Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы

Қоғамды гуманитарландыру xxi ғасырдың бастамасындағы өркениетті дамудың талабы. Гуманитарландырудың басты міндеті-бүкіл тәрбие, білім беру, оқу-ағарту және мәдениет кешенін гуманистік бағдардағы адам тәрбиесіне жұмылдыру болып табылады(1).
Қазіргі таңда біздің алдымызда қоғамды гуманитарландырудың ең басты негізі-тарихи көзқарасты қалыптастыру және дамыту. Жаңа замандағы жағдай жаңа ұғымдарды, жаңаша ойлауды туғызатындықтан, жұртшылықты жаңаша көзқарас тұрғысынан тәрбиелеу үрдісі жалпы мәдениетті қалыптастыруды қажет етеді. Ал жалпы мәдениетті қалыптастыру процесі оған тән гуманизмді, оның гуманистік табиғатын одан әрі дамытып, адамға тән сүйіспеншілікті білім беру мен тәрбие жүйесіне енгізумен айқындылады. Гуманистік идеяның өте ертеден келе жатқан ұзақ тарихы бар екендігі бәрімізге белгілі. Тәрбиенің гуманистік негізі ертедегі Шығыстың ойшылдары Әл-Фараби , Ж.Баласағұни, М.Қашқари т.б. (2-5) еңбектерінен кеңінен орын алған. Олардың идеялары гуманистік педагогиканың қалыптасып, одан әрі дамуына негіз болды. Олардың негізін салушылар алыс және жақын шетел ғалымдары Я.А.Каменский , Ж.Руссо, И.Г.Песталоцци, К.Д.Ушинский, А.С.Макаренько, В.А.Сухомлинский, Н.К.Крупская және т.б. Қазақ ағартушылары Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаев, қазақ зиялылары Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Әуезов және т.б. болды.
Сондай-ақ, бүгінгі философтар, психологтар, мен әлеуметтанушылар еңбектерінде де бұл мәселе назардан тыс қалған емес. Мәселен философ Д.Кішібеков гумандық қасиеттердің бірнеше деңгейін философиялық тұрғыдан түсіндірсе,Р.Н.Нұрғалиева гуманизм ұғымының бүгінгі мәнін ашып көрсетеді
Әлеуметтанушылар Б.Аяғанов пен Тәжин және т.б. отбасы өмірін гуманистік тұрғыдан ұйымдастыруда оның құрамы мен жалпы бейнесін айқындайды.
Ал психологтар арасында,Н.Асылбеков, Қ.Жарықбаев, М.Мұқанов, К.Намазбаева, К.Нұрахметов, Қ.Қойбағаров және т.б. гумандық қасиеттердің адам мінез-құлқы мен жүріс тұрысындағы көрінісін зерттеп келеді.
Бүгінгі таңда гумандық қасиеттер педагогикалық ғылымының әр қырынан қарастырылып, зерттелінуде. Атап айтқанда, оқыту процесін пән аралық байланыс негізінде ұйымдастыру арқылы гумандылықты қалыптастыру мәселесін А.А. Бейсенбаева мектебі, халықтық педагогика негізінде гумандық қасиеттерді қалыптастыру мәселелерін С.А.Ұзақбаева мектебі, құндылық бағдар негізінде оқушылар бойында гумандық қасиеттерді қалыптастыру мәселелерін Г.К.Нұрғалиева мектебі, мектеп пен отбасының бірлескен жұмысы арқылы оқушыларда гумандық қасиеттерді қалыптастыру мәселесін Қ.Т.Әтемова мектебі, гумандылықтың эстетикалық бағытын Э.И.Шыныбекова, тұтас педагогикалық негізінде ұстаздарды гумандылыққа тәрбиелеу мәселелерін Н.Д.Хмель мектебі және т.б. зерттеп келеді.
Жоғарыда аталған ғалымдар еңбегі гуманистік идеяны қалыптастырудың бастау алар негізін айқындап, тұжырым жасайды.
Бүгінгі таңда гуманитарлық білім беру және гумандылыққа тәрбиелеу, тәрбиені әлемдік ғылым мен прогресс деңгейіне сәйкес жүргізу мектепті
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының гуманитарлық білім беру тұжырымдамасы. \ Егемен Қазақстан, №2, 20тамыз,1994.
2.Әл-Фараби. Мемлекет қайраткерлерінің нақыл сөздері. Әлеуметтік-этникалық трактаттарында. Алматы: Ғылым, 1975.
3. Баласағұн Ж. Құтты білік. А.Егеубаев. Алматы, 1986.
4.М.Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат ат түрік). А.Егеубай, Алматы, 1997, 2том, 528б.
5. Қ.А.Яссауи. Хикметтер. \ аударған Ә.Жәмішұлы, Алматы, 1995, 208б.
6. Краткий словарь нностранных слов. \ сост. Локина С.М. – М.: Изд. “Сов. энциклопедия”, 1966. – С.84, 85.
7. Лосев А.Ф. Филасофский словарь. М.: Просвешение, 1986.-213с.
8. Философиялық сөздік .\ құр. Нұрғалиев Р.Н. –А: “Қаз. энциклопедиясы”, 1996. – 342б.
9. Кабуснама. Тұрсынәлі Айнабеков. – Алматы: Балауса, 1993.-91б.
        
        Көне жазба ескерткіштеріндегі гуманистік идеялардың көрініс табуы.
Қоғамды гуманитарландыру xxi ғасырдың бастамасындағы өркениетті дамудың
талабы. Гуманитарландырудың басты міндеті-бүкіл тәрбие, ... ... ... және мәдениет кешенін гуманистік бағдардағы адам тәрбиесіне
жұмылдыру ... ... ... ... ... ... гуманитарландырудың ең басты
негізі-тарихи көзқарасты қалыптастыру және дамыту. Жаңа замандағы ... ... ... ... туғызатындықтан, жұртшылықты жаңаша көзқарас
тұрғысынан тәрбиелеу үрдісі жалпы мәдениетті қалыптастыруды қажет етеді. Ал
жалпы мәдениетті ... ... оған тән ... оның ... одан әрі дамытып, адамға тән сүйіспеншілікті білім беру ... ... ... ... Гуманистік идеяның өте ертеден келе
жатқан ұзақ тарихы бар екендігі бәрімізге белгілі. Тәрбиенің гуманистік
негізі ... ... ... ... , Ж.Баласағұни, М.Қашқари т.б.
(2-5) еңбектерінен кеңінен орын алған. Олардың ... ... ... одан әрі дамуына негіз болды. Олардың негізін
салушылар алыс және ... ... ... ... , ... К.Д.Ушинский, А.С.Макаренько, В.А.Сухомлинский,
Н.К.Крупская және т.б. ... ... ... Ы.Алтынсарин,
А.Құнанбаев, қазақ зиялылары ... ... ... және т.б. болды.
Сондай-ақ, бүгінгі философтар, психологтар, мен әлеуметтанушылар
еңбектерінде де бұл ... ... тыс ... ... ... философ
Д.Кішібеков гумандық қасиеттердің бірнеше деңгейін ... ... ... ... ... ... ашып көрсетеді
Әлеуметтанушылар Б.Аяғанов пен Тәжин және т.б. отбасы өмірін гуманистік
тұрғыдан ұйымдастыруда оның ... мен ... ... ... ... ... ... М.Мұқанов,
К.Намазбаева, К.Нұрахметов, Қ.Қойбағаров және т.б. ... ... ... мен ... ... ... зерттеп келеді.
Бүгінгі таңда гумандық қасиеттер педагогикалық ғылымының әр қырынан
қарастырылып, ... Атап ... ... ... пән ... ... ... арқылы гумандылықты қалыптастыру мәселесін
А.А. Бейсенбаева мектебі, халықтық ... ... ... ... ... ... ... құндылық бағдар
негізінде оқушылар бойында гумандық қасиеттерді ... ... ... ... пен ... ... жұмысы арқылы
оқушыларда гумандық қасиеттерді қалыптастыру мәселесін Қ.Т.Әтемова мектебі,
гумандылықтың ... ... ... ... ... ұстаздарды гумандылыққа тәрбиелеу мәселелерін Н.Д.Хмель мектебі
және т.б. зерттеп келеді.
Жоғарыда аталған ... ... ... ... қалыптастырудың бастау
алар негізін айқындап, тұжырым жасайды.
Бүгінгі таңда гуманитарлық білім беру және ... ... ... ... мен ... деңгейіне сәйкес жүргізу мектепті
жетілдірудің негізі болып отыр. Бұл ... ... ... ... беру ... ... гуманитарландыру- xxi
ғасырдың табалдырығындағы өркениетті даму талабы...”(1)–деп ... ... жету ... ... ... мен ... ... бір жүйесін орнықтыру арқылы жүзеге
асырылатынын атап өтеді. Ал оның ... ... ... тәрбие, білім беру,
оқу-ағарту және мәдениет кешенін гуманистік бағдардағы адам ... деп ... ... мәселесінің жоғары деңгейде қарастырылуы тәрбиенің
тарихи сабақтастылық ... ... ... ... ... сөздігінде гуманизм- латынның “humanus”- адамсүйгіштік, адам мен
адамдық қасиеттерге құрметпен қарау ... ... ... және соңғы жылдары ... ... ... ... еңбектеріне талдау жасағанда гуманизм ұғымы әр ... ... ... ... байқадық.Философ А.Ф.Лосевтің
пайымдауынша, “гуманизм дегеніміз- философия, филология, ... ... және ... ... ... ғана ... ... ол адамның ақыл-ойының ерекше бір қасиеті, ... ... ... ... ... ... Р.Н.Нұрғалиев 1996 жылы жарық көрген философиялық
сөдігінде : “гуманизм – адамның қадір ... ... ... ... ... ретіндегі бағасы, адамның игілігіне, оның жан-жақты ... үшін ... ... өмір ... ... ... білдіретін
көзқарастың жиынтығы ” деп анықтама береді(8).
Жоғарыда аталған ғалым-педагогтар зерттеуіне сүйене отырып, біз гумандық
қасиетке адамзат ... ізгі ... ... ... ... жататынын
анықтадық. Ол адамның ойы, көзқарасы, мінез-құлқы, іс-әрекеті, ... ... ... ... ... кейіннен берілген болса да, гуманизм туралы ойлар
ежелден айтылып келеді. Оның дәлелі ретінде Әл-Фарабидің, ... ... ... кездесетін гуманистік идеялар
бола алады.
Ұлы ғұлама Әл-Фараби өзінің “Мемлекеттік ... ... ... “Дене сияқты жанда да өзіне тән денсаулығы және
науқасы болады. Жанның ... сол, оның ... және оның ... ... болуының әсерінен әрдайым ізгі қылықтар көрсетіледі, игілікті
істер істеледі және тамаша әрекеттер жасалады. Ал жанның ... ... ... және ... жайы нашар халде болуының әсеріне әрдайым
жаман қылықтар ... ... ... ... және ... ... деп адам әрекетінің белгілі бір әсерлер жиынтығының нәтижесі
екенін көрсетеді.
Осылайша, ғұлама адам жанының ... тән ... күйі ... ... ... көрсетеді.Жаны таза адамның істеген ісі
әрдайым көңілге қонымды болып келеді.Ондай адам өзге адамдарға жақсылық
әкелетін, игілікті, ... ... ... өзінің ізгілікті қасиеттерін
көрсетеді. Керісінше жаны науқас ... ... адам ... ... ... ... мен зиянын тигізетін әрекеттер жасайды. Яғни, ойшыл
қоғамға әрдайым жақсы, пайдалы істерімен әсер ететін жаны таза адам ... ... ... ... ... ұлы ... Қожа Ахмет Иассауидің еңбектеріндегі
гуманистік идеяларына да назар аударатын болсақ.Оның “Дәптер сәни” (екінші
дәптер) “Диуыни хикмет” деп ... ... ... гуманды тұрғыда
жазылған мұралар. Қ.А.Иассауи сол замандағы араб- ... ... ... бұзып, ол тілдерді біле тұра, өз шығармаларын Шағатай (көне түрік)
тілінде жазған. Ондағы ойы- ... ... ... ... ... ... тұтқан ол:
Менің хикметтерім Алладан пәрмен,
Оқып ұққанға бар мағынасы : Құран,-
деп келер ұрпаққа берер тағылымдарының тәрбиелік мәнін көрсетеді.
Қ.А.Иассауидің диуанындағы ... мен ... сан қилы ... оның ... өн ... ... те, ... те тұрады.
Ғұламаны тек сопылылықпен дүниені тәрк еткен, ... ... ... заңдылықтарын зерделемеген деп атауға болмайды.Қ.А.Иассауи еңбектерінде
имандылық, гуманистік мәселелері осылайша тұжырымдалады:
Ғаріп, пақыр, жетімдердің басын сипап,
Діні қатты ... ... ... ... ғұламаның өлең шумағынан , әр адамның бойынан қайырымдылық,
ғаріпке, пақырға, жетімдерге деген сүйіспеншілік сезімдерін ... ... ... ... ... ... діні ... халықтың ,
сүйіспеншілік, қайырымдылық жомартық секілді ... де ... әрі ... ... ... ... жүрсең көңілі жұмсақ, сыпайы болғын,
Көре қалсаң мүсәпірді сырлас болғыл.
Жоғарыдағы өлең жолдарынан ақын ... ... ... жанашырлық пен қайырымдылық жасау бұл гумандылықтың, ізгіліктің
негізі екендігін түйіндейді. Сол кездегі айтылған ақын ойлары ... ... ... ... ... ... ... белгісі,- дейді ғұлама Махмұт Қашқари. Адам
бойындағы құдай берген дарынға немесе ... не ... ... бұлданып, тәкаппар болса, бұл ... ең ... ... және ... жат ... ой мен ... көрінісі
екенін айтады.
М.Қашқаридің “Диуани лұғат ат ... ... ... ... ... ... ... барлығы – гуманистік идеяның мәнін ашады. Ол
адамдардың бойына білім, ғылым, өнер, ... ... ... ... ... ... сөз ... Оның еңбегінде табиғат
сұлулығы, көркемдік,білімділік, сүйіспеншілік, ізгілік суреттеледі:
Құрметте, білімдінің сөзін тыңда жігітім,
Үйретіп парасатын, ақта әділ үмітін.
деп ғұлама, адам ... әр ... ... әр ... ... мәдениетті,
әдептілікті, қайырымдылықты т.б. ізгі қылықтарды ... ... ... ... ... ... білімді, ғылымды, аталған
адами қасиеттерді тек білімді, парасатты, данышпан адамнан ғана ... ... ... атап өтедіі.
Білімдінің қасына бар күнде балам ерінбей,
Төмен тұрып үйрен толық тәкаппар боп көрінбей.
деп келетін өлең ... ... адам ... гумандылық пен
тәкаппарлық қасиеттер арасындағы айырмашылықты ... Адам тек ... ғана ... ... ... ... ал тәкаппар адамның
алатын білімі де, меңгерген ғылымы да, қоғамда ... орны да өте ... ... нәзік жанның иеді,
Оның ыстық теңізіне бойың балқып күйеді.
Білім деген мәулі ағаш өз білімін ... ... ... ... тақырыбын қозғайды. Яғни білімді меңгеруде
махаббат сезімі де бірге жүру қажет. Демек, адамның ... ... ... ... ... шарт еске түсіреді.
Елім саған әдепті мирас етіп қалдырамын,
Жағалаған, жайқалған білімдінің бал ... ... бір ... ... ... ... ... білімділікті арқау етіп алған.Ерлік жырларында жүрек жұтқан
батырлықты, қахармандықты ерекше бағалап жырға қосқан.
Қахарланып ... ... ... ... мені кім ... мұнда батырдың күш-қуатын, соғыс өнеріне жетік ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, жастарды өз елін сүюге,
жерін қорғауға, ... ... ... ... ... ... патриотизм, туған
елге деген сүйіспеншілік, достық пен махаббат, ... ... ... идеялар көрініс табады.
Жоғарыда айтылғандай, “гуманизм” деген термин кейіннен ендірілгенімен,
гуманистік идеялар ежелден айтылып келгені мәлім. ... ... ... ... көне ... ... ... ұғымы аясында
қарастырылып келген.
“Жәуанмәртілік” ұғымы парсы халқының “жувонморд” сөзінен аударғанда
“жувон” - ... ал ... ... ... кең ... ... қасиеттер жиынтығын білдіреді.
Жәуанмәртілік туралы түсініктің алғашқы белгілері ... ... ... –ақ ... болып, біртіндеп туыс елдер арасында кеңінен тарады. Оған
қазақ лексикасындағы “жомарт” сөзінің түбірлестігі дәлел бола ... ... ... зерттеуші ғалымдар (М.Әуезов,
М.Мырзахметов және т.б.) “адамдық”, “гуманизм” ... ... ал ол ... ... ауыз ... мен ... біліктен”
басталып, соңғы 1917 жарық көрген “Тухфава Жумхурят” ... ғана ... ... ... ... тағы бір ... ...
ол гуманизмнің негізі болатындығында және шығыс халқының психологиясына
сәйкес келетіндігінде болып отыр.
“Жәуанмәртілік” ұғымы мәні ... ... ... ... дастанында орын алатындығын байқау қиын ... Бұл ... ... философиясын арқау етіп, ... ... ... қанағат сияқты
этикалық күрделі төрт ұғымға мән береді. Оларға төрт ... ... ... Күн нұры ... барша әлемге ортақ жылулық шуағын ... ...... ... деп ... ... пен байлық,
молшылық, дәулет пен мансап-шен мағынасын қамтитындытан Бақытты – ... деп Айға ... ... ... пен бақ та Ай ... ... ... ортайып, кейде тіпті кішірейіп адам баласының қолына қонбай
кететін болғандықтан оны бақытпен теңестірген. Ал ... ... ұлы), ... ... (уәзірдің кенжесі, қыз бала) деп
атаған. ... төрт ... ара ... ... ... ... әр мәселе осылардың дүниетанымы тұрғысынан алынып, автордың
айтпақ болған идеясы барынша кең тұрғыда суреттеледі. Оның ... ... ... ... ақыл, қанағат, рақым, ізгілік ... ... арғы ... ... ... ... ... тұтасып
жатқан құбылыстар. Мұндағы төрт ... ... ... ... адам ... ... ... қасиеттер жолында өмір
бойы талпынып күресіп келетіндігін ... ... ... ... ... ... ал шындықты іздеу әділдікке тән қасиет екенін, сол арқылы
жоғары мәртбеге жетіп, ... ... ... ... ... ... бақытқа тән қасиет екендігін түсіндіреді. Ал ... ... оны ... бар ... ... тұтқан адамдықтың сопылық жолы
деп түсінуінен адамның ... ... ... үш ... ... ... көреміз.
Жәуанмәртіліктің ерте заманда жұрт таныған үш сипаттан тұратыны Кайкустың
“Кабуснама” атты педагогикалық мәні бар ... ... ... “Адамның адамдық сипатын білдіретін үш нәрсе бар. Бұл үшеуінің бірі-
ақыл, екіншісі-туралық, үшіншісі-жомарттық, адамгершілік, қолы ашықтық ... ... ”, - ... Жомарттық жолына түспек болған адамның үш
нәрседен сақ болуын : ... ... ... ... ... ... ... сөзден сақта”,- деп ескертеді(9). Мұнда нағыз гуманистік идея орын
алып тұр. Адам ... ... ізгі ... ... үшін ... ... пайдасыз істен, жаман өсектен, сөзден әрқашанда ... ... ... ... ... ... ... жақсы сөзден,
жақсы көзқарастан туындайтынын көрсетеді. .
Сонымен аталған көне жазба ескеткіштеріндегі ... ... ... ... ... ... етіп қалыптастыру істерінің қоғамдық маңызы үлкен
екендігі, тәрбиелік әсер ету ... ... ... ... мүмкіндіктері бар екендігі ерекше түсіндірілгенін көреміз.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан Республикасының ... ... беру ... \
Егемен Қазақстан, №2, 20тамыз,1994.
2.Әл-Фараби. Мемлекет қайраткерлерінің нақыл сөздері. Әлеуметтік-этникалық
трактаттарында. Алматы: Ғылым, 1975.
3. ... Ж. ... ... ... Алматы, 1986.
4.М.Қашқари. Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат ат ... ... 1997, 2том, ... ... ... \ ... Ә.Жәмішұлы, Алматы, 1995, 208б.
6. Краткий словарь нностранных слов. \ ... ... С.М. – М.: Изд. ... 1966. – С.84, ... Лосев А.Ф. Филасофский словарь. М.: Просвешение, 1986.-213с.
8. Философиялық сөздік .\ құр. Нұрғалиев Р.Н. –А: ... ...... ... ... ...... Балауса, 1993.-91б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Қазақ даласының орта ғасырдағы ғұламаларының педагогикалық идеялары9 бет
Жыраушы тұлғалар3 бет
Шешім қабылдаудағы миға шабуыл тәсілі6 бет
Macromedia direсtor – да дыбысты, мәтінді, бейнекөріністі, графиктік көріністі және анимацияны (мультипликацияны) біріктіру22 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы10 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы жайлы6 бет
VP-Expert эксперттік жүйенің жазбасы туралы4 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь