Көркем еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылығын дамыту

Мазмұны.

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І ТАРАУ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҰҒЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ.ТЕОРИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

1.1 Оқушы оқу белсенділігінің психолиялық.педагогикалық ерекшелікте.рі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.2 Оқушы тұлғасын дамытудағы әрекет түрлері мен қалыптасу кезеңдері..16
І тарауға Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
КІРІСПЕ.

Зерттеудің көкейтестілігі. Бүгінгі таңда білім берудің ұлттық жүйесі өте маңызды, қарқынды өзгерістің сатысында тұр.Оның үдемелі дамуы үшін шешуші тұлға ғылыми және техникалық білімді игереді, ойдың жэәне рухани потенциалдың қалыптасуына ықпал етеді, үнемі өзгеріп тұратын әлеуметтік – экономикалық жағдайға қоғамның әр мүшесінің шығармашылық потенциалын жүзеге асыру қажеттілігі айтарлықтай артады.
Бұл әсіресе «Білім туралы» заңда, Елбасымыздың «Болашақ», «Дарын» бағдарламаларында Қазақстан Республикасы білім беруді дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасында қарастырылып өте айқын көрініс тапқан.Онда мектеп оқушыларының шығармашылық потенциалын дамыту идеясы түбегейлі бетбұрыс пен әлеуметтік прогресті жылдамдатудың бір шарты ретінде алынып, негізгі ой жемісі түрінде қаралады.
Осыған байланысты қазіргі білім берудің көкейтесті міндеті – оқушылардың шығармашылық қабілетін қалыптастыру, шығармашылық іс- әрекетті жүзеге асыруға дайындау болып табылады.
Педагогика үшін шығармашылық мәселесі жаңалық емес.Онымен әр жылдары Ресейдің Ю.К.Бабанский, В.С.Библер, С.М.Бондоренко, Л.С.Высоцкий, В.В.Давидов, В.И.Загвязниский, В.А.Кан-Кемик, А.И.Качетов, Ю.К.Келюткин, А.Н.Лук, М.И.Махмутов, Н.Д.Никандров, И.М.Розет, В.А.Сухомлинский, В.С.Шубинский және тағы басқа жетекші ғалымдар айналасты.
Қазақстанда шығармашылық іс-әрекет мәселелерін Г.К.Ахметова, Б.А.Әбдікәрімов, В.В.Егоров, К.Б.Жарықбаев, С.В.Илларионов, З.А.Исаева, М.М.Мұқанов, Г.Ж.Меңлібаева, А.П.Сетешев, Н.Д.Хмель және бірқатар ғалымдардың еңбектерінде қаралды.Бұл авторлардың негізгі еңбектерінде шығармашылық іс-әрекеттің құрылысы мазмұны мен мәнінің, мәселелері, мектептер мен жоғарғы оқу орындарындағы оқу-тәрбие жұмысында шығармашылық амалды жүзеге асырудың әдіс-тәсілдері көрініс тапты.
Жалпы білім берудің қазіргі даму барысында шығармашылық үрдіс педагогикалық үрдістің барлық салаларында, білім беру мекемелерінің құрылысында барлық категорияларының іс-әрекетінде көрініс тауып отыр.
Егемен Қазақстан мектебі бүгінгі таңда жан-жақты терең шығармашылық ізденіс үстінде.Оның ауқымы шексіз кең: құрлымды қайта құру, яғни, бұрыңғы құрылысты өзгерту (мектептің жұмыс ырғағын, білім берудің жаңғырығын, мазмұнын еңгізу) біріктірілген курстар және әр түрлі әдістемелер.
Көріп отырғанымыздай шығармашылық әрекетті жүзеге асыруда ғылыми зерттеулер мен тәжірибелік іс-әрекеттің шеңбері үнемі кеңейіп отырады.
Бүгінгі білім берудің ұлттық жүйесін сақтап қалу үшін өскелең бәсекелестік жағдайда барлық оқу-тәрбие мекемелерінің үздіксіз даму мен қызметін жоғарғы дәрежеде қажеттілігі артып отыр.Қазір қолданылып отырған білім жүйесінің жаңа типтерінің пайда болуы мен оны соңғы жағдайға өзгерту, оқытудың әдісі мен амалдары, үлгілері, мазмұнының жаңаруы өз кезегінде ғылыми идеялар мен психологиялық-педагогикалық теория негізінде жетілдірілген практикалық шешімдерге негізделуі керек. Арнайы әдебиеттерді сараптаудан көріп отырғандай шығармашылық іс-әрекеттің педагогикалық мәні, оны қалыптастырудың шарты мен оқу-тәрбие үрдісіндегі ықпалы толық ашылмаған.
Бұдан бәрінен бұрын, көтеріліп отырған мәселенің теориялық жағынан толық жетілдірілмеуі, мөлшерлік базалық жетіспеушілік, шығармашылық әрекетке кейбір оқушылардың жағдайының болмуы себепшіл болып отыр.
Сонымен қатар дамыған қоғамда мынадай заңдылықтар әрекет етеді: жаңашылдары мен жаңалық еңгізушілер неғұрлым көп болса, соғұрлым шығармашылық бастамасы адам бойында айқын көһрініс табады.
Осыған байланысты төмендегідей қарама-қайшылықтар туындайды:
1. Педагогикалық және психологиялық құбылыс ретіндегі шығармашылық іс-әрекеттің жеткілікті зерттелмеуімен педагогикалық шығармашылықта оқушылар дамуын ғылымиландырудың қажеттілігі арасында;
2. Оқушы іс-әрекеті қызметінің тиімділігін арттыру қажеттілігі мен практикалық даярлығына кепілдік беретін шығармашылық іс-әрекеттің болмауы.
Осы мәселелердің шешімін табу біздің зерттеуіміздің өзекті мәселесін айқындап, тақырыпты: «Көркем еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылын дамыту», - деп алуымызға негіз болды.
Зерттеудің объектісі: Жалпы орта білім беретін мектептегі еңбек сабағында оқушылар іс-әрекеті.
Зерттеудің пәні: Жалпы орта білім беретін мектепте еңбек сабағындағы оқушылардың шығармашылық іс-әректін жетілдеру үрдісі.
Біздің зерттеу жұмысымыздың мақсаты: Жалпы орта білім беретін мектептердегі еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылық іс-әрекетін дамытудың мәнін ашу және соның негізінде берілген іс-әрекетке даярлықты жетілдіруді ұйымдастыру жолдарын анықтау.
Жұмыстың ғылыми болжамы: Егер жалпы орта білім беретін мектептерде еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылық іс-әрекеттері өз деңгейінде жетіліп, мәні ашылып, құрылымы анықталса, онда қарастырылып отырған шығармашылық іс-әрекетке даярлық, құдіреттілігі әлдеқайда тиімді жетілер еді.
Зерттеу мақсаты мен болжамына сәйкес оның міндеттері анықталды.
1. Орта жалпы білім беретін мектептердегі оқушылардың шығармашылық жұмыстары мен іс-әрекеттерінің мәнін ашу, құрылымын анықтау.
2. Оқушыларды шығармашылық әрекетке даярлығын жетілдіруді педагогикалық-психологиялық тұрғыдан негіздеу.
3. Оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін жетілдірудің жолдарын анықтау.
4. Шығармашылық әрекет тиімділігін анықтау.
5. Орта жалпы білім беретін оқушылардың шығармашылық әрекетін жетілдіруге арналған әдістемелік ұсыныстар жасау.
        
        «Көркем еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде шығармашылығын
дамыту»
Мазмұны.
Кіріспе
............................................................................
......................................3
І ТАРАУ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҰҒЫМЫНЫҢ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1. ... оқу ... ... ... Оқушы тұлғасын дамытудағы әрекет түрлері мен қалыптасу кезеңдері..16
І ... ... ... ... ... ... ... ұлттық жүйесі
өте маңызды, қарқынды өзгерістің сатысында тұр.Оның үдемелі дамуы үшін
шешуші тұлға ғылыми және ... ... ... ... ... ... ... ықпал етеді, үнемі өзгеріп тұратын әлеуметтік –
экономикалық ... ... әр ... шығармашылық потенциалын жүзеге
асыру қажеттілігі айтарлықтай артады.
Бұл әсіресе «Білім туралы» заңда, Елбасымыздың «Болашақ», «Дарын»
бағдарламаларында Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасында қарастырылып өте айқын
көрініс тапқан.Онда мектеп оқушыларының шығармашылық ... ... ... ... пен ... прогресті жылдамдатудың бір шарты
ретінде алынып, негізгі ой жемісі түрінде қаралады.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... қабілетін қалыптастыру, шығармашылық іс- әрекетті
жүзеге асыруға дайындау болып табылады.
Педагогика үшін ... ... ... ... әр ... Ю.К.Бабанский, В.С.Библер, С.М.Бондоренко, Л.С.Высоцкий,
В.В.Давидов, В.И.Загвязниский, ... ... ... ... ... И.М.Розет, В.А.Сухомлинский,
В.С.Шубинский және тағы басқа жетекші ғалымдар айналасты.
Қазақстанда шығармашылық іс-әрекет ... ... ... ... ... З.А.Исаева,
М.М.Мұқанов, Г.Ж.Меңлібаева, А.П.Сетешев, Н.Д.Хмель және ... ... ... ... ... еңбектерінде
шығармашылық іс-әрекеттің құрылысы мазмұны мен ... ... мен ... оқу орындарындағы оқу-тәрбие жұмысында шығармашылық
амалды жүзеге асырудың әдіс-тәсілдері көрініс тапты.
Жалпы білім берудің ... даму ... ... үрдіс
педагогикалық үрдістің барлық салаларында, білім беру ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мектебі бүгінгі таңда жан-жақты терең ... ... ... ... кең: құрлымды қайта құру, яғни, бұрыңғы
құрылысты өзгерту (мектептің ... ... ... ... ... ... біріктірілген курстар және әр түрлі әдістемелер.
Көріп отырғанымыздай шығармашылық әрекетті жүзеге асыруда ғылыми
зерттеулер мен тәжірибелік ... ... ... ... ... ... берудің ұлттық жүйесін сақтап қалу үшін ... ... ... оқу-тәрбие мекемелерінің үздіксіз даму ... ... ... ... ... ... ... отырған
білім жүйесінің жаңа типтерінің пайда болуы мен оны соңғы ... ... ... мен ... үлгілері, мазмұнының жаңаруы өз кезегінде
ғылыми идеялар мен ... ... ... практикалық шешімдерге негізделуі керек. Арнайы әдебиеттерді
сараптаудан көріп отырғандай шығармашылық іс-әрекеттің педагогикалық ... ... ... мен ... ... ... ... бәрінен бұрын, көтеріліп отырған мәселенің теориялық ... ... ... ... жетіспеушілік, шығармашылық
әрекетке кейбір оқушылардың жағдайының болмуы себепшіл болып отыр.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... мен ... еңгізушілер неғұрлым көп ... ... ... адам бойында айқын көһрініс табады.
Осыған байланысты төмендегідей қарама-қайшылықтар туындайды:
1. Педагогикалық және психологиялық құбылыс ретіндегі шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... қажеттілігі арасында;
2. Оқушы іс-әрекеті қызметінің тиімділігін арттыру қажеттілігі ... ... ... ... ... іс-әрекеттің
болмауы.
Осы мәселелердің шешімін табу біздің зерттеуіміздің өзекті ... ... ... ... ... ... қолөнерде
шығармашылын дамыту», - деп алуымызға негіз болды.
Зерттеудің ... ... орта ... ... ... ... оқушылар іс-әрекеті.
Зерттеудің пәні: Жалпы орта білім беретін мектепте еңбек сабағындағы
оқушылардың ... ... ... ... ... ... мақсаты: Жалпы орта білім беретін
мектептердегі еңбек сабағында оқушылардың қолөнерде ... ... ... ... ашу және ... негізінде берілген іс-әрекетке
даярлықты жетілдіруді ұйымдастыру жолдарын анықтау.
Жұмыстың ғылыми болжамы: Егер жалпы орта ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері өз
деңгейінде жетіліп, мәні ашылып, ... ... онда ... ... іс-әрекетке даярлық, құдіреттілігі әлдеқайда тиімді
жетілер еді.
Зерттеу ... мен ... ... оның ... анықталды.
1. Орта жалпы білім ... ... ... ... мен ... мәнін ашу, құрылымын анықтау.
2. Оқушыларды шығармашылық әрекетке даярлығын жетілдіруді педагогикалық-
психологиялық тұрғыдан негіздеу.
3. Оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін ... ... ... ... әрекет тиімділігін анықтау.
5. Орта жалпы білім беретін оқушылардың шығармашылық әрекетін жетілдіруге
арналған әдістемелік ұсыныстар жасау.
1.1 ОҚУШЫНЫҢ ОҚУ ... ... ... шешуші факторы өмірінің барлық мезгілінде,
барлық кезеңінде оның өз ... ... ... ... өзін
қоршаған ортамен өзара әрекеттеріне кең мүмкіндікті қамтамасыз етеді,
өсіп келе жатқан жас ... ... ... қанағаттандырудың
қажетті жағдайы және организмнің ортамен байланысуы ... ... болу ... ... ... – деп ... орыс ... бала тек организм ретінде ғана емес, сондай-ақ жеке
бас ретінде де ... ... ... белсенділіктен қазіргі қоғамның
толыққанды мүшесіне ... ... оның ... ... ... ... ... тиіс.Толыққанды дамудағы организмге ... ... ... ... ... ... Мұндай табиғи
белсенділіктің адамның саналы іс-әрекетіне айналуы ... ... ... бола қалмайды, бұл бала өмірінің алғашқы күннен-ақ
әзірленеді, бағытталынады, әдетке ... және ... ... ... деп ... ... ... жағдайын айтуға
болады.Негізінен адам баласының ... ... ... ... ... ... және ақыл-ой әрекеттері, қандай да мақсатқа
жетуге бағытталған әрекеттер жүйесі болып табылады.Ол ... ... ... оған ... ынталы болады.Сондықтан оғпн жету жолында ол ... өз ... ... ... бар тәжірибені пайдаланады.
[12.6]
Адамның іс-әрекетінде биологиялық және әлеуметтік шынайы нағыз
бірлестік көрініс табады.Белсенділіктің тегі биологиялық, ... ол ... ... ... ... ... баланың жеке тұлға ретінде дамуына жағымды әсер ете алмайды. Тек
ойын, оқу, ... ... ... ... өз ... таба ... ... белсенділігі оның дамуының маңызды факторына айналады.
Оқушының жетекші іс-әрекеті оқу болып ... ... ... ... ... ... және өткенімен танысуын ... ... мен ... ... ... ... ... хайуанаттармен өсімдіктер әлемі өмірінің заңдарын, тіл және
мөлшер, кеңістік және уақыт ... ... ... ... ... ... мен күресін, еңбекпен танымның субъектісі ретінде өзін де
танып біледі (Б.Г.Ананьев).Оқу іс-әрекетінде қалыптасып келе ... жеке ... ... жаңа ... ... өсіп келе жатқан
адамның өзі қоршаған ортаның заттарына, табиғатқа және адамдарға жаңа
қатынасы белгіленеді.[45.6]
Қоғадық ... ... ... бала ... ... де ие болады.Ата-аналар, мұғалімдер кітапты, техника,
мәдениет және өнер заттарын ... ... ... ... ... ... тиімді, нәтижелі әрекеттердің тәсілдері мен әдістеріне
үйретеді. Мұндайда оқыту ...... мен ... ... өзара әрекеттелуінің барысында ... ... ... шешу ... ... процесінде оқушылардың ақыл-ойы
дамиды, танымы, практикалық іскерлігі және дағдарысы ... ... ... оқу ... ... рөл атқарады.
Көпшіліктің айтуынша, оқушылардың сабақ үлгерімнің материалы оқыту
методикасының кеңістігінен емес, ... ... ... ... егер ... оқуға деген талаптануы неғұрлым күшті келсе, ол
соғұрлым ... бар ... ... соны ... меңгере алады.Баланы оқуға
итермелейтін күш негізінде мынадай екі түрлі, яғни ... және ... ... ... мадақтаумен жазалаудың неше түрлері,
жиында сынға алуы тағы басқа жатады. Мұны сыртқы түрткі дейтін ... ... ... ... ... кездеспейді. Көбіне өзгелерден
сескенуінен талпынатынан болады. Бұл бала ... ... ... бұл жағдайда оқуға бала тікелей талпынбайды, жанама
түрде сескену ... ... Мұны ... оқуға талпынуы, соны ұнатам
деп мақсат қоюынан емес, өзгелердің оған ... ... өзін ... ... ... деп ... керек. Соңғы жағдайда оқу баланы өзіне
тартудың орнына оны өзінен ... ... бала ... ... ... келмей, үй ішіндегілерімен ұрсысып, ... да ... ... ... ... ... дегеніміз баланың өзіндік
ықыласының сан алуан құбылыстардың өзіне тән сырларын білуге ... ... ... оқу тапсырмасын орындамай тұрып, соған
ұмтылу ретінде де кездеседі.Іштей оқуға талпыну үшін, негізінде мынандай
факторлар себепкер ... ... ... ... ... ... пайда болады.
Оқуға қатысты белсенділіктің бұл түрі бір ... ... туа ... ... ... ... – ортасының әсері. Белсенділік әр балада әр
түрлі екенін ескерсек, бұл қасиет қызығушылықққа ... ... ... ... ... ... ... туа
берілетін «бұл не?» рефлексінің негізінде болады. Осы қасиеттер туғаннан
кейін тәрбие жұмысының нәтижесінде одан әрі ... сапа ... ... қалыптасады. Сонымен қатар іштей оқуға ... ... ... ... ... негізінде болатын намыстану,
ұялу үшін курес тағы басқа әлеуметтік ортасының әсерінің ... ... ... ... негізгі себеп – түрткілер болады.
• Оқуға талпынудағы сыртқы факторларға жататындар балаға үй іші және
мектеп тарапынан қойылатын ... ... ... өзін ... ... яғни қалыптар деп атайды. Баланың оқуға ықыласын, оқу
әрекетінде келешекте өзін ... ... ... ... деп ... ... жалпы талпынуы немесе мотивациясы бір фактор емес,
бірнеше факторлардың бірлесіп қызмет ... ... іске ... ... 1-4-ші ... ... ... құрбы-құрдастарымен
қарым-қатынас жасап қана қоймай, олар үлкендермен де қатынас жасауды
қажетсінеді. Өйткені бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... ... ... де олардың өзіндік танымдық
қажеттіліктеріне қатысты сауалдар туындайды.
Оқушылардың даму және оқу ... ... ... ... Егер ... ... балалардың сұрақтарын қостап, ... ... ... ... ... ... ... талпынғыштық
және бақылағыштық қасиеттер қалыптасуына игі әсер етеді. Мұнда мектеп
жасына ... ... ... «Не ... ... деп ... үлкендермен қарым-қатынас жасаудын алғашқы белгілері болып
қалады.Оқушылардың таным ынтасын қалыптастыруда білім беру тәсілдерінің
ерекше ... бар. Оқу ... ... түрлі заттардың мәніне, ғылыми
ұғымдар мен заңдылықтарға терең ... ... ... ... ... ... ... үйренеді.Оқушылардың таным белсенділігі
олардың шығармашылық іздену қабілетіне, мұғалімнің теориялық сауаттылығы
мен шеберлігіне байланысты.Оқушылардың тәжірибелік ... ... ... ... ... ... арттырады. Егер тәжірибелік жұмыс ғылыми
мақсатқа сай ... ... тек ... ... ... Омының салдарынан оқу бағдарламасы бойынша игерген теориялық
білім мен ... ... ... ... бір ... ... ... және перспективалық
маңызы, сонымен қатар оның ғылыми негізі ... ... аша ... ... ... ... ... басты шарты.Жеке ... ... ... ... тәрбиелеу белсенділігі ерекше
орын алады.Бала даму процесінде өзін-өзі жетілдіру мақсатын көздей отырып
талаптанып әр түрлі ... ... ... ... оған үнемі көмек және бағыт беріп отыруы қажет.Педагогикалық
зерттеулердің ... ... бала ... ... ... ғана бақыланады.Оның себебінің негізі әр бір ... ... көп ... бір ... ... ... және ақиқат-шындықты
үйретуге көңіл бөледі де, ал баланың тәрбие субъектісі болатынын ... ... ... ... ... көп жағдайда
негізгі дүниетанымды ... ... ... ол ... ... ... сияқты мәселелерін жете ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеуін, өзін-өзі бағалауын жетілдіру
үшін олардың жас және дара ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ояту, өз бетінше жұмыс істей білуге
үйрету – педагог мамандарының ... ... ... ... ... ... орындап отыруға балаларды үнемі жаттықтыру және дағдыландыру
педагогтың және тәрбиешінің кәсіби ісі. Оқушылардың жас ерекшеліктері мен
жеке қабілеттерін ... ... ... әр ... ... кәсіби
жауапкершілігін естен шығармай, тапсырманы тыңғылықты орындау үшін ... күш ... ... ... ... орындалуын табандылықпен
талап ете білуі оқушының өзіндік тәрбиелеуіне ықпал етеді. Сонда ғана
оқушының іс-әрекетінде жаңа ... ... ол ... ... ... ... ... сезінеді.
Төменгі сынып оқушыларында оқу-танымдық әрекеті жас өспірімдердің
болашағын жетілдіруне бағытталған ... ... ... мен ... ойларын тануын анықтауымен басталады. Мысалы,
А.В.Кирьякованың зерттеулерінде ... ең ... ... ... ... ... ... рангілік (реттік) орынды иеленеген, ал
танымдық қызығушылық – бар болғаны төртінші орынға ие болған:
|Мотивтер ... ... орын |
| ... | ... ... ... ұмтылу мотиві |20,4 |ІІІ ... ... ... ... |7,7 |V ... ... ... мотиві |43,1 |ІІ ... ... ... ... |57,6 |І ... ... ... |14,5 |ІV ... ... ... ... оқушыларының оқу мотивтері кәсіби
бағдарлау мотивтерімен көбірек ... және ... ... ретінде
қарастыру қажет.[38.9]
Ересек адам баланың әрекеттері мен алған нәтижелеріне, ... ... ... мен ... баға береді.Балалар
осылайша әр бала үшін мінез-құлықтың нормасы, басқаны және өзін-өзі
бағалауда өлшем ... ... ... талаптарын меңгере бастайды.
Әдетте педагог-тәрбиешілердің ... ... ... ... балада өзі туралы түсінік, өзін-өзі түсіну және
өзіне-өзі баға беруді қалыптастырады.
Демек, бала тұлғасы ... үшін ... ... ... ... рөл ... ... уақытта тек жетелеген арнаулы
зерттеулерде ғана дәйекті дәлелденіп ... жоқ, ... ... ... де ... ... шығармашылық іс-әрекетін қалыптастырудың ұстанымдарын
анықтап алу үлкен маңызға ие. Біз ... ... ... ... ... шығармашылық іс-әрекетке даярлау кезінде мына төмендегі
ұстанымдарды болашаққа алу қажет деген ... ... ... ... ... ... ... ұстанымы. Мұнда оқушының
тұлғалық дара қабілеттілігі оқыту мен тәрбиелеудің жеке формаласы, әр
бір ... ... жеке ... ... ... ... жасалуы,
даралық траекториясына орай көмек көрсетілуі, бағдарламалар және даму
қарқыны, шығармашылық іс-әрекетіндегі жеке ...... өңдеу тағы ... ... ... ... ... беруді демократияландыру ұстанымы. Оған: бүкіл
қоғамның назарын тарту, тең құқықтық, жариялылық, бірлесе еңбек ... ... ... ... ... оқытудың мазмұн,
форма және әдістер вариянттылығы, оқушы тұрмысы мен ... ... ... тағы ... ... ... ... тануда ..... ұстанымы. Оның мәні: оқушыларды жоғары
адамгершілік ой-пікірге бағалау, олардың шығармашылық мүмкіндіктері
мен әлеуметтік күш қуатына ... ... ... жеке оң қасиеттеріне
тірек бола білу, оқушы тұлғасына құрметпен қараудың жоғары талаптарын
ескеру.
4. Білім беру ... ... ... оның ... ... ... ұстанымы. Бұл ұстаным білім беру мекемелерінің
деңгейлілігімен (гимназия, ... жеке ... ... ... ... ... ... және территориялдық жағдайлары, аймақтық және ... ... ... жас ... ... ... Жас ұрпақтың іс-әрекетінің прогматикалық ұстанымы.
7. Оқушыларды шығармашылық іс-әрекетке даярлауда ... ... ... ... ... ... ... тұлғалық және кәсіби салалық
тұрғыдан дамыту ұстанымы. Бұл ұстаным оқушылардың шығармашылық іс-
әрекетін жетілдірудің барлық кезеңдерінде ... ... ... ... үрдістерін түпкі нәтижеге бағыттау шығармашылық негіздерін
қалыптастырады.
9. Кәсіби сұрыптау ұстанымы. ... адам ... ... ... ... ... әлеуметтік психологиялық тұрғыдан
нақтыланған ерекшеліктері мен ... ... сай ... ... ... шығармашылық іс-әрекетке даярлауда сабақтан тыс тәрбие
жұмыстарының жүйелілік ... ... ... тыс ... ... мұң-мұң ....., қызығушылықтарын қанағаттандыруға, олардың
жан-жақты шығармашылық іс-әрекетін белсендіруге бағытталуы тиіс, яғни
даралық тұрғыдан ... ... ... тиіс.
11. Оқушыны оқу-іс әрекетке даярлауда танымдық білім берудің мазмұндық
ұстанымы.
12. Тұлғаның даму бірлігі мен жеке ... ... ... қамтамасыз ету
ұстанымы.
13. Кәсіби білімді алдын-ала дамыту ұстанымы.
14. Кәсіптік білім ... ... ... ... ... сыныптан бастап үздіксіз педагогикалық
тәжірибелерге тарту.[26.11]
Оқушының шығармашылық қабілетінің дамуына ... 10 ... ... ... ... Қазіргі кезде қабілеттің дамуы басты нысана болып, ол
оқушыда шығармашылық белгілердің ... ... ... ... ... ... ... сияқты. Өйткені, өмірдегі сан алуан
қиыншылықтарды шеше ... ... ... ... ... адамдардың қолынан ғана келмек.
Бұл мәселе төңірегінде жазылған ойлар, тұжырымдамалар, көзқарастар,
еңбектер баршылық. Ежелден-ақ ұлы ойшылдарымыз ... ... ... ... ... ... сондықтан еңбектерінде адамның жеке басының
қабілеттерінің дамуын қарастырып, жолдарын көрсеткен.
Кеңістік психологтар мен ... ... ... ... ... ... В.А.Крутецкий,
Б.М.Тепловтың өз Республикамыздағы көрнекті ғалымдары ... ... ... т.б ... ... дамыту
мәселесінің теориясы мен практикасында қосқан зор үлес деп білеміз.
Зерттеулердің қорытындыларына сүйене отырып ... ... ... ... ұшқырлық, сезімталдық талдап-жинақтай білу
сияқты кемелді қасиеттермен қатар, ерекше ой қызметі қайшылықтарды ... ... ... болу ... ... ... – адам ісі, ... бір түрі. Мұндай әрекеттің
ерекшелігі, даму деңгейі тек ... ... да ... Тек
шығармашылық қана адамға мәнін түсінуге бақытын сезінуге мүмкіндік ... ... ... шешуде үздіксіз білім беру ісінің алғашқы
сатыларының бірі болып саналатын ... алар орны ... ... ... мекемелері:
1). Оқушылардың интеллектуалдық, рухани, табиғи нанымдарын дамытуға, өзінің
қызығушылықтары мен бейімділіктерін іске қосу,
2). Жеке адамның сенімдерін қалыптастыруға үйрету;
Бір адам ... ... ... оның ... ... өз ... ... сенімнің болуына жағдай жасауы тиіс.
Шығармашылық – бұл адамның өмір ... ... ... ұмтылуы,
ізденуі, өмірде дұрыс жол табу үшін адам ой ... ... ... ... ... білуге үйрену қажет. Адам қабілеттерін дамытып,
олардың өшуіне жол бермеу оның рухани күшін ... ... өз ... ... Адам туынды ғана ... ... да. Ол ... де ... қатар өзісен-өзі жойылуға қабілетті.
Адамның өз болмысын ұмтылысына ... ... ... ... ... дамыту, сол арқылы толыққанды өмір сүру үшін ... беру – ... ... мақсаты. Оқушыларға жан-жақты білім беру,
интеллектуалды мүмкіндіктерін, жеке бас ерекшеліктерін дамыту үшін ... ... ... ... ала ... танымдық
белсенділіктерді арттыруға және топтық, әр ... ... ... ... мен ... қызметінің тығыз байланысын тудырады.
Құрғақ ойлау мен жаттап алудан гөрі ізденгеннің нәтижесі немесе
шығармашылық жемісі болған ... жаңа ... ... ... ... ... ... ғалымдар да құптайды.
Профессор А.Л.Хинчин «... жаңа материалды ... ... ... ... ... ... өз бетімен сол нәтижеге жету маңызды»,-
деп жазды.
Жалпы шығармашылық кең мағыналы ұғым. Ғылыми-териялық зерттеулерге
сүйенсек: ... ... ... ... ... ... ... құнды дүние тудыратын әрекет. Ал педагогикалық тұрғыдан
алсақ, шығармашылық ...... ... мен өз ... ... ... ... және ол әлеуметтік қажеттілігі мен өзіндік
ерекшелігімен бағаланады. Американдық ... ... ... ... дегеніміз – бұл тани білу, жаңа бір нәрсені анықтауға ... өз ... ... ... білу ... ... шығармашылық процесс ретінде қарастырған
В.И.Загвязинский, В.А.Кап-Кашин, Н.Д.Никондровтың ... ... ... ... мұғалімнің жеке
шығармашылығының қалыптастыру жолдарына арналады.
В.И.Загвязинский шығармашылықты ұстазға ... ... ... көрсетсе, М.М.Потошник ұстаздың шығармашылық әрекетінің нәтижесін оқу-
тәрбие ... ... ... ... байқайды. Бұл айтылған ойлар
ұстаздың іскерлігі мен оқу-тәрбие процесін ұйымдастыру әдістерінің ... ... ... ... ... ... диагностикалық зерттеу нәтижесінің
негізінде құруы;
- оқу тәрбие жоспарын ... ... ... ... ... ... көмекші ғылыми әдістемелік әдебиеттерді оқу-тәрбие процесінде тиімді
пайдалануы;
- оқушыларға ақыл-кеңес беруі т.б.
Оқушылармен шығармашылық ... ... ... ... ол:
- оқушының бұрын байқалмаған, іске асыра алмаған мүмкіндіктерін ашу;
- оқушының өз бетінше жұмыс істеуге ... ... ... ... ... ... ... жөнсіз араласпау;
- оқу жоспарын құруда оқушылардың жеке бас ерекшелігін ескеру;
- оқушылардың өздері құрған ... ... ... артта қалып отырған оқушылардың әлеуметтік мүмкіндіктерін ескеру;
Сонымен бірге, оқушылардың шығармашылық ... ... ... ... ... ... де қажет:
- тәуелшілдік;
- дивергенттік ойлау;
- ой және іс-әрекетінің ... ой ... ... ... ... ... ... эстетикалық талғам;
- дамыған интуиция;
- өзгелердің істеріне талдау жасау;
- өз тарапына айтылған сынды бағалау;
- өз ісіне ... ... ... орындауға ұқыптылығы;
- ішкі мотивация.
Осындай шығармашылық жолдарын қолданудан ұстаздар ... ... ... ... алатын, өз бетінше өмір сүру жолдарын таңдай ... ... ... ... ... ... ... тамырын азамат
тарихының тереңінен алады. Ежелгі грек ғалымы және философы Сократ ... ... ... ... жасап отырған.
Адамның ақыл-ойын, қабілеттерін дамыту ... оны ... ... мәселесіне бірнеше күрделі еңбектерін ... ... ... ... ... ... бір ... ұлы Абай өзінің қара сөздерінде (43 сөзі) бала
өмірге ... ... әрі ... ... ... қажет
ететінін, сонда ғана олар пайдаға асатынын жазған. Ал назардан тыс қалған
қабілеттер бара-бара жойылып, жоқ болатынын ... ... ... бала ... ... көтерді.
Ол үшін оның танымын, ақылын, зейінін қалыптастыру екендігін жазады.
Балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту ... ... ... ... ... ... терең түсініп алуды талап етеді.
Философияда «қабілеттерді» тұлғаның белгілі бір әрекетті орындауға
жағдай жеке ... дей келе олар ... ... ... ... әрі қарай дамып отыратынын көрсетеді.
«Қабілеттер» — білім алуға ... ... ... - ... А.В.Петровский.
Шығармашылық қабілет дегеніміз не? Қабілеттердің шығармашылық
деңгейде ... неге ... ... сұрақтар әрбір ұстазды мазалайды.
Шығармашылық әрекет өте күрделі процесс және ол ... ғана ... адам ... ... ... ... 2 ... әрекетте дамиды. Біріншіден,
кез-келген бала адамзат баласының осы кезге дейінгі жинақтаған тәжірибесін
меңгертуге бағытталған оқу әрекеті ... ... ... ... дағдыны
қабылдайды.
Екіншіден – кез-келген оқушы шығармашылық әрекеттер орындау арқылы
өзінің мүмкіндіктерін дамытады. Оқу ... ... ... ол ... ... ... өз идеясын жүзеге асыруға
бағытталған жаңа әдіс-тәсілдер іздейді. Проблеманы ... ... ... ... ... ... топтамасында: икемділік, ... есте ... ... ... ... бар, оның ... ... көп көмектесетінін айтқан. Қабілетті түрлерін кесте
түрлеріне көрсетсек төмендегідей:
Кесте 1 қабілеттердің түрлері.
|Табиғи туа біткен қабілет ... келе ... ... |
| ... ... |
| ... ... ... ... ... ... |(музыканттық, актерлық, ... ... ... ... ... таңғажайып сан |
|(ұйымдастырғыштық, педагогтік, ... ... ... ... т.б | ... ... ... ... ... ... мен
деңгейлігіне байланысты мынадай жалпы құрамын берді.
Қабілет адамнан әрекеттің бір түрі айналысуға мүмкіндік ... ... ... пен ... көп ... бірге
болады. Өйткені, адамның бір нәрсеге қабілеттілігі бар, оның бір нәрсеге
бейімділігіне орай ... ...... ... бір ... бет ... оған көңілі оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы
белгісі.
Кесте 2 ... даму ... ... | ... ... ... ... | | | ... | | | | ... | | | | |
| ... ... ... ... |
| | | ... ... мен ... ... ... ... оның ... сипатына, ғылыми техникалық
прогресске байланысты;
2) адамды ... ... ... ... пен ... болуына
байланысты.
Қабілет деген ұғымды құрастырғанда көпті толғандыратын сұрақ:
- қабілет туа ... ... ... әлде жүре пайда бола ма?
Біз «қабілет» ұғымына анықтама берген ... ... ... біріншіден расында да қабілет бір адамды екінші адамнан
айырып тұратын, өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... ... жаңа бір нәрсеге ойлап шығара ... ... ... ... ... ... МЕН ҚАЛЫПТАСУ КЕЗЕҢДЕРІ.
Адам қоғам өмірінің дамуына байланысты үнемі қозғалыста, әрекетте
болады. Ол әлеуметтік тұрғыдан ... ... ... ... оның жеке
тұлға ретінде құндылығы өсе түседі. Жеке тұлғаның негізгі белгісі – ... ... бір ... ... ... Бұл әрекет қоғамды және
сол адамның өзін ... және ... ... ... ... ... ... педагогтардың
тағы басқа жеке тұлға қырларын зерттейтін ғалымдардың назарында. Өткен
ғасырдың жетпісінші ... ... ... ... ... ... түсіну үшін теориялық тұрғыдан оның құрамды бөліктерін және олардың
арасындағы ... ... ... ... ... ... Л.Буева,
М.Кветной, М.Каган, И.Кон тағы басқа ғалымдар өздерінің еңбектерінде адам
әрекетін тек жүйелі түрде қарастыру арқылы ғана көптеген ... ... ... ... ... жасайды.
Философиялық сөздікте әрекеттің қырларын аша отырып, философия- лық
және ... ... ... ... ... ... «әрекет — қоршаған ортамен ... ... ... Бұл ... ... адам ... субъект ретінде өзгертіп
отырады, ал табиғи құбылыстар оның әрекеттің объектісіне ... ... жеке ... оның жеке ... мен ... бірлігі нәтижесіндегі біртұтас адам ретінде қарастырады. ... ... ... оның ... ... ... емес, оны
өзгерте білуінде деп есептейді. Әрекет – бұл адам белсенділігінің, оның
әлеуметтік орнының ... ... ... Әрекет нәтижесінде адам
қоршаған ортаны, оның даму заңдарын меңгереді. Дәлірек айтсақ:
- ол ... және ... ... қол ... ... ... ... ол өзін қоршаған ортаны толықтыра, өзгерте,
байыта түседі;
- бұл ... ... ... ... кім ... түсінуіне көмектеседі;
- адам субъект ретінде, қоғамдық күш, қараткер ретінде көрінеді.
Сонымен, философиялық ... ... ... негізгі мәні
адамның өзін-өзі және қоршаған ... ... ... деп қарап,
оның қыр-сырын ғалымдар зерттеген. Осындай зерттеулерден алынған нәтижелер
әрекеттің психологиялық тұрғыдан ... ... ... ... ... әрекеті адамның жеке өз басындағы психолгиялық
сонымен қоса оның ... ... ... ... ... шектелмей психологияда әрекеттің түрлері,
қасиеттері, өзгешеліктері, заңдылықтары зерттелген. Адам және оның ... ... ... диалектикалық-материалистік көзқарас жатыр.
Психология ғылымы да осы ... ... ... ... ... ... ... Б.Ананьев, Л.Выготский, А.Леонтьев,
С.Рубинштейн болды.
Тұлғаның даму мәселесін теориялық талдау педагогтар үшін де ... ... ... оқушыны дамыту мүмкіндіктері мен ... жеке ... ... ... ... ... ... бір әрекеттер нәтижесінде қалыптасады. Ол
тәрбиенің әсері ғана емес, өз күштерін, қабілеттерін жүзеге асыру ... ... бұл ... педагогика ғылымы үшін өте маңызды, себебі
педагогикалық үрдіс барысында адамның тек ... ... ... қана қоймайды, сонымен қатар тұлғаның әлеуметтік ... ... ... ... даму ... болу үшін ... шығармашылықпен байланыста
болуы қажет. Тұлғаның өзі қажет етуі бойынша дамуы – бұл ішкі ... ... Ол ... өзіндік оқу әрекетіне, дербестігіне, өзін-өзі
бақылауына, бағалуына бастау болады.
Сөйтіп, философия, психология тұрғысынан педагогикалық ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруға,
оқушыларды дұрыс бағытта оқытуға, тәрбиелеуге бағдар береді.
Әрекет белгілі бір жүйе ретінде ... тән ... ... ... ... ... қай ... болса да тиісті
мынадай қасиеттерді көрсетеді:
- мақсаттылық — адам әрекетін жан-жануардың өмір жағдайына бейімделуіне
байланысты реакцияларынан айрып ... адам ... ... ... ... Егер жануар қоршаған ортаға
сай бейімделетін болса, адам ... сол ... ... ... әрекеттің материалдық негізін бейнелейтін нысаналығы, оның қоршаған
ортамен байланысы, белгілі бір нәрсеге бағытталуы;
- адам әрекетінің түсініліп, ... ... ... ... өзгешелігін бұл қасиеттер жеке-жеке ... ... ... ғана ... ... ... ... қалыптасу,
даму заңдылықтарының мәні зор. ... ... ... ... көрсетеді:
- әрекеттің әрбір түрінің пайда болу, қалыптасу және даму ... ... ... ... ... айнала отырып, өздерінің
қызметтерін өзгертуі мүмкін;
- әрекеттің түрлері бір-бірімен тығыз байланысты;
- әрекет әуелі қарым-қатынас және ... ... ... ... ... ... да, ... негізінде жеке адамның әрекеті
қалыптасады;
- балалықтың әрбір ... ... ... ... ... ... ол
баланың жасына байланысты болатын ... ... ... ... ... ... ... психологиялық және педагогика-
лық көзқараста қарама-қарсы пікірлер көп. Біреулер әрекет түрі адамның жас
шамасына байланысты (ойын – мектеп ... ... ... ... еңбек
қоғамдық әрекет – ересек жастар үшін) деп ... Ал ... және ... ... ... ойын дайындайды немесе еңбек – ойын
туындысы деген пікірге қарсы. Осы тұрғыдағы әр ... ... ... ... ... ... ... оқу әрекеті,
еңбек әрекеті, таным әрекеті, сөйлеу әрекеті т.б.
Т.Габай оқу ... ... ... ... «Оқу әрекеті
нәтижесінде бір қатысушылары білім-тәрбие ... ал енді ... ... ... жасайтын біріккен әрекет. Бірақ мұнда оқытушы адам
зерттеушілік әрекетпен айналыспайды, жаңалық ашпайды, тек ... ... Оқу ... негізгі және басты өнім ретінде танымды
ұсынады. Оның еңбек әрекетінен ... ... ... әрекеті
нәтижесінде де адам жаңа білім алып немесе ... ... ... мүмкін, бірақ бұл қосымша өнім ретінде ғана қабылданады ».
Оқу әрекеті – ... мен ... ... ... жасайтын
әрекетінен құралатын күрделі әрекет. Оқыту – мұғалімнің ... ... ... ... оқу – ... өзінің танымдық, тәжірибелік әрекеті.
Оқыту қалай болса солай жүрмейді, ... ... ... ... ... мазмұны, өзіне тән әдістері, ұйымдастыру формалары ... ... Ол ... ... беру мен ... ... ... білім беру мен дағдыны меңгертуді көздейді. Оқушы оқу ... ... ... ... Оқу баладан ойлау әрекетімен қатар,
басқа да психикалық үрдістерді: сезімдері мен эмоцияларын, мотивтері мен
қызығуларын, ... мен ... т.б жеке ... ... оқу ... ... ... кіреді: ғылыми ұғымдар мен
ғылыми заңдарды түсіну және ... ... ... ... жалпы амал-тәсілдерін меңгеру. Осыған ... ... ... және дағдыларды меңгеруі олардың оқу әрекетінің негізгі мақсаты мен
нәтижесі болып табылады.
Т.Сабыров өз ... оқу ... ... құрылымын көрсетеді:
- оқу міндеттері (немесе тапсырмалары);
- оқу әрекеттері (баланың қолданатын нақтылы тәжірибелік және ой ... ... ... ... ... ... ... бағалау (мұғалімнің және оқушының өзіне-өзі берген бағасы).
Осындай күрделі оқу әрекетіне байланысты оқушылардың ойлау қабілетті
қалыптасады. ... ... ең ... ... ... ... материалының нақтылық және теориялық сипаты, жеңілдігі ... т.б) әсер ... оқу ... ... ... оның өзіне тән
белгілерін де сипаттаған. Г.Щукинаның ... ... ... ... ... ... тығыз байланыста
болады және олар бір-бірінің әрекетін ... ... ... тәсілдерін басқлардың әрекет тәсілдерімен салыстыра
отырып, оқушы өз мүмкіншілік- терін ... ... ... ... ... ... жеке тұлғаның дамуымен
тікелей байланысты болып, әуелі – орындау әрекеті, ... соң ... ... ... одан ...... ... әрекет,
сосын – шығармашылық өзіндік әрекетке жетелейді;
3) әрекеттің күрделене түсуі оқушы ұстанымына да әсер етеді, т.б.
Демек, ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ол жеке тұлға ретінде дами түседі. Бірақ, бұл үрдіс
- өте күрделі үрдіс, ол мұғалімнен ... ... ... етеді.
Оқу үрдісіндегі таным әрекеті оқу, үйрену арқылы жүзеге асды. Оқушы
белгісізден ... ... ... таным жүйесіне
талпынады.
Таным әрекетінің оқушының жалпы дамуы және жеке ... үшін ... зор. ... ... әсерінен ой-сана үрдістерінің
бәрі дамиды. Таным тек ... ... ... ғана ... ... барлық үрдістерінің белсенділігін қажет етеді. Білімді меңгеру
үшін, тек оларды есте сақтап қалу ғана емес, ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізілуі керек. Сонда ғана ... ... ... ... ... әрекеттің негізгі түрлерінің бірі деп
есептеуге болады. Себебі, біріншіден таным – адам санасында табиғат, қоғам
заңдарын ... ... ... ... таным әрекеті
арқасында адам белгілі нәрсені, құбылысты еш ... ... біле ... ... ... жеке ... ... лық деңгейін көрсете
алады.
Оқушының танымдық ... ... ... ... ... ... ... әкеп тірейді.
Психологиялық-педагогикалық әдебиетте шығармашылық әрекеті әрекеттің
эмоционалды-еріктік жағымен байланыстырады, яғни жеке ... ... ... ... емес ... ... ... қабілеттер,
оптимизм, табандылық, жаңалыққа құмарлық т.б эмоционалдық ерекшеліктеріне
көңіл аударады. ... жеке ... ... ... ... ... қылықтар да болуы мүмкін. Бұған әуелі оның өзін төмен
бағалауы, соған байланысты ... ... ... ... ... бұл қылықтардың оқушыда болмауына жағдай жасауы қажет.
Оқушыны шығармашылыққа баулу, өз ... ... ... ... бағыттау — өте күрделі үрдіс. Оқушының шығармашылық мүмкіндігі
оның жеке тұлға ретінде қалыптасу үрдісінде пайда болады. Егер ... жас ... ... ... болып қалыптаспаса онда болашақта да
оның қалыптасуы екіталай. Сондықтан да оқушының шығармашылық әрекеті өнімді
әрекетпен ... ... ... ... ... ... мыналар:
1. Өнімді әрекет – педагогикалық үрдіс, яғни оған ... ... ... тек белгілі кезеңіне ғана сай емес,
бүкіл үрдіске тән белгілі болып табылады.
2. ... ... ... – жеке ... дамыту, оқу үрдісіне
оған ерекше көңіл аударылады.
3. Өнімді әрекет кәсіптік сипатқа ие, яғни ол реалдық қоршаған
орта жағдайында өнім алуға ... ... ... ... ... оның қоғам үшін
маңыздылығында, пайдалылығында.
5. Өнімді әрекетті жүзеге асыруда ... рөлі өте ... ... ...... оқу ... ... жағдай жасау. Бұған қол ... үшін ... ... ... дамуын бағытқа алады: жеке өсу және ... жеке ... ... өз бағытын айқындау. Бұл үрдістің ... ... ... ... ... ... қоршаған ортаға сәйкес келетін көзқарасты,
қарым-қатынасты қалыптастыру.
Неміс ғалымдары И.Бем, И.Шнайдер белгіленген ... ... ... ... өз ... ... бағытты ұстанады. Бұл үшін оның
әрекетінің белсенділігін күшейтуге жағдай ... ... ... ... ... ... жобасының қатысушылары қоғамға қажетті, өнімді ... ... ... таңдайды. Бұл үрдіс үстінде қатысушыда өзінің
еңбегінің керектігін, пайдалылығын сезіну сезімі қалыптасады, ... ... ... қарайды. Бұл әрекет оқушының қоғамдық өмірге
саналы қатысуына ... ... ... жекелік аспектісі.
Оқушы оқу мақсатын өзі анықтайды. Бұл жағдайда осы ... ... ... ... ... мен ... ... отырып,
белсенділікті арттыру жолдарын іздестіреді.
4. Оқытудың білім беру аспектісі.
Өнімді оқытуда оқушылар өздеріне ... ... және ... ... ... ... жинақтаған білімін әрекет үстінде қолданып отырады
және жеке еңбек түрінің өз әдістемесін жасақтайды. Бұл үрдісте білім ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
туғызады.
5. Оқытудың мәдени аспектісі.
Қоғамда саясат, дін, тіл, эстетика, салт-дәстүр, заңдар оның құндылығын
құрап, «мәдениет» ... ... ... ... мәдени аспектісі
маманданумен тығыз байланысты. Жеке тұлғаның білімі және әрекеті ... ... ... ... дамуына қатысты. Егер оқушы ... ... ... ... онда ... өз ... ... алады.
Әрекет түрлерінің арасындағы байланыс оқушының тек терең ... ғана ... оның ... тәрбиесіне де өсерін тигізеді. Олардың
бірін-бірі толықтырып ... ... ... ... бар мүмкіндік,
қабілеттерін дамыта түседі. Соның қорытындысында ... ... ... ретінде дами алады.
Бүгінгі таңда білім ... ... ... ... ... дағдыларды меңгеретін, қайталайтын ғана емес, шығармашылық ... ... тың ... ... ... ... ... жеке тұлға қалыптастыру міндеті тұр. Бұл әрине оқушылар- ... ... ... ... ... екендігін дәлелдейді. Жалпы
оқушылардың шығармашылық әрекеті ғылыми-педагогикалық проблема ... ... ... ... ... ... тәжірибесін»
қалыптастыру қажеттігі туралы 80-жылдары-ақ И.Я.Лернер жазған болатын.
Қазіргі нарық заманындағы жағдай мұны дәлелдей ... ... ... ... ... ... жатыр; жеке
тұлғаның маңызды оның жасампаздыққа мұқтаждығына және қабілеттілігі- ... деп ... ... ... ... анықтама
анықтама береді: «Шығармашылық – бұл ерекше тұрғыдағы жасампаздық, жаңадан
жасалған нәрсе, бұрынғы нәрселердің механикалық қайталануы ... ... ... ... ... ... ... болса, онда бұл нәрсені туғызған шығармашылық акт туралы сөз
қозғауға болады».
Әрине мәселе тек ... ... ... ... ... ... де зерттелген. ... ... ... ... ... ... Бір нәрсені жасауға,
тудыруға деген қабілеттілік балаларда мектеп жасына дейін де ... бұл ... ... ... ойын әрекетінде жүзеге асады да,
даму өнімі «қиял, елес» болып есептеледі. Бастауыш ... ... оқу ... ... даму ...... ... Жасөспірімдік кезеңде оқушы оқу әрекетінің жеке, дара
субъектісі ретінде дами ... ... ... ... деп ... есептейді. Оқушының шығармашылық тұлға ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен.
Бұл еңбекте ғалым тұлғаны «еркін шығармашылық әрекеттің ... ... ... өзі – оның ... ... қозғалысы» деп есептейді. Бұл
жағдайда оқушының әрекет үстінде жеке тұлға ... ... ... ... қажет етуіне байланысты екендігі түсінікті.
Ал соңғы жылдары қарсатырып ... ... ... ... ... В.И.Слободчиков оқушы өміріндегі басты оқиға – «өзіндік
Менін ашу, адамдар қарым-қатынасы ... өз ... ... өзін ... жасаушысы ретінде сезіну» деп есептейді. Бұл мағынада оқушының
шығармашылық әрекеті өзінің жеке қарым-қатынасын қалыптас- тыруға және өзін
осы қатынастың өнімі ... ... ... Бұл ... ... ... үшін ... келесі психология-педагогикалық талапты
ескертеді: «Сәйкес ортаның, ересек адамның болуы, оқушы мен ересек ... ... ... әрекеттің жаңа әдістерінің пйда болуы».
Шығармашылық әрекет бұл жерде ересек адам мен жасөспірімнің ... ... ... олардың қатынастарының дамуы, қорытындысына
жасөспірімнің ересек ... ... ... ... бір ... әрекет түрі болып табылады. Яғни ересек адаммен бірлесе отырып,
қоршаған ортаны өзгерту, өзін ... ... білу ... ... ... әрекетінің моделінің бір бөлігі болып табылады.
Негізгі мектептің бүгінгі білім берудегі мақсаты – оқушыда өз жеке
білім ... ... ... қалыптастыруға жағдай жасау. Яғни
педагогикалық әрекет оқушылардың ... бір ... әкеп ... ... қажет. Шығармашылық әрекет – оқушының өз жеке
шығармашылық ... ... ... және ... ... ... бағытталған жауапкершілігін қамтитын әрекет. Мұндай ... жеке ... ... ... ... ... ... нәтижелеріне сүйене отырып оқу-тәрбие
үрдісін ... ... жөн. ... ... ... ұсыныстарын
келтіруге болады. Оқушының шығармашылық әрекетінің негізгі ... ... ... ... ... ... мына ... «Оқушының шығармашылық іс-әрекетінің міндетті түрде талап ... ... ... жыл ... ... ... ... көрмеге қорытынды жұмыс тапсыру, т.б.
2. Оқушының шығармашылық әркетінің пайда болуының жан-жақты ... ... ... ... ... білу, таныс
объектілердің жаңа функцияларын көре білу, шешімдердің баламасын таба
білу, мәселенің белгілі шешіміне қоса ... ... тың ... ... Сыныптағы ерекше эмоционалдық шығармашылық атмофера және оқушының
қызығушылығы, белгілі ... ... ... ... ... шарты ретінде эмоциялық шығармашылық
атмосферасы болып есептеледі. Кейбір ... үшін ... ... бір ... меңгеруге деген негіз болып табылады. Ал
кейбір оқушылар үшін эмоциялық көңіл-күй олардың болашақ шығармашылық
жұмыстарына бағыт береді.
4. ... жаңа бір ... ... ... өзін ... ... ... ретінде сезінеді, бұл оған сол пән төңірегіндегі
қызығушылығын ... ... ... ... ... ... ... тарта, баули түседі».
Бұл аталған шығармашылық әрекет сипаттамаларына басқа қосымшалар да
болуы мүмкін. Мысалы, ... ... ... ... орайда А.Н.Лук өз еңбегінде «адамның ... ... ... ең ... ... ойлауға байланысты» деген ... Ол ... ... ... ... нерв ... (ақпаратты) код арқылы жіберу;
- тасымалдай білу;
- ақылдың ... ... ... әрекетті бағалауды айтады.
Сондай-ақ ғалым шығармашылық іс-әрекетті қалыптастыру, ... ... ... ... ... және қорқыныш, жалқаулық, ... ... ... ... ... ... ... қажет екендігін айтады.
Оқушы шығармашылығының ғылыми-педагогикалық проблема ретін- дегі
өзекті мәселесінің бірі – оның ... ... ... оқыту
барысында оқушының шығармашылық іс-әрекетін қалыптастыру ... ... неше ... ... ... ... ... үрдісті А.Н.Лук бес кезеңге бөледі:
1. Айқын және дұрыс қойылған мақсат.
2. Қосымша мәліметтер іздеу, күш салу.
3. Инкубация. Уақытша ... ... ... ояныу. Инсаит.
5. Нәтижені жан-жақты тексеру.
Ал көрнекті француз математигі Ш.Адамар шығармашылық үрдісті төрт
кезеңге бөледі:
1. Дайындық ... ... ... ... тұйыққа тірелу кезеңі.
3. Интуицияның жарқ етуі. Эврика.
4. Тексеру кезеңі.
Осы зерттеулерге сүйене отырып, Б.А.Тұрғынбаева өз ... ... ... ... ... төмендегіше топтастырды:
1. Жаңалықпен бетпе-бет келу.
2. Шығармашылық белгісіздік, ... ... жарқ ... ... ... ... дұрыстығын дәлелдеу.
Шығармашылық үрдістің әр кезеңінде бала ... әр ... ... ... ... ... кезеңдерде жаңалықты сезіну, қарама-
қайшылықтарға деген ілтипат, келесі сәттерде шығармашылыққа деген ... елес орын ... Егер де ... кезеңінде табандылық,
танымдық ой-қиялды қалыптастырса, еңбектің нәтижесі баланы жоғары көңіл-
күйге ... жаңа ... ... ... ... ... барысында көрінеді.
Ә.Ә.Сағымбаев ғалым – психологтардың ... ... ... кандидаттық диссертациясында оқушылардың шығармашылық іс-әрекетін
қалыптастыруға кері әсер ететін кедергілерді төмендегідей ... ... ... ... отбасында шығармашылық жағдайдың болмауы;
Педагогикалық:
- мұғалімнің баланың белсенділігін қолдамауы;
- баға қоюдағы ... ... ... ... ... ... ... төмендігі;
- өз күшіне сенбеуі;
- жалқаулығы;
Физиологиялық:
- денсаулығының нашарлығы;
Сондықтан оқыту әрекетінде мұғалім мен ... ... ... мұғалім бар күш-жігерін, педагогикалық шеберлігін оқушы бойындағы
табиғи мүмкіндіктерді ашуға, үйлесімді ... ... ... ... ... өз ... ... дербестік көрсетуі, өзіне
деген сенімділігі арқылы ғана шығармашылық әрекетті қалыптастыруға болады.
Менің ойымша ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге болады:
а) пәнге үйретудің ашықтығы, бұл шарт оқушыларға өз ... және ... ... мүмкіндік береді;
ә) сыныптағы білім кеңістігінің әр бағытта болуы, бұл ... ... ... де ... ... әсер етеді;
б) оқушының мұғаліммен бірлесе отырып өз шығармашылық әрекетінің жеке
бағдарын құруы; ыңғайлы ... ... және ... ... ... ... ... оқушының жеке бағдарын құру құралдары
болып саналады.
Оқушылардың жеке білім траекториясын қандай да бір ... ... ... құру ... ... мектептің мақсатына сәйкес келеді. Білім
берудің классикалық жүйесінде оқу ... ... ... ... есте ... ... жаңғырту, т.б жұмыстар)
әдістеріне негізделген. ... ... ... өздері шығармашылық
бағыттағы жұмыстармен кездескенде тығырыққа тіреліп қалады. ... ... ... ... ... үйрету қажет. Бұл
тұрғыдан ... ... ... ... ... ... проблема ретінде өз шешімдерін іздестіре беруді қажет етеді.
Бастауыш мектеп – бұл оқушы тұлғасы мен ... ... ... ... ... ... кезең. Сондықтан бастауыш білім –
үздіксіз біліс берудің ... ... қиын да ... ... ... ... белгілі бір білім беріп қана қоймай, оны жалпы дамыту, яғни
сөйлеу, оқу, қоршаған орта ... ... ... ... ... ... түрде бақылап, талдау жасауға үйрету, ойын дұрыс айтуға,
салыстыра білуге, дәлелдеуге, сөйлеу мәдениетіне үйретеді.
Шығармашылық ... – бұл ... өмір ... ... тануға
ұмтылуы, ізденуі. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам ... ой ... ... дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі керек. Адам бойындағы
қабілеттерін ... ... ... жол ... ... рухани күшін
нығайтып, өзін-өзі тануына көмектеседі.
Оқушының өз болмысын тануға ... ... ... ... күш беру ... ең ... ... болып табылады.
Бастауыш сынып оқушысының зейіні тұрақсыз, импульсивті, қабылдау
мүмкіндіктері де әр түрлі болады. Дегенмен де әр ... бір ... ... Бейімділік – оянып келе жатқан қабілеттің алғашқы белгісі. Оқушының
шығармашылық қабілетін мектеп қана мақсатты ... ... ете ... заманнан-ақ адам өзін қоршаған дүниенің заңдылықтарын және өзін-
өзі, өзінің табиғатқа, басқа адамдарға ... ... ... ... ... ... ортада өтетіндіктен, сол қоршаған ортаның ішкі сырын білуді
ғасырлар бойы арман еткен. Оның сан ... ... ... ... ... ерте ... өзінде-ақ ұлағатты тәлімгерлер назарында
болаған.
Айналадағы заттар мен құбылыстар жөніндегі деректер ... ... деп ... Білімді саналы және беірк меңгеріп алуға бағытталған
балалар психикасының белсенді әрекетін туғызатын мұғалімнің ... ... оны ... ... ... ... ... сабақ үстінде
алға қойятын басты міндеттерінің бірі баланың зейінін тудыру және ... ... ... ... ... ... дүние нәрселері мен құбылыстарын
саналы түрде қабылдауының ... ... ... ... ... ... оқу материалын қабылдауын дұрыс ұйымдас- тыру
үшін мұғалім оқыту үрдісінде көрнекілікті кеңінен ... ... ... ... міндетін алға қоюдың және оны шешудің әр ... ... ... ... ... ... және жалпылау тәсілдері жатады.
Негізінен, қоршаған дүниені білу танымға байланысты. Таным – адам
санасын дамытудың негізі және ол ... адам өзін ... ... ... үйренеді.
«Таным » — философиялық ұғым: «...айналадағы материалдықтың адам
санасында ... ... ... ... ... өмір ... оның заттары мен құбылыстары санада бейнеленеді. Көру,
сезіну, ... ... ... ... ... заттар әсер етеді
де, біз оларды қабылдаймыз. ... ... ... ... ... арқылы
таныған дүниені ғылыми біліммен байланыстырғанда ғана білім қалыптасады.
Қабылдау ... ... ... мен ішкі ... ... ... ... түседі.
Таным арқылы заттар мен құбылыстардың басты белгілері, ұқсастықтары
мен айырмашылықтары жайындағы бейнелі қабылдау нәтижесінде ұғым ... ... ... ... барысында іске асады».
Р.Қоянбаевтың «Қысқаша педагогикалық сөздік» кітабында танымға ... ... ... ...... шындықты адамның ойында
бейнелейтін және қайта жаңғыртатын қоғамдық іс-әрекет барысы. Ол ... ... ... ... және ... ... ... қаралады. Ақиқатқа жетудің, ... ... ... жолы: «Нақты пайымдаудан абстрактілі ойлауға, одан тәжірибеге
көшу» болып табылады. Таным үрдісінде ... ... ... (анализ, синтез, дедукция, индукция, абстрактілік- тен
нақтылыққа көтерілуі және т.б).
Танымдың негізгі және ... ... ...... ... Сол ... де оқушылардың оқу іс-әрекеті танымдық іс-әрекет
ретінде ... ... ... оқу ... ... оның ... ... шеңберіне алып келеді, ол үшін жаңа білім, білік пен дағдылардың көзі
ашылады.
Мектеп жасныдағы балалардың негізгі ... – оқу. Оқу ... ... ... ғасырлар бойы жиналған асыл мұрасын дағды тәжірибесін береді.
Қоршаған заттар мен ... ... ... ... оны ... ... оқушылар әр түрлі оқу әрекеттерін қолданады. ... не ... көру ... ... түрін, пішінін, көлемін ... ... ... ... оның ... ... және басқа да
сапасын айқындайды, ал құбылысты бақылау іс-әрекеттері негізінде ой қорытып
заттарды салыстырып айырмашылығы мен ... табу ... ... ... ... ... – қоғамдық құбылыс. Оның міндеттері мен мақсаттары ... ... ... ... ... ... Сондықтан тәрбие
берудің басты құралы болып табылатын ... ... ... ғылыми
дүниетанымын қалыптастыру, олардың рухани ... ... ... ... ... ... – таным үрдісі. Өйткені онда ... ... ... ... ... білуге қарай жүріп отырады. Оқытудағы міндет –
оқушыны табиғат, қоғам және адам дамуының ... және ... ... оқуы – ... адамның дүниетану үрдісінің өзгеше бір формасы.
Дүниетану заңдары барлық адамдарға бірдей ... ... ... ... ... бір ... емес, диалектикалық сипаттама болатынғын және
оның белсенді ... ... есте ... ... ... оқушының таным
әрекеті мұғалімнің басшылығымен іске асырылып отырады.
Оқыту үрдісінде оқушылардың білімге деген қызығуын ... ... ... ... Ал ... ... ... солай жүрмейді, ұйымдасқан түрде
жүзеге ... ... ... ... ... тән ... формалары мен нәтижесі болады. Ол жастарға білім беру ... ... ... ... ... алу үшін оқу үрдісінде өзінің
танымдық қабілеттерін арттырады. Кейбір авторлар оқытуға анықтама бергенде,
оны (оқытуды) оқушының ... ... ... деп ... ... ... та сияқты, бірақ оқушының танымдық әрекеттері ішінде ойлау ... рөл ... ... бұл ... ... ... ... оқушы танымдық әрекеті тек ойлаумен ғана ... ... ... әрекетімен қатар басқа да психика- лық үрдістерді: сезімдер
мен эмоцияларын, мотивтер мен қызығуларын, жігері мен ... ... ... қасиеттерін керек етеді.
Оқу ойынға қарағанда күрделі болғандықтан, балалардың кейбіреулері-
нің оқуға ықыласы бола бермейді. Оларды оқуға үгіттеу арқылы ... да ... ... деген ықыласты тудыру үшін тапсырмаларды орындата отырып
осыдан нәтиже шыққанда ... ... ... ... үшін ... тапсырманы орындауға түрті болады. Әдетте, ықыластың тікелей ... түрі бар. ... ... ... ... ... ... Ал жинама ықылас сол нәрсе қызық болса да ... ... ... келгендіктен болады. Ықыластың соңғы түрі бастауыш ... ... ... рөл ... ... ... ... көпке дейін тапсырманы қалай орындаудың
тәсілін жақсы білмейді. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... болу олардың жаттауға икемділігінің молдығынан емес,
оқуға әлі төселмегендігінен, қалай жұмыс ... ... оны ... ... ... ... балаларға мынадай екі түрлі жолмен
беріледі: біріншіден, берілген тапсырманы ... үшін ... ... ... ... ... жауап іздестіру ретінде
берілмейді. Оны орындау үшін соның үлгісі береді. Мысалы, ... ... оның ... ... Оған ... еңгізуге рұқсат етілмейді.
Сондықтан мәтіге ғана сүйене отырып бала оны ... ... ... ... түрі өте сирек кездеседі. Баланың оқу әрекеті
деп тапсырманы орындаудың бірінші түрін және діргірлік ... ... ... Бұл ұшін ... ... ала ... ... өтуі тиіс. Егер
бала тиісті дайындық кезеңдерінен өтпей, оның бір немесе бірнеше ... ... ... ... ... орындай алуы мүмкін емес. Бұл
жерде оқу жағдаяты деп отырғаны бәлендей жұмбақ ... шешу ... орай ... еске алу керек деген мағынаны білдіреді.
Ал оқу әрекетінің келесі бір бөлшегі тиісті мағлұматтар ... сол ... ... ... Оны оқыту әрекеті дейді. Міне,
осы сияқты жеке ... ... соң ... ... ... ... өзі ... білуі шарт. Егер орындалғаны дұрыс болып келсе, ... ... ... ... Қате ... соны ... ... (мұны «қайта оралу хабары» деп атайды).
Мұғалім тек қана баға қояды. Оқу әрекетінің бұл құрамы ... ... ... жиі ... ... ... әлеуметтік-саяси өзгерістер, ғылыми-техникалық
прогресс және жалпы білім беретін мектеп құрылымының өзгеруі жас ұрпақты
тәрбиелеуді ... ... ... ... Қазіргі өркени- етке
жеткізетін құрал – тек қана білім. Білімді ұрпақ қана ... иесі ... ... ... алуы ... білімділік және кәсіби
шеберлігін қажет ... ... ... ғана ... жан-жақты шәкірт
тәрбиелей алады. Ендеше бала тек организм ретінде ғана ... жеке ... де ... ... жеті жастан кейінгі іс-әрекетті оқу болып есептеледі. Оқу іс-
әрекеттімен ... ... ... мен ... ... ... тіл және мөлшер, кеңістік және уақыт заңдарын танып біледі. Оқу
іс-әрекетінде ... келе ... ... жеке ... ретіндегі жаңа
белгілері қалыптасады.
Оқушы есейген сайын оның жеке ... ... ... ... ... ... зор рөл ... психикалық дамуындағы іс-әрекеттің рөлі қазіргі уақытта
көптеген зерттеулер арқылы дәлелденген (Л.Занков, ... ... ... ... Г.Костюк, Л.Скрипченко, З.Истомин,
Д.Эльконин, М.Талызина, т.б). Алайда, ... даму ... на ... ... анағұрлым толық аша түсу ... ... ... ... ... өзі оған пайдалы, дамитындай әсерін
тигізе ... ... ... ... ие болу үшін ... ... ескері қажет:
1. Іс-әрекеттің мақсаты. Балаларға ... не үшін ... ... тиіс ... ... ... бұрышында
істейтіндіктерін айтып қана қою жеткіліксіз). Балаларды қызықтарлықтай
нақты міндет қою ... не ... нені білу ... Оқушының іс-әрекетіндегі себептер, яғни алға қойған мақсатқа жету
жолындағы ... бар ... ... итермелейтін ынта.
А.Дусавицкий мен В.Репкиннің зерттеулері көрсеткеніндей, барынша
тиімді ... оқу ... ... сынып оқушыларында бағаға
қызығудан шынайы танымдық мүддені білуге тез ауысады.
3. Іс-әрекеттің мазмұны – ... ... ... білімдер,
елестетулер, түсініктер – оларға белгілі болған білімдер ғана емес,
сондай-ақ оқушылар келешекте іс-әрекет үстінде, яғни ... ... шеше ... тиісті білімдер.
4. Оқушылар жүзеге асыратын, іс-әрекетке кіретін қимыр аса маңызды. Бала
еңбекпен немесе ойынмен, музыкамен немесе ... ... тиіс ... ... ... ... ... да бір түріне тән дамытушылық мүмкіндіктер. Ба-
лалардың іс-әрекетіне қажетті ұымдастырушылық жағдайлар жасалмаса ... ... ... ... ... ... ... — бүкіл сыныпқа берілген тапсырмаларды орындау
үшін немесе балалардың өздерінің алға ... ... жету ... ... ... қағаздардың, таяқшалардың,
қарындаштардың, желім және қайшылардың жеткілікті түрде болуы;
ә) іс-әрекетті уақытымен ұйымдастыру — үлкен істі ... ... ... ... ... ... серпілтетін, шаршататын танымжорлықтан
кейін кіріспеу керек;
б) мұғалімнің талабы: берілген тапсырмалар мен ... ... ... ... ... ... күш-жігерге әзірлігі, өз
бетіндік дәрежесі белгіленген іс-әрекеттің мазмұнын бағдарлау,
оқушылардың даму ... мен ... ... ... ... ... ұжымдық іс-әрекеттің мақсатына нәтижелі жету;
6. Оқушының іс-әрекетті дамытушылық сипатқа ие болу үшін ... ... қоя ... оны ... ... ... іс-әрекеттің
мазмұны, оның мақсаты мен міндеттері біртіндеп ... ... ... мен ... қойылатын талап
жоғарылайды; өз дербестігі мен шешімдердің нұсқаларына олардың ... ... ... талап өседі.
7. Бала өзінің жетістіктері мен сәтсіздіктерін білу үшін ... ... жоюы үшін ... ... оның ... ... ... жағдайларда баға балаларды одан әрі, одан да ... және ... ... ... рөл ... тиіс.
Баланың барлық дамытушылық іс-әрекеті жағдайына барлық уақытта оқыту
тәсілін және ұйымдастырушылық ... ... ... келетін) жағдайды
пайдаланса, жаңа бағдарламамен жұмыс істейін ... ... ... ... жауап береді. Соңғы жылдары ғалымдардың көптеген ұжымдары (Б.Ананьев,
Л.Занков, ... ... ... және ... және
мұғалімдер ұжымдары өздерінің ізденулерін мектеп ... ... ... ... ... ... жан-жақты қалыптасып дамуында танымдық
әрекет білімнің дамытқыштық функциясы ... ... ... ... ... отыр. Сондықтан балалардың ынта-
қабілетін дамыту үшін мұғалім мынадай жұмыстарды ... ... ... ... ... (грамматикалық, математикалық) жөнінде өз
беттерінше қорытынды жасай алуын үйрету. Ол үшін ... ... ... ... жиі пайдаланып отыруы қажет. Оқу
материалдарын балалардың ... ... ... (жас
ерекшеліктерін ескере отырып) ... ғана ... ... ... туады.
2. Балалардың сөйлеу қабілетін дамыту олардың ойлауын дамытуға үлкен
әсерін тигізеді.
3. Ойлау қабылдау мен ... ... ... ... оқушының
сабақта мүмкіндігінше жақсы қабылдай алуына, елестердің тиянақты
қалыптасуына мұғалімнің айрықша ... ... ... ... ... ... оқуға бағыттауы тиіс. Ол үшін ... ... ... ... ... ... логикасын дамыта
алатын мүмкіндіктерді мол пайдалану қажет.
5. Ойлауды тәрбиелеу бала психикасын жан-жақты дамытумен тығыз ұштасып
жатады. Бұл оның ... ... тану ... көзқарасы мен
сенімін тәрбиелеу мен қоса жүргізіледі.
Бастауыш сыныптарда ... ... ... ... ... ... ... кең жол ашады. Сол себепті ... ... ... оқушының ыждағаты мен бейімділігін, қолынан да келетінін, оқу
мен еңбекке ұқыптылығын есепке алып, оқу үрдісін ұйымдастыруы шарт.
Кейбір мұғалімдер баланың қабілеттілігін оның ... тез ... ғана ... Бұл ... де аса ... қажет.
Өйткені жүйке жүйесінің тума қасиеттеріне байланысты табиғатынан баяу
(флегматиктер мен меланхоликтер) болып келетін ... да аз ... ... ... үшін жүргізілетін жұмыстардың мазмұны мен
түрлері сан алуан. Бұларды нақты жағдайларға байланысты (оқушылардың ... ... ... ... ... т.б) ... білу әр бір
мұғалімнің жеке шығармашылық ісі. ... ... ... жұмыстар- дың
бірі – ... оқу ... ... ... ... ... ... оқушыларының бейімділіктерін, қызығуларын көре
білумен қатар ... ... ... ... ... ... жөн. ... мұғалім жақсы үлгеретін оқушыларға талапты көбірек
қойып, қосымша тапсырмалар ... ... ... бар ... да
бақылаудан тыс қалдырмағаны ... Кей ... ... балалардың
табиғи мүмкіндіктері жеткілікті болмағанымен мұғалімнің назарынан тыс қалып
қояды да, ол «орташа» оқушы болып ... ... ... оқушының
келешегіне зор үмітпен қарауы керек.
Қабілеттілік — ... жеке ... ... Ол тек ... дағды емес, соны тез игеру жолындағы баланың ептілігі мен табандылығы.
Әрбір іс-әрекет балаға психикалық жағынан да, физиология- лық ... ... ... ... ... үшін оқушы бойында міндетті түрде талаптың ... ... ... ... ... қабілет дами алмайды. Оқушылардың
барлық пәндерінен бірден үздік болуы мүмкін емес. Өзі ... ... ... ... ғана ... ... ... оқу пәнінің өзінің сипатты ерекшеліктері, өзінің заңдылықтары
бар ... ... ... ... әрқайсысы оқытудың ерекше әдістері мен
ұйымдастырушылық түрлерін талап етеді. Әрбір пәнді ... ... ... ... ... ... және сол саламен байланысты белгілі
іскерлік пен дағдыға ие болады.
Оқу — адамның жеке басы ... ... ... Оқи ... ... ... дүниені таниды. Оқушы жаңаны тани отырып ең ... ... ... Оқу ... ... ... ... даму
кезеңдерін анықтайды.
І ТАРУҒА ҚОРЫТЫНДЫ.
ОҚУШЫ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫН АРТТЫРУ ҰҒЫМЫНЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ-ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ
СИПАТТАМАСЫ.
«Білім туралы» ... ... ... ... ... ... оның ... шетелде білім алуына қажетті жағдайды жасайды деп
пайымдалған. Заңның бұл ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі таңда жаңа технологияларды оқып үйрену,
оқушылардың шығармашылық ойлауын дамыту, ... ... ... ... ... аса зор рөл ...... жасындағы балалардың негізгі таным ... ... ... ... ... оқу мен оның ... ... тығыз
байланысты.
Баланың оқу әрекеті – күрделі, жан-жақты процесс, ол баланың барлық
әрекетін, рухани күштерін керек ... ... ... ... ... ... тиісті. Ол оқушының жалпы психикалық даму ерекшеліктеріне
байланысты. ... ... ... оның ... мен ... сезім мен
ерік сияқты т.б психикалық процесстерімен байланысты іске асырылып отырады.
Оқушының өздігінен оқуының жемісті ... үшін ... ... ... ... күрделі әрекетіне байланысты оқушылардың ... ... ...... ... ... ең ... түрі. Ойлау арқылы
оқушылар көзге көрінбейтін заттар мен құбылыстардың арасындағы ... ... ... ұғады. Ойлау сөйлеу әрекеті арқылы іске
асады. Ойлау – нақты сұрақ қоюдан, соларға жауап іздеуден басталады. Ойлау
... ... ... немесе практикалық мәселелерді ... ... ... ... өзінен-өзі қалыптаспайды.
Олардың ойлау әрекетін ойдағыдай дамыту үшін, тиімді тәсілдер
қолданып, арнайы жұмыстар жүргізуі ... ... ... ... ... ... тұрады: анализ, синтез, салыстыру, топтастыру,
жалпылау, тұжырымдар жасау т.б.
Оқушының оқу әрекетінің ... ... ... ... ... ... ... болады. Ойлаудың түрлері: ... ... ... бөлінеді.
Шығармашылық дарындылық процесінде тәуекелшілдіктің, сезімнің ... деп ... ... ... процесс екені хақ, дегенмен жасаушы
мақсатын біледі, проблема көтереді, шешімін табады. Шығармашы- лық дарынның
жемісті ... ... ... ... ... әсер ... ... ғұлама ғалымдар көптеп көрсеткен. Адамда ... ... ... ... мол қуанышқа, шексіз бақытқа бөлінеді.
Балалардың ... өсуі және дене ... ... ... жүргізілген
зерттеу мен бақылаулар тәрбиелеп, ... ... ... ... Ол өзін-өзі ұмытып, сезім дүниесіне шарқ ... шын ... ... ... Шығармашы- лық дарындылықтың әр
адамда болатындығын, бірақ оны ары ... ... ... ... ... жайл айта кеткен жөн. Шығармашылық түйсік әрқашанда ... ... ол ... ... бір ... ... ... дамып,
өрбиді. Шығармашылық дарынды дамыту ... ... келе ... өз ... жасаған. Итальян психиаторы Ломброза:
«Кемеңгерлік пен қиялшылдық» деген кітабында ... ... ... ... ойлау қабілетіне сәйкес келеді деп есептеген. Ал Гельвецкий
теориясы бойынша: шығармашылық дарын тек қана ... бола ... ... Орыстың ғұлама психолог Б.М.Тепловтың тұжырымдамасы бойынша:
«Шығармашылық дарын – бұл өте зор, ... және ... ... ... - деп ... ... Шын ... адам баласы өз ортасында
өмір сүру ... ... ... ... ... ... да бір іс
атқару үшін, мінез – құлық межелерін жөндеу үшін еңбектену арқылы жүзеге
асырылады. ... ... ... ... тәрбиелеу, дамыту, бір жолға
бағыштау, төзімді болу ... ... ... ... дарынды
дамыту әр адам баласының қолынан келе бермейтін қасиет болып ... ...... ... ... ... бір ... есептелінеді. Бұл сәби кезінен байқалатын дара психологиялық ... ... ... ... оны ары ... дамытуға көп септігін
тигізеді. Мысалы, шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... мол жұмысты жан тәнімен беріліп істейді, мұғалімнің
сөзін қалт жібермей, үнемі жауап беруге әзірленіп тұрады. Еңбек ... ... ... ылғи ... терең ойлау, талдау және жинақтауға
жүйелі ... ... ... – осындай балалардың психологиясының басты
белгілері болып ... ... яғни ... пен ... ... ... ерікті жоғарғы нерв қызметінің жұмыстан болатын
қызметіне (мидағы уақытша байланыстардың тез жасалып, дерік орнығуы) ... ... ... ... қабілетінің маңызы, динамикалық
стереотиптердің шапшаң жасалып, жақсы болып шығуына ... ... ... ... ... бір іске деген айрықша қабілеттілігі,
өмірдің қандай да бір саласында өзін ... ... ... мұны ... ... ... ... Қазақ даласында өздерінің ақындық
қасиеттері мен танылған дарынды адамдардың (Біржан сал, Әсет тағы басқалар)
есімдері бүгінгі күнге ... ел ... ... ... ... оны
дамыту күрделі процесс. Өйткені, қандай да бір адам баласында бір ... оны ары ... іліп ... ... ... өз ... жетуге
талпыныс жасау әркімнің қолынан келе бермейді. Сондықтан шығармашылық
дарыны бар адам ... ... осы ... ... адам үнемі ізденіс
үстінде болып, өзінің дарынының ... ... ... мән ... ... жойылып кетпеуіне көңіл бөлгені жөн. Осы шығармашылық ... әр ... ... ... ... ... ... тұжырымдамаларында, кітаптарында көбінесе бір пікірге келіп
отырған, яғни шығармашылық дарын адамдардың барлығында бар ... ол тек қана ... жан – ... сана – ... ... содан біртіндеп көріне бастайтын ерекше бір адам баласына ғана тән
нәрсе. Оны ары қарай дамыту немесе дамытпау оны әр адам өзі ... ... ... ол ... ... ... ... мақсат қойып, сол қойылған
мақсатына жоспар құрастыра білуі керек деген.
Шығармашылық дарын жеке адамның оқшауланып тұрған құрылымы ... ... ... ... ... ... қасиеттерімен табиғи бірлікте
болады.[25.34]
Жеке ... ... ... ... пайдаланатындығы және
дарынның дамуы оның қасиеттерінің жиынтығына тәуелді. Дарынның шығармашылық
дарынға: қарағанда да байқалуы тез, ... ... ... белгілі
ауқымды процессте ғана байқалады. Шығармашылық дарын қабілеттің дамуы мен
көрінісінің ең жоғарғы ... ... ... ... және дана ... практикада, өнерде, ғылымда зор жетіс- тіктерге жетеді, ғылыми
ізденістерге түссе солардың жемісін көреді. Шығармашылық ... бар ... ... ... салада бұрын – соңды болмаған, сан-қилы жаңалықтар
ашады. Олар жасампаз, бірақ өзіндік жаңалықты белгілі ... ... ... ... жасайды. Әр адамның бойындағы шығармашылық
дарынды зерттеу қазіргі таңда өзекті мәселеге айналып, әр ... әдіс ... мен ... ... адам бойындағы қасиетті табуға зор ... ... ... ... де ... дарыны бар балаларды
тани білуге, оларды көрсетуге бағытталған. Шығармашылық дарын ерекше қасиет
болып есептелгендіктен ... ... ... ... ... жазылынып, қоғамдағы, жеке өмірдегі адамдардың өзін-өзі
дамытудағы күш-жігері де, еркі де мән беріліп қойылған. Шығармашылық талант
сияқты жан-жақты ... ... ... Бұл ... ... бір салада
яғни, өнер, не музыка саласында ғана немесе ... да тағы ... ... ... ... ... дарыны бір ғана жүйені
қамтиды және соны ары қарай дамытуға адам өзі күш ... ... ... ... ... ... көбінесе мұғалімдердің ата-
аналармен бірлесіп атқаратын жұмысы болып ... ... бала ... да, ... да үнемі байқауда болғандықтан осы сабақтастық
бір жоспарды орындайтын ... ... ... ... оқушылардың шығармашылық дарынын дамытуға мұғалімнің
атқаратын ісі зор. Ең ... ... ... ... ... ... негізінен – мұғалім.
Балалардың яғни мектеп оқушыларының дарынын дамыту мектептің мақсат
пен ... оқу ... ... орын алуда.
Сонымен қатар мектеп оқушыларының, тіпті адам бойындағы шығармашылық
болуының ерекшелігі, ол ... ... ... ... ... орыс ... ... мынадай тұжырымдамада айтты: «Шығармашылық
шабытты сақтау керек. Ол – адам ... ... ... ... ... ... ұзақ ... таусылмас арнауы».
Яғни шығармашылық дарындағы шабыт өте зор, тұрақты және ... ... ... ... ... ... Психологиялық сөздікте
берілген анықтамаға сүенетін болсақ:
ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ сөзінің төркіні, яғни этимологиясы шығару, ... табу ... ал ... ДАРЫН деп – дарынды адамның белгілі бір
нәрсені ойлап табуы, соған байланысты ізденуі, ... ... ... ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДАРЫН деп – білім, білік, дағдыны
жаңа жағдайда тасымалдай білуі, проблеманы бұрынғы тәжірибеге ... ... жаңа ... жаңа ... табуды белгілейді.
Ал ғалым А.Н.Луктың тұжырымдамасы бойынша: ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ДАРЫН деп
мәселені шешудегі, ... ... ... ... ... ... ... білу қабілеті, идеялары іске асыру қабілетін болжай
білу. Сонымен қатар өзіндік ерекшеліктеріне тән.
Түсінік танымы жоғары: өзгеше ... ... ... көп ... ... меңгереді, оларды ұмытпайды.
Ішкі сезімі жағынан өзгешелігі: өте сезімтал, толық қиялдағыш, жиі-
жиі ойға берілді.
Физиологиялық тұрғыдан өзгешелігі: ... ... ... өз ойын ... ... ... тұрғыдан өзгешілігі: адамгершілік сезімдердің ерте оянып,
жоғары моральдық қасиеттерге ие ... ... ... ... ... басымдылығынан өзгешелігі: жиі-жиі ойға берілуі, ықылас
қойған нәрсені әр уақытта мәселе етіп қоюы, жаңа нәрсе ойлап табуы.
Осы ... ... ... ... ... танымдық
ерекшеліктері. Қорыта, келгенде шығармашылық дарын дегені- міз — бұл
адамның өмір ... ... ... ... және ... алғы
шарттары болып табылады.
Шығармашылық дарынның зерттелу жайы.
Шығармашылық дегеніміз – ең алдымен өте зор, тұрақты және ... ... ... ... жұмыс істей білсе, амалсыз ұзақ уақыт
отыруды талап ететін, ал кейде ерінбей еңбек етуге, қиын жұмысқа ... сол ғана жаңа ... бере ... М.Горький – «Мен өзімнің еңбегімнің
табысты болғандығы істей білу мен еңбекті сүюден», - ... енді адам ... ... ... мен ... ... ... 2 түрін ашып көрсетіп олардың өзара байланысы мен
ерекшелігін атап көрсетейік. Адам ... ... ... ... қабілет;
- шығармашылық дарын.
Енді, біз қысқаша шығармашылық ... ... ... ... дамыту барысында Выготский, Занков, Рубинштейн,
Крутецкий, Леонтьев ал өзіміздің ... ... ... ... Қ.Б.Мұқанов, Сабыров еңбектерін атап кетуге
болады. Шығармашылық адамның іс-әрекетінің түрлері мұндай ... ... ... ... ... ... тән қасиеттердің
бірі.
Оқушылардың қабілетін дамыту ерекшеліктері:
1. Оқушының интеллектуалдық, рухани, табиғи нышандарының дамуына өзіне
қызығушылықтарымен бейімділіктерін іске ... Жеке ... ... ... еркін шығармашылығын, ойлауын дамыту.
Оның барлық қабілеттерін дамытуға, өз күшінің ... ... ... ... ... ... оқуға, оқу арқылы қабілетін ... ... бар. ... интеллектісі қарапайым ой операциясы. Көрнекі
психолог Выготский мен В.В.Давыдов еңбектеріне ... ... ... ... ... оқу тапсырмалары оқушылар үшін жеткіліксіз. ... деп – ... ... ... және ... ... адамдардың қасиеттерінің синтезі». «Қабілеттер білім
алуға ... ... ... ...... ұлы ... өз ... Ал Ә.Тәжібаев болса – «Қабілет іс-әрекеттің
белгілі бір түрін ... ... ... ... ... ...... екен.[37.36]
Ал, психолог В.М.Теплов қабілеттің үш түрін ашып көрсетеді:
Қабілет деп – бір адамды екінші адамнан айыратын жеке ... ... ұғым – ... ... ... ... ... адамның бойындағы қабілетті дамытпау, көрсете білмеу,
яғни қабілеттен біртіндеп айырылу ... ... ... бір ... ... ... адамның әртүрлі қасиеттері мысалы: музкалық
саңырау, түстерді жақсы ажырата білу, қолының ... ... ... ... келуін адам қасиеттерін синтезін психологтар пікірінше қабілет деп
атайды.
Психологтар қабілеттің деңгейін екі түрге бөледі:
Репродуктивті — өнімсіз. Бұл ... ... ... ... ... қабілет — жаңа нәрсені өз ойынан шығару, ойлап табуға
бағытталған.
Осы екі деңгей бір-бірімен тығыз байланысты. Репродуктивті ... ... ғана ... ал ... әрекет өзіне өнімді
әрекетті қосады, онсыз жүзеге асу мүмкін емес.
Кейбір мұғалімдер баланың қабілеттілігін оның оқу ... ... ... ... Бұл ... мұғалімнің аса сезімталдығы қажет,
өйткені нерв жүйесінің туа қасиеттеріне ... ... ... ... балалар аз ба? Осындай баяу ойлап, жауап ... ... ... ... ... ол ... педагогикалық қателік В.Павлов
қабілетті 3 түрге ... орта ... ... ... ... ... Қ.Жарықбаев қабілетті 3 түрге бөледі:
- арнаулы;
- практикалық;
- жалпы.
Талант – ол бір ... ... пен ... қабілеттің дамуы.
Қоғамның дамуы оның әлеуметтік сипатына, ғылыми прогресс техникасына
байланысты.
Адамда ... ... пен ... болуына байланысты.
Американдық ғалым әйгілі Баумм әйгілі адамдарды зерттеу ... ... ... ... мен ... ... дамуына
тәрбиелік және білімділік әдістердің модельдерін ... Ал ... ... қиын ... деп атайды. Дүзетпестен жазуды мүлдем ... ... ... Ол: Мен ... рет ... ... отырмайынша
қалай жазу керек екендігін түсінбеймін. Бала шығармашылығы ... ... ... ... ... бала өзі үшін ғана ... ... жетілген жазушы шығармашылығы тек ғана психологиялық емес, сонымен ... ... ... айтылғанның барлығы шығармашылық қабілеттің дамуы, қалыптасуы,
пайда болуы тұрғысынан даралап қарастырдық. Ал енді шығармашылық дарынның
шығармашылық ... жеке дара ... ... ... ... ...... жиынтығы, қызметтердің
бірнеше түрінен көрнекті нәтижеге жеткен, қоғамға пайдалы ... ... жеке ... ...... В.С.Шубинский өз еңбегінде шығармашылық
дарынның өту сатыларын, әрбір сатыда қалыптасқан ... ... ... ... тың дүниені сезіп, қарама-қайшылықтарды түсіну
барысында, сезісталдық, танымдылық, қызығушылық.
Шығармашылық қиял сөз ... ішкі ... ой ... сын, ... ... ... ... жолдарын
іздестіру.
Шығармашылық дарынға тән құрылымдарды маман ғалымдардың дәлелдеулері
бойынша:
Шындықты, ... ... мен ... ... ... ... қиялдау және ойлау.
Эмоциялық сезімталдық.
Есте жақсы сақтаушылық.
Сөздік қордың ... пен ... ... сезіну сияқты компоненттер
өсіреді.

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағашты өңдеу, әшекейлеу өнері21 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Мектеп жасына дейінгі балаларды жапсырмалауға үйрету арқылы шығармашылығын дамыту26 бет
Оқушы шығармашылығын дамыту4 бет
С.Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы5 бет
Шығармашылық құқық37 бет
Қазақстан Республикасындағы адамдардың және азаматтардың жағдайының конституциялық негіздері10 бет
Құддыс Қожамьяровтың өмірі мен шығармашылық жолы5 бет
Құқық және мемлекеттік - құқықтық. Құбылыстардың негізгі түсінігі10 бет
"абай шығармашылығына әсер еткен үш арна"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь