Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеу

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

1 Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеудің теориялық негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1 «Патриоттық тәрбие» ұғымының даму генезисі . оқушылардың
отансүйгіштік тәрбиесін жетілдірудің тарихи.педагогикалық алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Қазақтың көркем әдебиеті мен тарихында сомдалған батырлардың қаһармандық бейнесі оқу.тәрбие үрдісіндегі тәрбие құралы ретінде ... ...

2 Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Оқу үрдісінде қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастырудың педагогикалық шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2 Мектептің тәрбие үрдісінде қазақ батырларының қаһармандық
бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі Қазақстан Республикасының саяси-әлеуметтік, экономикалық тұрғыдан қайта өркендеуі жағдайында жас ұрпаққа ұлттық рухани құндылықтар негізінде тәлім-тәрбие беру ісін кешенді, жүйелі түрде жүзеге асыру қажеттілігі бұрынғыдан да артып отыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Елімізге бойында ата-бабамыздың ел мен жерге деген сүйіспеншілік қасиеті дамыған, егеменді елімізге аямай қызмет ететін, ой-өрісі кең, алғыр да жүректі, сауатты да салауатты азаматтар қажет», - деп, жас ұрпақ бойындағы ұлттық патриотизмді қалыптастыру ісінің ел өміріндегі маңызына айрықша көңіл бөлген болатын [1, 14].
Бүгінгі жалпы білім беретін орта мектептердің оқушыларына отансүйгіштік тәрбие беруді кешенді, терең жүргізу проблемасы кейінгі жылдары Қазақстан Республикасы ғалымдарының назарын өзіне аударуда.
Кеңес заманының ғалымдары мен қоғам қайраткерлерінің отансүйгіштік тәрбие бағытындағы зерттеу жұмыстарының дені кеңестік идеология астарындағы әскери-патриоттық тәрбиені қалыптастыру құралдарын пайдалану мүмкіндіктері мен педагогикалық шарттарын жетілдіруді нысанаға алған болатын (А.В.Луначарский, Н.К.Крупская, А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский және т.б.).
Оқушыларға отансүйгіштік тәрбие беру проблемаларының кейбір салалары да арнайы ғылыми-педагогикалық зерттеулердің нысанасы болды. А.Р.Жұмахановтың, Г.В.Мухаметзянованың, Р.З.Алиевтің, Т.Примовтың, Ф.Ф.Лоюктің, А.Э.Измайловтың, П.Сайфуллаеваның, Р.Ержанованың, И.Меликованың, Ж.Г.Коидзенің, И.И.Насыровтың, С.Нұрмұқашеваның еңбектерінде халықтың ерлік дәстүрлері жастардың отансүйгіштік сезімін тәрбиелеудің тиімді жолы ретінде қарастырылады.
Отансүйгіштік тәрбие проблемасын зерттеумен біздің Республиканың да бірқатар ғалымдары айналысады. Олар ұлттық дәстүрлер мен отансүйгіштік тәрбие, әскери-патриоттық, интернационалдық, ерлік тәрбиесі проблемаларын қарастырады (Қ.Жарықбаев, К.Құнантаева, С.Ешімханов, С.Қалиев, Н.Рамашев, С.Иманбаева, Е.Жұматаева, Ж.Елемесова, Д.Құсайынова, Л.Т.Сайдахметова, Ғ.Б.Базарғалиев және т.б.).
Сондай-ақ қазақ әдебиетінде отансүйгіштік тәрбие идеясы көркем шығармаларда көрініс тапқан (Б.Момышұлы, Ә.Шәріпов, Ғ.Мүсірепов, І.Есенберлин, Қ.Қайсенов, Ә.Нұршайықов, Д.Әбілов, Ш.Мұртаза, М.Мағауин, Қ.Жұмаділов және т.б.).
Соңғы жылдарда қазақстандық патриотизм мәселесі М.Қозыбаевтың, Р.Б.Абсаттаровтың, А.С.Қалмырзаевтың, А.Айталының, Л.Ахметованың, К.Н.Меңлібаевтың, А.Бижановтың, С.М.Борбасовтың, С.Е.Нұрмұратовтың, Д.Раевтің, Т.Кенжалиннің және т.б. ғалымдар еңбектерінің зерттеу объектісі болды.
Назарбаев Н.Ә. Өзекжарды ойлар. – Алматы: «Мектеп» баспасы ЖАҚ, 2003. – 172 б.
Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Егемен Қазақстан, 2004, №258, 16 қазан
Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. Т.7. /Бас ред. Б.Аяған. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2005. – 728 б.
Жұмабеков А.Қ. Түркі халықтарының жазба мұраларындағы педагогикалық ой-пікірлер (ҮІ-ҮІІІ ғғ.): пед. ғыл. канд. дисс:13.00.01. -Шымкент, 2004. – 132 б.
Болдырев Н.И. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. –Алматы: «Мектеп», 1987. – 231 б.
Иманбаева С.Т. Оқушыларды ұлттық жауынгерлік дәстүр арқылы ерлікке баулудың педагогикалық негіздері: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. – Алматы, 1995. – 23 б.
Жұматаева Е. Қазақстан майдангер жазушыларының шығармалары арқылы оқушыларға патриоттық тәрбие беру: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. – Алматы, 1995. – 23 б.
Құсайынова Д. Әлия мен Мәншүк ерлігінде жоғары сынып оқушыларын патриоттыққа тәрбиелеу: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. – Алматы, 1999. – 26 б.
Сайдахметова Л.Т. Қазақстан мектептерінде оқушыларды патриотизмге тәрбиелеудің дамуы (1970-2000 жылдар): пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – Алматы, 2002. – 27 б.
Әбілғазиева К.Т. Мұстафа Шоқайұлының (1894-1941) қайраткерлік қызметі негізінде жастарға патриоттық тәрбие беру: пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – Шымкент, 2002. – 26 б.
Құрманбаева М.Ж. М.Ғабдуллин мұрасындағы этнопедагогикалық құндылықтар арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. – Алматы, 2003. – 24 б.
Қалиева К.И. Махмұд Қашғаридың педагогикалық идеялары: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. – Алматы, 2003. – 24 б.
Ахметов Т.Ә. Жүсіп Баласағұнидің тәлім-тәрбиелік идеялары: пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
Кенжебаева Р.Н. Оқыту үрдісіндегі халық педагогикасы арқылы оқушылардың атамекенге сүйіспеншілігін қалыптастыру: пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – Шымкент, 2005. – 26 б.
Қалиев Ж.Н. Халық педагогикасы құндылықтары негізінде оқушыларға патриоттық тәрбие беру (5-9 сыныптардағы гуманитарлық пәндер негізінде): пед. ғыл. канд. …автореф.:13.00.01. – Астана, 2005. – 27 б.
Сүлейменова Б. Бастауыш сынып оқушыларын қазақ батырлар жыры арқылы адамгершілікке тәрбиелеу: пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – Алматы, 2006. – 27 б.
Абсаттаров Р.Б. Национальные процессы: Особенности и проблемы. – Алматы: «Ғылым», 1995. – 248 с.
Менлибаев К.Н. Роль национальных традиций в патриотическом воспитании (по материалам конкретно-социологических исследований молодежи Республики Казахстан): автореф. … канд. филос. наук:.09.00.02. –Алматы: Институт философии НАН РК, 1995. – 19 с.
Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтардың қалыптасуы мен дамуы (әлеуметтік-философиялық талдау): филос. ғыл. канд. дисс.:09.00.02. –Алматы, 2000. – 237 б.
Айталы А. Ұлттану /Оқу құралы. – Алматы: «Арыс», 2000. – 221 б.
        
        Мазмұны
Кіріспе…………………………………………………………………....….......
1 Оқушыларды қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштікке
тәрбиелеудің теориялық негіздері......................................
1.1 «Патриоттық тәрбие» ұғымының даму генезисі – оқушылардың
отансүйгіштік ... ... ... ... ... әдебиеті мен тарихында сомдалған батырлардың
қаһармандық бейнесі оқу-тәрбие үрдісіндегі тәрбие құралы ретінде.......
2 ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық шарттары..........................
2.1 Оқу үрдісінде қазақ батырларының қаһармандық бейнесі ... ... ... ... ... ... ... үрдісінде қазақ батырларының қаһармандық
бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін
қалыптастыру……...............................……...………………........…….......
Қорытынды………………………………………………………............…...
Пайдаланылған әдебиеттер………………………………………....................
Кіріспе
Зерттеудің көкейтестілігі. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... жағдайында жас ұрпаққа
ұлттық рухани құндылықтар негізінде ... беру ісін ... ... ... асыру қажеттілігі бұрынғыдан да артып отыр.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев: «Елімізге бойында
ата-бабамыздың ел мен жерге деген сүйіспеншілік ... ... ... ... қызмет ететін, ой-өрісі кең, алғыр да жүректі, сауатты да
салауатты азаматтар қажет», - деп, жас ... ... ... ... ... ел ... маңызына айрықша көңіл бөлген болатын [1,
14].
Бүгінгі жалпы білім беретін орта ... ... ... ... ... ... жүргізу проблемасы кейінгі жылдары Қазақстан
Республикасы ғалымдарының назарын ... ... ... ... мен ... қайраткерлерінің отансүйгіштік
тәрбие бағытындағы зерттеу жұмыстарының дені кеңестік идеология ... ... ... ... пайдалану мүмкіндіктері
мен педагогикалық шарттарын жетілдіруді ... ... ... ... А.С.Макаренко, В.А.Сухомлинский және т.б.).
Оқушыларға отансүйгіштік тәрбие беру проблемаларының кейбір салалары да
арнайы ғылыми-педагогикалық зерттеулердің нысанасы болды. ... ... ... ... П.Сайфуллаеваның, Р.Ержанованың, ... ... ... ... ... ерлік
дәстүрлері жастардың отансүйгіштік сезімін тәрбиелеудің тиімді жолы ... ... ... ... ... ... да
бірқатар ғалымдары айналысады. Олар ұлттық дәстүрлер мен ... ... ... ерлік тәрбиесі проблемаларын
қарастырады (Қ.Жарықбаев, К.Құнантаева, С.Ешімханов, С.Қалиев, Н.Рамашев,
С.Иманбаева, Е.Жұматаева, Ж.Елемесова, ... ... және ... қазақ әдебиетінде отансүйгіштік тәрбие идеясы көркем
шығармаларда көрініс ... ... ... ... ... ... Д.Әбілов, Ш.Мұртаза, М.Мағауин,
Қ.Жұмаділов және т.б.).
Соңғы жылдарда қазақстандық патриотизм мәселесі ... ... ... ... А.Бижановтың, С.М.Борбасовтың, С.Е.Нұрмұратовтың,
Д.Раевтің, Т.Кенжалиннің және т.б. ... ... ... ... ... ... Білім Академиясында Тәрбие мәселесі
институтының ғалым-педагогтарының әлеуметтік-педагогикалық ... ... ... ... оқушылардың «қазақстандық патриотизм»
сезімін қалыптастыру мәселесі кезек күттірмейтін ... ... ... аталған зерттеулерде жалпы білім беретін орта мектептің оқу-
тәрбие үрдісінде түрлі тәрбие міндеттерін ... ... ... ... бойынша да маңызды ғылыми мағлұматтар бар. Алайда қазақ
батырларының қаһармандық бейнесін оқушылардың ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісінде кешенді пайдалану мәселесі
арнайы педагогикалық еңбектерде әлі көрініс таппаған.
Өкінішке орай, жалпы білім беретін орта ... ... де ... ... ... оқушыларына отансүйгіштік тәрбие беруде ... ... ... ... жүйенің жоқтығын дәлелдейді.
Ғылыми әдебиеттерге және ... ... ... ... оқу бағдарламаларына, оқулықтарына жасалған
талдаулар мен ... ... ... ... ... ... күні ... дейін шешімін таппай
отырғанын айғақтайды. Демек, қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы
оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу қажеттілігі мен ... ... ... орта ... ... ... жеткіліксіз пайдаланылуы және
ерлік дәстүрлерінің бүгінгі қоғам дамуының талабына сай ... ... ... бар екені байқалады. Бұл ... ... ... ... ... ... батырларының қаһармандық
бейнесі арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеудің педагогикалық
шарттары» деп ... ... ... ...... ... қаҺармандық бейнесі арқылы
оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін ... ... ... оны ... ... ... ету.
Зерттеу объектісі – жалпы білім ... орта ... ... пәні – орта ... оқу-тәрбие үрдісінде қазақ батырларының
қаһармандық бейнесі арқылы 5-11 ... ... ... ... шарттары.
Зерттеудің болжамы. Егер тәрбиелік идеал теориясы негізінде қазақ
батырларының қаһармандық бейнесі жан-жақты сомдалса, онда ол ... ... ... ретінде педагогикалық айналымға еніп, оқушылардың
отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру үрдісінің ... ... ... ... күн талабына сәйкес отансүйгіштік тәрбиенің мазмұнын
толықтырып, әдіс-құралдарын іріктеу қажеттілігі ... ... ... ... бейнесі», «қазақ патриотизмі»,
«отансүйгіштік» ұғымдарының анықтамаларын нақтылау;
2 ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың ғылыми-теориялық негіздерін
айқындау;
3 Мектеп оқушыларына ... ... ... ... арқылы
отансүйгіштік тәрбиенің мазмұнын сұрыптау, оны педагогикалық тәжірибелік
жұмыс арқылы ... ... ... ... батырларының қаһармандық бейнесі арқылы жалпы білім
беретін орта ... ... ... ... қасиеттерді
қалыптастырып, бүгінгі заман талабына сай ... рухы биік ... ... ... құжаттар; «Қазақстан-2030» стратегиялық
бағдарламасы (1997); орта білім ... ... ... ... Республикасының «Білім туралы ... (1999); ... ... жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы
(2004); Қазақстан Республикасының азаматтарына отансүйгіштік тәрбие ... ... ... ... /жоба/ (2005); зерттеу мәселесі
бойынша басылым көрген қазақстандық және ... ... ... ... ... ... ... т.б.) оқу-тәрбие
үрдісіне арналған еңбектері; мектеп мұғалімдерінің озат тәжірибелері; оқу-
әдістемелік құралдар; бағдарламалар; автордың педагогикалық ... ... және ... ... Жеке ... дамытудың
философиялық заңдары мен принциптері; тұлға теориясы; іс-әрекет ... ... ... құрылымы мен мазмұны туралы теориялар; тәрбие идеалы
туралы теория; құндылықтар теориясы; этникалық тәрбие теориясы.
Зерттеу әдістері: ... ... ... ... ... психологиялық, этнопсихологиялық,
әдебиеттану, тарихи, әскери, әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... зерттеу, модельдеу,
бақылау, сауалнама, әңгімелесу, педагогикалық материалдарды ... ... ... ... ... ... кіріспеден, екі бөлімнен,
қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы
отансүйгіштікке тәрбиелеудің теориялық негіздері
1.1 «Патриоттық тәрбие» ұғымының даму генезисі – оқушылардың
отансүйгіштік ... ... ... алғышарттары
Қазіргі таңда Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық даму
барысында саяси-идеологиялық, мәдени тұрғыдан ... сай жас ... ... беру үкіметіміздің жаңа стратегиялық бағдарламасының
басым бағыттарының бірі болып отыр.
Еліміздің географиялық орналасуы мен ұлттық-этникалық ерекшелігіне орай
оқушыларға ... ... ... ... ... ерлік
дәстүрлерін насихаттау, билер мен шешендердің ... ... ... ... құру ... қазақстандық білім саласының
маңызды проблемаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған ... ... ... патриотизмге, биік мәдениетке,
адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге тәрбиелеу» ... ... 3]. ... ... мемлекеттік талап-міндеттер бүгінде жас ұрпаққа
отансүйгіштік тәрбие беру ісінің жалпы ұлттық сипатқа ие болып ... Ал ... ... ... үрдісі әр отбасынан бастау алып, білім
беру жүйелерінде үздіксіз, кешенді жүргізілуін ... ... ... ... кезеңдерде патриотизм, советтік патриотизм, ұлтжандылық,
қазақстандық патриотизм, Отанға деген сүйіспеншілік, оны жүзеге ... ... ... ... ... ... бұл проблеманың
тамыры тереңде екендігін көрсетеді, яғни дерек ... ... ... ... ескі ... ... «Патріотизмъ – любовь къ
отечеству. ...привязанность къ своей культурной средъ или къ ... - ... ... біздің пікірімізді айқындай түседі [3,
36]. Ал «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясында: «Отаншылдық, отансүйгіштік,
патриотизм ... patris – ... - ... Отанына, туған еліне, оның
тіліне, салт-дәстүрі мен мәдениетіне деген сүйіспеншілік сезімі», - ... ... [4, 218]. ... грек және рим ... ... т.б.) ... ... тәрбие идеялары көрініс
береді. Платонның ... ... ... с ... детства и быть
приспособленным к их обязанностям, ... то ... ... ... ... ... и тому ... - деп,
мемлекетті сүюді, оның міндеттерін жас ұрпақтың бала ... ... ... ... ... зор ... ... [5, 82].
Аристотельдің «Саясат» туралы еңбегінде: «Законодатель должен отнестись
с ... ... к ... ... любить отечество, так как
в тех государствах, где это нет, и самый государственный ... ... - деп, ... тәрбиенің қоғамдық роліне баға береді [6,
274].
Қазақ елінің ... бойы ... ... ... әдістері мен құралдарын жинақтап, оны бүгінгі оқушы тұлғасын
тәрбиелеуде оқу-тәрбие үрдісінде ... ...... ... ... ... ... ерте кезден бері қалыптасты. Оның дәлелі,
халықтық мәнге ие мол ... мұра - ... ... ... ... ... ... тағылымдарда, орта ғасырлар
ойшылдары (Махмұд Қашқари, ... ... ... ... мен жыршы-
жыраулардың (Асан Қайғы, Шалкиіз, Ақтамберді, Бұқар жырау, Махамбет, т.б.),
қазақтың ағартушы-гуманистерінің (Ш.Уәлиханов, ... ... және ... алғашқы жылдарындағы қоғам қайраткерлерінің
(А.Байтұрсынов, ... ... ... ... т.б.) ... көрініс табады. ҮІ-ІХ ғасырларда қазақ жерін мекендеген ... ... ... ... ... ... рух
жетекші орын алады. «Тоныкөк» жырындағы Тоныкөктің өмірі мен қызметі, түркі
халқының патриоттық тарихы және өсіп келе ... ... ... ... ... ... Жырда қағанның кеңесшісі Тоныкөк үшін халық
пен Отан даңқы бәрінен жоғары ... ... ... түркі халқына
Қарулы жау келтірмедім, Атты әскер ... ... ... ... ел болды,
Халқымыз қайта халық болды», - деген жолдардан отаншылдық ... ... ... ... ... [7, 58]. ... қағанның баласы
Мегенің жат жұртқа бір уыс топырақты беруге болмайтыны туралы ... ... ... ...... ... оны беруге болмайды!»
- деген даналық сөзі басқаларға жерді ... ... ... айрылмау
түркілердің өте киелі дәстүрі болғанының куәсі деп ... [8, 87]. ... ... ... ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») кітабында
түркі халықтарының ерлігі, тұрмыс-тіршілігі және ... ... ... ... ... ... жайында: «Мен түркілердің зерек
қабілет ... ... әрі ... шебер найзагерімін, бүкіл шаһарларды
қорғаған ... - деп ... [9, 9]. ... ... ... ... тағылымдық еңбектері өте бай және көркем
жазылған. Оның «Құтадғу ... ... ... атты ... тәрбиелік
маңызы зор. Мұнда ... ... ... сөз ... ... ... тәрбиелеу туралы баяндалады. Мысалы: «Ер ажары – сабырыңды
сақтай біл», - деп ерліктің қадір-қасиетін ... ... ... ой-
пікірлер айтады [10, 118]. Сондай-ақ түркі тілдес халықтардың ... Қожа ... ... ... ... («Даналық кітабы») атты
еңбегі адамгершілік, Алла Тағалаға құлшылық ету, дінге берік ... ... ... ... ... бағытындағы ой-пікірлерге
негізделген. Әдетте жеке тұлғаның бойынан табылуы тиіс ерлік, отансүйгіштік
қасиеттердің ... ... ... ... ... деп ... ... Бұл қазақ батырының тұлғасындағы ... ... [11, 58]. ... ... ... ... ... да толғауларында көрініс тапқан. Асан Қайғы
(шын аты Хасан Сәбитұлы) ... ... Еділ ... өмір ... оның ... қайтыс болған жылдары белгісіз. Асан ... ... зор ... ... ... ол ... өлең-
толғауларында хандық билікті нығайту, елдің қорғаныс қабілетін ... ... Оның ... ... Жерұйықты іздеуі аңыз болса
да, жер-суларға берген сипаттамалары шындыққа жанасады. Мысалы, ... ... ... ... ... асыл ... Алты ай арықтатып
мінген ат бір айда майға бітетін жер ... бос ... ... ... жылқының жері екен», - деп сипаттама береді. Оның отансүйгіштік
идеяға негізделген аңыздарының бәрі де халық ... ... ... ... ... өзінің ұмытылмас белгісін қалдырған жауынгер жырау Шалкиіздің
ерлік жайындағы идеяларының барлығы да өз өмірімен байланысты ... ... ... бір ... бек ... Қайрылып барып тез сынар Қайың
оқтың жарқасы», - ... ... ... ... ... ... ... Ақын өз жырларында басты мақсат ретінде ... ... ... ... ... ... ... тоқталады [13, 58].
Ақтамберді жырау Сарыұлы (1675-1768) жастайынан Бердіке ... ... Ақын он жеті ... ... қарсы соғыста ерлігімен
батыр атанады, қаһармандығымен, ... ... ... ... ... ... бірлігі мен ынтымақты болуы жолында көп қызмет етеді.
Ақынның: «Жауға шаптым ту ... ... ... ... ... ... қайнап, Ел-жұртты қорғайлап, Өлімге жүрміз бел байлап», - ... ... оның ... ... екенін аңғарамыз [14, 61]. Қазақ жырауларының
арасында аты ... ... ... жырау, әділ би ... ... ... ой-пікірлерінде Абылай хан саясатын қолдап, қазақ
елінің берік ... ... Өз ... ... ... ... ... Сондай-ақ ел арасында ірі феодалдардың
іріткі салуына, барымта-қарымта мәселелеріне қарсы шығып, ... ... ... ... Оның ... ... ... найзасы.
Би жігітке жарасар,
Халқына тиген пайдасы», - деген тағылымды ... ... пен ... ... ... ... түсіндіреді [15, 89].
Ел үшін егесіп, халық қамын ойлаған ерлердің бірі дауылпаз ақын Махамбет
Өтемісұлы 1836-1838 жылдардағы ... ... ... ... ең ... қолбасшысы, халқының патриоты ретінде танылған. Ол
көтерілісті көзімен көріп, соғыс, ерлік ... ... ... ... жасаған. Батырдың бойындағы қайтпас ерлікті, рухты өткір
жырларымен ... ... ... атқа ер ... ... қолға алмай
Тебінгі терге шірімей,
Терлігі майдай ерімей,
Алты малта ас болмай,
Өзіңнен туған жас бала
Сақалы шығып жат болмай,
Ат үстінде күн ... шөл ... ... ет жемей,
Ер төсектен безінбей,
Ұлы түске ұрынбай
Түн қатып жүріп, түс қашпай,
Тебінгіні теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу толағай бастанбай,
Ерлердің ісі ... ме?» - ... ... ... ... ... ... мұра қалдырған біртуар күрескер ақын екенін көрсетеді
[16, 228].
Шоқан (Мұхаммед-Қанапия) ... ... ... ... ... ... ... келген. Шоқан жас кезінен зеректік
танытып, әскери біліммен қоса ... ... Орта ... ... зерттеді. Оның «Қазақ шежіресі», «Сот
реформасы жайында хат», «Іле өлкесінің географиялық ... т.б. ... ... ... ... Ол өз шығармаларында: «Қазақ халқына
білім, ғылым үйретіп, өз алдына ел болса, ұлы ... ... ... - ... ... ... ... тұрғыдан баға береді [17,
127]. Қазақтың ... ... ... ... ... балаларына
оқу-білім бере отырып, елдік, отаншылдық қасиеттерді дарытып, тек ... ... сай ... ... ... ... ... көп
көңіл бөледі. Мысалы: «Оқу-білім бар жұрттар, Тастан сарай салғызды,
Айшылық алыс ... ... ашып ... ... ... алғызды», - деп,
өркениетті ел қатарына жетудің оқу-білім, отаншылдық тәрбие арқылы жүзеге
асатынын айтқан ... [18, 16]. Ал, Абай ... ... дені
тәрбие, дін, саясат, қоғам, әлеумет, өмір ... ... ... қамтиды. Оның педагогикалық мұраларының мәні жеке тұлғаның өз
еліне, жеріне, бауырларына, ұлтына адал ... ... ... Сондықтан ақын шығармаларының негізгі бағыты ұлт болмысын
айқындауға құрылған. Себебі Абай ... ... ... ... ... ... де, оның ... идеяны насихаттайтын
өсиеттері көп. Сонда да әлі күнге дейін біз оны ... ... ... деп айтылуына жеткілікті көңіл аудармаймыз. Бұл ... ... ... ... ... арасындағы орасан зор ықпалы бар әдеби
мұрасын езілген халықтың ой-санасын, азаматтық сезімін ... ... ... елін ... тапқа жіктемей ағартушылар ұстанған таным
тұрғысынан ... ... Абай – ... ... ... ... - деп келтіреді [19, 71]. Шын мәнінде қазақ елі Абай өмір
сүрген дәуірде қиын-қыстау ... ... ... болатын. Бұ кезеңде
қазақ халқының іргесі сөгіліп, елді әркім билеп, Ресей империясының ... және ... ... ... іс-әрекеті елдің тыныштығын
бұзған аумалы-төкпелі заман болатын. Ақынның өзі бұл ... ... ... ... ... Ұстарасыз аузыңа түсті мұртың», - деп сипаттайды.
Мұның мазмұны ел бірлігін, оқу-білімді, ... ... ... ... Сонымен бірге: «Кетті бірлік,
сөнді ... - деп, өз ... ... пен ... ... халық арасында надандықтың орын алып, отаншылдық рухтың беделінің
төмен түскеніне налып, толғана ой айтады [20, 140]. ... ... орыс ... ... ... ... қайраткерлері
(Н.Г.Чернышевский, А.И.Герцен, Н.А.Добролюбов, т.б.) назар аударды. Олардың
бұл орайда айтқан ой-тұжырымдары қоғамдық дамудың ... ... ... халқының өмірін, тарихын жетік білуге, ... ... ... еді. Н.Г.Чернышевский: «Өз туғаныңды сүймеу
мүмкін ... ... ... ... ... сол ... аңыздары
сақталып қалған», - дей отырып, халықтың ауыз әдебиеті туындылары балаларды
отансүйгіштікке тәрбиелеуге септігін тигізеді және ... ... ... сүйіспеншілігін арттырады деп тұжырымдайды [21, 298]. Зерттеу
барысында К.Маркс пен ... ... ... де ... ... ... олар осы ... тәрбие проблемасы
саласында педагогикалық ... ... ... пікірлер айтқан болатын, ол
ой-пікірлер мәнінің қазіргі таңда ... ... ... ... ... мен ... байқалып отыр.
К.Маркс пен Ф.Энгельстің отансүйгіштік тәрбие жөніндегі еңбектері
қоғамдық мәселелермен ... ... ... ... гербіне көзім түсіп кетсе болғаны тұла бойымды ... ... ... - деп, өз ... ... рәміздерін дәріптей отырып,
елінің еркіндігін буржуазиялық ... азат ... ... ... ... ... бағалайды [22, 14].
Ал, В.И.Ленин өз шығармаларында патриотизм идеясына арнайы ... ...... мен мыңжылдықтар бойы қалыптасқан бірден-бір
терең сезім», – дейді [23, 167]. Яғни отансүйгіштік тәрбиенің ролі ... ... ... оның өзі ... бойы ... ... бай
қазынасы екендігі дәріптеледі.
Отызыншы жылдары қызыл империяның құрбаны болған А.Байтұрсыновтың ... дені ... ... ... ... ... ... алғашқы сөз», «елшілік ұраны» деп бағаланған «Маса»,
«Қырық мысал», «Ер Сайын», т.б. ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеуге бағытталған болатын. Мысалы:
«Қазағым, елім,
Қайқиып белің,
Сынуға тұр таянып.
Талауда ... ... ... ... - деп ... ... ... сынап, халықты оның
әккі саясатынан босанып, тәуелсіздік алуға шақырады [24, 79].
Қазақ ... ... ... ... ... әділеттілігі арқылы
теңдік алуды мақсат тұтқан жалынды ... ... ... ... ... отансүйгіштік бағытты ұстанады. Оның «Көкшетау»,
«Жас қазақ марселеьезасы», «Жұмыскерлер», «Тар жол, ... ... ... қазақ елінің тәуелсіздігін паш етеді. Мысалы:
«Қажыма, ер көңілім, бәрі де өтер,
Сан азап бір күнгідей болмай кетер,
Жарқырап ататын таң әлі-ақ ... - деп, өз ... ... ... ... жағдайымен салыстыра сипаттайды. Алайда С.Сейфуллин
кеңес өкіметінің әділетсіздігінен репрессияға ұшырап, қаза табады. ... ... ... ... ... құндылығын жойған жоқ [25,
42].
Ресей империясының озбыр саясатын, оның ... ... ... ... ... ... ... жалынды пікірлер айтқан қоғам қайраткері,
ағартушы Міржақып Дулатов ... Ол ... ... ... ... ... алаш ... кеңінен танымал болды. Ол өз жырларында:
«Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты.
Жер кетті, дін ... хал ... ... енді жату ... - деп, ... ... тәуелсіздіктің,
бостандықтың маңызын түсіндіреді [26, 13].
Қазан төңкерісі тұсында қазақ халқының ... ... ... ... әділ ... ... ... Мағжан Жұмабаевтың
шығармалары отаншылдық бағыттағы проблеманы негізге алады. Оның «Тіршілік
көркі ерік», «Қазағым», «Туған жер», «Батыр ... т.б. ... ... мәні зор ... деп айтамыз. Ақын:
«Жаратылдым топырағыңнан, сенің бүгін.
Жалғаны жоқ, бәрі сенен жан-тәнім.
Сенен ... ... ... ... ... ... - ... сен – Күнім», - деп, ... ... ... ... ... ... [27, ... ғылымында бұрынғы КСРО және Қазақстан зерттеушілері
отансүйгіштік тәрбие беру ... өз ... ... арқау еткен.
Солардың бірі белгілі педагог А.С.Макаренко қиын балаларды тәбиелеудегі өз
тәжірибесіне сүйене ... ... ... ...... отансүйгіштік
тәрбиенің бастауы, егер әрбір отбасының ... ... ... ... ... жақсы болар еді», – деп, ... ... ... ... ... ... қуаттайды [28, 418-419].
КСРО-ның көрнекті педагогы В.А.Сухомлинский өзінің «Азаматтың дүниеге
келуі», «Павлыш орта мектебі», т.б. ... ... ... ... ... ... ... Кеңес Одағының
азаматын тәрбиелеу» қажеттілігін ескертсе, Н.И.Болдырев ... ... ... ... негізделген құнды
практикалық еңбектерінде: «Кеңестік армия мен әскери-теңіз флотының болашақ
қорғаушыларын орта мектептен ... ... ... - деп, ... моральдық-психологиялық жағынан жетілуіндегі әскери өнердің
орнын ... ... [29, 428; 30, ... ... ... ... ... системы
патриотического и интернационального воспитания школьников» атты ғылыми
еңбегінде Қазақстандағы КСРО жүйесінде ... ... ... ... ... ... ... тәрбие беру туралы мағлұматтар
берілген. Дегенмен ғылыми еңбектің дені коммунистік жүйедегі ... және ұлы орыс ... мен оның ... ... ... Яғни
коммунистік идеологиялық бағытта жазылған. Мысалы: «Большое значение в
воспитании советских ... в духе ... ... ... ... ... ... боевые и трудовые
традиции советского народа. Сила и жизненность традиции в том, что ... в ... ... ... ... ... ... отшлифованные опытом многих поколений», - дейді [31, 44].
Татарстандық ғалым Г.В.Мухаметзянова «Жоғары ... ... ... негіздерін меңгерту үрдісінде отансүйгіштік және интернационалдық
тәрбие беру» атты ... ... ... ... ... ... ... халықтық мәдениет құралдары арқылы ұлттық мақтаныш пен
отансүйгіштік және интернационалдық ... ... ... ... ... ... ... өзектілігіне назар аударады. Автор кеңестік
идеология тұрғысынан отансүйгіштік тәрбие беруді қарастыра отырып, халықтық
тәрбие құралдарына ... [32, ... ... ... ... ... бойында әскери-патриоттық
және интернационалдық құндылықтарды қалыптастырудағы дене ... ... ... ... ... ... және дене ... әскери-патриоттық және дене тәрбиесін дамытуды қарастыру және
зерттеу» міндетін алға қояды [33, 2]. Яғни дене ... ... ... тәрбие беру мәселелеріне түсінік беруге талпыныс жасайды.
Сонымен қатар Өзбекстан ғалымы Т.Примов ... ... ... оқушыларына
өзбек тілі мен әдебиетін оқыту үрдісінде әскери-патриоттық тәрбие беру»
атты диссертациялық жұмысында «Жоғары сынып ... ... ... ... ... ... ... беру» мәселесіне тоқталады
[34, 5]. Автор өзбек әдебиетімен қатар ... тыс ... ... ақпарат құралдарының жастарға отансүйгіштік тәрбие ... атап ... ... ... өзінің «Оқу үрдісінде жоғары сынып
оқушыларының бойында ... ... ... ... ... ... материалы бойынша)» атты ғылыми
еңбегінде отансүйгіштік тәрбие шарттарын төмендегіше сипаттайды:
оқушыларды шындықты тануға үйрету;
- өз Отанын қорғауға ... болу ... ... ... ... ... коммунистік революцияның ерлік дәстүрлеріне тәрбиелеу;
- жасөспірімдерді әскери мамандықты таңдауға баулу [35, ... ... ... тәрбие беру шарттарына түсініктеме
берер болсақ, ... оқу ... КСРО ... ... идеология
тұрғысынан коммунистік елестің астарындағы шындықты тануға және өз ... ... және ... мамандықты таңдау арқылы ... беру ісін ... ... баса ... ... ... И.И.Насыровтың «Кеңестік ерлік дәстүрі арқылы
жастарға отансүйгіштік тәрбие беру» атты ғылыми ... да ... ... ... беру ... арналады. Автор ерлік
дәстүрі арқылы жастарға отансүйгіштік тәрбие берудің ... ... ... «тәрбие беруде диалектикалық біртұтастық бар, бұл өзара байланысты
және өзара әрекет етеді, сондықтан революциялық ерлік дәстүрімен ... ... ... ... ... ... шешімге келеді. Яғни
Қазан төңкерісі кезіндегі жұмысшылар мен шаруалардың ерлігіне баға ... ... ... ... [36, ... ... ... болса, өзінің «Оқушыларға халық дәстүрлері
арқылы ерлік-отансүйгіштік тәрбие беру» атты ... ... ... ... ... мақсатты түрде жүйелі әсер ету,
сезім, ерік, Отанға деген ... ... ... азаматтық борышын
орындап, қоғамның дамуына үлес қосу», - ... Яғни жеке ... ... ... ... бағытта пайдасын тигізуін қарастырады [37, 7].
Молдаван ... ... ... әдебиетін оқыта отырып
жасөспірімдерге тәрбие беру процесі» ... ... ... отансүйгіштік
тәрбие берудің үш кезеңіне түсінік беріледі: «Бірінші кезеңде отансүйгіштік
тәрбие берудің білім көздері: қызығушылық, ... т.б.; ал ... ... ... қоғамдағы орны, патриоттық мінезі ... ... ... ... ... феномен «патриот» болады». Демек отансүйгіш
жасөспірімнің қоғамдық ортадағы ... мен ... ... ... мен ... берудің кешенді жүргізілуі ... деп ... [38, ... ... ... «8-ші ... ... және орыс әдебиетін
оқыту үрдісінде оқушыларға отансүйгіштік тәрбие беру» деп ... ... ... тәрбие беруге әдіснамалық ... ... ... әдеби шығармаларды оқып, ондағы адамгершілік
категорияларға, кейіпкерлердің ... ... мән бере ... ... ... ... ... қарым-қатынасынан, сүйіспеншілігінен ғибрат
алады. Демек этика мен әдебиет дәрістерінің отансүйгіштік тәрбие беруге
ықпал етуде ... ... ... - деп ... [39, 4]. ... ... ... болсақ, этика мен әдебиет пәндеріндегі адамгершілік
нормаларды оқытып, жеке тұлға мен ... ... ... ... ... ... ... назар аударады.
Орта мектептің оқу-тәрбие үрдісіндегі отансүйгіштік тәрбие ... ... ... ... өзінің «Ерлік-патриоттық тәрбие арқылы жоғары
сынып оқушыларының сыныптан тыс жұмыстарға қабілетін дамыту» деген ғылыми
диссертациясында ... ... ... ... ерлік
жасауға дайын болу, мақсатқа жете білуге, Отанды ... әзір ... ... үшін азаматтық жауапкершілікті ... ... ... т.б» ... атап өтеді [40, 18]. Сонымен қатар Ф.Ф.Лоюктің
диссертациясында отансүйгіштік тәрбие беруде ерлік сабақтарын, ер ... ... ... музейінің жұмысына қатысу және жасөспірімдерді әскери
мамандықты таңдауға үйрету секілді мәселелер қарастырылады.
Сондай-ақ өзбек ғалымы С.А.Каримбековтың «Әдебиет пәнін оқыту ... ... ... ... оқушыларына әскери-патриоттық тәрбие беру»
деген еңбегінде: «Оқушылармен бірге өлкетану ... ... ... ... ... арқылы мектептің ерлік музейін ұйымдастырудың
маңызы зор», - деп ... ... [41, 11]. ... ... пәнін
оқыту барысында ақын-жазушылардың шығармалары арқылы тарихи мәліметтерді
жинақтау, өлкетану жұмыстарын жүргізу арқылы оқушыларды ... ... ... ... ... ... ... ғылыми зерттеулер
қатарында С.Н.Нұрмұқашева ... ... ... ... сынып
оқушыларына әскери-патриоттық тәрбие берудің дамуы (1960-1985 жж.)» ... ... ... бес жыл ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан сипаттама бере отырып, отансүйгіштік
тәрбиенің негізгі міндеттеріне тоқталады:
1 Білімдік – мектеп ... ... ... ... бере ... ... мен ... қажетті әскери-патриоттық қабілетін қамтамасыз
етеді;
2 Мәдениеттанымдық – қазақ халқының мәдени-тарихи, отансүйгіштік, діни-
адамгершілік, ерлік ... ... ... ... – оқушының көзқарасын, әлеуметтік-саяси сезімін және жеке
тұлғаның ... ... ... дағдысы – оқушылардың әскери-патриоттық шараларға
белсенділігін қалыптастырады;
5 ... – жеке ... ... ... ... ... тигізеді [42, 12]. Автор ... ... ... оқу ... ғана емес, жалпы ... ... ... ... жылы ... ... 17-18 күндері Алматыда және Қазақстанның
басқа да қалаларында тоталитарлық ... ... ... ... ... ... ... империяны дүр сілкіндірді. Көп ұзамай мұндай
жағдай Балтық жағалауындағы және ... ... орын ... ... ... ... жойқын желі құлдық бұғауды үзіп,
отаршылдықтан босаған жаңа ... ... ... ... Бұл
көтерілістің қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков (1966-1988) небәрі 21 жыл ... Есіл ер, ... ... ... ... ... құрбаны болды. Өзі
кеткенімен, артында мәңгі өлмес ... ісі, ... ... ... ... Оның ... ... беріп қайтадан,
Титыққа орыс жетпесін.
Туған жердің намысы
Бөтен қолда кетпесін.
Салт-санадан айрылып,
Арақтан ұрпақ азбасын.
Ер көркейтер азамат
Қызғаныштан тозбасын.
Абай ... ... атом ... ... бұзбасын.
Өз ұлтыңның басшысын
Орнынан сүйреп алмасын», - деп ... [43, 32]. Сол ... ... ... ... болған мұндай көтеріліс – ... ... ... және ... ... тек қана Тәуелсіздіктің
арқасында қол жеткізілетінін дәлелдей түседі.
Қазақстан халық жазушысы М.Мағауиннің еліміздің егемендік ... ... ел ... ... ... ... мақсатында бірнеше
шығармалары жарыққа шыққан болатын. Оның негізгі ... ... ұлт, ... ... жерін сүюге бағытталған еңбектерімен белгілі. Мысалы
«Аласапыран» тарихи ... ... ... ... т.б. ... ... болады. Жазушы қазақстандық отансүйгіштік
туралы толғамды ой-пікірлерінің бірінде: «Қазақ дейтін халық үлкен халық,
ұлы ... Осы ... туын ... ... үшін ... да ... ... керек. Адамның адамдығы – ел-жұрттың адалдықта, ... ... ... сүю, ... ... - деп ... тәрбие берудің маңызын
сипаттай түседі [44, 208].
Сондай-ақ ... ... ... көптеген қазақстандық
ғалымдардың ғылыми зерттеулеріне ... ... ... ... ... ... беру ... ғалымдар (С.Иманбаева,
Е.Жұматаева, Д.Құсайынова, Л.Сайдахметова, Ғ.Базарғалиев, ... ... ... ... ... ... өз ... нысанасы ретінде қарастырды.
Зерттеуші С.Т.Иманбаева өзінің «Оқушыларды ұлттық жауынгерлік дәстүр
арқылы ... ... ... ... атты ... ... ... дегеніміз – тұтас қазақ қолының
жауынгерлік сипаттағы әзірлігін үзбей ... - ... ... ... ... ... және соғыс барысындағы жеңістері және оларды
жас ұрпаққа отансүйгіштік тәрбие беруде пайдалану ... ... ... ... ... біз ... ... мәселелерге
қарағанда қоғамдық-әлеуметтік негіздегі әскери тәрбие ... ... ... [45, ... өзінің «Қазақстан майдангер жазушыларының шығармалары арқылы
оқушыларға отансүйгіштік тәрбие беру» ... ... ... ... жазушылар – Б.Момышұлы, Ә.Шәріпов, Қ.Қайсенов
шығармаларындағы отансүйгіштік ... ... ... талдап,
кейінгі ұрпаққа сабақ, заң ... мұра етіп ... жас ... ... ... ... ... ететіндігін айтады
және олардың әскери-патриоттық, ... ... ... оны өмір ... сай ... ... мүмкіндіктерінің
зор екендігін ескертеді.
Сондай-ақ Е.Жұматаева: «Майдангер жазушылардың жеке бастарының тұлғалық
болмысын, ... ... ... ... ... ақыл-ой, еңбек, дене тәрбиелерін жүзеге асыру барысында
негізге алған», - деп, ... ... ... ... мүмкіндіктеріне баға береді [46, 21-22]. Біздің пікірімізше,
зерттеуші еңбегіндегі майдангер жазушылардың ... ... ... ... ... маңызы туралы айтқан ой-пікірлері
бүгінде өз мәнінде ... ... ... үрдісіне енгізілуінің
қажеттілігі ғылыми-педагогикалық тұрғыдан дәлелденіп отыр.
Ал, Д.Құсайынованың ұлттық патриотизм ... ... ... ... ... ... ... оқушыларын отансүйгіштікке тәрбиелеу»
тақырыбында жазылған кандидаттық ... ... ... тәрбие мазмұнын зерттеу нысанасы ретінде алып, қазіргі ... ... қос ... қызы Әлия мен ... ... ... жас ұрпақтың бойында отансүйгіштік тәрбиені қалыптастыру,
ерлік дәстүрлерін құрмет тұту, ерлікке ... ету ... ... Бұл ... ... пікірі: «Қазақстандық патриотизм - өзін
Республика халқының ... ... ... сезінуі, Отанға ... мен ... ... - деп ... [47, ... ұлт мектебінде адамгершілік-ізгілік тәрбиесі ... ... ... туралы ғалым І.Ә.Байсерке өзінің ғылыми
монографиясында: «Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуы
барысында жеке ... өз ... ... және елін сүйетін
қасиеттермен ... ... ... бәрі де ... ... ... тиіс», - деген ой-пікірлерін келтіреді.
Профессор І.А.Байсерке ... Ата ... ... ... ... ... отансүйгіштік тәрбие берудің маңызына тоқталады [48, 5]. Ал
Л.Т.Сайдахметованың «Қазақстан ... ... ... ... (1970-2000 жылдар)» атты ... ... ... ... тәрбиесіне сипаттама берілген: - 1970-1980
жылдардағы мектеп оқушыларын отансүйгіштікке ... ... ... ... дамыған; - 1981-1990 ... ... ... ... ... республикаларында біркелкі қойылып,
әртүрлі әскери-спорттық ... ... ... - 1991-2000 жылдары
«ұлттық патриотизм» және «қазақстандық патриотизм» ... ... ... ... жас ... ... ... бағыттарын айқындауға
септігін тигізген. Әйткенмен зерттеуші өз пікірін: «Отансүйгіштік тәрбиені
үнемі соғыс тақырыбымен байланыстыра беру жау жоқ ... жау ... Ал ... - ... жауласу сезімін емес, сүйіспеншілік,
достық, жолдастық ... ... - деп ... ... сүйе ... ... ізгілік қатынастарға тәрбиелеу арқылы ... ... ... ... ... [49, 14]. ... «Х.Досмұхамедовтың ағартушылық қызметі мен ... ... ... идеялары» атты ғылыми еңбегінде
Х.Досмұхамедовтың ғылыми мұраларына сараптама жасай отырып: «Отансүйгіштік
сезімнің ... мен ... көзі Отан ... оның ... – туған жер,
табиғат, оның байлықтары, тіл, дәстүр, адам ... ... ... ... ... ізгі де ... істердің қайнар көзіне
айналуы отансүйгіштікке тәрбиелеудің арқауы болады», - деп, отансүйгіштік
тәрбие ... ... ... [50, 22]. ... ... «Мұстафа Шоқайұлының (1890-1941 жж.) қайраткерлік ... ... ... ... ... деген кандидаттық
диссертациясында қазақ зиялыларының отансүйгіштік тәрбие идеяларына түсінік
беріп, оларды «ұлтын сүйген ... ... ... ... ... зерделі
тарихшы, жауынгер публицист, сыншы, көсемсөз шебері» деп ... ... ... ... ұлдарының отансүйгіштік ой-пікірлерінің
құндылықтарына тоқталады және адам өміріндегі елдің, ... ... ... дей келіп: «Атамекенді сүю – оның тұтас мүддесіне қызмет ету,
осы жолда әрқашан қызмет етуге, ... ... жан пида ... ... ... ... - деп ... [51, 5-19]. ... ... ... ... ... ... оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу» деп аталатын ғылыми еңбегінде
жас ұрпаққа отансүйгіштік тәрбие беруді Кеңес Одағының Батыры ... мен оның ... ... ... жүзеге асыруды насихаттайды. Ол
М.Ғабдуллин мұраларын ... ... ... оның ұлы ... ерекше
тоқталады: 1 Жауға деген қаталдық. 2 Досқа деген мейірімділік. 3 Туған
жерге, ата-анаға, ... ... ... ... 4 ... ата-ана алдындағы азаматтық борышты терең түсіну. 5 Сөз ... ... ... ... 6 ... ... қайсарлық. 7 Туған
елдің ауыз ... ... ... ... сүю. 8 ... ... ... 9 Қиындыққа төзе білушілік. 10 Халық мүддесін жеке
бастың ... ... ... ... 11 Отансүйгіштік сезімнің
жоғарылығы, оның халықшылдық сипаты. 12 Халықтар ... ... ... Яғни ... ... ... қасиеттерді бүгінгі ұрпақ
тәрбиесінде қолданудың ... ... ... аударады. Мәліктің бұл
қасиеттерін, тектілігін ... ... және ... ... ... Орта ... ... тәрбие хақында
К.М.Қалиеваның «Махмұт Қашқаридің педагогикалық идеялары» деп ... ... ... ... өз ... ... ... қасиеті ретінде атап көрсете отыра, бұл ... ... ... ... ... ... ... түсіністігі, адамға
сүйіспеншілік рухында жүргізуі тиіс» деп санайтыны айтылған. ... ... ... және ... ... ұғымдар. Бұл -мемлекеттің
мүддесін қорғау, қоғам өміріне белсене ... Бұл ... ... елге пайдалы қажеттіні жасауға дайын тұру, ... мен ... үшін ... ... - ... ... атап ... [53, 15-16]. Мұның өзі бүгінгі отансүйгіштік тәрбие
беру мәселесінің шешім табуына бағыт ... ... ... ... ... ... ... Т.Ә.Ахметовтың «Жүсіп Баласағұнидың тәлім-
тәрбиелік идеялары» атты диссертациясында жан-жақты баяндалады. Автор көне
түркілерден ... ... келе ... ... жауынгерлік, мәрттік,
серілік, антқа беріктік, аманатқа ... т.б. ... ... айта ... ... Баласағұнидың пікірінше елдің береке-
бірлігі, тыныштығы қылыш арқылы орнаса, оның атақ-даңқы, байлығы, ... ... ... «қалам» арқылы жүзеге асатынын айтады, яғни «қылыш елді
күзейді, һәм ... ... ... ... ... ... - деп
келтіреді. Сонымен қатар Жүсіп ... ... ... ... кісі бейнесін жасаудағы тағылымдық принциптеріне тоқталып:
«Үшіншіден, адамның жан ... ... ... ... ... ... ар-ождан, отансүйгіштік, ерлік, т.б.
қасиеттер; төртіншіден, ел басына әділ, ... ... хан ... ... ... ... ... бектер, әскербасылар,
ғалымдар, ақындар секілді зиялыларды ... елді ... ... қорғау,
т.б.» - деп, жеке тұлғаның бойында отаншылдық ... ... атап ... [54, 18-20]. Зерттеуші А.Ә.Бисембаеваның «Жоғары
сынып оқушыларына қазақтың батырлық эпосы ... ... ... ... ... ... ... ұрпақты тәрбиелеу жүйесінде қазақтың
батырлық эпосы жоғары сынып оқушыларының адамгершілік ... ... ... қалыптастырудың тиімді факторы болып табылады, себебі
айқын эпикалық образдар арқылы ... ... ... және ... қазынасын пайдаға асырады, өз Отанына қызмет етудің жоғары
үлгілерін үйренуге мүмкіндік ... - деп ... ... ... ... бейнесі негізінде жоғары сынып ... ... беру ... ... [55, 23]. Яғни бұл
жұмысты тәрбие үрдісінде ... тыс ... ... ... ... ... кездері зерттелген ғылыми жұмыстардың ішінде ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың атамекенге
сүйіспеншілігін қалыптастыру» деген ... ... орта ... ... ... сабақ мазмұндарын халық педагогикасымен
байланыстыру арқылы оқушыларды атамекенге сүйіспеншілік рухында тәрбиелеуге
бағытталған. Зерттеуші: «Атамекенге ... ... ... ұйымдастырылған педагогикалық іс-әрекет, ол оқушыларға халық
педагогикасы негізінде сапалы білім ... ... ... пен ... шығармашылықты арттыруға, жеке тұлғада атамекенді қадірлеу,
сүю, ... ... ... ... ... ... ... сана мен ойлау қабілеттерін арттыруға бағытталған», -
деп, халық педагогикасының тәрбиелік мүмкіндіктерін атамекенді ... мұны ... ... ... ... бөлігі ретінде
сипаттама беруге талпыныс жасаған [56, 12]. Ал зертеуші ... ... ... ... ... патриоттық тәрбие беру (5-9
сыныптардағы гуманитарлық пәндер негізінде)» деген ғылыми еңбегінде:
«Тұлғаның ... ...... ... ... ... ... болып табылады және тұлғаның өз Отанына, өзіне және басқа
адамдарға саналы ... ... ... оның адамгершілік танымының
даму деңгейін сипаттайды, патриоттық ұстанымын айқындайды», - дейді. Ол
отансүйгіштік тәрбие берудің ... ... ... ... ... ... сипаттама береді [57, 25]. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... сынып оқушыларын
қазақ батырлар жыры арқылы адамгершілікке тәрбиелеу» атты ... ... ... ... адамгершілікке тәрбиелеудің бірден-бір
құралы ретінде батырлар ... ... ... бере ... ... бастауыш сынып оқушыларын адамгершілікке тәрбиелеудің ... ... ... Онда ... халқының ерте ғасырлардан келе жатқан тұрмыс-
тіршілігі, ... ... ... моральдық-этикалық
қарым-қатынасы, тағылымдық ой-пікірлері, мәдениет үлгілері көрініс тапқан.
Қазақ батырлар ... ... ... ... жерін, елін сүюге,
адамдармен мейірімді қарым-қатынас болуға үйретеді», - деп, ... ... ... ... ... ... ... тәрбие берудің
құрамдас бөліктеріне тоқталады [58, 22]. Саяси-әлеуметтік ... ... ... рухы және ... ... ... ... ғалым
Р.Б.Әбсаттаров алғашқылардың бірі болып, «қазақстандық ... ... ... ... ... дегеніміз – Қазақстанда өмір
сүретін барлық ұлттардың отансүйгіштік сезімі мен ... [59, ... ... ... ... ... ... және халықтар достығын насихаттауда маңызы зор
болып табылады. Бұл ретте көпұлтты Қазақстан ... ... ... және ... ... ... беріледі. Философ-ғалым
К.Н.Меңлибаев «Отансүйгіштік тәрбие берудегі ұлттық ... ... ... ... «Патриотизм тілді, мәдениетті және халықты немесе
халықтың тарихын, Отанды сүю ... ... ... - деп атап ... патриотизмнің принциптеріне тоқталады: «Ол жеке тұлғаның ішкі жан
дүниесінің рухынан тұрады» [60, 13-14]. Яғни ... ішкі ... ... ... ... күші ... мән береді. Сонымен қатар
С.Е.Нұрмұратов «Рухани құндылықтардың ... мен ... ... ... атты ғылыми еңбегінде: «Тарихи тұлғалардың арасында
руханилықтың кейбір қырларын терең түсінген, оны өз заманында баршаға жария
етуші ... ... ... алыптар болады. Солардың рухани мұрасы
барлық тәрбиелеуші, білім беруші мекемелерде, ұйымдарда ... ... және ол ... жас ... ... жететін деңгейде дәрістелсе ғана
өзінің тиімді нәтижелерін береді», - деп атап айтады [61, 220]. ... ... ... ... ... ... ортада насихаттау жұмысында
кеңірек қолдану қажеттілігіне тоқтала отырып, жас ұрпаққа рухани ... рухы ... ... ... маңызына тоқталады. Қоғам қайраткері,
философ ... ... ... ... ... ... тәрбиелеудегі
зор мүмкіндігін «Ұлттану» атты монографиясында жан-жақты сөз ... ... ... ұлттық менталитет, дін, тәрбие проблемаларын бүгінгі
қоғамдық жағдаймен өзара ... ... ... ... ... бойында қалыптастырудағы этномәдени дәстүрлер ролін жан-
жақты талдап көрсетуге тырысады. Автор өз пікірін: «Ұлттың рухани мұралары
мен ... ... ... салтын қастерлеу – ұлттық идеяның басты
көзі болады, оның дүниежүзілік өркениеттер арасындағы өзіндік дербестігін
нығайтады», - деп ... [62, 81]. Ал ... ... ... туралы
зерттеулерге келер болсақ, ... ... ... ... ... ... және тарих мәселелері: тарихи-статистикалық
талдау («Қобыланды батыр» ... ... ... атты ... «Қазақ халқының эпостарын біз ... ... ... ал оған ... қарайтын болсақ, ол тарихи оқиғалармен байланысты
мемлекеттің қалыптасуы және де ... үшін ... т.б. ... батырлық жырлар ішіндегі Едіге, Қобыланды, Шора, Қамбар, Ер
Тарғын, Алпамыс, Ер Сайын, т.б. нақты, ... ... - деп ... ... ... ... ... батырлар бейнесінің шынайы ... ... [63, 35]. ... ... ... ... әскери
өнері және жауынгерлік дәстүрі (ХҮ-ХҮІ ғғ.)» атты ... ... ... ... ... ... ... айта келіп,
қолбасшының роліне түсінік береді: «Соғыс ішінде қолбасшы: 1 ... ... 2 ... тез ... ... ... ... табандылық, ығыспаушылық; 4 Ұқыптылық, құнттылық, сақтық
секілді «төрт принципке» сүйенген және ... ... ... да ... ... 1 Су ... 2 Бар ... сиятындай ыңғайлы жер
болуы; 3 Жау әскеріне тойтарыс беру үшін ... ... ... ... шағылыстырмау үшін күн бетке тура түспейтіндей жерге орналастыру; 4
Ұрыс айлағы кең және тегіс ... [64, 16]. ... ... ... қазақ әскері, оның қару-жарағы, жеңістері, т.б. ... де сан ... ... ... ... ... қазақстандық филологтардың ғылыми еңбектерінде де сан-алуан
қырынан зерттелген. Қазақ ... ... ... тарихы бар қаһармандық
жырларының көркемдік, тәрбиелік бітімі сан алуан құпияға толы және ... жеке ... ... ... елдіктің маңызына ден қояды.
Осы мәселелер туралы ғалым Ш.Ыбыраев ... ... ... атты ... ... батырлық жыры – киелі де ... ... Ол ... ... ... даналықтың көзі, қаһармандықтың теңдессіз үлгісі
ретінде, саз әлемінде дауылдай екпінімен, ... ... ... үнімен
үлкенді де, кішіні де ... ... ... - деп ... жырының
отансүйгіштік тәрбиелік мәніне тоқталады [65, 3]. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... атты ғылыми еңбегінде батырлық ертегілерді әдеби-танымдық
тұрғыдан талдай отырып, жанрлық ... төрт ... ... ... Архаикалық ертегілер – мұнда кейіпкер ретінде аңшы-мерген суреттеледі.
Мазмұны жағынан бұл топтағы ертегілерде батырлардың табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... қаһарманы – батыр, оның аңшы-
мергеннен ерекшелігі тек жын-пері, жезтырнақтармен ғана ... ... ... шауып, жерді өртеп кеткен шапқыншылармен күресетін болып келеді. Ол
елін, туған жерін ... ... ... ... ... ... ... дастан. Яғни кейіпкерлердің іс-
әрекеті эпостық сипатта баяндалады.
4 Дастанға айналған ертегілер. Бұл ... ... ... ... ... ... болады.
Сондай-ақ қазақтың батырлық ертегілеріндегі батыр ... ... «Ол ... өзгермейтін тұрақты түрде архаикалық ертегілердің
образы ... ... ... ... ... ... ... сай қалыптасады. Архаикалық батырлық ертегілерде батыр аңшылықпен
ел-жұртын асырайды, ... ... ... ... ... ... ... жеңісімен аяқталады». Демек ... ... ... ... оның ... ... баласы немесе рухы
жалғастырады. Ертегі соңында мұрат-мақсатына жетуімен аяқталуында» ... [66, 12-20]. Яғни ... ... халықтың, елдің арман-тілегі
қарапайым халық ойымен, тілімен бейнеленгеніне көзіміз жетеді.
Қазақтың ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын диссертациясында дастан ... ... ... батырлық туралы: «Ең бастысы батырдың ... ... көп ... ... ... оның ... үшін ... пида қылуға дайын
екендігі және де еліне адалдығы суреттеледі», - дейді [67, 3]. Яғни қазақ
халқының дастандарын ... ... ... ерліктің маңызына түсінік
беруге тырысады.
Ал ... ... ... поэзиясындағы трагедиялық ахуал
мен қаһармандық рух» деп ... ... ... «Соғыс алаңы –
трагедиялық ... мен ... ... ... ... өмір мен өлімнің
ашық белдескен жері», - деп келтіреді. Демек батырлық, ... ... ... ... ... келе ... іс ... білеміз. Ал қаһармандық рух
ұғымына «әдебиеттегі геройлық дегеннің өзі – қоғамдық, адамдық, биік мақсат
жолындағы ... пен ... ... пен ... жырлау» деп
сипаттама береді [68, 7].
Қазақ халқы сан ғасырлардан бері дамып келе жатқан тарихында өз ұрпағына
отансүйгіштік ... ... баға ... ... мүмкіндігі зор рухани,
мәдени мұраның мол тәжірибесін жинақтаған. Бұл мақсатты жүзеге ... ... ... ... ... қағидалар, талаптар және әдіс-
тәсілдер қолданылған. ... ... ... тәрбиесінің негізгі
талаптары еліміздің тарихи дамуына, әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... уақиғаларға байланысты қалыптасқан.
Көзқарасымызша мектеп оқушыларына отансүйгіштік ... ... ... ... ... – батырлардың қаһармандық бейнесі және оның
қазақ ауыз ... ... ... ... ... болып
табылады. Бұл ұғымға ғылыми тұрғыдан ... бере ... оны ... ... ... «Философиялық сөздікте»: “идеал” (гр. idea –
түр, бейне, түсінік, ұғым) – қоғамдық-экономикалық, ... ... ... ... мен іс-әрекетінің түпкі мақсаты болып табылатын
белгілі ... ... ... ... ... ... ... - деп сипаттама беріледі [69, 168]. Ал ... ... ... (фр. іdeal, гр. іdea - ... - ... ... – деп ... [70, 637]. Сондай-ақ Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде: “Идеал – 1. ... бір істі ... ... жолындағы ойлы
мақсат, биік мұрат, асқақ арман. Ал идеалдық дегеніміз белгілі бір мақсатты
ұстанушылық”, – делінген [71, ... ... ... мәні зор және кең ауқымды ... ... Ал ... ... ... ... ... сипаттама беріледі: “Идеал нравственный – представление ... ... ... ... ... его ... и отношений с людьми. Идеал нравственный тесно ... ... ... ... и ... под
влиянием исторически сложившихся общественных условий. Формирование «идеала
нравственного» зависит также от особенностей ... ... ... и ... ... человека, от особенностей его
личного ... [72, ... ... ... жеке ... ... ... қол жеткізуге
болатын мүмкіндіктердің бірі деп ... ... ... «қоғамдық идеал»
туралы: “Идеал общественный – ... о ... ... ... ... ... ... и
политическим интересам социальных ... ... ... целью их
стремлений и деятельности” – деп ... ... ал ... ... ... в ... ... цель, определяющая стремление и
поведение человека, группы, класса, представление о совершенных ... ... и ... ... ... ... (этический
идеал), о прекрасном в искусстве и жизни (эстетический идеал). Большую роль
идеал ... ... в ... рода ... – социальных,
эстетических, морализаторских. ... ... ... людей на
изменение социальной системы и самих себя, рисует им ... ... ... и ... – деп ... [73, 92; 74, 78].
Демек «идеал» ұғымының әмбебап қызметі әлеуметтік ... ... ... ... Ал ... ... қолданылатын маңызды ұғымның
бірі – образ. Оны ... ... ... ... объекта в
сознании человека”, - деп түсіндіреді [75, 446]. Демек, тұлғаның ... ... Ал ... ...... принимаемый для
характеристики отражения внешнего мира в сознании человека. В ...... (в т.ч. и ... ... его ... ... ... – деген анықтама берсе, ал Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде: ... ... ... ... ... ... ... бейнесі», - деп түсінік берілген [76, 139; 77,
369].
Мұнан шығатын пікір, образдың, жеке тұлғаның қоғамдық ортадағы мәні зор.
Олай болса, ... ... ... ... ... ... ... Тип –
грек тілінен аударғанда «týpos» – «із, ... ... ... ... ... Әдебиеттің энциклопедиялық сөздігінде мынадай анықтама
беріледі: «Тип – обобщенный образ человеческой индивидуальности, наиболее
возможной, ... для ... ... ... [78, ... батырының бойында батырға тән қаһармандық қасиеттердің жиынтығы
да, ... тән ... ... де, ... тән ... қырлы, бір
сырлылық» та, шешенге тән дуалы ... те, ... тән ... те, биге
тән көсемдік те, әулиеге тән көрегендік те табылады. Сөзіміз ... ... Ер ... ... Бекет атаның бойындағы әулиелігін, Исатай
батырдың ел бастаған билігін, Б.Момышұлының ерлігін айтуға болады.
Сонымен жоғарыдағы түрлі ғылыми, философиялық, ... ... ... жүргізілген талдаулар барысы жас ... ... ... ... қай ... ... ... күрделі қоғамдық-
әлеуметтік әрі педагогикалық мәні зор ... ... ... ... зерттеу еңбектері бізге: «
1.2.1 Қазақтың көркем әдебиеті мен тарихында сомдалған батырлардың
қаһармандық бейнесі оқу-тәрбие үрдісіндегі тәрбие ... ... ... ... қаһармандық бейнесін насихаттау үшін
профессор К.Ж.Қожахметованың зерттеуіндегі «ер ... ... ... жиынтық образын келтіреміз. Мұнда автор ер жігітті сыртқы
көрінісі жағынан «ұзын ... ... ... қара ... кең ... ... қияқ ... кең иықты, кеуделі, өткір тісті, қолдары қарулы,
мығым денелі, жауырыны қақпақтай, бір сөзді, шыншыл, рухы ... ал ... ... ... жағынан «қырандай қырағы, сұңқардай тәкаппар,
арыстандай айбатты, жолбарыстай күшті, қасқырдай ... қара ... ... ... жылқыдай сезімтал, бұландай айбарлы, сауысқандай
сақ, т.б.», қабілеті мен іскерлігіне байланысты «көсем жігіт, дана жігіт,
ержүрек ... ... ... күрескер жігіт, шаруа жігіт, сұңқар ... ... ... ... қасқыр жігіт, нар жігіт, т.б.», - деп
жіктейді. Сондай-ақ ... ... ... ... «байқағыштық, шеберлік,
ерлік, күштілік және ... ... ... ... ... атап ... [207, 167]. Мұның өзі бүгінгі ... ... тән ... қасиеттерді танып-білуіне және өздеріне үлгі
алуына септігін тигізеді.
Дейтұрғанмен, болашақ тұлғаның бойындағы батырлардың қаhармандық ... ... ... келе ... ... ... ... білім, ғылымда нақты көңіл бөлудің нысаналы тұстары байқалып отыр.
Олай болса, қазақ батырларының қаhармандық ... ... ... қалыптастыруды айқындап, оны жинақтау үшін модельдеу арқылы
түсіндіруге болады. Жалпы ... ... ... ... ... тиімді қолданылып келеді. Ал, ... ... ... күні ... ... ... ... бірден-бір әдіс болып табылады. Сондықтан, қазақ ... ... ... ... ... ... береміз. «Модель» сөзі
(франц. modele, итал. modello, лат. modulus) - ... ... ... ... мағынаны береді [208, 421]. Демек, модельдеу әдісін Ресей
ғалымдары ... ... ... ... т.б. ... қолданса, ал ... ... ... ... ... ... еңбектерінде көрініс табады. Отансүйгіштік тәрбие беру ... ... ... ... ... т.б. пікірлерін негізге аламыз.
Сонымен қатар, КСРО батыры Б.Момышұлы: «Жігерлену дегеніміз – ... ... ... ... ... күй», - дейді [210, 57]. Яғни, жігерлі
тұлғаға отансүйгіштік тұрғыдан сипаттама береді. Ол қоғамдық ... ... ... ... Мейірімділік дегеніміз – ол
адамгершілік сезім, жеке тұлғаның бойында тәрбие ... ... ... ... - ана ... дарыған асыл қасиет. Сондай-ақ, өнерге
деген көзқарасына байланысты, шеберлік үйрену, білу барысында қалыптасатын
ептілік болып табылады. ... ... жеті өнер де аз» деп ... ... ... ... ... зеректілік, алғырлық, тапқырлық, т.б.
жатады. Зеректік табиғат берген дарындылықтың білім ... ... деп ... Ал, ... ... – ерекше белсенділіктің, іс-
әрекеттің жемісі. Мұндай қасиеттердің өзі ... ... ... ... ... адам ... тән қасиеттердің бірі руханилық
(рухты, ... ... т.б.) ... ... Рухы мықты дегеніміз тылсым
күштердің әсерінен болатын сезім. Кейбір ғылыми еңбектерде рухты аруақпен
қатар ... ... ... ... «Аруақ, күш, қуат, т.б.»
деген сөздердің ауыспалы ... деп ... [211, ... ... жүзі ... өз елін, жерін, Отанын сүюге
бағытталған саяси-идеологиялық талаптар-міндеттерінен де мысал ... ... ... ... ... ... ... ойларында өз
заманындағы джентельмендер тәрбиесін насихаттай отырып: «Ол үшін ... ... ... ... ... ... ақылды, білімді, дене бітімі
дұрыс және өз Отанын қорғай білетін азамат - джентельмен болуы тиіс», - ... [212, ... ... ... ... ... алшысынан» атты еңбегінде
неміс патриотизмінің он өсиетінде «ұсақ-түйек шығын шығарғанда да Отаныңның
және ел азаматтарының ... ... ... ... ... өз ... зиян келтіретініңді ұмытпау, сенің ақшаңның тек неміс
саудагерлері мен жұмысшыларына пайда әкелуін ойлау, шет елден ... ... ... қолданып, неміс жерін, неміс шаңырағын, ... ... ... шет ... ... майын, т.б. қоймау,
себебі ол неміс ет өндірісі мен отандық мал шаруашылығына зиян келтіретінін
ойлау, әр ... ... ... ... ... ... неміс қағазымен
жазып, неміс сорғышымен сорғызу, неміс игілігіне тек ... ұны, ... ... еті ... білу, тек қана неміс матасынан тігілген
сырт киім мен неміс ... ... бас ... кию, егер сен неміс
кофесін ішкің келмесе, Германияның отар елдерінен әкелінген ... ішу ... мен ... де отар ... ... ... шоколадын жеуге әмір
ету, еш уақытта шет ... ... ... және ... азаматының
керегін тек Германия шығара алатынын ... ... ... ... ... [213, 18-19]. Демек, ... ... ... он ... ... қазақстандықтар үшін де қажетті тұстары
байқалып отыр, яғни ... ... ... ... ... ... осындай ұлттық негіздегі ереже, өсиеттердің маңызы зор деп
түсінген жөн.
Сонымен қатар қытай халқында: «қытайдың ... қай ... ... басса,
сол - қытай елі», - деп ... ... ... әрбір елдің өзіндік
менталитетіне сәйкес осындай ұғымдар бар.
Бүгінгі қазақстандық патриотизм туралы айтар ... ол ... ... ... өз ... ана ... ... дінін, туған жерін жанындай сүйетін,
қорғай білетін;
- өз ұлтын әлемге танытатын;
- өз халқына деген отансүйгіштігі, бауырмалдығы жоғары;
- ... ... ... ... ... тұтынатын;
- өз елінің ырымдары мен тиымдарын берік ұстанатын;
- өз елінің салт-дәстүрлерін қастерлейтін және үнемі ... өз ... ... ... әндерін тыңдайтын;
- мемлекеттік рәміздерді қасиет тұтатын және ... ... ... ой-санасы жетілген, ары таза;
- қазақ батырларының ерлігін, үлгі-өсиетін өнеге ... ... ... ... ... ... ... қаhармандық бейнесі арқылы
оқушыларда отансүйгіштік тәрбиені қалыптастыру мәселесіне ... ... ... ... ... педагогикалық тәжірибе
жұмыстарының нәтижесі туралы келесі тарауда түсінік береміз.
Бүгінгі таңда ұлт мектебінің оқушыларына ... ... ... арқылы отансүйгіштік тәрбие беруде ғылыми-практикалық ой-пікірлерді
жүйелі, жан-жақты талдау негізінде зерттеу нысанамыздың проблемалық тұстары
сараланып, ... ... ... Яғни ... ... даму ... тарихи-дерекнамалық тұрғыдан (философ, тарихшы,
филолог, қоғамтанушы, ... ... т.б.) ... ... ... ... ... «отансүйгіштік», «қазақ
патриотизмі», «советтік патриотизм», ... ... ... кезеңдері нақтыланды.
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесінің қазақ әдебиетіндегі ауызекі
шығармалардағы ... ... ... ... жырлары,
шежірелер, бата сөздері), көркем шығармалардағы (повестер, романдар, т.б.),
Қазақстан тарихындағы (ежелгі дәуір, орта ғасырлар, қазіргі ... ... мен ... ... ... ... ... берудегі
қазақ батырларының қаһармандық ... ... ... ... ... негізінде оқу-тәрбие ... ... ... ... мен оқулықтарындағы
отансүйгіштік тәрбие беру жағдайлары ғылыми тұрғыдан талданып, ондағы ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбие үрдісіндегі негізгі бағыттары мен қазіргі
жағдайын ... ... орта ... оқу ... ... ... циклін құрайтын «Қазақ әдебиеті»,
«Қазақстан ... ... ... ... ... ... оқу ... жетілдіру қажет екендігі анықталды.
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы ... ... ... ... ... ... ... барысында
шетелдік және қазақстандық ғалымдардың ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... т.б.) деректеріне
сүйеніп, қазақ батырының қаһармандық бейнесінің өлшемдері, ... ... ... ... қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы
отаншылдық рухы биік азамат тәрбиелеудің моделі құрастырылды.
Орта ... ... ... ... ... қаһармандық
бейнесі арқылы отансүйгіштік қасиеттерді қалыптастырудың теориялық
негіздерін айқындау ұлт мектебінің ... ... ... ... ... отансүйгіштік тәрбие берудің педагогикалық ... ... ... ... ... ... оқушыларға тұтас педагогикалық
үрдісте отансүйгіштік тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... құрайтын жаратылыстану, гуманитарлық пәндердің оқу
бағдарламасына ... ... ... ... енгізу;
- оқу үрдісін жетілдіру мақсатында арнайы «Отантану» және «Ерлік
дәстүрлері» ... ... ... ... тексеруден
өткізу;
- тәрбие үрдісін ұйымдастыруда түрлі жұмыс формалары мен әдістерін,
қазақ батырларының қаһармандық бейнесін ұтымды ... ... ... ... ... бейнесі арқылы жас жеткіншек ... ... ... ... деген сүйіспеншілік, жоғарғы отансүйгіштік,
моральдық, еріктік қасиеттерді, қазақстандық патриотизмді тәрбиелеп, ... ... ... ... ... ... танымдық
қызығушылығын дамытады.
2 Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушыларды
отансүйгіштікке тәрбиелеудің ... ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылардың
отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастырудың педагогикалық шарттары
Орта мектептің оқу ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан тарихы», «Қазақстан
географиясы», «Алғашқы ... ... ... оқу ... ... ... тәрбие беру мәселесіне жеткіліксіз ... ... ... Осы ... біз ... орта ... гуманитарлық пәндердің бағдарламасына қазақ батырларының
қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштік ... беру ... ... ... ... толықтырулар ұсынған болатынбыз.
Мәселен, 5-сыныптағы «Қазақ әдебиеті» пәні бойынша оқу ... ... ... ауыз ... ... ... негізделген. Мұнда төрт
түлік малдың қасиеті, қиял-ғажайып ертегілер, адамгершілікке, еңбекке
тәрбиелеу ... ... және ... әрекетіне байланысты
жұмбақтар, жаңылтпаштар берілген.
Біз бұл материалдарға қоса өзіміздің зерттеу нысанамызға сай туған ... ... ... ... ... ерлік тақырыбындағы
жұмбақтар, батырлық, ерлік туралы ертегілер («Ер Төстік», «Ер Қосай») және
батырлар ерлігі ... аңыз ... оның ... ... ... ... ... Бекет Ата) туралы мағлұматтар беруді ұсынамыз.
Сонымен ... ... ... ... ұлттық отаншылдық рухтағы
тақырыптарға мазмұндамалар жаздыру ұйымдастырылғаны жөн.
6-сыныптың «Қазақ әдебиеті» ... оқу ... І ... бойынша
халық ауыз әдебиетін оқытуда тақырыптар мазмұнына сай батырлық жырларынан
(«Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр») үзінділер енгізуді ұсынамыз.
7-сыныптың ... ... ... ... ... ... үлгілеріне әдеби талдау жасауға (эпостық жырлар, лиро-эпостық
жырлар мен олардың эпостық ... ... троп ... ... ... ... талдау, үзінділер жаттау) орын ... І ... ... ауыз ... ... үлгідегі дастандардың
көрінісі ретінде эпостық жырлардағы батырлар образын талдауды, лиро-эпостық
жырлар мен батырлар жырының ұқсастығы мен ... ... ... ... ... ... мән ... жырлардағы туған жер
тақырыбына негізделген үзінділерді ... ... ... ... ... ... ұсынамыз.
Бұл бағдарламаның басқа бөлімдері әдебиет теориясын оқытуға арналған.
Ал, ... ... ... пәні ... І ... ежелгі
дәуір әдебиеті бойынша Орхон, Күлтегін ескерткіштері арқылы жазба әдебиеті
негізінің қалануы ... сөз ... Біз ... орай өз ... ... отансүйгіштік мәні, Күлтегін ескерткішінің жанры
жағынан отаншылдық поэма екендігі мен тас ескерткіштегі ... ... ... ... ... ұқсастығы туралы мәлімет беруді қажет деп
таптық.
Бұл бағдарламаның ІІ бөлімі ... ... ... ... ... тыңғылықты, әрі ... ... ... ... Шал ... ... жырау, т.б. жыршы-
жыраулардың ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті» пәнінің бағдарламасында ХІХ ғасырдың екінші
жартысындағы ағартушылық ... ... ... ... ... ... шығармалары берілген.
Осы ретте біз оқушыларға ағартушылық және отаншылдық әдебиет үлгілерін
қарастыра отырып, жоғарыдағы ... ... ... ... мағлұмат беруді қуаттаймыз.
ІІ бөлімде ХХ ғасыр ... ... ... ... ... С.Сейфуллиннің,
І.Жансүгіровтің, М.Әуезовтің, С.Мұқановтың ... әр ... ... ... ... Біздің пікірімізше жоғарыда
аталған көрнекті ағартушылар мен ... ... ... ... ... ... ... жөн. Бұл туындылардың
оқу бағдарламасын жүзеге асыруда ... ... ... ... идеяларымен сусындауына септігін тигізетіндігі дәлелдеуді қажет
етпейді.
Сондай-ақ, бұл бағдарламаның ІІІ ... ... ... ... ... ... Ал ... бұл бөлімінде Ж.Молдағалиевтың
«Мен – қазақпын» поэмасын, Ш.Мұртазаның «Қызыл ... ... ... ... тәрбиеге негізделген өлеңдерінен қосымша
толықтырулар беруді ұсынамыз.
10-сыныптағы «Қазақ әдебиеті» пәнінің ... ХІХ ... ... ... ... ... отансүйгіштік туралы
жазылған қолжазбаларынан, Ы.Алтынсариннің балаларға арналған Отанды сүю
туралы ... ... ... елі үшін ... ... ... ұлтжандылық мәселелері туралы шығармалар берілгені жөн.
Сондай-ақ ХХ ... бас ... ... әдебиеті бойынша
А.Байтұрсыновтың, М.Дулатовтың, С.Торайғыровтың отансүйгіштік мәні зор
шығармалары ... ... ... Ал 1916 ... ... ... ... үлгілерінен отаншылдық мәні жоғары К.Әзірбаевтың «Әли батыр» шығармасы
берілгені ... ... ... ... ... ... бағдарламасында соғыс жылдарындағы
әдебиет (1941-1951) бойынша Б.Бұлқышев шығармаларынан, 1960-90 жылдардағы
қазақ әдебиетінен Б.Момышұлының «Москва үшін ... ... ... ... пен ... ... «Қаһарлы күндер»,
І.Есенберлиннің «Алтын Орда» шығармаларынан үзінді берілуі керек.
Ескерту: Жоғарыда талданған қазақ әдебиетінің 5-11 ... ... ... ... саны ... теориясы мен мазмұндама,
шығарма жазу жұмыстарына арналғандықтан, біз оларға ... ... ... ... жүйесінде маңызды орын алатын
«Қазақстан ... ... ... және ... ... ... ... бағдарламаларына отансүйгіштік тәрбие нысанасына
орай ... ... ... жөн деп ... ... ... пәні бағдарламасының І бөліміндегі
«Қазақстан – менің Отаным» тақырыбына және ІІ бөліміндегі «Ежелгі ... елі ... ... ... ... ... тақырыбына «Ежелгі
дәуірдегі тайпалар», «Сақтар, үйсіндер, сарматтардың ... ... ... ... ... ... қосқан жөн.
Ал ІІІ бөлімдегі «Қазақ жеріндегі ежелгі мемлекеттер. ... ... ... ... ... орай ... ... Жібек жолының маңызы.
Қазақ халқының қазақ хандығы болып ... ... ... ... ... ... ... Әбу Насыр ... ... т.б. ... ... идеялары,
туралы мәліметтер берілгені дұрыс.
Бағдарламаның ІҮ бөліміндегі «Қазақстан Ресей империясы қарамағында
(ХҮІІІ-ХІХ ғасырлар)» тақырыбына ... ... ... ... ... ... Ресей бодандығын қабылдауы. Сырым батырдың
көтерілісі (1783-1797). Исатай-Махамбет көтерілісі ... ... ... ... деректер қосуды қуаттаймыз.
Ал Ү бөлімдегі «Қазақстан КСРО құрамында» тақырыбына «1916 ... ... ... ... көтерілістер», «1938 жылғы «Кіші
Қазан төңкерісі» кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... жөн.
ҮІ бөлімдегі «Қазақстан Ұлы Отан соғысы кезінде» тақырыбына «Қазақ
әскерлерінің Отан қорғаудағы ... ... ... ... қосымша
материалдар берілгені дұрыс.
ҮІІІ бөлімдегі «Қазақстан – тәуелсіз мемлекет (1991-2002)» тақырыбына
«КСРО-ның ... ... ... ... ... ... БҰҰ-ға
мүше болуы. Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне – 10 жыл» туралы жаңа
мағлұматтардың қосымша ... ... ... ... пәні ... І-ІІ бөлімдерінде
ежелгі Қазақстандағы ұлыстар туралы материалдар қайталанады. Сондықтан ІІІ
тараудан бастап талдау ... ... өз ... ... ... ... ... іріктеліп ендірілді.
Мысалы, ІІІ бөлімдегі «Қазақстанның орта ғасырдағы мәдениеті» тақырыбына
«Сақтар жөніндегі жазба деректер. Сақтардың экономикасы мен ... өмір ... ... ... ... туралы мәліметтер
берілгені дұрыс.
7-сыныптың «Қазақстан тарихы» пәнінің бағдарламасында ... ... ... мемлекеттер мен ұлыстардың саяси қарым-қатынасы
мен экономикасына көбірек мән беріледі. ... біз тек ІҮ ... ... ... ... ... «Монғол империясының
шапқыншылығы. Қазақ хандықтарының ... ... ... ... ... ... қарсы күресінің отансүйгіштік мәні» және
«Монғол империясы құрамындағы Қазақстан. Алтын ... Ақ ... ... қосымша толықтырулар ендіруді қарастырдық.
8-сыныптың «Қазақстан ... пәні ... ... ... ... назарға ала отырып, негізінен соңғы бөлімге
талдау жасаймыз.
Бағдарламаның ҮІ ... ... ... ... ... «Мал өсіру. Көшпелі және жартылай көшпелі мал ... ... ... «Ірі қалалардың (Йасы, Сауран, Тараз) ... ... ... ... ... ... өнері. Абат-Байтақ
кесенесі», «Қолданбалы өнер. Рухани мәдениет. ... ... Дін. ... ... ... Тілі мен ... ... қалыптасуы»,
«Ұлттық әскери сарбаздық дәстүрдің қалыптасуы. Кіші жүздің Адай, Жеті ру
тайпаларының сарбаз ... ... ... ... енгізгуді
қарастырдық.
9-сыныптағы «Қазақстан тарихы» пәнінің оқу бағдарламасы екі ... Оның І ... ... ... ғасырдан бастап саяси-
экономикалық дамуына арналған материалдарға қоса «Қазақ-жоңғар ... ... ... ... ... ... құруы», «Сырым Датұлы
бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісі, оның отаншылдық ... ... ... дұрыс деп санаймыз.
Ал ІІ бөліміндегі ... ХІХ ... ... ... және ... ... арналған тақырыптарға қосымша
«Хан билігінің жойылуы», «1836-1838 ... ... ... батыр бастаған ұлт-азаттық күресі», т.б. тақырыптарды ұсынамыз.
8-сыныптың ... ... ... ... ... «Кіріспе» бөлімінде «Қазақстан – менің Отаным»,
«Қазақстанның ... жүзі ... ... орны. Мемлекеттік
шекарасы», «Қазақстанның елордасы – ... ... ... ... ... ресурстарын тиімді пайдалану және табиғат қорғау негіздері»
атты бөлімде «Қазақтың табиғат ... ... ... ... ... және ... ... туралы материалдар бар.
Ескерту. 8-сыныпқа арналған «Қазақстанның физикалық географиясы» пәнінің
бағдарламасы отаншылдық мәні жоғары тақырыптармен ... ... ... ... ... және әлеуметтік географиясы» пәні
бағдарламасының «Кіріспе» бөлімінде «Қазақстан елордасы – Астана ... ... ... ... ... ... даму ... атты тақырыптары, ал «Шаруашылыққа жалпы
сипаттама» бөлімінде «Қазақстан ... ... ... ... өндірудің алғышарттары», «Әлеуметтік ... ... ... орындары» туралы материалдары және «Қазіргі дүниедегі
Қазақстан» бөлімінде «Қазақстанның әлемдік географиядағы орны. ... ... ... ... ... өнімдерін
экспорттайтын елдермен экономикалық әріптестігі», «Көрші ... ... ... ... МХР, ... ... секілді тақырыптар берілгені жөн.
10-сыныптың «Алғашқы әскери дайындық» пәні бағдарламасының ... ... ... ... ... іс ... бөліміне «Қазақстанның әскери ... ... Отан ... ... ... даярлық бөліміне» «Қазақ ... ... ... ... ... ... Есет батыр, Салқам Жәңгірдің
тактикалық соғыс ... ... ... ... ... ойын-жаттығулары» тақырыптарын;
«Атыс даярлығы» бөліміне «Қазақ жауынгерлері қолданған атыс, қару
түрлері», «Қазақ ... бес ... және оның ... ... ... барысындағы қазақ жауынгерлерінің қимылдарына түсінік беру»
тақырыптарын енгізген жөн.
11-сыныптың «Алғашқы әскери ... пәні ... ... де қосымша тақырыптарды қосуды ұсынамыз.
«Тактикалық даярлық» бөліміне «Қазақстанда ... ... ... ... тарихи тұрғыдан түсінік беру», «Қазақ ... ... ... Ұлы Отан ... 1941-1945
жылдардағы тактикалық жетістіктері», «Аңырақай ... ... ... ... ... ... ... бөліміне «Қазақ сарбазының мергендік мектебіне тарихи
шолу жасау», «Ә.Молдағұлованың мергендік дарындылығы» тақырыптарын енгізген
жөн.
Педагогикалық тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... батырларының қаһармандық бейнесі
негізіндегі отансүйгіштік тәрбие беру материалдарын ... ... ... өмірінде қолданудың қазіргі кездегі көкейтесті ... ... ... ... оқу ... көп мән ... ... теориялық
және әдістемелік жұмыс жоқтығынан және ... мен ... ... ... ... ... ... барысында жүйелі
қолданбайтынын көрсетті.
Педагогикалық тәжірибе жұмысына қатысқан 211 ... 35%-ы ... ... ... ... ... ... қорғаудағы
отансүйгіштік қасиет туралы жүйелі ой-пікірлерінің жоқтығын байқатты, ал
56%-ы ерлік дәстүрлерге, ... ... ... бар, ... ... деңгейінің төмендігін көрсетті. Ал 9%-ы ... ... ... ... ... ... ... терең
түсініп, ерлік дәстүрлерін бағалайтынын ... ... ... ... ... ... ... көрсете алмады.
Педагогикалық тәжірибе жұмысының анықтау кезеңінің нәтижесіне түсінік
беретін болсақ, оқу пәндері ... ... ... тарихы, Қазақстан
географиясы, Алғашқы әскери дайындық) бойынша ... ... ... тәжірибелік топтың көрсеткіштерінің ... ... ... жұмысы барысында «Оқушыларға отансүйгіштік тәрбие
берудегі кездесіп отырған ... ... неде деп ... ... ... мен тәрбиешілерден «негізгі ...... ... мен ... ... мен ... жоқтығынан және оқу-
тәрбие үрдісіндегі кешенді «отансүйгіштік тәрбие ... ... ... ... алдық.
Сонымен оқу-тәрбие үрдісінде қазақ батырларының бейнесін ... ... ... ... ... маңызы зор. Оны жүзеге
асыру орта мектептің оқу ... ... ... бейнесі арқылы
отансүйгіштік тәрбие беру ... ... ... ... ... ... ... әскери дайындық» пәндерінің оқу
бағдарламаларында ... ... ... ... оқу ... ... ... жоқтығынан болса, ал сабақтан тыс тәрбие жұмыстарында
да халқымыздың ерлік ... ... ... мен ... т.б. ... ұйымдастырылмауы және оқушылардың іскерлігі
мен білімінің талап етілмеуі, т.б. ... мен ... ... ... ... отыр.
Міне, сондықтан мектеп оқушыларына ... ... ... ... ... ... пайдалану арқылы отансүйгіштік тәрбие
беруде, оны жүзеге асыруда осындай болжамды бағыттарды ... ... ... ... ... ... ... «Кенесары
Қасымұлы бастаған көтеріліс», «Қазақ әдебиеті» пәнінен 6-сыныпқа арналған
«Қобыланды батыр», «Алғашқы ... ... ... ... дайындық»
атты ашық сабақтар жүргізілген болатын. Осы сабақтардың жоспарларын беріп
отырмыз.
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы ... ... ... ... ... курсты меңгеруде оқушылар халықтық
тәрбие талаптарын саналы түрде ұғынып, ... ... ... ... ... ... түсініктерін ой елегінен өткізе
отырып, ... ... ... ... ... ... ... жер туралы танымдарын кеңейтеді. Осы орайда курсты меңгертуде
отансүйгіштік ... ... ... факторлары – ұлттық отансүйгіштік
тәлім-тәрбие тәжірибесі негізінде жеке тұлғаның дамуын дұрыс жолға ... ... ... яғни ... ... ... ... ата-
аналармен, мұғалімдермен, тәрбиешілермен арадағы терең моральдық қарым-
қатынасты ... ... ... ... ... ... ... курсымыз жаратылыстану, гуманитарлық пәндер мазмұнымен тығыз
байланысты, әрі ... ... ... ... ... ... бейнесі арқылы отансүйгіштік тәрбие ... ... ... ... ... бағдарламасын жасауда орта
мектептің стандартты бағдарламасы мен көптеген ... ... ... ... ... пәнінің орта мектепке арналған
бағдарламасы, авторлары: С.Қирабаев, Ә.Дайырова, т.б.; ... ... ... ... бағдарламасы, авторлары: М.Қозыбаев, ... ... ... дайындық» пәнінің орта мектепке арналған бағдарламасы және
ғылыми еңбектерден Д.Құсайынованың «Ерліктің қос қанаты» атты ... ... ... ... курс ... ... ... қаһармандық
бейнесі аясындағы оқушыларға отансүйгіштік тәрбие берудегі мүмкіндігі мол
материалдар алдын-ала жан-жақты іріктеліп, жеке ... ... ... ... ... Сондай-ақ «Отантану» арнайы
курсының мазмұны аймақтық ерекшелікке ... да бұл ... ... ... оқу ... өзіндік мазмұндық ерекшелігін
көрсетеді.
Оқушыларға «Отантану» арнаулы ... ... ... оқу ... ... ... бойынша оқушылардың білімділік деңгейлері
қорытындыланып, тексерілді. Педагогикалық тәжірибе ... ... ... ... ... ... ... топсеруен,
музейге саяхат, пікірсайыс, диспуттар, т.б.) оқушылардың қазақ батырларының
қаһармандық бейнесі негізіндегі отансүйгіштік қасиеті ... ... ... ... дағды деңгейі мен «қазақстандық патриотизм»
ұғымы туралы білімдерінің артқандығын байқатты. ... ... ... ... жоғарыда берілген өлшемдер мен ... ... ... ... ... ... кезеңінде атқарылған
жұмыстар нәтижесін №9 суреттен көруге болады. Сонымен ... ... ... кезеңінде атқарылған жұмыстар бойынша тәжірибелік
топтың қазақ батырларының қаһармандық ... ... ... ... ... 5%, жеткілікті 67%, жоғары 28% дәрежеде болуы олардың
теориялық білімдерін жетілдіру ... ... ... ... ... ... қалыптастыру жұмысының үшінші кезеңінде
оқушылардың білімін нақты сараптау ... ... ... бағыт берді.
2.2 Мектептің тәрбие үрдісінде қазақ батырларының қаһармандық
бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру
Тәрбие үрдісінде сынып жетекшілері мен оқушылардың бірлескен ... түсу ... ... ... ... негізінде тәрбие
жұмыстары, олардың тақырыптары мен формалары (тәрбие сағаттары, кездесулер,
тақырыптық кештер, музейге саяхат, ... ... ... ... ... ... жоспарлы түрде іске асырылды. ... ... ... мен ... ... ... ұлт мектептеріндегі
сыныптар ерекшелігіне қарай ... ... ... ... ... ... ... жұмысы барысында ... ... ... ... ... тәрбие үрдісіне барлығы 211 ... ... ... ... ... да өздерінің белсенділігін танытты.
Оқушылардың өздерінің белсенді ... ... ... атқарылды.
Тақырыбы: Қаһарман қыз Хиуаз
Мақсаты: Ұлы Жеңістің 60 жылдығына орай қазақтың батыр ... ... ... ... ... ... ... арқылы оқушыларға
патриоттық тәрбие беру
Сыныбы: 7
Өтетін орны: Мектептің акт залы
Құрал-жабдықтар: Х.Доспанованың портреті, стенд, «Қазақтың ... атты ... ... ... ... ... ... жеңіс туралы әндер жазылған музыкалық үнтаспа, т.б.
Тәрбие сағатының барысы:
Сахна алдына екі жүргізуші шығып, музыка сазына үйлестіре сөз ... ... ... оқушылар! Сіздерді халық қаһарманы, алғаш
рет қазақтан ... ... ... қыз ... ... өмір ... ... Отаны үшін жанқияр ерліктерін паш етуге арналған
әдеби-сазды ... ... ... ... ... ... жалт ... қос жұлдызымыз -
Әлия мен Мәншүкті Ұлы Жеңістің 60 жылдығы қарсаңында жиі еске алып ... бар еді. Екі қыз ... ... ... тот ... ... еді. Тәуелсіздік күні қарсаңында тағы бір қаһарман ... ... ... авиаполкі 1942 жылдың көктемінде жасақталды.
Осы ... ... ... қызы ... ... да ... еді. Ол ... бар болғаны 20-ақ жаста екен. Сол 20 жасында ол адам ... ... Жау ... 300 мәрте ұшып барып, ... ... ... ... Сол үшін ... ... І және ІІ ... Ұлы Отан
соғысы ордендерімен марапатталған. Бүгінде Хиуаз әжей 82 жаста. Көзі тірі.
Алматы қаласында тұрып жатыр.
2-оқушы:
1930-жылдардың соңында ... ... ... да жол ашық” деген ұранның
буы жастарды шыр айналдырып, ерлікке, батырлыққа бастап, жан таптырмайтын
еді.
3-оқушы:
Мысалы, ... ... ... ... ... Америкаға Солтүстік
полюс арқылы барып, оның ерлігі зор дәріптелгені сондай, бала атаулы Чкалов
боламыз деп еліруші ... ... ... ерлікке, қаһармандыққа жігерлендіргені рас.
Солардың бірі Орал қаласындағы №1 мектепте оқитын ... ... ... оқитын, жігерлі де белсенді қазақ қызына сол кезде алынбайтын қамал
жоқ секілді көрінген. Ол да ... ... ... ... ... ... бола алмаймын-ау, ол ер адам ғой деп өкініп жүргенінде, Валентина
Гризодубова, Полина Осипенко және Марина ... ... ... ... ... қонбай ұшып, өзі де желкілдеп жүрген қызды одан ... ... Сол ... ... қаладағы аэроклубқа жазылды.
5-оқушы:
Сонымен алған бетінен қайтпайтын қаһарман қыз 1940 жылы мектепті үздік
бітіргенде запастағы ұшқыш ... ... те алып ... ... ... ... Хиуаз Мәскеудің 1-ші медициналық институтына ... ... ... де ... қыз құрбыларының алды болып жүреді. Сабақты жақсы оқумен
қатар ол спорттық ... де ... әрі ... ... ... ... ... бір жыл өте шығып, жазғы сессия күндері
басталады.
2-бастаушы:
Осы мезетте талай жастың өмірін қиған, ... ... ... ... ... жетімдік көрсетен соғыс басталды. 1941 жыл...
1-бастаушы:
Бұл соғыс жаны таза, жігері мықты қазақ қызының отансүйгіштік сезімін
өршіте түсті.
6-оқушы:
Бойында ... ... ... Хиуаз өзге құрбылары секілді
демалыста үйіне кетпей, Мәскеу қорғанысына қатысу ... ... ... “Метрострой” жүйесінің қарамағында болса, еріктілерді артынан
Мемлекеттік ... ... өз ... ... жылдың қыркүйегінде Мәскеудің оқу орындарында жаңа оқу ... ... ... іске ... ... ... ел соғысқа
аттанып жатқанда өзінің ақырын жүріп сабақ оқи ... ... ... медбике, тым болмаса санитар болып кеткісі келіп жүргенде бір ... ... ... ... ... ... жатқанын
естиді. Көктен іздегені жерден табылған Хиуаз алдыңғылардың бірі ... ... ... ... жоқ, ... қызға мұнда да
сенімсіздікпен қарайды. Бірақ соғыс кезіндегі жаны жанығып, жалындап тұрған
қызды полкқа қабылдайды.
8-оқушы:
Сөйтіп ... ... ... ... ... ... ... сыныпты аяқтап, 1942 жылдың көктемінде авиация
тарихында тұңғыш рет құрылған ... ... жау ... ... ... құрамында майданға аттанады.
9-оқушы:
Хиуаз қызмет еткен полк ... ... ... ... Украина,
Польша, Германия аспанындағы шайқастарға қатысады. ПО-2 деп аталатын
бомбалаушы ұшақтардың ... ... ... жау құрамалары
шоғырланған жерлерді бомбалап қайту еді. ... ... ... ... ... ... дәл әкелу, сосын жарқырауық бомбаны тастау, егер нысана
көрініп тұрса оның үстіне басқа бомбаларды да төгіп өту еді. ... ... жау ... ... ... ... оқ боратуы керек. Ал егер
ұшқыш командир жараланса, не оққа ұшса, өз кабинасындағы ... ... ... кете беру ... Міне, сондықтан да штурманның рөлі ерекше
болатын.
10-оқушы:
Хиуаздың партиялық жеке ісінде майданға ... рет ... ... ... асығыс жазған: “Ең алғашқы әскери тапсырмамды ... ... мені ... ... ... ... Егер өліп ... коммунист деп санаңыздар. Х.Доспанова”, деген өтініші бар...
11-оқушы:
Хиуаз күні бүгінге дейін өзімен бірге ұшқан қарулас достарын еске ... Қиын ... ... болып, ажалдың аузына қайтқан сол кездегі ... ... ... ... Смирнова, Дуся Носаль, Юлия Пашкова, Ирина
Себрова ... ... еді. ... бірі ... Одағының Батыры атағын
алған, эскадрилья командирі Марина Чечнева ... ... ... ... ... Доспановаға он бес бет арнапты. Соның бір ... ... ... ... шеберлігіне былай тоқталады: “Доспанова әрдайым
өзінің ұшағын нысанаға дәл бағыттап және өзінің ... да дәл ... ... Қырым майдандарындағы шайқастардың өзінде де қыз-келіншектерден
жасақталған авиаполк үкіметтің жоғарғы наградаларын алып ... ... ... ... атақ ... ... “Тамань”, артынан оның ... Ту”, ... ... ... ... 1945 жылы ... алған күндердің бірінде Мемлекеттік
қорғаныс комитеті қыз-келіншектер авиаполкін алғашқы болып таратып, оларды
әскер қатарынан босатады.
2-бастаушы:
Соғыстағы ерліктері үшін ... ... ... “ІІ ... ... ... “Кавказы азат еткені үшін” медалі беріледі. Әскери атағы
да аға лейтенант шеніне өседі.
1-бастаушы:
2004 жылы 15 ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаев
Тәуелсіздік күні қарсаңында өзінің Жарлығымен ... ... ... республиканың әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуына қосқан
зор үлестері үшін марапатталған Қазақстанның бір топ ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... қатысқан Хиуаз Доспанова туралы
айрықша айтып өтті. Кешегі қан ... ... ... ... ... ... қазақ қыздарының рухани қуатын, жоғары ... ... ... ... ... ... еліміздің аузында. Ұлы Отан
соғысындағы Жеңістің 60 жылдығы қарсаңында бұл ... ... ... ... ... ... ұрпақ жүрегінде халқымыздың рух қуатын
мәңгіге сақтауда, жастарды ... ... ... патриоттары етіп
тәрбиелеуде нағыз үлгі болмақ.
15-оқушы:
Алматы қалалық әкімдігінде қала әкімі Иманғали Тасмағамбетов ... ... ... ... айрықша белгілері – «Алтын Жұлдыз»
бен “Отан” орденін тапсырды. Елімізге ерлігі белгілі ... ... ... мерейі тасыды!
2-бастаушы:
Хиуаздың есімін қазақ жұртшылығына алғаш танытып, мақала жазған сол
кездегі ... ... ... ақын ... Сейітов екен.
1-бастаушы:
Сонымен қатар Хиуаз Доспанова туралы батыр қыздың досы Раиса Аронованың
естелік кітабында, ... ... ... ... ... ... ... штурманы”, эскадрилья командирі Марина Чечневаның
“Менің қарулас достарым” атты ... атап ... ... 1960 жылы жарық көрген «Под командованием Расковой»,
1963 жылы шыққан «Халқым ... атты ... бар. ... ... ерлікке
толы жылдары туралы мағлұматтар осы кітаптарда берілген.
1-бастаушы:
Соғысты екінші топтағы мүгедек болып аяқтаған Хиуаз мединститутқа қайтып
келіп, оқуын жалғастырмақ болады. Бірақ ... оған ... ... ... жаңа ... ... ... әңгімелесіп отырып, оның
бойындағы белсенділігі мен қажырын байқап қалған сол кездегі Орал ... ... ... ... оны ... қызметке шақырады. Сөйтіп, өзі
туған облыста нұсқаушы ... ... ... обком келесі жылы Алматыдағы
жоғары партия мектебіне ... ... ... ... ... ... серпін берген қадам болды. Аталмыш
оқу орнын үздік бітірген ұшқыш қызды үкімет ... ЛКСМ ... ... ... ... сайлайды.
1-бастаушы:
Осындай қызметте жүрген батыр қыздың ұйымдастырушылық қабілетімен қоса
шындыққа ... ара ... ... ... ... ... қырлары да көрінеді.
2-бастаушы:
Батыр қызымыз Хиуаз Доспанованы Бауыржан Момышұлы, Сағынғали Сейітов
секілді ел азаматтары құрмет ... ... ... ... ... отаншылдығымен, ұлтжандылығымен, жоғары адамгершілік
қасиетімен елеулі. Ол өз ... адал ... ... ... ... әжеміз – халқының сүйіктісі, сол себептен де оның ерлігін ... елеп ... ... ... ... ... аңызға айналдыру
жоғары отаншылдықтың белгісі, жас ... ... ... мұраты.
Орта мектепте оқушылардың театр үйірмесінің жұмысын жетілдіру ... ... ... ... ... бірі ретінде мектеп
оқушыларының қазақ батырларының қаһармандық бейнесін насихаттау, олардың
туған жері мен халқының ... үшін ... ... ... ... жүргізілген сахналық көріністердің үлгілерін
ұсынамыз. Сахналық көріністердің мазмұнында ... ... ... айтқанда, оқу-тәрбие үрдісінде жүргізілген тәрбие сағаттарында
оқушылардың теориялық ... ... ... ... ... отансүйгіштік тәрбие беруді қалыптастырудың мүмкіндігі зор.
Қорытынды
Қазақстан Республикасының ... ... даму ... ... отансүйгіштік тәрбие беруді рухани ұлттық дәстүрлерге
сай жетілдіру көкейтесті мәселенің негізін құрайды.
Күні бүгінге дейін ... ... ... еңбектеріне жасалған
талдаулар орта мектеп оқушыларына қазақ ... ... ... оқушылардың отансүйгіштік қасиетін қалыптастыру проблемасының арнайы
зерттеу нысаны болмағандығын дәлелдейді.
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесінің қазақтың ауыз ... ... ... ... және ... ... мен
мүмкіндіктерін реттеп, тұтас педагогикалық үрдістегі атқаратын негізгі
қызметтерін саралауға ... ... ... ... ... отансүйгіштік қасиетті
қалыптастырудың оқу-тәрбие үрдісіндегі қазіргі жағдайы мен ... ... орта ... оқу ... мен ... ... ... құрайтын «Қазақ әдебиеті», «Қазақстан тарихы»,
«Қазақстан географиясы», «Алғашқы әскери ... ... ... ... жетілдіруді қажет етеді.
Сондай-ақ орта мектептің оқу-тәрбие үрдісінде қазақ батырларының
қаһармандық бейнесін ... ... ... ... ... ... негіздерін айқындау орта мектептің оқу-тәрбие
үрдісінде ұлттық ерлік дәстүрлері ... ... ... ... ... ... береді.
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы отансүйгіштік қасиеттерді
қалыптастыруды оқушыларға ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланудың тиімді педагогикалық шарттары:
- «Отансүйгіштік», «қазақ патриотизмі», ... ... ... ... ... ... «батырлардың қаһармандық
бейнесі» ұғымының мән-мағынасын, құрылымын айқындап, анықтамасын нақтылауға
және теориялық моделін құруға ... ... ... ... ... бейнесін қалыптастыруда жалпы білім
беретін орта ... ... орны ... педагогикалық шарттарының
айқындалуы қазақ батырларының қаһармандық бейнесі ... ... ... ... ... ... ұсынуға
мүмкіндік береді;
- 5-11 сынып оқушыларын отансүйгіштік рухта тәрбиелеудің педагогикалық
шарттары анықталып, ... ... ... ... оқу-тәрбие
үрдісінде дәлелденді.
Орта мектептің жаратылыстану, гуманитарлық пәндерінің оқу бағдарламасына
енгізілген қазақ ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың бағдарламалық
білім мазмұнын тереңдетіп, теориялық білімдерін кеңейтіп, ... ... ... ... ... және ... тәрбиелеу
белсенділігін жетілдіреді.
Сондай-ақ «Отантану» арнайы курсын жүргізу балалардың өз туған жері
туралы этномәдени ... ... Отан ... ... туралы
қызығушылық сезімінің оянуына ықпалын тигізеді.
Мектептегі тәрбие жұмысына тиімді ... ... ... ... негізіндегі тәрбие жұмысының түрлері мен формалары
(сынып ... ... ... пікірсайыстар, т.б.)
оқушылардың оқу үрдісіндегі теориялық ... ... ... ... ... ... іскерлігін жетілдіруге көмектеседі.
Бүгінгі күні мектеп оқушыларында қазақ батырларының ... ... ... қасиетін қалыптастыру мәселесінің шешімін табуда
мынадай проблемаларға тоқталғанды жөн деп білеміз:
- Жалпы ... ... орта ... ... ... қазақ
батырларының қаһармандық ... ... ... ... ... ... ... принциптерін ескеру
қажет; - 5-11 сынып оқушыларының отансүйгіштік қасиеттерін ... ... ... ... бейнесі арқылы қалыптастыруға
бағытталған оқу бағдарламалары мен жаңа буын оқулықтарына қосымшалар енгізу
туралы нұсқаулар енгізген жөн; - ... ... ... ... ... ... жүргізу; - 7 сыныптарға арналған «Ерлік дәстүрі»
факультативтік курсын оқу ... және 10 ... ... ... курсын мектептің оқу-тәрбие үрдісінде кеңінен қолданған
тиімді; - Зерттеу ... ... ... ... орта ... ... ... білім беретін мектептердің, лицейлер мен гимназиялардың
оқу-тәрбие жұмыстарында пайдалану ... - ... ... беретін орта
мектептің оқушыларына қазақ батырларының ... ... ... ... беру ... ... кешенді енгізген жөн.
Зерттеу еңбегіміздің нысанасы ретінде аймақтық негіздегі ... ... ... арқылы оқушылардың отансүйгіштік
қасиеттерін қалыптастырудың ... ... ... және ... ... ... тәрбие берудің негізгі бағытын ашып
көрсетеді.
Біздің пікірімізше, отансүйгіштік ... ... тағы ... ... ... дербес зерттеу – ғылыми-педагогикалық мәні зор мемлекеттік талап-
міндеттердің құрамдас ... ... ... ... білім беретін орта
мектептің оқу-тәрбие үрдісін жетілдіруге бағытталған мәселелерді ... де ... өз ... ... деп ... әдебиеттер тізімі
Назарбаев Н.Ә. Өзекжарды ойлар. – Алматы: «Мектеп» баспасы ЖАҚ, 2003. ... ... Н.Ә. ... ... ... ... ... 2005-2010
жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Егемен Қазақстан, 2004, ... ... ... ... Т.7. /Бас ред. Б.Аяған. – Алматы: ... Бас ... 2005. – 728 ... А.Қ. ... ... ... ... педагогикалық ой-
пікірлер (ҮІ-ҮІІІ ғғ.): пед. ғыл. канд. ... ... 2004. ... б.
Болдырев Н.И. Мектептегі тәрбие жұмысының методикасы. –Алматы: «Мектеп»,
1987. – 231 б.
Иманбаева С.Т. ... ... ... ... ... ерлікке
баулудың педагогикалық негіздері: пед. ғыл. канд. ... автореф.:13.00.01. –
Алматы, 1995. – 23 б.
Жұматаева Е. ... ... ... ... арқылы
оқушыларға патриоттық тәрбие беру: пед. ғыл. ... ... ... ... 1995. – 23 ... Д. Әлия мен ... ... ... сынып оқушыларын
патриоттыққа тәрбиелеу: пед. ғыл. канд. ... ...... – 26 ... Л.Т. Қазақстан мектептерінде оқушыларды патриотизмге
тәрбиелеудің дамуы (1970-2000 жылдар): пед. ғыл. ...... ... 2002. – 27 ... К.Т. ... ... (1894-1941) қайраткерлік қызметі
негізінде жастарға патриоттық ... ... пед. ғыл. ... ...... 2002. – 26 ... М.Ж. ... мұрасындағы этнопедагогикалық құндылықтар
арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеу: пед. ғыл. ... ...... 2003. – 24 ... К.И. Махмұд Қашғаридың педагогикалық идеялары: пед. ғыл. канд.
... автореф.:13.00.01. – Алматы, 2003. – 24 ... Т.Ә. ... ... ... ... пед. ... … автореф.:13.00.01. – Астана, 2003. – 27 б.
Кенжебаева Р.Н. Оқыту үрдісіндегі халық педагогикасы арқылы оқушылардың
атамекенге ... ... пед. ғыл. ... ... – Шымкент, 2005. – 26 б.
Қалиев Ж.Н. Халық ... ... ... ... ... беру (5-9 сыныптардағы гуманитарлық пәндер негізінде):
пед. ғыл. ... ...... 2005. – 27 ... Б. ... ... ... қазақ батырлар жыры арқылы
адамгершілікке тәрбиелеу: пед. ғыл. канд. … автореф.:13.00.01. – ... – 27 ... Р.Б. ... ... ... и проблемы. – Алматы:
«Ғылым», 1995. – 248 с.
Менлибаев К.Н. Роль национальных традиций в ... ... ... конкретно-социологических исследований молодежи ... ...... филос. наук:.09.00.02. –Алматы: Институт
философии НАН РК, 1995. – 19 с.
Нұрмұратов С.Е. Рухани құндылықтардың ... мен ... ... ... филос. ғыл. канд. дисс.:09.00.02. –Алматы, 2000. –
237 б.
Айталы А. Ұлттану /Оқу құралы. – Алматы: ... 2000. – 221 б.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 54 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушылардың отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру моделі15 бет
Қиын оқушыға психологиялық мінездеме6 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет
Ақыт қажының «Жиһаншаһ» дастанындағы Шаһзада бейнесі6 бет
Балалар мен жастарды Отансүйгіштікке тәрбиелеу4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь