Нарық және нарықтық экономика

КIРIСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

I НАРЫҚ ЖӘНЕ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ МАЗМҰНЫ ... ... ... ... ... ...5

1.1 Нарықтың түсiнiгi және пайда болу шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1.2 Нарықтың мәнi және қызметтерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8

1.3 Нарықтың қызмет ету принциптерi мен түрлерi ... ... ... ... ... ... ... ... ...10


II НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ЖҮЙЕДЕГІ НАРЫҚ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17

2.1 Нарықтың артықшылықтары мен кемшiлiктерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17

2.2 Нарықтың құрылымы және инфрақұрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19

2.3 Нарықты мемлекеттiк реттеу мәселелерi ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23

III ҚАЗАҚСТАНДА НАРЫҚ ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

3.1 Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен дамуы, мәселелерi және оны шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26

3.2 Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың даму
болашағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
Дамыған елдердің қазіргі кездегі экономикасы нарықтық сипатта. Негізгі экономикалық проблемаларды шешуде нарықтық жүйе тиімді де серпімді болып табылады. Бұл жүйе бір күнде пайда болған жоқ, ол ғасырлар бойы қалыптасып, өркениетті түрге ие болды. Алдағы уақытта да әлем елдерінің экономикалық келбетін анықтайтыны хақ. Елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуiне байланысты нарықтың қымет ету механизмiн және оның негiзгi элементтерiн талдап, оларды экономикамыздың тиiмдi дамуына қолдана бiлу бүгiнгi күн тәртiбiнiң өзектi мәселесi.
Елiмiздiң бүгiнгi таңдағы дамуы мен оның болашағының көрiнiсi осыдан 14 жыл бұрын егемендiгiн алып, экономикалық құрылымын жоспарлы экономикадан нарықтық қатынастарға өткiзiп және осы аралықтағы нарықтық қатынастардың қалыптасуы және оның дамуын одан әрi жандандыруға байланысты екекнi белгiлi.
Қазiргi кезде нақты нарықтық қатынастар орнап, бағаны белгiлейтiн тек қана сұраныс пен ұсыныс деп төте айту қиындау. Өйткенi фирмалар белгiлi бiр нарықта, белгiлi бәсеке жағдайында және белгiлi нарық құрылымының негiзiнде әрекет жасайды.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын “Нарық, оның қызмететрі мен негізгі түрлері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi Қазақстан Республикасының әкімшілік-басқару үлгісінен нарықтық экономикаға өтуімен байланыстырылған. Ұзақ уақыт бойы елімізде тауар-ақша қатынасы және онымен байланысты жеке меншік түрлері қарастырылмады, ал ұлттық экономиканы дамытудың тәжірибесі әлемдік нарықтан мүлдем оқшауланды. Натуралды және жартылай натуралды шаруашылық бұзылды, олар нарықты құру процесінің өткір проблемаларын (жұмыссыздық, тамақ өнімдерінің жеткіліксіздігі) жеңілдететін фактор еді. Осы және басқа проблемаларды шешу нәтижесінде нарықтық қатынастар және нарықтың өзі дами бастады.
Осы тақырыпты зерттеудегi мақсатым: нарықты оқып-білу, оның негізін түсіну, қоғам өміріндегі ролі мен қызметін талдау, нарықтың қарама-қайшылықтарын қарастыру.
Қойылған мақсатқа жетуге байланысты келесі мiндеттердi бөліп қарастырдым:
• Тауарлы өндірістің, тауардың, құнның жалпы негіздерін қарастыру. Айырбас пен нарықтың даму тарихы.
• Нарықтың мәнін, оның қызметтері мен қызмет ету принциптерін, нарықтық ұйымдастырудың негізгі мақсаттарын, нарықтық экономика мен нарықтың негізгі түрлерін анықтау.
• Нарықтың артықшылықтары мен кемшіліктерін, инфрақұрылымын, нарықтық экономиканың ерекшеліктерін, мемлекеттік макроэкономикалық реттеуді зерттеу.
• Нарықтың мәнін, қызметін, қоғамдық өмірдегі ролін талдау және қорытындылау.
1. С. Әкімбеков, А.С. Баймұхаметоа, У.А. Жанайдаров Экономикалық теория. Оқу құралы. – Астана: 2002. –464 б.
2. Я.Ә. Әубәкіров, Б.Б. Байжұмаев, Ф.Н. Жақыпова, Т.П. Табеев. –Алматы: Қазақ университеті, 1999. –280 б.
3. Базылева М. Н. Экономическая теория.–Минск: БГЭУ,1998,548 стр.
4. Курс экономической теории / под редакцией М. Н. Чепурина, Е. А. Кисилевой.
5. Макконнелл К. Р., Брю С. Л. Экономикс: принципы, проблемы и политика. М., Республика. 1992. т. 1, 348 стр.
6. Самуэльсон П. Экономические науки. – М 1990, 282 стр.
7. Фишер С., Дорнбуш Р., Шмалензи Р. Экономика. М., 1993, 483 стр.
9. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. М., 1962. с. 25
10. Стратегия “Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы дамуының 2003-2015 жылдарға арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясы” – Алматы. 2003 ж.
11. Бердибек Сапарбаев «Обзор макроэкономической ситуации в Казахстане и перспективы дальнейшего развития экономики страны» // РЦБК, №4, - 2007 г. 23-27 стр.
12. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы» Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1 наурыз.
13. Дәуренбекова Ә.Н. “Бәсеке қабiлеттi өнеркәсiптi дамыту – индустриялық-инновациялық стратегияның басты бағыты” // Аль-Пари, №2-3. 2005 ж.
14. Статистический ежегодник. Алматы. – 2007г.
15. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008-2010 жылдарға арналған орта мерзімді фискалдық саясаты туралы» - Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы, 2007 жылғы 29 тамыз, №754, Астана, Үкімет Үйі.
16. «Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басты мақсаты» Н.Назарбаев 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана, Ақорда, 2008 ж. 5 ақпан.
        
        ЖОСПАР
КIРIСПЕ
............................................................................
...........................................3
I НАРЫҚ ЖӘНЕ НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАНЫҢ МАЗМҰНЫ .......................5
1. ... ... және ... болу ... ... мәнi және ... ... қызмет ету ... мен ... ... ... ... ... ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫ
............................................................................
..................17
2.1 Нарықтың ... мен ... ... ... және ... ... ... реттеу мәселелерi
...............................................23
III ҚАЗАҚСТАНДА НАРЫҚ ... ... МЕН ... ... ... нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен
дамуы, мәселелерi және оны шешу жолдары
......................................26
3.2 Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың даму
болашағы
............................................................................
.............................29
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..............................33
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... кездегі экономикасы нарықтық сипатта. Негізгі
экономикалық проблемаларды шешуде нарықтық жүйе тиімді де серпімді ... Бұл жүйе бір ... ... ... жоқ, ол ... ... ... түрге ие болды. Алдағы уақытта да әлем ... ... ... хақ. Елiмiздiң нарықтық экономикаға
өтуiне байланысты нарықтың ... ету ... және оның ... ... ... экономикамыздың тиiмдi дамуына қолдана бiлу
бүгiнгi күн тәртiбiнiң өзектi мәселесi.
Елiмiздiң бүгiнгi таңдағы дамуы мен оның болашағының ... ... жыл ... егемендiгiн алып, экономикалық құрылымын жоспарлы экономикадан
нарықтық қатынастарға өткiзiп және осы аралықтағы ... ... және оның ... одан әрi жандандыруға байланысты екекнi
белгiлi.
Қазiргi кезде ... ... ... ... ... ... тек
қана сұраныс пен ұсыныс деп төте айту қиындау. Өйткенi фирмалар белгiлi бiр
нарықта, белгiлi ... ... және ... ... ... негiзiнде
әрекет жасайды.
Сондықтан мен курстық жұмысымның тақырыбын “Нарық, оның қызмететрі мен
негізгі түрлері” деп алдым.
Бұл тақырыптың өзектiлiгi ... ... ... ... нарықтық экономикаға өтуімен байланыстырылған. Ұзақ уақыт
бойы елімізде тауар-ақша ... және ... ... жеке меншік
түрлері қарастырылмады, ал ұлттық экономиканы дамытудың тәжірибесі әлемдік
нарықтан мүлдем оқшауланды. Натуралды және жартылай ... ... олар ... құру ... ... ... (жұмыссыздық,
тамақ өнімдерінің жеткіліксіздігі) жеңілдететін фактор еді. Осы және
басқа проблемаларды шешу нәтижесінде ... ... және ... дами ... ... зерттеудегi мақсатым: нарықты оқып-білу, оның негізін
түсіну, қоғам өміріндегі ролі мен қызметін ... ... ... ... ... ... байланысты келесі мiндеттердi бөліп
қарастырдым:
• Тауарлы өндірістің, тауардың, құнның ... ... ... пен ... даму ... Нарықтың мәнін, оның қызметтері мен қызмет ету принциптерін, нарықтық
ұйымдастырудың негізгі мақсаттарын, нарықтық экономика мен нарықтың
негізгі түрлерін анықтау.
... ... мен ... ... ... ... ... макроэкономикалық реттеуді
зерттеу.
• Нарықтың мәнін, қызметін, қоғамдық өмірдегі ролін талдау және
қорытындылау.
... ... ... ... және оның ... ... принциптерiн қарастыру;
• Нарық құрылымын және оның түрлерiн қарастыру және нарық құрылымының
түрлерiнiң қызмет ету ерекшелiктерiн ... ... ... Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың дамуын және ондағы
туындап отырған мәселелердi шешу барысын талдау;
Қарастырылған ғылыми әдебиеттер, оқулықтар, статьялардың ... ... ... және кең қамтылғандығын ... ... ... ... басталып, қазіргі кездегі экономистер оның
принциптерін, заңдылықтарын, экономикалық ... ... ... ... ... елiмiзде көрiп отырғанымыздай еңбек рыногы, қаржы рыногы,
бағалы қағаздар ... ... ... ... мен қызметтер рыногы,
капиталдар рыногы және т.б. нарықтары қалыатасып, олар өз қызметтерiн ... ... iске ... ... ... ... болса да, оның нақты түрiне
байланыссыз, нарық экономикасы қызмет етуi, оның ... үш ... ... пен ... және ... ... Осы элементтердiң
жиынтығы нарық жүйесiн құрайды. ... ... ... ... үш ... қажет етедi. Оларға: Не өндiру керек? Қалай өндiру керек?
Кiм үшiн өндiру керек? Нарықтық ... бұл ... ... көмегiмен тиiмдi әрi тұтынушыларды басты орынға қойып, ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ЭКОНОМИКАНЫҢ МАЗМҰНЫ
1.1 Нарықтың түсiнiгi және пайда болу шарттары
Нарық көпжақты, оны әр түрлі жағынан зерттеуге болады. ... ... ... оның көптеген анықтамалары бар.
Нарық әлемдiк өркениеттердiң жетiстiктерiнiң бiрi. Нарықтық қатынастар
мәнiн анықтауда нарық түсiнiгiнiң екi ... ... бар ... шығу ... ... өз мағынасында айырбас, айналыс ... ... ... ... ... ... – бұл өндiру, бөлу, айырбас
пен тұтыну процестерiн қамтитын адамдар арасындағы экономикалық қатынастар
жүйесi.
Нарықтық ... ... ... ... ресурстардың
шектелген жағдайында қажеттiлiктердi қамтамасыз етудi көздеген, адамдар ... ... ... мен ... ... пен ... баға
мен бәсекеге байланысты шктеулi ресурстарды тиiмдi өндiру, бөлу, айырбастау
және тұтынушылардың талғамын тәуелсiз, еркiн жағдайда максималды ... ... ... – бұл тауарлы өндіріс заңдары бойынша ұйымдастырылған
айырбас, тауар айырбастау қатынастарының ... – бұл ... мен ... ... ... ... ... пен ұсыныстың ара қатынасы.
Нарық – бұл мемлекет ... және ... ... өнімді
тұтынушылар мен өндірушілерді байланыстыратын айырбас сферасы. /1, 28 б/
Нарық сұраныс пен ұсыныстың, ... мен ... ... сферасы ретінде қарастырылады. Ф. Котлердің кітабында нарық –
тауарды қазіргі кезде және ... ... ... ... ... «Экономикс» кітабында нарық белгілі бір қызмет немесе өнімді
сатып алушылар мен ... ... ... ... ... Р. ... П. Стейнер, Д. Первис сияқты американ
ғалымдары тартымды ойлар айтқан. Олар ...... ... ... өзара әрекеттері туралы пьеса қойылатын сахна,– деп
көрсетеді. – ... ...... ... және қанша көлемде
сатып алу ... ... – не ... ... ... өндіру керек;
өндіріс факторларының иелері – осы тауарларды кімдерге және ... ... ... ... шешімдер қабылдайды».
Нарық – бұл экономикалық дамудың және микро-, ... ... ... ... ... іргетасы болып табылады.
Оның мәні – еңбек бөлінісімен келісілген ... ... мен ... тұтас алғандағы, тауарлы айырбас ... ... ... мен ... байланысына әсері баға,
сұраныс пен ұсыныс, бәсеке, пайда мен шығындар, яғни «нарықтық механизм»
ұғымына кіретін барлық атрибуттар ... ... ... ... ... жағдайларда әрекет етеді және
меншік ... ... ... Ол ... өндірістің барлық буынында:
өндіріс, бөлу, айырбас және тұтыну аясында маңызды рөл атқарады.
Нарықтық механизмдi жалпы түрде ... ... ... өндiрушiлер мен тұтынушылардың нарық арқылы тәуелсiз түрде өзара
әрекет ететiн шаруашылықты ұйымдастыру формасы деп анықтауға болады.
Экономикалық ... ... ... ... қамтиды: бiр жақтан, өндiрушiлер, басқа ... ... көп ... ... ... ... Осындай айырбас процестерi
қоғамдық еңбек бөлiнiсiмен ... Бұл бiр ... ... ... ... ... ... бiр-бiрiнен оңашаландырады.
Екiншiден, олардың арасында тұрақты ... ... ... ... жағдай әр өндiрушiлердiң шаруашылық жүргiзуде экономикалық
тұрғыдан жекешеленуiне, тәуелсiздiгiне ұласады, сөйтiп нарық қатынастарының
субъектiлерiнiң қалыптасуының экономикалық негiзiн құрайды. ... ... ... ... эквиваленттiк негiзде жүрiп отыратын айырбастар
процестерiнде көрiнiс ... Осы ... ... тауар өндiрудi және оны
өткiзудi, шығындарды өтеудi, ... ... және ...
барлығын өз еркiмен дербес шешедi. Тауар – ақша қатынасы жағдайында айырбас
процестерi нарықтық қатынастар ... ... ... ... ең қарапайым түрдегi жауап: нарық
адамдардың сатушы және сатып алушы болып бiрiн-бiр тауап ... ... ... ... жиi қолданылатын нарыққа анықтаманы
француз ... ... мен ... А.Маршал бередi. Олардың айтуынша:
“нарық заттар сатылатын және сатып ... ... ... нарық алаңы емес,
ол сатып алушылар мен сатушылардың бiр-бiрiмен өте ... ... ... ... ... экономикалық аудан; еркiндiк сонда – ... көп ... тез ... теңелiп отырады”. Бұл анықтамада
айырбастың еркiндiгiмен ... ... ... ... ... деп
көрсетiлген.
Ағылшын экономисi У.Джевонс нарықтың критериi деп сатушылар мен сатып
алушылардың арасындағы өзара қатынастардың ... ... ... ... бойынша, тығыз iскерлiк қатынасқа түскен және қандай болмасын
сондай тауарлар туралы келiсiм ... кез ... ... тобы ол ... ... /2, 21 б/
Нарықты объективті түрде қажет ететін үш негізгі шарт бар:
Бірінші шарт – көне ... ... ... ... ... ... ... бөлінісі тарихта 3 кезеңнен тұрады. Біріншісінде, мал
шаруашылығы ... ... ... ... ... ... ... болуына жағдай жасады. Екіншісінде – қолөнер егіншіліктен
бөлініп шықты да, нәтижесінде тауарлы шаруашылық ... ... ... ... ... ... және ... капитал бөлініп шықты.
Содан кейін салалар бөліне бастады, жеке өндірістер мамандандырылды. Осы
кезеңде нарықтық байланыстар ұдайы ... ... ... шарасыз қажет етеді. Мысалы, ежелгі
малшылар жер өнімдеріне мұқтаж ... жер ... ... ... шектеліп қойған жоқ. Айырбас кең көлемде етек ала бастады. Бастапқыда
ол тек тайпа ішінде жүрсе, кейіннен тайпа ... ... ... ... ол ... ... болды. Этнографтардың бақылаулары Калимантан
аралы мен Малайзияның қазіргі ... ... ... ... ... «Сатушылар» айырбасқа арналған өз өнімдерін «сатып
алушыларға» көруге мүмкіндік беру үшін, ... ... ... ... ... ... ... ұсынылған заттарды алғысы келсе, онда өз заттарын
қалдырып кеткен. Сонда «сатушылар» оралып, келіскен жағдайда айырбас ... ... ... қарапайым түрлерінің бірі – бартердің алғашқы
белгілері пайда болды. Әрине, ол әлі ... ... ... ... мен «сатып алушылардың» көзқарастары түйіспеуі де ... ... өз ... ... зат алу үшін бір ... ... айырбас
жүргізуге тура келген.
Айырбастың дамуы ... ... ... тауарларды өндіруге
ынталандыратын ақшаның пайда болуына әкелді. Сонда ғана тауарлы өндіріс,
яғни өндірушілер жеке бас ... ... ғана ... сонымен қатар
орнына өздеріне қажетті басқа да ондаған ... ... ... ... ... ... айтқанда, өзге адамдардың қажеттіліктерін
қанағаттандыратын нарыққа арналған өндіріс ... ... шарт – ... ... жекешеленуі. Тауарлы
айырбас міндетті түрде баламалыққа ұмтылуды болжайды. Ешкім де жеңілгісі
келмейді, яғни өз тауарының ... ... ... ... ... ... ... ұмтылыс экономикалық шектеулілік, мүдделердің оқшаулануы
негізінде шығады. Осы ... жеке ... ... қалыптасады.
Кейіннен ол ұжымдық меншікке сүйене бастады, бірақ ол меншік түрі мүдделер
шеңберімен шектелген ... ... ... ... ... аралас кәсіпорындар, яғни мемелекеттің
араласуымен, т.б.) /2, 23 ... ... ... ... ... етуі үшін ... шарт та
қажет – өндірушінің дербестігі, кәсіпкерліктің еркіндігі. Шаруашылықтың
нарықтан тыс ... кез ... ... ... ... тауар өндіруші
неғұрлым еркін болса, нарықтық қатынастар соғұрлым кең түрде дамиды.
Нарық – ... ірі ... бірі ... жиі айтады.
Бұл дұрыс, бірақ, ... ... ... мен ...... ... емес, ол өте ұзақ тарихи дамудың салдары.
Қорындылай келгенде, нарық – бұл ... ... пен ... ... ұйымдастырылған айырбас; тауарлы айырбас ... ... мен ... ... ... ... яғни сұраныс
пен ұсыныстың қатынасы, мемелекет ішінде және мемлекет аралық ... ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісі,
өндірушілердің экономикалық жекешеленуі, кәсіпкерліктің еркіндігі.
1.2 ... мәнi және ... ... ... оның екi жақты мағынасы бар екенiнен
бастау ... ... ... ... ... түсiнiк өзiндiк мағынада
өткiзу деген түсiнiк, бұл ... ... ... орын ... ... - өндiрiс, бөлу, айырбас және тұтыну процестерiн қамтитын,
адамдар арасындағы экономикалық қатынастар жүйесi. Бұл меншiктiң әр ... ... ... ... ... ... экономкалық iс-әрекеттердiң күрделi механизмi.
«Нарық» категориясының терең түсінігі оның ұдайы өндірістегі орнын
айқындай түседі. Ұдайы өндірістің 4 ... атап ... ... ... ... Айырбас
4. Тұтыну
Экономикалық өмірдің түпкі мақсаты – бұл ... ... ... ... ... ... ... Оның дамуынсыз
ешқандай нарықтың болуы мүмкін емес, себебі тауарлық массаны тек өндіріс
тудырады. ... ... ... ... өзге де
сфераларындағы барлық өзгерстерге әкеп ... Бұл ... ... де орнамаған жерлерде қалыптастыруда аса маңызды. Егер ... ... ... ... ... ... онда ... нарық
пайда болмайды. /2, 23 б/
Алайда өндіріс пен тұтыну арасында ... да ... ... ... бөлу ... яғни ... ... нәтижесіне кімнің ие
болатындығын анықтайтын жүйе. Бөлу ... ... ... ... қоғамдық топтардың материалдық деңгейін
анықтауда үлкен роль атқарады.
Бірақ бөлу – бұл өндірістің салдары ғана ... Көп ... ... ... ... ... қалай бөлінетіндігіне тәуелді.
Айырбас экономикалық сфера иерархиясында үшінші орында болғанымен,
ол бөлу ... ... ... кері ... тигізеді. Бұл нарықтың
қызметтерін қарастырғанда көрнекі болады. Солай бола тұра, айырбас сферасы
қоғамдық шаруашылықтың барлық жүйесінде үлкен роль ... ... ... ... қатынастар жиынтығы ретінде нарықтың дамуы аса тарихи
маңыздылыққа ие болды.
Қоғамда бекітілген нарықтық қатынастар ... ... ... ... (экономикалық) өмірдің барлық жақтарына үлкен әсер
етеді.
Нарықтың қызметтердің түрлері:
1. Ақпараттық (латын тілінен ... - ... – бұл ... ... мен ... үшін ... мағлұматтар. Кез келген фирма
қай жерде болмасын арзанға сатып алу және ... ... ... ... ... ... нормасы туралы ақпараттарға мұқтаж болады. Алынған
мәліметтер базасында фирма өзінің бағытының стратегиясын жасайды. ... ... ... мәліметтерді автоматты өңдеудің жекешелеген
ақпараттарынан ақпараттық жүйені құрумен сипатталады. ... ... ... бағаларға, несиеге қойылатын проценттік ақы мөлшеріне
сәйкес нарық өндіріске қатысушыларға ... мен ... ... ... ассортименті және сапасы туралы объективті ақпарат беріп
отырады. /3, 31 ... ... ... ... ... аса ... ... жинап, оны өңдейтін және өзі ... ... ... мәлімет беретін алып компьютерге айналдырады. Бұл ... ... ... ... ... ... жағдайларымен
салыстырып отыруға мүмкіндік береді.
2. Делдалдық. Экономикалық ... ... ... ... ... ... бірін-бірі тауып, өздерінің қызметтерінің
нәтижелерімен ... ... ... қоғамдық өндірістің нақты
қатысушыларының арасындағы экономикалық және ... ... ... тиімді екенін анықтау мүмкін емес. Бәсеке едәуір дамыған
қалыпты нарықтық ... ... ... ... ... ие болады (өнімнің сапасы, оның бағасы, ... ... ... ... және т.б. ... ... Сонымен
қатар сатушыға өз талаптарына сай сатып алушыны таңдау ... Баға ... ... ... ... тауарлар мен қызметтерге
материалды және ... ... ... ... ... ... нарық
тек қоғамдық қажетті шығындарды мойындайды, сатып алушы соларды ... ... ... осы ... бірде бір ЭЕМ есептей алмайтын қоғамдық
құн көрінісі ... Оның ... баға мен ... ... ... ... өзгерістерге әсерлесетін қозғалмалы байланыс
орнайды.
4. Реттеуші – рыноуктық ... ең ... Ол ... ... ... ең ... өндіріске әсерімен байланысты.
Нарық бәсекесіз мүмкін емес. Сала ішіндегі ... өнім ... ... ... ... ... ... және техникалық прогресс
базасында өнім сапасын жоғарлатуға ынталандырады. ... ... бір ... ... ... ағуы негізінде экономиканың оңтайлы
құрылымын қалыптастырады, анағұрлым келешегі бар ... ... ... ортаны сақтау және қолдау – дамыған нарықтық
жүйедегі елдердегі мемлекеттік реттеудің маңызды мәселелерінің ... ... ... ... әсер ... ... пен ... қатынасы үлкен роль атқарады. Бағаның жоғарлауы – өндірісті кеңейтуге,
ал төмендеуі – ... ... ... ... ... ... жоғары немесе төмен ... ... ... ... «көрінбейтін қол» әрекет етеді,
ол туралы Адам Смит былай деген: «Кәсіпкер тек өз ... ... бас ... ойлайды және де бұл жағдайда «көрінбейтін қол» оны алдын-
ала ойламаған мақсатына жетелейді. Өзінің жеке ... қол ... ол ... ... да ... түрде қызмет көрсетеді»[2].
Қазіргі заман жағдайында экономика тек «көрінбейтін қол» ... ... ... ... тұтқалар арқылы басқарылады, бірақ нарықтың
реттеуші ролі ұлттық шаруашылықтың ... ... ... ... ... ... механизм – қайырымдылық жүйесі емес.
Ол қатты, тіпті қатаң. Оған әлсіздерге қарағанда ... ... ... тән. ... көмегімен нарық қоғамдық өндірісті
экономикалық тұрақсыздықтан, өміршең емес шаруашылық бірліктерінен сақтайды
және керісінше іскерлік пен ... жол ... ... нәтижесінде
шаруашылықтың тұрақтылығының орта деңгейі үздіксіз арта түседі. /8, 67 б/
2. Самуэльсонның пікірінше, ... ... ... ... ... бірінен жартысына дейінгісі ашылғаннан кейінгі үш жыл
ішінде өз істерін тоқтатады. Ал шағын бизнестің ... ... алты ... ... күресте ірі фирмалар да өз ... ... ... Өндіріс пен капиталдың шоғырлану жағдайында монополизация
нарықтың сауықтыру механизмін сиықсыздандырады. ... де, ... ... ... ... ... ... Нарықтың қызмет ету принциптерi мен түрлерi
Нарық экономикасының қызмет етуі, ... ... ... ... ... ... жиынтығы нарық жүйесін құрайды.
Нарық экономикасының бірінші және өте маңызды ...... ... ... ... ... ... процесінде қалыптасады –
біреулері тауарды өндіреді, екіншілері оны тұтынады. Тұтыну жеке ... ... ... ... ... Жеке тұтынуда тауарлар өндіріс
сферасынан ... ... жеке ... ... ... өндіріс процесін әрі қарай жалғастырып жүргізу болып
табылады. Бұнда тауарды басқа өндірушілер әрі қарай ... ... ... ... мен ... ... байланысы,
әрқайсысының әрекеттерінің нәтижелерін айырбастау арқылы жүріп отырады.
Нарық шаруашылығында бұл ... ... ... ... және ... (толайым) нарықтық келісімдер формасында жүреді.
Нарық экономикасының екінші элементін өндіріс ... ... ... меншіктің жеке немесе ... ... ... ... ... экономикасының үшінші маңызды элементі – баға. Бағаны ... ... Бұл ... тек екі мәселені ескертеміз. Бірінші, баға
сұраныс пен ... ... ... ... ... ... өзгеріп (тербеліп) отырады. Екінші – ... ... ... тауарға нарықтық қатынастар әсерінің
сферасын баға ... Осы ... ... ... ... яғни ... ... айналым шығындары болжайды.
Нарық экономикасының төртінші, орталық буыны – екі ... және ... ... ... ... тауарларға қажеттілік
болып көрінеді. Осы ... ... ... ... ақшалай
табыстарына сатып алады. Сұраныс өндірудің ең тиімді әдісін қолданудың және
ресурстарды тиімді пайдаланудың стимулы болып табылады. Сұраныс пен ұсыныс
материалдық ... ... мен ... ... ... ... ететін, нарық механизмінің өте маңызды
элементтері.
Ендi осы рынок ... ... ... ... Оны ... 1-шi ... ... болады: /1, 38 б/
Баға
Ұсыныс (S)
P0 ... ... Өнiм ...... ... және ... басқа элементтермен
байланысы
Суреттен көрiп отырғанымыздай рыноктық қатынаста сұраныс ең бiрiншi
сұраныс заңы бойынша ... және ... ... ... ... ... пен ... қисықтарының қиылысқан нүктесiнде тепе-теңдiк
рыноктық баға ... Ал ... ... түрде қарастырсақ сұранысты
тұтынушылардың талғамы, ал ұсынысты өндiрушiлер ... ... ... ... пен ... арасындағы байланысқа негiзделген.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... мүмкiншiлiгiне байланысты ең жоғары деңгейде
максималдау болып табылады. Ал ... ... ... ... ... ... ... максималдауға ұмтылады.
Сондай-ақ рынокта көптеген фирмалар рыноктағы сұраныстың басым көпшiлiгiне
ие болу үшiн ... ... ... айтқанда рыноктық экономиканың жоспарлы экономикадан бiрден-бiр
ерекшелiгi, егер жоспарлы экономикада ең бiрiншi экономикалық ... ... яғни ... негiзделген болса, ал рыноктық ... ... кiм ненi ... яғни ... бiрiншi орында болып
табылады. Сондықтан елiмiздiң рыноктық қатынастатары тиiмдi даму үшiн
өндiрiс ... ... ... ... Бiр ... ... сұранысты
толығымен зерртеу бүгiнгi күннiң басты сұрақтарының бiрi.
Сұраныс деп тұтынушылардың белгiлi бiр өнiмдi таңдау және ... ... ... Экономика деген ғылым шектеулi ресурстарды таңдау және
оларды ... ... ... Осы ... ... әрбiр
рынок субъектiсi, яғни өндiрушi мен тұтынушы максималды пайдалылыққа
жетуге ... Ол кез ... ... ... ... ... ... керек. Яғни ол мынадай түрде белгiленедi: /1, 39 б/
Q = QD (p)
Мұндағы, р – тауар бағасы;
Q – ... ... (p) – ... ... ... сұранысты қалыптастырушы тұтынушы ұнатымдылығы мен артық
көруiне сүйену және өзiнiң табысы мен бағаға сүйенуi ... ... ... ... Осы ... iске асырса ол тұтынушы өзiнiң ... ... ... ... едi. ... ... мен
сұраныс теориясы осы параметрлердiң ... ... алып ... заңы - тауар бағасы неғұрлым жоғары ... ... ... ... ... айтады, яғни Q = QD (p) тәуелдiлiгi керi ... Бұл ... ... ... керi ылдиы бар деген сөз. Ол
(D) сұраныс қисығы деп ... Оны ... 2-шi ... көре ... ... ... Q1 Өнiм ...... ... ... ... ... ... функциясының керi тәуелдiлiгi,
егер баға Р1 ден Р2-ге ... ... ... ... Q1-ден Q2-ге дейiн
төмендейтiн түрiн бiлдiредi.
Бұған келесi түрде түсiнiктеме ... ... ... ... ... ... тауарға ауыстыра бастайды, екiншiден бағаның
көтерiлуiне байланысты өздерiн кедей сезiнiп олар осы ... ... ... ... ... немесе жоқпа, белгiлi бiр адам үшiн егер
пайдалылығы болған жағдайда ол ... ... ... ... ... қандай деңгейде қажетiн тұтынушының қажетiн орындайды. Осыны әрбiр
тұтынушы өзiнше субъективтi анықтайды. ... ... ... рыноктық баға
деңгейiн белгiлейдi.
Өндiрушi мен тұтынушы арасындағы бәсеке және мәмiлелер бағаға ... ... ... қалыптастырады. Ал бағаға сүйене отырып, тұтынушылар
көптеген экономикалық ... ... Мiне бұл ... ... ... және нарықта сұранысты қалыптастырады.
Ұсыныс қисығы баға (Р) мен тауардың ұсынылатын ... ... ... ... ... Ендi осы айтылған ... ... ... онда ... ... жазуға болады:
QS = f (p),
Мұндағы: QS – ... ... ... ...... ... ... /5, 45 б/
Ұсыныс концепциясы тауардың бағасы мен сатушылардың сатуға ұсынған осы
тауардың көлемi арасындағы қатынасты қарастырады. ... ... ... көлемiне әсер ететiн сыртық факторлар бар. Оларға жататындар:
• еңбектiң бағасы немесе жалақы;
• тауарды өндiруге қажеттi ... мен ... ... ... ... түрi мен құрылымы;
• осы тауарға ұқсас тауарлардың бағасы мен сапасы;
• рыноктағы осы тауарларды сатушылардың саны немесе ... ... ... ... ...... Бұл пайданың жоғары
болуын және осының негізінде өндіріс масштабын кеңейтуді қамтамасыз етеді.
Бәсеке нарық субъектілерінің ... ... және ... ... ... ... ... А. Смит бәсекені нарықтың «көрінбейтін
қолы» деген. «Көрінбейтін қол» ... ... ... өз ... ... қара ... ... ойластырып әрекет етеді. Осы
әрекеттердің ... ... ... ... қоғам экономикасын
жандандырады. Бәсекенің басты қызметі экономиканың реттеушілерінің –
бағаның, ... ... ... т.б. ... ... ... ... элементтеріне нарықтық инфрақұрылым жатады. Нарық
тауар биржаларының көтерме және бөлшек сауда құрылымдарының құрылып, ... ... ... /7, 51 ... ... ... етуiнiң механизмi үш басты принципке
негiзделедi:
• маржиналдық (шектi) талдау;
• балама талдау шығындары;
• экономикалық рационалдылық;
Маржиналдық талдау ... ... ... ... ... құрылады, оған орташа емес, шектi шамалар шешушi әсер ... ... ... нарықтық бағалардың өзгеруi ... ... бiр ... ... өтуi бiр ... ... Бұл жаңа,
шектi субъектiнiң сұраныс немесе ұсыныс түрiнде нарықтық ... ... ... ... нарық жағдайында үлкен немесе сұраныс ... ... ... шексiз саны болған кезде, осылардың
әрқайсысы шексiз шағын үлес ... ие ... ... жол ... ... ... етуiн қамтамасыз еткендей болып, сұраныс пен
ұсыныстың ... ... ... ... ... болдырмайды, тауар
өндiрушiлер мен тұтынушылар арасындағы нарық ылғи да ұстап отырады.
Балама ... ... ... Балама талдау ... ... ... ... ... ... ... туындаған тiкелей шығындар мен ... ... ... болады. Нарықтық экономиканы құру жiберiп алынған мүмкiндiктер
iшiнен аз, бiрақ кепiлдi ... ... ең ... ... ... алуына
негiзделедi. Балама талдау шығындары ... ... ... ... ... ... жолын iздеуге итермелейдi.
Экономикалық рационалдылық принципi пайда мен шығындарды салыстыруға
негiзделедi. Рационалды таңдау кепiлдi табысты пайданың ең ... ... ... ... ... болып табылатын өзгермелi нұсқалардың
бiрiнде iске асырылады. Рационалдылық ... ... ... ... Капиталды шектеулi пайдалану ... ... ... ... ал тұтынушылар өз игiлiгiн барынша жақсартуға, яғни
бюджеттiк шектеулiгiне байланысты ... ... ... ... ... негiзiнде нарықтық экономиканы құру бiр жағынан
сұраныс пен ұсыныс сияқты қарама-қарсы күштердi, екiншi жағынан, ... ... ... ... механизмнiң орталық проблемасы
болып табылатын тепе-теңдiк жағдайға қол жеткiзуге ... ... ...... ... мен белгілермен
сипатталатын барлық нарық түрлерінің жиынтығы.
Нарық әртүрлі деңгейде, қызметтің барлық ... ... ... ... ... ... да ... жүйесі күрделі
және алуан түрлі. ... ... ... келесі түрлерін атап өтуге
болады:
• Жария (официальный);
• Заңсыз (көлеңкелі).
Заңсыз нарық – ... ... ... ... ... ... түрінде түсіндірілетін бөлінбейтін элементі.
Әрбір нарықтың ерекшелігіне ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар өзара шарттасылған.
Әрбір өнім өндіруші ... ... ... үшін ... ... беретіндей өндіріс құрал-жабдықтар санына, капиталға және
жұмысшыларға сенім арта ... Оның ... өз ... ... орын ... ұсыныс пен сұраныс есепке алынады. Қоғамдағы
экономикалық өмір екі деңгейде дамиды:
... ол ... ... субъектілердің айырбас
кезіндегі іс-әрекетін сипаттайды;
... ... ... ... (ұлттық экономика)
масштабында өндірістің ... ... ... ... ... меншіктің әртүрлі формалар, шаруашылық субъектілердің
еркін іс-әрекеті және олардың өз ... ... өнім ... ... баға ... ... процестерді сәйкес экономикалық тұтқалар арқылы реттеудегі
мемлекеттің оңтайлы араласуы жағдайында ... ... ... /6, 102 б/
Ұлттық экономиканың интеграция ... ішкі ... ... анықтайтын әлемдік шаруашылық байланыстар
жүйесі әсер етеді.
Нарық құрылымына ... ... ... ... түрлері
кіреді. Әрбір нарықтың түрі өзара байланысқан және өзара шарттасылған:
1. Нарықтық қатынастар объектілерінің атқаратын экономикалық қызметі
бойынша:
• тауарлар мен қызметтер;
... ... ... ... ... ... ... құнды қағаздар;
• ғылыми-техникалық жұмыстар нарығы.
2. Географиялық орналасуы бойынша мынандай нарықтар болады:
... ... ... ... ... ... әлемдік.
3. Бәсекенің шектелу дәрежесі бойынша:
• еркін;
• олигополиялық;
• монополиялық (монопсондық);
• салааралық.
4. Нарық қатынастарының субъектілер бойынша:
• бөлшек сауда;
• көтерме сауда;
... ... ... ... алу ... ... ... бойынша:
• жетілген бәсеке;
• жетілмеген бәсеке;
• реттелетін (мемлекеттің бақылауымен). /2, 39 б/
II ... ... ... ... ... ... ... мен кемшiлiктерi
Бiзге белгiлi әр экономикалық құрылымның өзiнiң артықшылықтары мен
кемшiлiктерi ... Ал осы орын ... ... уақтысымен реттеп
отырса, ол қоғам дамуына үлкен жол ашып ... ... да ... да ... ... етуiнде артықшылықтары мен кемшiлiктерi бар.
Оларды келесiдей топтастыруға болады:
Нарықтық экономикада ... ... ... ... ... ... ... басты нысаны болып табылатын шектеулi ресурстарды
тиiмдi бөлу мен ... ... ... жаһандану заманында өндiрiстiң жылдам өзгерушi жағдайларына
икемдi жауап берiп, оған тез бейiмделедi;
3. Нарықта тұтынушылар мен өндiрушiлердiң де ... ... ... ... қамтамасыз етедi;
4. ҒТР жетiстiктерiн, өндiрiстi ұйымдастыру мен тиiмдi басқарудың жаңа
технологиялары, әдiстерiн енгiзу үшiн жағдай ... ... ... ... ... ... ... бейiмдейдi, яғни
тұтынушылар қажеттiлiктерiн толық қанағаттандыруға және ... ... ... ... ... ... қатар, нарық экономикасының келесiдей белгiлi кемшiлiктерi де бар:
1. Тұрақты және ... ... ... ... ... ... толық жұмысбастылыққа немесе жұмыссыздық мәселесiне
кепiлдiк ... ... ... ... ... ... Қоршаған ортаны қорғау жөнiндегi шараларды әлсiз ынталандырады;
5. ... ... ... ... ... мен ... көрсетулердi
өндiрудi дамытуды қамтамасыз етпейдi. /6, 97 б/
Дамыған нарықтық қатынастар жағдайында ... ... ... жүргізуші субъектілер мен ресурстарды жеткізушілер артық
шығындардан сақтану барысында ... ... сай ... ... ... ... жүйесі өз механизмі арқылы
төменгілерді ... ... ... аз ... ... ... ... пайдалану;
2. Сұраныстағы өзгерістері туралы ресурстарды жеткізушілер мен
кәсіпкерлерге ақпарат береді, ол өз ... ... ... ... ... Жеке және қоғамдық мүдделердің үйлесімділігі. «Көрінбейтін
қол» ресурстарды жеткізушілер мен кәсіпкерлердің ... ... ... әсер ете ... ... ... тиімді пайдалануға ынталандырады.
Бәсекелестік нарықтық ... ... ... – бұл ... тиімділігін үнемі ынталандырып отыруы. «Экономика тек ... ... ... ... ... ... өнімді ғана өндіреді.
Нарықтық жүйе ... ... ... ... ... яғни ... шешімдер нәтижесінде автоматты түрде
қызмет етеді және түзетіледі».[3]
Жоғарыда көрсетілген жағдайлар ... ... ... береді:
1. Нарықтық экономика – бұл шаруашылықты жүргізуші субъектілердің
өзара әрекеттесуі мен экономиканың үш ... ... ... және кім үшін ... ... шешілуі нарық және оның
механизмдері әсерінен жүзеге асатын ... ... ... ... ... ... тән ... оның қайта құрылуы мен ішкі
және сыртқы өзгерістерге бейімделе алуында.
3. Нарықтық жүйе ғылыми-техникалық ... ... ... ... ... ... ... қанағаттандыруға өзгелерден әлдеқайда
жақсы ... ... ... жүйе үшін мынандай шарттардың болуы қажет: жеке
меншік құқығы, келісімдерді бекіту еркіндігі, бәсекенің болуы, ... және ... оқу орны мен ... ... ... ... уақыт көлемінде тиімді шаруашылық қызметке ынталандыруда өз
артықшылықтарын дәлелдеген осы жүйенің ... ... ... есептеледі.
Нарықтың позитивті қызметтері оны айтарлықтай тиімді жүйе етеді.
Алайда, бұл ... ... ... ... ... және
барлық жағдайда қоғамның ұдайы дамуын қамтамасыз ете ... ... ... ... ... ... сәйкес келмеуі, ал көп жағдайда антогонизмдері қоғамның өмір ... ... ... ... көптеген қарама-қайшылықтардың пайда болуы мен
асқынуына әкеп соқтырады. Нарықтық шаруашылықтың өзіне тән туа ... бар. /5, 87 ... ... ... ... етуі ... реттеушілердің
стихиялы түрдегі әрекеттеріне негізделген. Шарасыз пайда ... ... ... және бұл ... ... ... орта ... жағдайда еркін бәсекені
шектейтін монополиаланған құрылымдар пайда болады.
Үшіншіден, ... ... ... ... ететін механизмдері
экономиканы қоғамдық қажеттіліктердің көпшілігін қанағаттандыратын күйге
келтірмейді және бизнеспен тікелей байланысы жоқ ... ... ... Ең ... бұл ... трансферттердің (зейнетақы,
стипендия, жәрдемақы) қалыптасуы, білім, ғылым, өнер, мәдениет, спорт,
денсаулық сақтау және т.б. ... ... ... ... ... халықты тұрақты жұмыспен
қамтамасыз ете алмайды, еңбектерінің табыстарына кепілдік бермейді. ... ... ... ... ал бұл әлеуметтік теңсіздікке, ... мен ... ... ... ... қатынастар спекуляция,
коррупция, рэкет, есірткі саудасы мен қоғамға қарсы құбылыстарын ... ... ... жасайды. /5, 88 б/
Нарықтың бұл жағымсыз ... ... ... ... ... көрініс берді.
Осымен бірге, нарықтың кемшіліктері жүйелі экономикалық саясаттың
жүзеге асырылуымен жеңілдетіледі. Бұл жерде ... ... ... ... ... етіле алмайтын қоғамдық өмірдің сфераларына
қайта бөлу арқылы ... ... және ... ... шаралары өте
маңызды.
2.2 Нарықтың құрылымы және инфрақұрылымы
Экономикада ... ... өте ... болады және ол экономиканың
барлық сферасында әсерiн тигiзедi. ... ... ... ... ... Меншiк формаларымен (мемлекеттiк, жеке, аралас, ұжымдық);
• Шаруашылық субъектiлерiнiң әр түрлi формаларының экономикадағы үлес
салмағымен белгiленетiн, тауар өндiруiлердiң ... ... ... жеке ... ... Тауар айналымы сферасының ерекшелiктерiмен;
• Шаруашылықтың құрылымдық бөлiмдерiнiң мемлекет ... ... ... ... Осы елде ... сауда түрлерiмен. /1, 53 б/
Сондай-ақ нарықты құрылымы жөнiнен келесiдей критериилер арқылы бөлуге
болады:
1. ... ... ... ... ... ... ... мен қызметтер рыногы;
• Өндiрiс құралдарының рыногы;
• Ғылыми-техникалық жұмыстар рыногы;
• Құнды қағаздар рыногы;
... күшi ... ... рыногы және т.б. нарықтар.
2. Нарықтарды сонымен қатар тауарлық топтар бойынша жiктеуге болады:
• өндiрiстiк ... ... ... ... ... ... ... азық-түлiк тауарлар рыногы;
• шикiзат пен материалдар рыногы.
Сондай-ақ ауылшаруашылық шикiзаттары ... ... және ... ... қажеттiлiктердi қамтамасыз ететiн, ауыл шаруашылық
өнiмдер рыногы қалыптасады. Тұтыну ... ... ... осы
тауарлардың өндiрiлу көлемiнiң елеулi дәрежеде өсуiн ... ... ... ... үшiн ... кең ... ... көбеюiн қалайды.
3. Бәсекенiң шектеулi дәрежесi бойынша мынадай нарықтар болады:
• Монополиялық нарық;
• Олигополиялық нарық;
• Салааралық нарықтар.
4. ... мен ... ... Тұтыну тауарларының нарықтары – азық-түлiк және азық-түлiк ... ... ... рыногы – тұрмыстық, көлiк, коммуналдық қызметтер рыногы.
• Тұрғын үй немесе өндiрiстiк емес ... ... ... ... рыногы.
• Жылжымайтын мүлiктер рыногы;
• Еңбек құралдарының рыногы;
• Шикiзат пен материалдардың рыногы;
• Қуаттық ресурстрардың рыногы;
• Пайдалы ... ... ... ... ... ... инвестициялық нарық;
• Несие нарықтары;
• Құнды қағаздар нарықтары;
• Валюта-ақша нарықтары ... одан ... ... ... ... ... жоқ, яғни еркiн
нарықтық бәсеке қалыптасқан. /1, 54 б/
Нарық құрылымының ерекшелiктерiн сипаттайтын ең ... ... осы ... ... ... ... саны боп ... нарықты анықтайтын, оны зерттейтiн, бағаны белгiлейтiн
сұраныс пен ұсыныс қана ... ... ... ... ... ... әр ... құрылымында бәсеке түрлерi де әр түрлi, соған сәйкес баға
құру тәсiлi және фирманың қызмет етуi де ... ... ... ... ... ... ... жатады:
1) Жетiлген бәсеке нарығы;
2) Монополия;
3) Монополиялық бәсеке;
4) Олигополия.
Жетiлген бәсеке қалыптасу үшiн ондаған фирмалар әрекет жасап, ... ... ... мүмкiндiгi болмауы тиiс.
Жетiлген бiсекелес нарығы дегенiмiз - ... ... ... өнiм ұсынатын тәуелсiз сатушылар саны көп және ... ... ...... ... ... ... сату үлесi елеусiз. Сондықтан,
оның өнiм көлемi туралы ... ... ... ... ... ... орай ... нарықтар бағасына да әсер ете алмайды;
3. Баға, техология, ықтимал пайда жөнiндегi ақпараттар белгiлi ... Жаңа ... ... кiруiне немесе одан шығуына тосқауылдар.
Бәсекелес фирма нарықтық бағаға әсер ете алмайды, ... ол ... ... баға ... ... ... ... өндiрiлген
өнiмнiң кез келген мөлшерiн нарықтық бағамен сатады. Олардың сұраныс
абсалюттi ... ... ... ... нарығында тауарды сатушылар және сатып алушылар
саны өте көп болады, ... ... ... жеке түрде тауардың
нарықтық бағасына әсер ете алмайды. Тауардың бағасы нарықтағы сұраныс пен
ұсыныс арасындағы ... ... ... ... ... ... ... жетiлген бәсеке нарығында тауардың бағасын тұрақты деп және
өздерiнiң ... тыс деп ... Өнiм ... ... ... ең жоғары деңгейге жеткiзу, сондықтан олар әрдайым ұтымды өнiм
көлемiн анықтауға ынталанады.
Жетiлген бәсекелi нарыққа қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... Ал монополия жағдайында тұтынушының алдында бiр
ғана iрi ... ... ... ... да, ... да ... ... оның тағайындалған бағасын қабылдауға мәжбүр болады.
Монополистiң үлкен билiкке ие ... оның ... ... ... тауардың алмастырушысы аз болуы да әсерiн тигiзедi. /5, 89 б/
Бұл ... ... ... ... ... ... ... тауарды тұтынудың көлемiн азайта отырып, тауарға жоғары баға
төлейдi. Сондықтан да ... ... ... монополиялауды шектейтiн
монополияға қарсы заңдар қабылданып, iске ... Бұл ... ... ... ... ... бар.
Бұл шектеулер төмендегiдей:
1) Iрi өндiрiстiң басымдылығы;
2) Легальды тосқауылдар ( шикiзат ... ... ... мен ... монополиялық түрде иелену, тауарды жеке өндiру үшiн
үкiметтен алынған ерекше құқықтар);
3) Бәсекелесудiң ... ... ... ұсақ ... ... өте көп
артықшылықтары бар. Монополиялық және олигополиялық ... ... ... ... ... себебi iрi өндiрiстiң шығындары ұсақ
өндiрiстiң ... ... ... ... ... ... тек қана экономикалық шектеулер ғана емес, ... ... ... де ... Құқықтық шектеулердiң көп тараған түрлерi –
жеке меншiк құқығы. Егер бiр ... ... өте ... ... ... онда ол фирма монополист ... ... ... мен ... құқықтар жатады. Жаңалық ашқан адам патент алмаса,
онда ол өзiне берiлген ерекше ... ие бола ... ... ... ... үшiн ... ... әдiлетсiз түрде жүргiзудiң негiзгi түрi – демпинг ... ... ... ... ... ... төмен бағамен сату.
Iрi фирмалар – ... мол ... ... ... ... ... ... да тауарларды өздерiне тиiмсiз бағамен ұзақ уақыт ... ұсақ ... ... ... ... ... ... фирма өзiнiң ерекше
жағдайын пайдаланып, тауардың бағасын бәсекелес бағасынан әлдеқайда жоғары
деңгейде белгiлейдi де бәсекелес ... ... ... аз ... Мұнда сатушы өз тауарының шығару көлемiн өзгерту арқылы нарықтық
қалыптасқан бағаға әсерiн тигiзе алады, онда ол ... ... ... деп ... ... жетiлген бәсеке мен таза ... ... ... ... ... болса, ал ендiгi бiр нарық құрылымы
монополиялық бәсеке ... осы екi ... ... нарық болып
табылады, яғни, не толық бәсекелiк емес ... таза ... ... ... осы ... нақты өмiрде жиi кездеседi. Мысалы, аяқ киiм
нарығы, жеңiл және тамақ өнеркәсiбi, жиһаз жасау, кино және ... ... ... ... сатушылар өз тауарының бағасына әсер ететiн, бiрақ ... ... ... ... ... кiрiп шыға ... ал сатып
алушылар тауар бағасын берiлген деп есептейтiн нарықтық ... ... деп ... /2, 44 б/
Бұл нарықта өндiрушiлер бәсекеге төтеп беру үшiн ... және ... ... ... өз ... ... көбейту үшiн шығарған
өнiмдерiне ерекше қасиеттер енгiзуге тырысады.
Монополиялық бәсеке қалыптасуы үшiн ... ... ... жасап,
олардың өзара келiсiм жасауға ... ... ... ... ... ... әр фирма өз тәуекелдiлiгiмен ... ... баға ... өзi ... Бұл ... ... басқа фирмалардың iс-
әрекетiн болжау мүмкiн емес, өйткенi ... ... өнiмi ... ұнатымына қарай монополистiк ... ... және ... ... ... және ... нарықта өндiрушi фирма өз
тауарының бағасын және тиiмдi өнiм ... ... ... тек ... ... өзiнiң жеке өндiрiстiк мүмкiндiктерiн ғана
ескерiп отырады. Сондықтан бұл ... ... ... деңгейге
жеткiзу, тек қана, орташа шығын, шектi шығын қисықтарын және сұраныс
қисығын ... ... iске ... ... ... дегенiмiз тауардың көпшiлiгi бiрнеше iрi
фирма арқылы ... Ол ... ... әр ... ... болып табылады. Кейбiр олигополия монополист сияқты ... етуi ... ... бiр ... автокөлiк нарығы.
Олигополия кезiнде баға қалыптасу жетiлген ... ... баға ... ... ... қабылдау жұмысы күрделене
түседi.
Олигополия нарығы төмендегiдей ... ... ... ... сату ... бар және бiр – ... ... фирмалар болады;
• Жоғарыда айтылған фирмаларды, көбiнесе басым (лидер) фирмалар ... және олар ... ... ... мен сату көлемiнiң
өзгеруiне едәуiр ықпал етедi;
... ... ... шешiмдерi тек қана тұтынушы iс-
әрекетiне ғана байланысты емес, сонымен қатар бәсекелес ... ... де ... ... /4, 58 ... ... тауардың бағасы мен өнiм шығару көлемi
туралы шешiм ... ... ... ... барлық
мүмкiндiктерiн ескерiп, талдап отырады.
Олигополияның бiрнеше моделi бар. Оларға:
... ... ...... мақсаттары бар екi жақтың ойыны;
• Нарықта үстемдiк жүргiзiп тұрған фирманың моделi және “картель”.
2.3 Нарықты мемлекеттiк реттеу ... ... ... бөлігі болып ... ... ... қарым-қатынасты заң жүзінде реттейтін және
«нарықтық ойын» ережелерін анықтайтын тармақталған заң жүйесі табылады[4].
Басты экономикалық ... ... ... ... өзінің
өміршеңдігін дәлелдеді. Біріншіден, нарық өндіріс пен тұтыну ... ... ... Екіншіден, жеке өндірушілердің еңбегінің
нәтижесіне мемлекеттік баға беруге ... ... Бұл баға ... ... алу ... ... ... байланысты.
Қалайда өзіне тиімді түрде сату немесе сатып алуға ... ... ... ... ... үнемі «нарықтық формада» болуға
итермелейді. Үшіншіден, нарық өндірісті ... ... ... ... ... ... жеткендерді таңдайды, ал қалып қалғандарды
аямайды.
Нарықтық жүйенің артықшылығы алдымен бостандық пен ... ... ... қарастыруында. Бәсекелікке негізделген нарықтық жүйе
ресурстарды қоғамның сұранысы жоғары ... ... ... ... ... ... ... жаға технологиялары ендіріледі.
«Көрінбейтін қол» қоғамды қажетті тауарлардың ең көп мөлшерімен қамтамасыз
ететіндей ... ... ... ... экономистер еркін
нарықтардың қызмет ... ... ... ... ... ... күмәнданады, бірақ кей жағдайда мұндай араласу мәжбүрліктен туады.
Нарықтық экономиканың тағы бір ... оның жеке ... ... ... ... ... ... беріледі.
Қоғамды тауар жетімсіздігінен арылтып, ғылыми-техникалық прогресті
дамытқанымен, нарықтық экономика өзге маңызды ... ... ... жоқ. Оған ... ... өлшеуге
келмейтін қажеттіліктерді қанағатандыру жатады. Кез ... ... ... жүйесіне, білімге, мемлекеттік басқару аппаратына және т.б. тапшы.
Бұл қызметтер мен ... ... ... ... ... ... ... қаржыландырылуы тиіс. ... ... ... ... ... ... мүмкін емес. /3, 112 б/
Нарықтық экономиканың ... ... ... ... ... ... қызмет нәтижесінде қоршаған ... ... ... ... ... қорлардың азаюы. Осы
жағымсыз салдарды болдырмауға экономика қабілетсіз, яғни бұл ... ... ... Мемлекет жағымсыз әсерлерді жою мақсатында
табыс көлемін өлшеп, оны ... ... ... ... қадағалап отырады.
Жағымсыз сыртқы әсерлерді жоюдың жолдары: қайта қалпына ... ... ... ... ... ... қауіпті
технологияларды қолдануға шек қою. Мемлекет мұнымен өндірушінің табысынан
жоғары айыпақы тағайындау ... ... ... бәрі нарықтық
механизмдердің әрекеттерін үйлестіруге, нарықтық күштердің соқыр ... ... ... ... ... салдарын жоюға мүмкіндік
береді»[5].
Үшінші ...... ... ережелерімен
байланысты, ең алдымен, еңбек етуге құқық. ... ... ... ... ... ... ете алмайтындығы белгілі. Елде
жұмыссыздық пайда болады.
Мемлекет үнемі ... ... ... тиіс, яғни әлеуметтік-
экономикалық жүйенің үнемі өзгеріске ұшырайтын жағдайларға ... ... ... заң ... ... ... ... асырады. Мемлекеттің нарыққа араласуы ондағы сұраныс пен ұсыныстың
қалыптасуына, табыстардың ... ... әсер ... экономиканың
дамуындағы әлемдік проблемаларды шешеді, қоғамды әлеуметтік қорғайды.
Мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... ... ... мынандай мақсаттарды көздейді: жеке тұлғаның
еркіндігі мен құқықтарын ұстана отырып, қоғамның, ... ... ... ... аймақтардың, әлеуметтік топтардың мүдделеріне
қысым көрсетілмеуін бақылайды, сонымен бірге мемлекеттік реттеу болашақ
ұрпақтың мүддесі мен ... ... ... ... Мемлекет
нарықтық процестің жағымсыз салдарын азайтуға және нарықтық экономиканың
тиімді қызмет ... ... ... ... қаржылық шарттарды құруға
ұмтылады. /3, 113 ... ... ... ... ... ... ... экономисі Дж. Кейнс болды. Ол өндірістің құлдырауы
немесе дағдарыс ... ... ... ... ... мемлекеттік саясатты сұраныс пен ұсынысты теңестіру
әсерінен экономиканы дағдарыстан ... оның әрі ... ... ... ... ... дәлелдеді. Кейнстің ... ... ... Олар ... ... ... ұстанады, бағалар жүйесін орталықтың басқаруынсыз
шаруашылықтың ... ... ... ететін механизм ретінде
қарастырады. Олар ұлттық экономиканы реттеуге тек осы механизм қабілетті
деп ... ... ... ... ... ... ... басқарудың аралас типін қолдануды ыңғайлы деп ... ... ... пен ... ... артық жақтарын
біріктіреді. «Бұл механизмдерді экономиканы басқаруда жекелей ... ... ... ... ... ... ИНФРАҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ
3.1 Қазақстан Республикасындағы нарықтық қатынастардың қалыптасуы мен
дамуы, мәселелерi және оны шешу жолдары
Қазақстан Республикасы XXI ... ... аяқ ... Он ... астам уақытта елiмiздiң тәуелсiздiгiмен қатар жүргiзiлiп келе жатған
экономикалық реформалардың маңыздылығы мен ... ... ... Осы реформалардың елiмiз үшiн ең маңыздысы және ел дамуының болшағы
болып табылатын экономиканы ... ... ... қатынастағы
экономикаға толық қанды ауыстырп, экономиканы демократиялау болып табылады.
Бұл реформада ел ... ... 1985 ... ... ... ... ... кезден бастап өзiнiң қызмет етуiн көрсете бастаған.
Қазақстан Республикасы он төрт ... ... ... қатар жүргiзiлiп келе жатған экономикалық ... мен ... ... кез ... Осы ... үшiн ең ... және ел дамуының болшағы ... ... ... ... ... ... ... толық
қанды ауыстырп, экономиканы демократиялау болып ... Бұл ... ... ... 1985 ... бастап Кеңес Одағы ыдырамай тұрған
кезден бастап өзiнiң қызмет етуiн көрсете ... ... ... экономикаға өтуiне байланысты нарықтық қатынастар
күрделенiп, олардың қызметтерiнiң сан-салалы бағыттары пайда бола ... ... ... ... ... ... нарықтық
экономиканың механизмi бұзылып отырады, ал оны реттеп, бiр жүйеге ... ... ... мен реформалары болып табылады.
Бүгiнгi таңда ұлттық экономикамыздың дамуында нарықтық қатынастардың
артықшылықтары айқын көрiнуде. Ал оның кемшiлiктерiн мемлекет және ... ... ... ... өз ... ... ... шешу үстiнде.
Елiмiздегi нарықтың артықшылқтары елде ... ... ... ... ... ... ... және жұмыссыздықты
азайтудың, тұрақты экономикалық өсудiң кепiлi ... ... ... ... даму ... ... ... қатынастарын ұдайы iске қосып отыратын ... ... ... кәсiпкерлiк ең алдымен нарықтың тауармен
толығуына және жаңа жұмыс ... ... ... ... ... кәсiпкерлiк экономикада нақты белсендi, бәсекелес ортаны ... ... ... қатар, мемлекеттiң экономикалық дамуында
оның тұрақталығының индикаторы есептi қоғамда орта тапты жасақтайды.
Кәсiпкерлiктiң экономикалық мiндеттерiне келесiлердi ... ... ... ... ... Шектеулi ресурстарды тиiмдi пайдалану;
• Экономиканың бәсекеге қабiлеттiлiгiн арттыру;
• Жаңа жұмыс орындарын ашу;
• Нарықтағы сұранысты қамтамасыз ету;
• Экономикалық активтi халықты барынша ... ... ... салаларға тарту;
• Инновациялық жаңалықтарды ашып оны өндiрiске енгiзу;
• Кластерлiк жүйенiң дамуы;
... ... ... ... ... ... ... Тұрақты экономикалық өсудi қамтамасыз етiп, ЖIӨ-нiң негiзгi бөлiгiн
құрайды.
Қазақстанда бүгiнгi күнi шағын және орта кәсiпкерлiк ... ... ... ... ... ... ... келе жатқаны
белгiлi болып отыр. Ең бастысы шағын кәсiпкерлiк саны өсiп келедi. ... ... да ... ... пайыздық бөлiгi ғана. Оның ЖIӨ-де өзiндiк
үлесi бар. Ол 30 % құрайды. Қазiргi кезде кәсiпкерлiк Қазақстанның ... ... орын ... /10, 23-27 ... таңда Республикамызда экономиканы нарықтық қатынаста қайта
құру жолында оның негiзi болып табылатын кәсiпкерлiк қатынастарды ... ... және ... ... ... күн ... өзектi
мәселелердiң бiрi. Сондықтан ... ... ... ... ету ... ... негiзi болып табылатын кәсiпкерлiк қызметтi қолдау
және реттеу шараларының тиiмдi iске ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың қызмет етуi толық қанды
жүргiзiлу үстiнде. Бұл шараларға мемлекет тарапынан қолдау көрсетiлуде. Ол
қолдаудың негiзгi бөлiгiн елдегi ... мен ... ... ... ... нарықтық экономиканың дамуымен бiрге, қаржы
рыногы, бағалы қағаздар рыногы, ... және ... ... рыногы, еңбек
нарықтары толық қанды ... ... ... ету ... ... ... рыногындағы банк жүйесi және зейнетақы қорлары ТМД елдерi
және әлемнiң тағы ... ... ... ... ... болуы және оның
күннен-күнге қарқынды дамуы. Осының бәрi елiмiздiң әу бастан-ақ нарықтық
қатынасқа өту ... ... ... ... ... табылады.
Жалпы елiмiзде нарықтық экономиканың даму жағдайында ... орын ... ... жаппай шикiзат бағыттылығы, яғни елге келетін шетелдік
инвестициялардың 80% шикізат саласына тартылуда. Оны келесі ... ... /10, 25 ... | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... №4, - 2007 г. 23-27 ...... өндірісіне тартылған шетелдік инвестициялар
2) Отандық өнеркәсiптiң бәсекеге қабiлетiнiң өте төмендiгi;
3) Негiзгi өндiрiс құралдарының 80% тозуы;
4) Әлеуметтiк ... әлi де ... ... ... (жұмыссыздық,
жалақы мәселелерi) шешiлмеуi;
5) Ресурстардың тиiмдi бөлiнбеуi және қолданылмауы (елiмiздегi мұнай ... ... ... ... мен ... және басқа да
салалардың арасында алшақтықтың көп болуы).
Осы мәселлердi өтпелi кезеңде ... өз ... алып және ... ... ... бiрге оны әр түрлi саясаттар мен реформалар
жүргiзу арқылы шешудi қолға алып ... ... ол ... бiр мезгiлде
орындала салмайды, олда уақыт талабына байланысты. Осы елiмiздiң нарықтық
қатынасқа өтуiмен және елдiң тұрақты ... ... ... ету үшiн
келесi реформалар жүргiзiлдi және жүргiзiлу үстiнде. Ол ... ... ... Ұлттық экономикаға инвестиция тартуды ынталандыру;
3) Өнеркәсiптiң ... ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған
қабылданды;
4) Әлеуметтiк саланың жағдайын жақсарту, жұмыссыздық мәселесiн шешу.
5) Экономиканың шикiзат бағытынан ... ... ... /12, 19 ... Қазақстан Республикасында нарықтық экономиканың даму болашағы
Қазақстан экономикасы өтiп кеткен 14 жылда ... ... ... ... ... ... ... ұстап, бiз
қысқа мерзiмнiң iшiнде нарықтық реформаларды жүргiзе ... ... ... жасауға қол жеткiздiк.
Егер осыдан он жыл бұрын жан басына шаққандағы ЖIӨ 700$-дан сәл ... ал 2004 жылы бұл шама ... ... Ал ... ... ... жылы жан ... шаққандағы ЖIӨ көлемi 5800$-дан асып ... ... ... ... ... ... ... елдердiң бүгiнгi деңгейiне,
ал 2015 жылы ЖIӨ-нiң жан басына шаққандағы көлемi ... ... ... ... ... қатынасқа өту жылдарындағы 2000 жылдан бергі
экономикалық өсу динамикасын келесі суреттен көре ... ... | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... ... ... Алматы. – 2007г.
Сурет-7 - Еліміздегі 2000-2007 жылдар аралығындағы ЖІӨ-нің өсу динамикасы
Осы аталған көрсеткiштерге қол жеткiзу үшiн ең ... ... ... ... ... ... қатынастарды ел экономикасында
одан әрi дамыту керек болып табылады.
Дегенмен, осы бiзде iстелiп жатқан шаралар баршылық, ал ... ... ... одан ... бiз ... экономикасын насихаттап қана емес, оны жан-жақты
дамытып жатқан ... Ал ... ... экономикасының негiзгi құралы.
Екiншiден, ауылды жаңғырту, ауылдық мекендердi ... ... ... ... Бұл ауыл ... ... ... деген сөз. Үшiншiден, 2003-2015 жылдарға ... ... ... ... оны орындай бастадық. Аталмыш
бағдарламаның келешек үшiн ... зор, ... ... ... инновацияға жетекшi болатын бiрден бiр сала - ... тас және ... ... жалпы байланыс жүйесiн жаңартып
немесе ... ... ... жатырмыз.
Елiмiз болашақта осы мәселелердi шешiп жоғары бәсекеқабiлеттi алдынғы
қатарлы елдер санатына қосылуы үшiн, ... ... ... ... ... ... ... ету мақсатында ... ... ... ... ... ұзақ ... стратегиясын қабылдады және ол алғашқы жылдан бастап
оң нәтижелер бере бастады. ... ... ... жылы “Бәсеке
қабiлеттi Қазақстан”, “Бәсекеқабiлеттi ... және ... ... ... халқына Жолдауында, елiмiз үшiн өзектi мәселелердiң
бiрi Индустриалды-инновациялық стратегияның негiзгi ... ... ... ... ... – бәсекелестiкке шыдайтын, импорт
алмастырушы және ... ... ... ... ... құрып,
қызмет көрсету саласын мығымдау.
Индустриялық-инновациялық даму бағдарламасына сәйкес бiз экономиканың
шикiзаттық бағытынан арылып, Қазақстанның ... ... ... мен өнеркөсiп жабдықтарын шығаруды жолға қоюға тиiспiз. Яғни
инновация – ... ... күш ... осы ... ... өсудiң бүгiнгi таңдағы ең негiзгi
қозғаушы ... ... ... ... даму ... мен мiндеттерi ... ... ... ... мақсаты шикiзат бағытынан қол үзуге ықпал ететiн
экономика ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзiмдi жоспарда сервистiк-технологиялық экономикаға ... ... ... болып табылады. /9/
Өңдеушi өнеркiсiпте және қызмет көрсету саласында бәсекеге түсуге
қабiлеттi және экспортқа негiзделген ... , ... және ... ... ... индустриялық-инновациялық саясаттың басты
нысанасы болып табылады.
Осы индустриялы-инновациялы стратегиядан ... ... ... ... ... ... өсу
қарқынын жылына 8,8-9,2% қамтамасыз етедi. Бұл 2000 жылмен ... жылы ЖIӨ ... 3,5-3,8% ... ... ... ... ... өңдеушi өнеркәсiпте орташа жылдық өсу қарқынын 8-8,4%-ке ... 2000 ... ... 2015 жылы ... өнiмдiлiгiн кемiнде 3
есе арттыруға және ЖIӨ энергия сыйымдылығын 2 есе төмендетуге ... ЖIӨ ... ... және ғылыми инновациялық қызметтiң үлестiк
салмағын 2000 жылғы 0,9%-тен 2015 жылы 1,5-1,7%-ке ... ... ... ... ... ... және ... ЖIӨ-нiң
құрылымының болжамы ( % ), /9/
Көзі: Стратегия “ҚР-сы Индустриялы-инновациялы дамуының 2003-2015
жылдар стратегиясы” – ... 2003 ... ... ... ... ЖIӨ көлемiнiң
стратегияны жүзеге асырғанда және оны жүзеге асырмағандағы ... ... ... ... ... ... жылда елiмiзде қолға алынуда.
Оның бiрден-бiр дәлелi соңғы жылдары iшкi ұлттық өнiм жылдан ... ... ... ... әлi де ... шикiзат бағытында болып отыр. Ал
әлем тәжiрибесi көрсеткенiндей дамыған және жаңа ... ... ... ... шикiзаттық бағытынан сервистiк-технологиялық өндiрiске
көшiп кеткен.
Қазақстан бүгiн әлемдiк нарықта бәсекеге тек қана шикiзаттық ресурстар
арқылы ғана түсе алады. Бүгiнде ... ... және ... ... ғана жоғары сапада болып, олардың өндiрген өнiмдерi бәсекеге
түсiп отыр. Ал ... ... ... 80% ... және ... ... ... екенi белгiлi.
Экономиканың негiзгi секторы болып саналатын өнеркәсiптi қайта және
жанама индустрияландыру уақыт талабы ... ... ... өнеркәсiп кез-
келген мемлекет экономикасының түп ... ... ... оны ... ... үшiн ... ресурстармен қамтамасыз ету
бәсекеге қабiлеттi тауар өндiруге мүмкiндiк берерi сөзсiз.
Қазақстанның даму ... тағы да бір ... ... ... ... ... экономиканың тұрақты әрі тиімді дамуына
негізделген стратегиялар мен ... ... жыл ... ... атап өтсек болады.
Елбасымыздың 2008 жылғы 5-ші ақпандағы ... ... ... - ... ... басты мақсаты» атты халыққа Жолдауында
айтылғандай Қазақстан халқына арналған 2006 және 2007 ... мен ... ... ... ғана ... біздің дамуымыздың
келешегі жайында да айтқан едім. Осыған орай әлемнің бәсекеге қабілетті 50
елінің қатарынан нық орны алу мен 30 ... ... ... елді ... міндеттері біздің басты
стратегиялық мақсатымыз болып қала бермек. Қазақстан 2008 жылы ... ... және ... жетістіктерімен жаңарған ... ... ... ... ... ... ... айтарлықтай резерві
қалыптастырылып, Ұлттық қаражатын қоса есептегенде ол шамамен 40 млрд. ... ... ... ... ... ... ... қаржы жүйесінің
тұрақтылығын қамтамасыз етуде өзекті рөл атқарады. /16/
Еліміздің әлеуметтік ахуалы да тұрақты қалпында 2000 жылдан ... ... ... ... ... сақтауға және әлеуметтік
қамсыздандыруға арналған ... 5 ... ... ... Біздің 5
миллионнан астам адамдарымыз мемлекеттік ... ... ... Бұл ... ... бес жыл бұрынғы көрсеткіштерге қарағанда екі есе
артық.
Әлеуметтік игілікті қамтамасыз ету өмір сүру сапасын арттырумен, сондай-
ақ еліміздің адам ресурстарын ұлғайтумен ... ... ... ... ... беру және ... сақтау кешендерінің басты мұраты осы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, “нарық” әлемдiк өркениеттердiң жетiстiктерiнiң бiрi.
Нарықтық ... ... ... ... түсiнiгiнiң екi жақты маңызы бар
екенiнен шығу керек. Бiрiншiден, ... өз ... ... айналыс
сферасында iске асырылатын өткiзудi бiлдiредi. ... ...... ... ... пен ... ... қамтитын адамдар арасындағы
экономикалық қатынастар жүйесi.
Жалпы алғанда нарық – бұл өндіріс процесінен, тауар айырбасы ... ақша ... ... ... ... ... Нарық тауарлы өндірістің дамуымен қатар дамиды, ол ... ... ... ғана емес, еңбек нәтижесі болып табылмайтындарды (жер,
орман) да тартады. ... ... ... жағдайында қоғамдағы
адамдардың қатынастары алып-сатумен қамтылған. Нарық өндіруші мен тұтынушы,
өндіріс пен тұтыну арасында байланыс ... ... ... ... ... ... және ... қызмет етеді. Өндіріс үшін нарық
қажетті ресурстарды ... және ... ... ... оған ... ... ... үшін нарық тауарлар мен қызметтерді өткізетін
және сатып ... ... арна ... ... ... нарық – сатылатын
ресурстардың иелері үшін олардың табысын анықтайтын механизм. ...... ... ... ... бөлігі түсетін арна. Нарық
– бағаның анықталатын орны, ол өз ... ... ... бас
индикаторы болып табылады.
Нарық өзінің алдына қойылған мақсаттарға сай әртүрлі ... ... ... үш ... ... ... беруді талап етеді:
1. Не өндіру керек, яғни ... ... ... мен қызметтер
ұсынылуы тиіс.
2. Қалай өндіру керек, яғни өндірудің қандай тәсілін ... ... Ол ... мен ... кім үшін ... ... яғни оларды кім
иемденеді.
Осы сұрақтарды және олар арқылы ... ... ... үшін ... ... ... орындайды. Бірақ ол қызметтер
шектеулі. ... ... ... ... ... ... ... әрекеттерінен тыс жатқан қоғамдық өмірдің
сфераларын (әлеуметтік сфера, мемлекеттік ... және ... ... ... мүмкіндігі) бақылап қана қоймай, нарықтық механизмі
жұмысын да қадағалайды. ... ... ... ... салаларына
әсер етеді. Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттік реттеудің көптеген
түрлері мен тәсілдеріне қарамастан, ол шектеулі ... ... ... ... ... ... айтарлықтай мүмкіндіктері
сақталған.
Мемлекет экономикаға ... тыс ... ... ... ... ... ынтасынан айыруы мүмкін.
Экономикалық теорияда жеке инфрақұрылымға негізделген, оның
қажетіне қызмет ететін әртүрлі нарық ... ... ... ... нарықтың барлық түрлерін байланыстыратын институттар қызмет етеді.
Нарықтық ... әр ... ... мәні бар, ... ... ... қызмет етуі оның барлық бөліктерінің үйлесімді жұмыс
істеуі жағдайында ғана ... ... ... ... саналатын өнеркәсiптi қайта және
жанама индустрияландыру ... ... ... отыр. Себебi, өнеркәсiп ... ... ... түп ... ... ... оны жоғары
деңгейге көтеру үшiн инновациялық-инвестициялық ресурстармен қамтамасыз ету
бәсекеге ... ... ... ... ... ... ... жоғары бәсекеқабiлеттi ... ... ... ... үшiн, ... экономикалық өсудi және
экологиялық тиiмдi өндiрiстi қамтамасыз ету ... ... ... ... 2003-2015 жылдарға
арналған ұзақ мерзiмдi стратегиясын қабылдады. Стратегияның негiзгi ... ... ... импорт алмастырушы және экспортқа бағытталған
тауар ... ... ... ... көрсету саласын мығымдау.
Осылайша бүгiнгi таңда экономиканың жан-жақты және ... ... ол ... ... қаншалықты нарықтық қатынастарды
тиiмдi ұйымдастыруына байланысты болып табылады.
Елбасымыздың биылғы 2008 жылғы Жолдауында келесі атқарылуға тиісті
шаралар ... ... ... ... ... және арнаулы мемлекеттік
жәрдемақылардың мөлшерін 2009 ... ... жыл ... орта есеппен 9%-
ға арттырып отыру;
• сәби бір жасқа толғанға ... ... ... ай ... ... ... кезең-кезеңмен өсіруді, орта есеппен
алғанда 2007 жылғы ... ... 2,5 ... ... ... ... қызметкерлерінің жалақысын кезең-кезеңмен өсіру арқылы
2012 жылы 2 есе деңгейге, оның ішінде 2009 жылы – 25 %-ға, 2010 ... 25 %-ға, ал 2011 жылы 30%-ға ... ... ... ... ... елiмiздiң нарықтық экономикаға өтуне байланысты нарық
құрылымдары күрделене түстi. Олардың ... ... ... ... ... ... он төрт жылда экономиканы жекешелендiру толық қанды
жүргiзiлдi, соның нәтижесiнде нарықта қызмет ететiн ... ... ... және ... ... және ... ... қамтамасыз ететiн
шағын бизнестiң дамуы да жаман емес. Сонымен қатар, елiмiзде бүгiнгi таңда
қаржы рыногы өте ... ... ол ТМД ... ... ең ... ... қызмет етiп отырған қаржы рыногы болып табылады.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. С. Әкімбеков, А.С. ... У.А. ... ... Оқу құралы. – Астана: 2002. –464 б.
2. Я.Ә. ... Б.Б. ... Ф.Н. ... Т.П. ... ... ... 1999. –280 ... Базылева М. Н. Экономическая теория.–Минск: БГЭУ,1998,548 стр.
Курс экономической теории / под редакцией М. Н. ... Е. ... К. Р., Брю С. Л. ... принципы, проблемы и политика.
М., Республика. 1992. т. 1, 348 стр.
4. Самуэльсон П. Экономические ... – М 1990, 282 ... ... С., ... Р., ... Р. ... М., 1993, 483 стр.
9. Смит А. Исследование о природе и ... ... ... ... с. ... ... “Қазақстан Республикасының Индустриялы-инновациялы
дамуының 2003-2015 жылдарға арналған ұзақ ... ... ... 2003 ... ... Сапарбаев «Обзор макроэкономической ситуации в Казахстане и
перспективы дальнейшего ... ... ... // ... №4, -
2007 г. 23-27 стр.
12. Н. Ә. Назарбаев. «Қазақстан әлемдегі бәсекеге барынша ... ... ... кіру ... Жолдауы, Астана, 2006 жыл, 1
наурыз.
13. Дәуренбекова Ә.Н. ... ... ... дамыту –
индустриялық-инновациялық стратегияның басты бағыты” // Аль-Пари, №2-
3. 2005 ... ... ... Алматы. – 2007г.
15. «Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008-2010 ... ... ... ... ... туралы» - Қазақстан Республикасы
Үкіметінің қаулысы, 2007 жылғы 29 тамыз, №754, ... ... ... ... ... әл-ауқатын арттыру мемлекеттік саясаттың басты
мақсаты» Н.Назарбаев 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы. – Астана,
Ақорда, 2008 ж. 5 ... ... К. Р., Брю С. Л. ... ... ... и
политика. М., 1996. т. 1. 53 б.
[2] Смит А. ... о ... и ... ... народов. М.,
1962. с. 25
[3] Макконнелл К. Р., Брю С. Л. Экономикс: ... ... ... М., ... 1992. т. 1. с. ... ... М. Н. Экономическая теория. – Минск: БГЭУ, 1999, стр. 112
[5] Мамедов О. Ю. Современная экономика. – ... ... стр. ... ... П. ... ... – М 1990, стр. 111

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Фирма теориясы және оның нарықтық экономикадағы рөлі."25 бет
Агроөнеркәсіп кешенінің нарықтық экономикасы26 бет
Ақшаның ролі және нарықтық экономика27 бет
Банктік несиенің нарықтық экономикадағы ролі 23 бет
Банктер нарықтық қатынастар жағдайындағы өзіндік ерекшелігі бар кәсіпкерліктің дербес түрі31 бет
Банктердің нарықтық экономикадағы ролі24 бет
Банктердің нарықтық экономикадағы ролі туралы20 бет
Батыс Қазақстанның ауыл шаруашылығы нарықтық - экономикаға көшу кезеңінде (1990-2005 ж.ж)41 бет
Баға теориясы. Нарықтық экономикадағы бағаның ролі25 бет
Бағалы қағаздар нарығының теориялық және әдістемелік негіздерімен қатар оның жоғарыда аталған ұйымдық-экономикалық құрылымдарының нарықтық экономикадағы маңызын көрсету және бағалы қағздардың биржада сатылуы мен олардың үстінен қосымша үлестерді есептеу32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь