Статистика ғылымы


Кіріспе


І.ТАРАУ. Статистика ғылымының дамуы және Қазақстанда пайда болуы
1.1. Статистика ғылымының дамуы
1.2. Қазақстан Республикасындағы статистика басқармасының тарихы

ІІ. Бөлім. Статистикадағы қорытынды көрсеткіштер және олардың түрлері
2.1 Абсолютті шамалар
2.2 Қатысты шамалар
2.3 Орташа шамалар

Қорытынды

Пайдаланылған әдейбеттер тізімі
Статистика жеке ғылым ретінде 19 ғасырда пайда болған. Статистика- бұл жан-жақты күрделі қоғамдық ғылым. Оның өзі бірнеше бөлімдерге бөлінеді.
 Статистиканың жалпы теориясы – ол статистиканың жалпы принцперімен әдістерін қарастырады.
 Әлеуметтік статистика- мұнда халық шаруашылығы көрсеткіштерінің жүйесін, оның құрлымымен прапорциясын, қоғамдық ұдайы өндіріс салаларымен элементтердің өзара байлнысын зерттейді.
 Салалық статистика- өнеркәсіп ауыл шаруашылық құрлыс, көлік байланыс, сауда, қаржы, еңбек, демография және т.б. болып бөлінеді. Соңғы кезде өмір салтын сипаттайтын әлеуметтік статистика қалыптасты.
1941 жылдың Наурыз айында Гурев облыстық статистика басқармасы құрылды. Бұнда әлеуметтік эканомикалық, демографиялық статистика, ауыл шаруашылық және көптеген бөлімдер қызмет етті. Тәуелсіздігімізді алғанан кейін 1991 жылы қазан айында Атырау облыстық статистика басқармасы болып құрылды. Қазірдің өзінде мекемеде 15 бөлімше 140 жоғары сапалы мамандар қызмет етуде. Атап айтсақ:
 Әлеуметтік эканомикалық статистика- бұнда халық шаруашылық көрсеткіштерін сонымен қатар өндіріс салалары мен оның арасындағы байланысты зерттейді.
 Ауыл шаруашылық статистика бөлімі- бұнда ауыл шаруашылық халқының жағдайын өндірістің дамуын қадағалайды
 Сауда қызмет көрсету статистика бөлімі- бұнда жеке және заңды тұлғалардың өнімінің сандық және сапалық тауарлары есепке алуда.
 Баға статистика бөлімі- бұнда қаладағы сауда орталықтарының бағасын бақылап әркезде тексеріп тізімін алып отырады.
1. Н.Ә. Назарбаев «Казахстан-2030», Алматы, 1996г.
2. Ұлттық Статистика Агенттігі «Статистикалық пресс-бюллетеньі», том 1-2, Алматы, 1997г.
3. The Economist Books «The economist atlas. The shape of the world today», London, 1990
4. П. Хейне «Экономический образ мышления», Москва, 1992г.
5. Jeffrey D. Sachs, Felipe Larraine B. «Macroeconomics in the global economy», Moscow, 1996
6. «Казахстан. Экономика и жизнь» журналы, №4, 1995 г.
7. «Караван», «The Globe», «Панорама», «Ковчег», «Новое поколение» газеттері.
8. «Общая теория статистика», Москва 2004ж. Елесеева И.И., Юзбашев Ю.Н.

Пән: Статистика
Жұмыс түрі:  Курстық жұмыс
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге
Таңдаулыға:   




Мазмұны

Кіріспе

І-ТАРАУ. Статистика ғылымының дамуы және Қазақстанда пайда болуы

1.1. Статистика ғылымының дамуы
1.2. Қазақстан Республикасындағы статистика басқармасының тарихы

ІІ- Бөлім. Статистикадағы қорытынды көрсеткіштер және олардың түрлері
2.1 Абсолютті шамалар
2.2 Қатысты шамалар
2.3 Орташа шамалар

Қорытынды

Пайдаланылған әдейбеттер тізімі

Кіріспе

Статистика жеке ғылым ретінде 19 ғасырда пайда болған. Статистика-
бұл жан-жақты күрделі қоғамдық ғылым. Оның өзі бірнеше бөлімдерге бөлінеді.
❖ Статистиканың жалпы теориясы – ол статистиканың жалпы принцперімен
әдістерін қарастырады.
❖ Әлеуметтік статистика- мұнда халық шаруашылығы көрсеткіштерінің жүйесін,
оның құрлымымен прапорциясын, қоғамдық ұдайы өндіріс салаларымен
элементтердің өзара байлнысын зерттейді.
❖ Салалық статистика- өнеркәсіп ауыл шаруашылық құрлыс, көлік байланыс,
сауда, қаржы, еңбек, демография және т.б. болып бөлінеді. Соңғы кезде
өмір салтын сипаттайтын әлеуметтік статистика қалыптасты.
1941 жылдың Наурыз айында Гурев облыстық статистика басқармасы
құрылды. Бұнда әлеуметтік эканомикалық, демографиялық статистика, ауыл
шаруашылық және көптеген бөлімдер қызмет етті. Тәуелсіздігімізді алғанан
кейін 1991 жылы қазан айында Атырау облыстық статистика басқармасы болып
құрылды. Қазірдің өзінде мекемеде 15 бөлімше 140 жоғары сапалы мамандар
қызмет етуде. Атап айтсақ:
❖ Әлеуметтік эканомикалық статистика- бұнда халық шаруашылық
көрсеткіштерін сонымен қатар өндіріс салалары мен оның арасындағы
байланысты зерттейді.
❖ Ауыл шаруашылық статистика бөлімі- бұнда ауыл шаруашылық халқының
жағдайын өндірістің дамуын қадағалайды
❖ Сауда қызмет көрсету статистика бөлімі- бұнда жеке және заңды
тұлғалардың өнімінің сандық және сапалық тауарлары есепке алуда.
❖ Баға статистика бөлімі- бұнда қаладағы сауда орталықтарының бағасын
бақылап әркезде тексеріп тізімін алып отырады.
❖ Әлеуметтік және демографиялық статистика –бұл қала және қалаға жақын
орналасқан тұрғының тұрғылықты жеріне байланысты санақ алу. Бұл санақтар
төрт ай сайын қайталанып және бір жыл сайын алынады.
Бұндағы мақсатым: статистика басқармасының бірнеше бөлімдерімен
таныстым. Соның ішінде статистикалық ұйымдастыру және талдау бөлімімен
тереңірек таныстым. Бұл бөлім негізінен басқа мемлекеттік мекемелермен
қарым – қатынас жасайды. Атап айтсақ: Әкімшілікпен , қаржы департаментімен,
қазнашылық орталығымен, қазақстаның бірінші деңгейлі банктерімен және т.б.
мекемелермен. Сондай-ақбөлім жұмысшылардың еңбекақысын, зейнетақыларының
және қызметкерлерді кеңсе заттарымен қамтамасыз етеді. Қазақстан
мемлекетінің соның ішінде Атырау облысының статистика басқармасы әрі қарай
болашақта жоғары деңгейде дамиды деген сенімдеміз.

І-ТАРАУ. Статистика ғылымының дамуы және Қазақстанда пайда болуы

1.1 Статистика ғылымының дамуы

Статистика-латынының статус (status) деген сөзін қазақшаға аударғанда
заттың, нәрсенің, құбылыстың жай-күйі деген мағынаны білдіреді. Осы сөздің
негізінен, италяның ”statе” – мемлекет, “ statisto”- мемлекеттің жағдайын
жеттік білу деген сөзінен шыққан. Қазіргі кезде “сатистика” термині
төмендегідей әр түрлі мағынада қолданылып жүр.
-Статистикалық органдар арқылы көптеген қоғамдық құбылыстардың
өзгерістерін жүйелі түрде есепке алу.
-Статистика- сттистикалық жинақтарда анықталады, мерзімді
баспасөздерде жарияланатын сандық көрсеткіштер.
-Статистика қоғамдық ғылымның бір саласы және оның өзіне тән жеке
пәні мен зерттеу әдістері бар ғылым.
Статистика қоғамдық ғылым ретінде біртіндеп пайда болды және оның даму
кезеңінің өзінше тарихы бар. Статистика ғылымының даму процесінің бастмасы
17 ғасырдың аяқ кезеңі Англиядан басталды. Оның негізін Ағылшын ғалымдары
Джон Гранут( 1620-1674) пен Вильям Петтидің (1623-1687) “саяси арифметика”
атты еңбегі жарық көрді. В.Петтидің еңбегінің маңыздылығы сонда,ол сандық
көрсетткіштер заңдылғын қолдана отырып, қоғамда болып жатқан көптген
құбылыстармен өзгерістерді анық көрсеткендігі, яғниөңдеу, талдау жұмыстарын
қалай жүргізу керек екенігі айқындалған.
19 ғасырдың 2 жартысы мен 20 ғасырдың басында статистика ғылымы
қарқынды дами бастады. Оған көптеген ғалымдар мен статистиктердің сіңірген
еңбектері дәлел бола алады. Мысалы:Матиматикалық статистиканың ықтималдылық
теориясын қолдану арқылы көптеген сандық көрсеткіштерді есептеу тәсілдері
анықталады. Бұл салада Т.Л Чебышев, А.А Марков, А.М Ляпуков, С.Н Бернштейн
сияқты атақты математиктер елеулі еңбек етті. Бұл кезде мемлекеттік
статистика органдарыда жетіліп дами бастады.
Қазіргі егемен республикамыздағы статистиканың дамуы еліміздің
статистика тарихының жаңа кезеңінің басы болып саналады , яғни
статистикалық теория мен әдістемелерінің түгейлі мәселелері зерттеліп,
оларды пайдаланудың жаңа үлгілері жасалынды. Сонымен қатар, нарықтық
эканомикаға өту кезеңінде статистика туралы 1996 жылы заң мен ереже
қабылданды және оның негізгі міндеттері мен функциялары анықталды. сонымен
статистика органы халық шаруашылығы салаларының есебін жургізуші мекеме
ретінде жалпы мемлекеттік эканомикалық саясаттың жүргізілуі мен орнын
қамтамасыз еттеді және ол жүйелі түрде басшылық жасаудың аса маңызды
құралдарының бірі болып саналады.

2. Қазақстан Республикасының статистика басқармасыны тарихы

Қазақстан Республикасының статистика тамыры өткен ұзақ уақыттарға
кетеді. Қазақ мемлекеті- қазақ хандығы туралы оны растейтын статистиклық
тарихы мәлметтер бар: оның алғашқы пайда болуы кезеңінде(1459) Шу және
Талас өзенінің бойында (бүгінгі Жамбыл облысының) аумағында халықтың саны
200 мың адам, ал 15 ғасырдың сонында олар 1 млн болды. Бірақ бүгінгі
Қазақстан аумағындаазды көпті болсада жүйелі және орталықтандырылған
статистика қызметінің өмірге келуі 18 ғасырдың 2 жартысында, былайша
айтқанда Қазақстан Ресей империясының құрамына кіру кезеңіне жатады. Оның
аумағындағы бірінші жалпы халық санағы, орыс патшалығының барлық
жеріндегідей 1897 жылдың 9 ақпанында жағдай бойынша өткізілді.
Қазақстан аумағында құрылған 1 мемлекттік ресми статистикалық
орган болып, Түркістан Губерниялық статистикалық комитеті( құрылған күні
1868 ж 22 қаңтары) пен оған бағынышты Сырдария және Жетісу облысындағы
статбюролар саналады. 19 ғасырдың 70 жылдарының ортасында Орал облыстық
статкомитет, 1877ж Семей және Ақмола және 1895 жылы Торғай облысының
статкомитеттері ұйымдастырылды. Бірақ 1920жылға дейін Қазақстанда аталған
және басқада жергілікті статистикалық қызметтің біріктіретін біріңғай
статистикалық орган болған жоқ.
Ресей кеңестік федерациялқ социалистік республикасы құрамында қазақ
автаномиялы социалистік республикасы құрлуына байланысты( 1920ж 26 тамыз)
байланысты. Қазақ АКСРО үкімті өзінің 1920ж 8 қарашадағы қаулысымен “ Қазақ
АКСРО мемлекеттік статистика туралы” ережесі бекіті және Қазақ АКСРО
статистика басқармасы құрылды. Сонымен Қазақстанның орталықтандырылған
біріңғай статистика органы құрылғанкүні 1920 ж 8 қарашасы болып қабылданды.

1925ж қаңтарда Орынбор қаласында бірінші ал 1927 ж сәуірде Қызылорда
қаласында екінші республикалық статистика конференциялары болып өтті,
олардың шешімдерімен ұсынымдары статоргандары ұйымдастырылып нығаюына және
методологиялық жабдықтамаларына үлкен роль атқарады.
1930-1948 жылдары республикадағы статистика қызметінің жалпы
жұмысына және оның жоспарлы жүруіне басшылықты қазақ АКСР-ң мемлекеттік
жоспарлау органы жүргізеді. 1948 жылдан бастап статистика жүйесін дербес
мемлекеттік орган республика министрлер кеңесі жанындағы статистикалық
басқарма басқарады, ал 1960жылдан бастап орталық статистика басқармасы 1987
ж басқармасының статистика жөніндегі мемлекеттік комитеті басқарады.
Статоргандағы барлық жедел және статистикалық есеп берулердің 1957-
1958 жылдан бастап орталықтануына байланысты олар кейінгі жылдардың
барлығында да шын мәнінде басшылық, жоспарлау және басқада барлық
деңгейдегі басқару органдарының ”еліміздегі эканомикалық және мәдениет
жағдайы туралы және халық шаруашылығы жоспарлаудың және көптеген шаруашылық
жұмыстардың барысымен орындалу қорлары туралы жедел және жалпы жинақталған
ақпаратпен жабдықталған жалғыз-ақ жүйе болды.
Қазақстаның статоргандары бұрынғы КСРО барлық статистикалық жүйесі
сияқты Бүкілодақ барлық 8 халық санағын ұйымдастырлып өткізіп, жиынтығын
қортындылады,үнемі статистикалық жылнамалықты және көптеген кезеңдікті
салалық және тематикалық жинақтарымен анықтамаларды басылып шығарылды.

ІI Бөлім. Статистикадаѓы қорытынды көрсеткіштер және олардыњ түрлері:
2.1 Абсолютті шамалар

Статистикалық бақылаудыњ, жинақтаудыњ және топтаудыњ нңтижелеррінен
барлық жиынтық бірліктері бойынша және оныњ жеке бөліктері туралы көптеген
қызықты мәліметтер алынады. Осы алынѓан мәліметтер өздеріне тән белгілеріне
қарай бірнеше топтарѓа бөлінеді, өзара байланысты сандық көрсеткіштер
жүйесімен сипатталады және статистикалық кестелер арқылы көрсетіледі. Жеке
топтарды немесе барлық жиынтықты бүтіндей сипаттайтын сандық жөндер
қорытындылаушы көрсеткіштер деп аталады. Мысалы, республикамыздаѓы халықтыњ
саны, өнеркңсіп орындарыныњ өндірген өнімдерініњ көлемі, әр гектардан
түскен орташа өнімніњ мөлшері және т.с. сияқтылар жатады.
Статистикада қорытындылаушы көрсеткіштер өздерініњ сандық мәндеріне
қарай нақты( абсолютті ), қатысты және орташа шамалар арқылы беріледі.
Осыныњ ішінде нақты шамалар жиі қолданылады және бастапқы түрі болып
табылады. Ол статистикалық бақылау нңтижесінде жиналѓан мәліметтерді өњдеу,
жинау және қосудан алынады. Осыныњ кезінде, қатысты және орташа шамалар
есептеледі. Сонымен бірге бұл көрсеткіштер нақты шаманыњ сандық
өзгерістерін қарастырып отырады. Сол себепті, әлеуметтік – экономикалық
құбылыстар мен процестер туралы зерттеу жұмыстарын жүргізу кезінде нақты,
қатысты, орташа шамалардыњ атқаратын күрделі, өте жоѓары және олардыњ
сандық көрсеткіштері қорытынды жасау үшін жиі пайдаланылады.
Статистикалық және нақты шамалардыњ ѓылыми және тңжірибелік
жұмыстардаѓы мањызы мен атқаратын рөлі өте жоѓары болады. Себебі, нақты
көрсеткіштерді қолдана отырып, әрбір кңсіпорындар мен шаруашылықтардыњ,
мекемелер мен ұйымдардыњ, ұжымдардыњ және т.б. әлеуметтік-экономикалық
дамуына және кемуіне толық қорытынды жасауѓа мүмкіндік туады. Міне, осыѓан
байланыстыбасқару орындарын жан-жақты сипаттайтын мәліметтермен қамтамассыз
етіп отырады және оныњ кемшіліктерін ашық көрсете алады. Бұл арнайы есептеу
ңдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Сондай-ақ статистика
мекемелерінде жұмыс істейтін мамандардыњ негізгібір міндеті болып табылады.
Сонымен, статистикалық нақты шамалар деп қоѓамдық құбылыстар мен
процестердіњ белгілі бір жердегі және уақыттаѓы мөлшерін, көлемін, аумаѓын,
дењгейін сипаттайтын нақты сандық көрсеткіштерді айтады. Мысалы, топтаѓы
студенттердіњ саны, белгілі бір уақыт аралыѓындаѓы өндірілген өнімніњ
көлемі және т.б.
Нақты шамалар өздеѓрініњ сандық көрсеткіштерініњ қолданылуына қарай
жеке және жалпы немесе жиынтық қосындысы болып екіге бөлінеді. Жеке нақты
шамалар жиынтықтыњ жеке бөліктерініњ мөлшерін, көлемін өздеріне ѓана тән
сандық көрсеткіштер арқылы көрсетіледі. Оѓан мысал ретінде бір жұмысшыныњ
бір ауысымдаѓы дайындаѓан тетіктерініњ санын, бір жұмысшыныњ айлық табысын,
әрбір отбасындаѓы балалардыњ санын және т.б. алуѓа болады.
Жалпы, нақты шамалар жеке нақты шамалардыњ қосындысынан алынады.
Мысалы, халық санаѓы кезінде республика бойынша жалпы халықтыњ саны
алынады. Ол әрбір адамныњ жиынтыѓынан құрылады. Жалпы нақты шамалар
қоѓамымыздаѓы болып жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістерді көрсететін
жиынтық көрсеткіштер және оны күрделі зерттеу жұмыстарында пайдаланады.
Олай болса, жалпы нақты шамалар статистикалық қорытындылаушы, жинақтаушы
көрсеткіш болып табылады.
Нақты шамалар қоѓамдық құбылыстар мен процестердіњ табиѓи негізін
бейнелейді. Сол себепті зерттеліп отыѓан объектініњ (зерзаттыњ) -
әлеуметтік – экономикалық жаѓдайына байланысты көрсетілетін өлшем
бірліктері атаулы сандар болып келеді және оны табиѓи (натуралдық), ењбек
және ақшалай өлшем бірліктерін қолдану арқылы есептейді.
Табиѓи (натуралдық) өлшем бірлігі сол қарастырылып отырылѓан заттыњ,
нәрсеніњ өзіне тән табиѓи – физикалық қасиеттеріне байланысты қолданылатын
өлшем бірліктері.оѓан салмақ, көлем, ұзындық сияқты мөлшерлік өлшем
бірліктері жатады. Мысалы, тоқылѓан мата – метрмен, болат қорыту –
тоннамен, даярланѓан тетіктер – данамен, сауылѓан сүт – литрмен, жер –
гектармен, т.с.с. өлшем бірліктерімен есептеледі.
Жоѓарыда көрсетілген табиѓи (натуралдық) өлшем бірліктерінен басқа
әрбір өндірілген өнімніњ сорты мен сапасын анықтау үшін сапалық өлшем
бірліктер де қолданылады.
Ењбек өлшем бірліктері өнім өндіруге және қызмет көрсетуге жұмсалынѓан
жұмыс уақытыныњ мөлшерін анықтауѓа арналѓан. Ол адам-саѓат, адам-күн, адам-
жыл сияқты өлшем бірліктерін қолдану арқылы өлшенеді, яѓни бір адамныњ бір
саѓат, күн және жыл ішінде істеген жұмысыныњ нңтижесін көрсетуге болады
және оны ақшалай өлшемге айналдыруѓа тура келеді.
Ақшалай өлшем бірліктері өндірілген өнімніњ өзіндік құнын, ењбекақы
көлемін, таза пайда мен зиянды, банк несиесімен есептеу және т.б.
көрсеткіштерді жинақтау үшін қолданылады. Ақшалай өлшем бірліктеріне тиын
мен тењге жатады. Бірақ , біздіњ республикамыз бойынша кейінгі жылдары шет
елдермен экономикалық және сауда-саттық тауар айналымыныњ өркендеуіне,
шетелдік инвестицияныњ енгізілуіне байланысты доллар мен марка ақша өлшем
бірлігі ретінде қолданыла басталды. Сонымен бірге есеп айырысу үшін ақшалай
өлшем бірліктері өте қажет болады.

2.2 Қатысты шамалар

Зерттеліп отырѓан көрсеткіштерге талдау жасау, олардыњ өзара
байланыстылыѓы мен зањдылықтарын анықтау және тұжырымды қорытынды жасау
үшін нақты шамамен берілген көрсеткіштер жеткіліксіз болады. Сондықтан
статистикалық зерттеуде, нақты шамалармен қатар қатысты шамалар да
қолданылады.
Қатысты шамалар деп қоѓамдық өмірдегі әлеуметтік – экономикалық
құбылыстардыњ сандық қатынасыныњ мөлшерін көрсететін көрсеткіштерді айтады.
Қатысты шама қорытындылаушы көрсеткіштіњ негізгі түрініњ бірі болып
саналады. Себебі, оныњ нңтижесінде нақты шама көрсеткіштеріне талдау,
қорытынды жасауѓа толық мүмкіндік туады.
Қатысты шамаларды есептеуде өзара байланысты екі нақты шаманыњ
қатынасы қарастырылады және ол екі көрсеткішті біріне бірін бөлу арқылы
айқындалады. Мұнда бөлшектіњ бөлімін салыстыру негізі немесе базалық шама
деп, ал алымын салыстырмалы шама деп атайды.
Егер салыстыру, негізін, 100-ге тењ деп алсақ, онда өлшем бірлігі
процентпен беріледі. Сонда салыстырылатын шаманыњ базалық шамадан қанша
процентке артық немесе кем екені айқын ањѓарылады. Бір шама бөлшектіњ
негізгі шамадаѓы үлесін анықтау үшін, сол берілген шама бөлшегін негізгі
шамаѓа бөлу керек.
Сонымен, статистикалық қатысты шамалар әлеуметтік-экономикалық
құбылыстар мен процестерді бір-бірімен салыстыру кезінде олардыњ өзгеден
дамуын, құрылымын анықтауѓа, талдауѓамүмкіндік береді және сол берілген
сандық көрсеткіштердіњ қатынасына, мәні мен мақсатына қарай бірнеше түрге
бөлінеді. Оѓан жататындар төмендегілер: жоспардыњ орындалуы, жоспарлық
тапсырма, өсіњкілік, құрылымдылық, үйлестік, үдемелік(пәрменділік),
салыстырмалылық, дәрежелік.
Жоспардыњ орындалуыныњ қатысты шамалары берілген жоспардыњ қандай
дәрежедеорындалѓанын, яѓни қаншаѓа өскендігін немесе кемігендігін көрсетеді
және өлшем бірлігі коэффициентпен немесе процентпен беріледі. Ол
көрсеткіштіњ нақты орындалѓан мәнін іњ жоспарланѓан мәніне қатынасы арқылы
есептеледі және мына схема немесе формула арқылы өрнектеледі:

қазіргі уақыттаѓы нақты мәндері
У1
----------------------------------- ------------- х 100 немесе
------------- х 100
жоспарлық мәндерге
Ужос

Мысалы, 1995-жылы зауыт 900 тетік шыѓарды, ол жоспар бойынша 800 тетік
шыѓаруы тиіс еді. Онда жоспардыњ орындалу дәрежесі 112,5%

900
(------- х 100 = 112,5% ) ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстандағы статистика ғылымы
Статистика
«Құқықтық статистика»
Статистика жайында
Əлеуметтік статистика индикаторы
Статистика ғылым ретінде
Әлеуметтік-экономикалық статистика
Комбинаторика, ықтималдық және статистика
Экология ғылымы
Дефектология ғылымы
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь