күш, жеке ... ... күш) ... ... Жан ... терең түкпірінде
түзілген, дәлірек айтқанда, ұрпақтан ұрпаққа ауысып келе ... ... ... ... ... ... құрылым өзінің шегінен шығып,
бастапқы күйіне оралып отыратын болмыс үстінде ... ... ... ... ұлылары, данышпандары жеке басының психикалық тәжірибесі
арқылы өз ұлтының жан ... ... ... берік негіз, түп құрылым
қалайды. Сол себептен де біздің “ұлыларды аңсауымыз” заңды құбылыс, ... ішкі ... ... ... ... көне заманда мистикалық
тұтастықты ғана бейнелеген. Әуел баста адам баласына жаратылысымен берілген
діни инстинкт осы ... ... ... ... ... ... біз ... негізіне оралған болмыс дегенде, оның
ізгіленіп, ішкі интеллектуалдық құрылымға өтіп барып оралуы дейміз. Себебі
әрбір жоғары ... ... ... ... ... Адам ... түп ... дүлей мистикалық тұтастық емес, мұң
экзистенциясы билейді.
Барлық нәрсе келіп түптің түбінде соған ... ... ... табады.
Экзистенцияға өткен мұң санаға білінбеуі керек. Ол ... ... ... ... Санаға білініп тұрған мұң – ... ... Бұл ... ... ... ... ... тек
түйсікке ғана сезілуі тиіс.
Сонымен, таза ... ... ... формасы сәйкес келеді. Абай мұңы –
таза пайым жолында (әлі таза пайым туған жоқ) ... ... ішкі ... ... ... мұң ... туа салмайды. Мұң өзінің түпкі негізін іздегенде
қайғы рақаты боп көрінеді. Таза мұң да ... ... ... ... ... болмысына айналып отыруға тиіс. Ішкі дүниенің таным
жолындағы әрбір болмысында беймәлім бір үрей әр кез еріп отырады. Ол ... ашу ... әрі ... ... формадан-формаға өткізу үшін
керек.
Мұң, ең ... өте ... ... мен ... ... ... түсіретін психикалық форма болып табылады. Эмоция түрлері психикалық
формаға түскенде ғана лирикалық көңіл күйіне көшпек. Яғни мұң ... ... ... ... лирикалық эмоцияға өтеді. Осыдан келіп бірте-
бірте ... ... мен ... ... тұтастығын түзетін
экзистенция туады. Осыдан бастап мұң – толғанысқа берілудің өте күрделі
формасына айналады. ... ең ... ... – объективті күшке айналған
даналық формасы (ішкі ... ... ... ... Бұл тұста
шығармашылықтың ең ... ... ... дін мен өнер ... ... ... ішкі дүниенің жарасымға ұмтылысын ... ... ... ... ... мен ... өзгеше болмыспен
біріктіріп, тұтастыққа жетеді. Ішкі дүниенің осы болмысы ... ... Адам ... ұғымдар мен түсініктер құра ... да, ... ішкі ... ... ... ... пайда болады.
Алайда белгілі бір биіктікке жеткен бойда адамда таным шеңберін ... ... ... ... ... шешімін табу қажеттілігі қайта
күшейеді. Енді адам өзге бір ішкі тұтастық пен жарасымдықты іздей бастайды.
Бұл жолы адам ... ... ... ... жаңа ... тың
қасиеттермен толыға түсетін (немесе мүлдем жаңа ... ... ... Ішкі ... ... ... Осыған орай мұң формалары да
тереңдейді. Бастапқы қайғы-қасіретті жолдар (таным жолын ерік – ... ... ... ... туады) жан түкпіріне кетіп, таза пайым жолы
мұңмен ұласады. Бірте-бірте осы сатыларда мұң да ... Адам ... ... ие ... ол жан ... шегінеді. Мұңның жоғарғы
сатысында көркем шығармашылық пен ... ... ... тұтас нәрсеге айналады. (ішкі құрылымы бір ... ... ... жеке адам да ... ... ... Жеке ... нысан, процесс бір
түйінге бірігеді.
Бұлайша құрылған моднль бізге терең жан күйлерін даралап алып шығуға
көмектеседі. Енді ... жан ... ... мұң ... ... ... ... басты бөлімі – мұң. Қалғандары мұның болмысын
анықтайтын бөліктер. Концепт ішінде мұң күйінің атқаратын қызметі – ... ... жан ... ... ... ... яғни ... жан күйлері мұң күшімен өзге формаға көшіріліп ... ... ... ... ... ... ... Мұң концептісі ішінде қаралатын терең жан күйлері мынадай:
құштарлық
торығу
түпсіз қасірет
тылсымды аңсау
ұлан аңсау
өлімді аңсау
құдайды ... ... ... уайым
түпсіз ой
тұңғиықты аңсау
қайғы рақаты
мұңмен түңілу
көптен түңілу
өзінен түңілу
жасырын сыр
ызалы күлкі
жоғалу
Жан күйлеріне анықтама, түсініктеме беру ... жеке ... ... ... ... Осы біз беретін анықтамалар екінші бір
адамның ішкі ... орай ... ... ... алуы ... біз объективтілікті сақтау үшін жан күйлерін ... бір ...... ... бағындырып отырмыз.
Жоғарғы аталған жан күйлерінің ішінде мұң концептісінде қаралмайтын, бірақ
мағынасы ... ... ... ... қалады) жан күйлерінің
атаулары бар: олар мұң мен зар, мұң мен шер, ... ... ... ... өз алдына жеке топ құрайды.
“Мұң концептісі” де “әлемдік мұң” теориясының қайталамасы ... жоқ. ... жаңа ... ... үшін мұң ... ең ... құндылыққа ие болған әлемдік шығармалар зерттелді, ... ... ... ... ... негізінде мұң
үлгісі ең алғаш сопылар поэзиясында өмірге келді және мұң үлгісін ... – діни ... мұң ... өзі – жоғарғы негіздегі түйсік формасы
деген түйіндер ұсындық. Зерттеуде мәтінді құрап тұрған терең ... ... ... ... да осы ... ... ... қағида бойынша талдау үлгісін қолға алдық. Семиотика ғылымында
соңғы кездерде көрініс ... ... ... Мағжанның, Әуезовтың,
Кекілбаеватың шығармалары талдауда қолданылды.
Жалғыздық. Дарашылдық. Жапа-жалғыз қалу. Дүниеден, әлемнен бөліну. Өзінің
жанын аластау. Оған ... ... ... тән. ... ... алар
болсақ, жанның әлдебір абсолютті күшке ұмтылуы.
Ескере кететін бір жағдай: атаулардың ... ... ... ... ... Оның себебі ішкі жан дүние процестерінің, құбылыстарының өте
күрделігінде, жан ... ... ... ... жататын сипатында.
Мұндағы “өкініш”, “қапалық”, “құса болу” – семаларының актуалдануы
“Жалғыздық” концептісін объективтейді.
Жалғызым жөнелдің бе, бір ... ... ... бұрма, ел бұлай деп.
Қалды шешең, артыңда қалың жұртың,
Қандай жауап айтасың немене деп?
- Жалғызың көрмегенін көрді деп ... ... ... деп ... көп ... ... қайт,
Отқа түсіп балаңыз өлді деп айт!
Уайым-қасірет. Бірінші сыңары жан күйзелуіне немесе жан дүниенің дертке
ұласқан ... ... ... ... – жан ... ... ... бұзып күл-талқан ететін ауыр күй.
Ызалы уайым. Ішті билеген кернеу күшті босатуды аңсау күйі.
Аңсау. Түсіндірме сөздікте: ... ... не ... ... ... іздеу”. Ой аңсары, жан аңсары дегендер айтылған. Концепт бойынша:
жанның беймәлім, ... ... үміт ... ... ... Мұңның ұлан
аңсау, құдайды аңсау, тылсымды аңсау, ... ... ... ... секілді
ішкі сырлары болады. Аңсаудың барлық формасы – жанның ішкі ... ... ... ... макроконцептісі.
«Тұлпар»
«Батырдың киімі»
Р.Сыздықтың “Адырна” сөзіне қатысты пікірінен үзінді келтіргенді жөн
көрдік: “... адырна деп жаугершілікте, ... ... ... сияқты
көне үрмелі музыкалық аспапты да атаған дейді. Соған ... ... ... ... ... ... шығаратын аспапқа жуық келмес пе екен деген
ой туады” [87. 18-б].
“Батыр” концептісінің мазмұнын неғұрлым толығырақ ашу үшін оның ... ... бірі – ... ... асыл ... ... ... қажет.
Жаугершілік заманда батырдың ажырамас, сенімді серігі болған атқа бұл
роль ... ... ауыз ... кең ... алғанда мифологиялық
санасында-ақ кеңінен орын берілген. Мәселен, ертегілердегі және эпостық
жырлардағы: Байшұбар, Қара қасқа ат, Ақ боз ат т.б. ... ... ... Бұл ... ... мәселелер қазақ эпостық жырларының
материалдары негізінде С.Жапақовтың кандидаттық диссертациясында [88],
Г.Сағидолланның ... [89] ... ... ... көк ... ... ... секірді.
Қаршығаменен ілесіп,
Атқа қылды өкімді,
Көк жорға тұлпар кәрленді,
Екі көзі жалтылдап
Өмілдірік сом ... ... қара ... ... ат басса былқылдатып,
Ұршықтай саны бұлтылдап,
Құйыңдай шаңы бұрқылдап.
Алмас қылыш белінде,
Қолында найза қылтылдап.
Төрт тұяқтан шыққан от.
Шақпақ тастай жылтылдап,
Құлақ салсаң дауысы,
Тау суындай сыңқылдап.
Тіліміздің ... ... аса ... ... өріс ... геперонимі лингвокогнитивтік зерттеуде де айырықша ... ... ... ... ... ... ... маңызды роль атқарған
Тілдік тұлғасын ... оның ... ... ... ... бірі – ... ... ұғымындағы “ер қанаты – ат ”. “Жылқы”
геперонимінен таралатын гиперонимдердің ішінде ақынның ... ... ең жиі (30 рет) ... - ... ... Бұл ... ... актив қолданылатыны және “Батыр”, “Соғыс”,
“Ерлік”, “Мінез”, ... ... ... ... “Өлім” концептілерін
объективтендіруде алуан ... ... ... ... ... ... ... ақын когнитивтік санасындағы үзігін, оның ... ... ... сол ... ... ... ішкі менталдық
лексиконына жол ашатынына көз жеткізілді. Бір айта ... ... ... ... ... саласында айырықша орны болған төрт ... ... ... ... ... жуық ... ... түлікке тән қасиеттер мен сын-сипаттарды ... ... ... ... “ер - ... ... сомдау үшін шебер
жұмсай білген. Әсіресе қай түліктің болмасын асыл ... ... ... мен ... ... білдіретін тілдік деректердің оның
қарабайыр түрімен салыстырғанда анағұрлым жиі ... ... ... ... “Арғымақ” сөзі – 18 рет, ал “жабы” – бар ... 2 ... ... не қылса қандырды тез,
Әдебі жоқ, Қодардан без.
Кәпірдің денесінің бәрі де артық,
Жалпағы жауырының үш жарым кез.
Қодардың өзі дардай, сөзі ... ... ... ... алмай
Өзінің денесенің молын қара,
Сыңар ғана жұдырығы қол ағаштай.
Батырдың қаруы.
“Батырдың” соғыстағы әрекетін ... ... ... ... қару ... айырықша көп. “Ер жігіттің бес қаруы” ақын
тілінде бір жағынан батырдың сән- ... ... ... ... ... жұмсалса, екінші жағынан ... ... ... ... аңғартатын, ерлігін баяндайтын “жансыз
бейне” іспеттес. “Қару” концептісінің ... ... ... ... ... беруге болады:
Ақынның концептуалды ғалам бейнесінде оқ “жаңбырдай жауады”, “қардай
борайды”, ... (өте ... ... - ... сөз), “Еділ мен Жайықты
тең өтеді”
Ақынның өлеңдерінде оқтың: сұр жебелі оқ, күшіген жүнді оқ, қозы ... орта ... ... оқ, шал жебе т.б. ... ... концептісінің қару атаулары арқылы ... ақын ... ... ... ... киімі. Батырдың соғыстағы ... ... оның ... ... ... ... қазақ танымында “Айт – аттынікі, той - тондінікі”
болғаны мәлім, яғни ілгеріде киім ... ... де ... халқының ұлттық киімдері ғажап табиғат түсінде ғұмыр ... ... ... жайлы талғамы дарыған мінезі, сауықшыл өмірінен
көрініс береді. Бірқатар киім атаулары тілдің ... ... ... ал ... көне жыр - ... ... ғана кездестіреміз. Осындай
сирек қолданыстағы бас киім ... ... ... салтанатқа арнап
тігілетін киім “ақбүркеншік”, немесе ... ...... қабаттың жамылғы деп жұтаң анықталған,
атаудың қазақ болмысындағы мәнін ғалым Б.Қыдырбекұлы өз ... ...... ... ... – алғаш түскен келінге
сәукеле сыртынан жабатын жамылығы” /67.33/. Ғалым пікірін ... ... ... ... ... ... ... ақ (сын есім), бүркеншік
(туынды зат есім) сөздерінің бірігуі арқылы жасалған. ... ... ... ... сыры бар. ... ... ол ... киелі,
қасиетті түс, әрі жақсы тілектен туындаған жас келіннің жаңа өмірі ... ақ ... ... ... ойдың түп қазығы. Ал бүрке етістігі –
орау, жабу мағынасын білдіреді. Синонимдік вариантта жұмсалған ... ... ... негізгі “ақ” компонентімен айғақталып, ... ... жол ... ... ... ... сыңары “ноқта”
тілімізде мал баққан қазақ тұрмысындағы атқаратын қызметіне сай ... ... ... ... “басы байланды”, “бас бостандығы,
еркіндігі” деген ұғымдармен ұласқан. Демек, ноқта лексеманың осы ... ... ... ... ... ... енді басы
байланды, бір жұрттың келіні, келіншек ... ... ... ... ... ... ... болады. Бүркеншік этнографизмі
бүрүчәк //үнчах түрінде азербайжан тілінде екі ... ... ... ... во что ... ... шаль, пелерина, бурк. 2) плащ,
накидка. Сөз түбірінің ғылымын Е.Шипова былайша түсіндіреді: ... ... ... ... ... мағынасы “жабу”, “орану”.
Түркі тілдерінің бірқатарында кездеседі, ал орыс тілінде ... ... ... ... ... ... мағына береді.
Ақын өлеңдерінде ер – тұрман атауларына да ... орын ... ... “аса құнды” деген мағынаны білдіреді.
2.5. «Ару» макроконцептісі.
«Арудың киімі»
«Сұлу жар»
Қазақ танымында марал – киелі ... және де ... ... “Қозы-Көрпеш – Баян-сұлу” жырында, Қозының әкесі Сарыбай маралды
атқаннан кейін ... ... ... Қозы ... ... тілегін тыңдамай
кетіп бара жатқанда қара жер сілкінеді. Талай рет жауларынан қашқандарға
пана ... Шоқ ... те, ... ақ ... орап келген, бабасының аруағы да
Қозыға көмектесе алмайды, себебі Қозы анасының құрсағында жатқанда әкесі
Сарыбай киелі аңды атып ... ... оның ... өзінен кейінгі өмірге
келген ұрпағын да шарпығандықтан, жат жерде жалғыздықтың азабын тартып,
ақыры ... ... қаза ... ... тағы ... ... киелілігін адам рухы, аруағы аңдар, құс, жылан кейпінде көріне
алады деген ұғымдармен ... ... ... рухы мен қой
арасындағы сакральды байланыс нәтижесінде белгілі уақыт өткен соң ... ... рухы ... ... тау ... елік ... ... кез келген аңды жөн-жосықсыз көп ату аңшыға қатер, қайғы
әкеледі деп ... /161, 174/ ... да ... керек киелі аңдарды
қазақтар “қоңыр аң”, “құдайдың малы” деп ... /185, 13, ... ... ... ... ... ... Жібек жырында” Жібек
сұлулығы былай паш ... ... ... майдай еріліп,
Тәңірі берген екі аяқ,
Бір басарға ерініп,
Үйден шықты Қыз Жібек.
(“Қыз Жібек”) /186,56/.
Адам мінез-құлқының халық танымындағы сипаты тілдік ... ... Бұл ... әр халықтың өзіндік ой-танымымен байланысқа
ерекшеленіп тіл ... ... ... ... көрінісін береді.
Этнопсихологиялық тұрғыдан ана тілдің ... ... ... тіл ... бастау алып жатқанмен, төл топырағымызда адам ... жан ... ... ... ... Әл-Фараби, А.Ясауи, Ж.Баласағұнилардың
кемеңгер Абайдың еңбектерінде сөз етіледі, ... ... ... М.Дулатовтардың оқу құралдарында ... ... ... ... тілінің бойында өзінің табиғат
сыйлаған мінез-құлқы сайрап жатыр деген қорытындыға ... ... ... ... ... ... тән, дара ... бірі – ақыл.
Ақылдың ерекше танымдық сипатын, адамның асқақтығын көрсететін ерекше
интеллект түрі ... көне ... мен ауыз ... ... ... Мәселен, “Қыз Жібек” жырында адамдардың әр түрлі мінез-
құлқына байланысты ұлттық таным-қасиеттер былайша сипатталады:
- Кім бар? Деп бұл ... ... ... ... үш ... ... да,
Қыз Жібек сөйлеуге намыстанды.
/45-б/. - деген жолдардан Төлегеннің ұстамдылығы мен парсаты көрінсе,
соңғы тармақтар Жібектің ... ... ... ... айғақтап тұр, немесе
халқымыздың қыз тәрбиелеуде имандылық қасиеттерді ерекше ескеретініне мына
жолдар дәлел:
Көрінбей қалсам көкеме,
Бір ұяттық өте ме?
Амандасу ... ... адам жете ме? – ... Жібектің Қаршығаға
амндаспас бұрын ойлаған ойы ана сүтімен дарыған адамдық қасиетін ... ... ... біте ... ... деректер сол жұрттың
мінез даралығы мен жан дүниесін танытады деп білеміз. Өмірдің сан ... әр ... ... ... сай өрбіп, жалпы адамзаттық мұралардың
тууына зор себепші болады.
Батырдың жары.
“Ару - жар” концептісіне қатысты ... ... ақын үшін ең ... ... ... ... ... туған ару (“тектілік концептісі”); ақша бет ару, алма ... ... ... ... ... ... ару “Әлпештеген ару”,
“жаста қосылған ару”, “алғыншы (алғаш) алған ару” (“Жар” концептісі).
Бұл ... ... ... ... ... ... индивидуалды-авторлық ғалам бейнесіндегі “Ару” концептісінің аясы
кеңейе түседі:
Қыз Жібектің хұрметі,
Жиһаннан асқан сәулеті,
Ләйлі – Мәжнүн болмаса,
Өзгеден артық келбеті.
Үш қызы бар ... ... ... тасындай.
Ақ маңдайы жалтылдап,
Танадай көзі жарқылдап,
Алтын шашбау шашында.
Қыз Жібектің шаштары
Қоғалы көлдің құрағы.
Көз сипатын қарасаң,
Сегіз бейім ішінде,
Хорлардың ... ...... ... ... тұр ... Жібектің ақтығы
Наурыздың ақша қарындай.
Ақ бетінің қызылы
Ақ тауықтың қанындай.
Екі беттің ажары
Жазғы түскен сағымдай.
Білегінің шырайы
Ай балтаның сабындай.
Төсінде бар қос анар
Нар бураның санындай.
Оймақ ... ... ... ерге ... ... ... ... тұқымын еккендей.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 48 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Когнитивті лингвистика – жеке ғылым саласы80 бет
Концепт – когнитивтік лингвистиканың негізгі категориясы46 бет
Ономастика66 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Қазақ тіл біліміндегі когнитивтік парадигма441 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы4 бет
Графикалық лингвистиканың негізгі ұғымдары46 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
«Қыз Жібек» жырындағы сын есімдердің танымдық сипаты114 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь