Қос сөздер мен олардың жасалу жолдары

Қос сөз деп екі сыңардан тұратын, сыңарлары бір сөздің қайталануынан немесе бір тектес синоним я антоним сөздерден жасалып, бір ырғақпен тұтаса айтылатын сөздер аталады. Мысалы, ойдын-сауық , ине-жіп, ыдыс-аяқ, құрал-сайман, қыз-келіншек, жақсы-жаман, ұзынды-қысқалы, үлкен-кіші, ата-ана, әке-шеше, он-он бес, жиырма-отыз, қырық-елу, кеше-бүгін, жоғары – төмен, қызыл-жасыл, кімде-кім, келіп-кетіп, айтыс-тартыс т.б.
Қос сөздер тілдің аналитикалық тәсілінің қосарлама тәсілі арқылы жасалады. Қос сөздер түркі туыс тас тілдердің бәрінде бар тілдік құбылыс. Қос сөздер ең көш орхон жазба ескерткіштерінің тілінде де болған. Мысалы, арқыш-тіркіш = ркес-тіркес, ічін-ташын= ішін-тысын, бәгләрі-будуны= бектері-халық, ядағын-ялацын=жаяу-жалпы, алу-иту = өлу – жіту. Содан бір қос сөздер түркі тілдерінің бәрінің сөздік қорынан мол орын алып, тілде жиі қолданылатын лексикалық бірліктер қатарында келе жатыр.
Тілде қос сөздер жасалуының өзіндік әжбден қалыптасқан заңдылықтары бар. 1. Қос сөздедің екі сыңары да бір сөз табының сөзінен болады. Мысалы, қыз-келіншек, қауып-қатыер, тамыр-таныс, жауын-шашын деген қос сөздердің екі сыңары да зат есімдерден жасалған. Ал үлкен-кіші, қызылды - жасылды, үлкенді-кішілі, жақсы-жаман, кәрі-жас деген қос сөздер сын есім сөздерден жасалған. Сол сияқты алпыс-жетпіс, бес-алты, жеті-сеіз, он бес-он алты, сексен-тоқсан қос сөздері сан есімдерден жасалған. Келі п -кетіп, алып-беріп, көре -көре, ішіп-жеп, қарғап-сілеп, асыға – үсіге қос сөздер етістіктерден жасалған.
2.Қос сөздердің сыңарлары мағыналық жағынан қатысы, байланысы бар, не синоним, не антоним сөздерден болады. Ешбір мағыналық байланысы, бір – біріне ешбір қатысы жоқ сөздер бір – бірімен қосылып, қос сөздер жасай алмайды. Міне, бұл қос сөздердің жасалуында қатты сақталатын заңдылық. Ал осымен байланысты қос сөздердің сыңарлары көбіне мағыналас, синоним, антоним сөздерден болады. Мысалы, ыдыс – аяқ, ине – жіп, әке – шеше, аға - іні, аяқ – қол, өкпе – бауыр, етек- жең, соқа-сайман, қаза-ошақ, бір-бірімен байланысы бар заттардың атынан яғни мағыналық қатысы бар сөздерден
        
        Қос сөздер мен олардың  жасалу жолдары
Қос сөз деп екі сыңардан ... ... бір ... ... бір тектес синоним я антоним сөздерден жасалып,
бір ырғақпен ... ... ... ... Мысалы, ойдын-сауық , ине-
жіп, ыдыс-аяқ, құрал-сайман, қыз-келіншек, жақсы-жаман, ұзынды-қысқалы,
үлкен-кіші, ата-ана, әке-шеше, он-он бес, ... ... ... ...... ... кімде-кім, келіп-кетіп, айтыс-
тартыс т.б.
Қос сөздер тілдің аналитикалық тәсілінің ... ... ... Қос ... ... туыс тас ... бәрінде бар тілдік құбылыс.
Қос сөздер ең көш орхон жазба ... ... де ... ... = ркес-тіркес, ічін-ташын= ішін-тысын, бәгләрі-будуны=
бектері-халық, ядағын-ялацын=жаяу-жалпы, ... = өлу – ... ... ... сөздер түркі тілдерінің бәрінің сөздік ... мол орын ... жиі ... ... ... ... келе жатыр.
Тілде қос сөздер жасалуының өзіндік әжбден қалыптасқан заңдылықтары
бар. 1. Қос сөздедің екі ... да бір сөз ... ... болады.
Мысалы, қыз-келіншек, қауып-қатыер, тамыр-таныс, жауын-шашын ... ... екі ... да зат ... жасалған. Ал үлкен-кіші,
қызылды - жасылды, ... ... ... ... ... сын есім ... ... Сол сияқты алпыс-жетпіс, бес-
алты, жеті-сеіз, он бес-он алты, сексен-тоқсан қос сөздері сан ... Келі п ... ... көре -көре, ішіп-жеп, қарғап-сілеп,
асыға – үсіге қос сөздер етістіктерден жасалған.
2.Қос сөздердің сыңарлары мағыналық жағынан қатысы, ... ... ... не ... ... ... Ешбір мағыналық байланысы, бір –
біріне ешбір қатысы жоқ сөздер бір – бірімен ... қос ... ... ... бұл қос ... ... қатты сақталатын заңдылық. Ал
осымен байланысты қос сөздердің ... ... ... ... сөздерден болады. Мысалы, ыдыс – аяқ, ине – жіп, әке – шеше, аға -
іні, аяқ – қол, өкпе – ... ... жең, ... ... бір-
бірімен байланысы бар заттардың атынан яғни мағыналық қатысы ... ... ... қос ... көбі ... ... ... жалтақ-жұлтақ, қарғап-сілеп, жүн – жұрқа, ... ... ... ... жөн - ... ... ... дегендердегі сияқты антоним сөздерден жасалған. Ал ... ... ақ – ... ... ... қос ... антоним сөздерден жаслаған.
Бұл келтірілген ... бәрі ... ... қос ... оның ... ... мағыналық қатынастығы сөздер болуын
талап ... анық ... Ол ... ... ... ... сыңарлары бір сөздлің қайталануынан жасалады.
Мысалы, айта-айта, тау-тау, ... ... ... дір –
дір, сарт-сарт, қора-қора, өзді-өзімен, бір-бірімен, ... ... Қос ... екі ... да ... ... ... Мысалы,
қырық - елу, алпыс-жетпіс, әке-шеше, ... ... ... т.б.
Қазіргі тілде қос сөздердің ... бір ... ... екі ... сөз ... ... Бұл тілдің қазргі даму сатысына
байланысты, ол ... қос ... ... кезіне қаысты емес,
олардың бәрі алғаш мағыналы сөзден жасалған. ... бір ... ... ... да ... дамудың нәтижесінде лексикалық мағынасы солғындап,
не мағынасынан мүлдем айрылып, ... ... ... оған ... өзгеріске ұшырауы да қос ... ... қос ... мыса ... ... ... ... жора-жолдас, жүдеу-
жадау, жылау-сықтау, әуре-сараң, шөп-шалам, ың-жың, ... ... ... ... ... әңкі-тәңкі, ірк-тірк, ағыл-
тегіл, ... алда – ... әлем – ... быт – шыт, далаң-дұлаң,
ығай-сдығай, ықи-жықи т.б.
5. Қос ... ... тағы бір ... бар. Ол ... сыңарларының буын санының ... ... ... ... 80-90 ... буын саны ... тең бужынды сөздерден,
сыңарлардын ... ... ... дәм – тұз, ... ... ... ... жігіт-желең, егіл-тегіл, кіресілі-шығасылы, ұзынды-қысқалы
т.б. Бұл мысалда бір буынды, екі ... үш ... төрт ... ... қос ... ... Тілде екі буынды сыңарлардан
жасалған қос ... өте көп, ... ... қана ... ... ... сөздерден жасалған қос сөздер өте ... Буын саны тең ... қос ... ... ... ... көздеуден туған. Өйткені қос ... басм ... ... яғни ... ... ... ақыл-айла, сауыт-
сайман, ару-сырқазу, жауын-шашын, қырып-жанып, азан-қазан, жатса – тұрса,
ағал – жағал, азып-тозу, ... ... ... ... ... келіп-кетер, көйлек-көншек, күйініш-
сүйініш, күйіп – пісу, күдік-күмән, немере-шөбере, іркес-тіркес т.б.
Алайда қос сөздердің жасалуындағы бұл заңдылықтарда қайшылықьар ... ... олар ... заңдылықтарға қарағанда, дәлде-қайда аз. Қос
сөздердің сыңарларының буын саны тең болмайтындары да бар. ... ... ... Таза мағыналық байланыстан туған сыңжар лардың буын ... ... ... бау – ... ... ... бек-
сұлтан, бай-патша, бес-алты, есік-терезе, жай-жағдай, жиын-той, той-думан,
жөн – ... ... ... ... ... қарым-қатынас,
қас-қабақ т.б. Мұндай қос сөздер ... ... ... ... жасалған.
Қос сөздердің бір сыңарының қосымшаменк елуі арқылы сыңарларының
буын саны теңдігінен ... ... ... қолма-қол, ауызба-
ауыз, өз – өзінен, бірден – бір, үй-үйден, бостан-бос, он – ондап, бес-
бестен т.б.
7. Қос сөздердің екі ... да не ... жуан ... ... ... ... ... Мысалы, сауыт – сайман, ақыл-ой, ата-
ана, көрген-білген, тәлім-тәрбие, өнеге-үлгі, үлкен-кіші, уайым-қайғы, өнер-
білім, ... т.б. Осы ... ... ... ... бар
құбылыс. Мысалы, азық – түлік, үсті-басы, қарғап-сілеп, сүріне-жығыла, ойын-
күлкі, ішкі-сырты, ... ... ... буып-түйіп, жүн-
жұрқа, қыз-келіншек, көшіп-қонып, дәм-тұз, көш-қон, ұрыс-керіс, ерсілі-
қарсылы, ... ... ... сатыр-сүтір, жүдеу-жамау,
жаман-жәутік, көрші-қолаң т.б.
Қос сөздердің сыңарларын буын үндестігіне ... жуан ... ... келуі арлқылы жасалуы мағынаға ... ... ... бұл ... ... ... сыңарларының мағына
байланысы өте күшті. Мұндай қос сөздер мағыналық ... ... ... қос ... сыңарларының мағынасы жақын, мағынасы
байланысты ... ... тағы да өзі ... ... ... ... екі түрлі тәсіл эарқылы жасалады:
1. екі сөздің қосар лануы ... Бір ... ... ... ... ... қос ... қазақ тіл білімінде екі түрге бөлу
қалыптасқан. 1) ... қос ... 2) ... қос ... ... ... жіктеу, топтауды ... ... ... Қос
сөздердің бұл түрлері ғылым да танылған және қалып тасқан.
2.1 Қайталама қос ... де ... кең ... ... ... тобына жатады. Қайталама қос сөз бір ... ... ... ... жасалады. Мысалы, елең-елең, тарс-тарс, бау-бау,
ъқора-қора, қами-қами, келе-келе, айтып-айтып, сөйлеп-сөйлеп т.б.
Қайталама қос сөздер ... ... ... сыртқы дыбыстық және морфологиялық фомалардың
өзгешеліктеріне қарай төрт түрлі болады:
1. Қосымшасыз ... ... ... ... ... түбірдің қайталануынан құралатын қос сөздер.
3. Түбрдің бір ... ... ... қос ... Түбір ықшамдалып құралатын қос сөздер
1. Ешқандай да қосымшалар жалғанбай - ақ бр ... екі ... ... жасалатынын қос сөздерге жол – ж ол, биік-биік, кім-кім,
әрең-әрең, қарқ-қарақ сияқты формалар жатады. Бұл қос ... ... қай ... ... сол тұлғада тұрып жай қайталану арқылы жасалады.
Осы ... бұл ... қай ... қос сөз дп атауға болады. Мысалы:
1) кедейлер бір – бір арық «кершолақтарын» не ... ... ... екі ... ... ... жегеді.
2)Мен әркімдерге жаутаң-жаутаң қараймын, мені шақырарлық еншкім жоқ
сияқты.
3) Тұрдым-тұрдым да, әлдекімдердің «мә» деп ... ... еті ... ... ұстай, жылам сырап далаға шығып кеттім.
4) Анау отырған біздің тоқал да, - деді ... Жас бір ... ... - ауыз – ... ... ... оған біздің әлгі бұрау басын
сындыртпады, бірдемеге қолғабыс тигіз десең іштегі баласына зақым ... зыр – зыр ... Өкпе мен ... ... ... ... бір жаз ат ізін
салмай қойған Мұстафа, қысқа қарай іздеп кеп, Мұқамен жыласып көрісті
де, сол ... ат ізін ... ...... келгіштеп жүріп, алдағы
көктемде өз қасына көшіріп алып кетті.
6) ... ... ... ... ықтап тау – тау боп күртіктің үсті
ашық күндері балаға сыймайды, ... бары ... ... жоғы ... күртіктен төмен қарай сырғанайды да жатады.
7) Қарғитын бала: «Қайтып – қайтып өтеді?» - десе, ... ... ... - ... ... дәм татпастан, шырайлы бетінің қаны ... ... қара көзі одан да ... ... ...... іркіле берген жасты
теріс қарай беріп жіңішке ақ саусағымен сыпырып тастап отырады.
___________________
1.Ахмеди ... ... ... ... ... 1991, 107 – 109 беттер.
2.Н.Оралбай Қазақ тілінің сөзжасамы ... 2002, 66-69 ... егін ... ... ... ... ... ұнды
шағындап қапна сатып алды: алты ай қысқа көп ... ... он – он ... жан саны ... ... ... ... санды бір адамға алты ай
қысқа бұт ... ұн ... ... ... ... ... ... әрбір зат өзінің шын
мағынасндағы қасиетімен ғана танылад: құрай-құрай, күртігі-күртік, ... Ар ... ... ... ... ... оның ішінде
қырынан қаланған жуан-жуан кітаптар...
2) Бұрын қора-қора боп өретін қайдан да ... бір – ақ ... ... қайталануы арқылы жасалатын қос сөздер тобына
түбірге жұрнақтар да, ... да ... ... ... ... ... ... басты-басты деген қос сөздерге
қайталанған түбірдің екеуіне де бір ... ... (- е; - й; -ты) ... ... қос ... ... түбірдің екеуіне екі түрлі (- у, -
ба) жұрнақ жалғанып тұр. Ал, ... ... тек ... ... ... (- дің) ... тұр.
Қосымшалар жалғанып қосарланған бұл сөздердің де ... ... , тек ... ... мен стилистикалық
қызметтеріне ғана қосымша рецктер жамалады. Бұл қос ... ... я ... ... де бір ... ... жалғанып жасалып
бергендіктен. Олардан қосымшалы қос сөз деп ... ... ... ... ... ... қарай
салаларға жіктеледі:
а) Екі компонентіне де қосымша қосылатын қос сөздер іштей екеуіне де
бр түрлі жұрнақ ... және ... де бір ... ... ... екі ... бөлінеді: мысалы, үйдей-үйдей, ... ... ... ... оқып-оқып, үндемей-үндемей, жылда-жылда,
күнде-күнде, екіден-екіден т.б.
________________
3.С.Мұқанов Өмір мектебі: А 2002, 8-259 беттер
4.С.Исабек ... ... ... ... ... ... ... 217-278 беттер
ә) Қосымша екі компонентіне де қосылатын қос сөздер іштей екі сыңары
екі түрлі ... ... ... ... бір ... бір ... жалаулы (үйді-үйге, қолды-қолына) немесе әр сыңары әр
түрлі жалғаулы (бостан – босқа, өзінен-өзі) бола ... ... ... қос сөздердің бр сыңары жұрнақты (қолма-қол,
он – ондап, бес-бестеген), бір сыңары жалғаулы ... ... ... өз – ... өз – ... өз – ... да бола береді. Мысалы:
1. Айнала сөйлейтін мылжың, жуас адамды басынғыш, тентек ... ... ... ... кісі ... Өткір айтсаң, ішке-ішке тепкілезймін расыңды айт.
3. Ауқатты адамның қызы болғандықтан, бірсыдырғы жақсы да киеді ... ... ... оның ... ... ... ... олардың
өңірін толтыра, етегін айналдыра күміс қадайды.
4. Біздің елдің әдетіне шешесі мәкесі өлген қаралы қыздың үстіне ... мен ... ... ... және ... ... әлем – ... алып тастады.
5. Келісімге келе алмаған екі батыр, «қай күшіміз асқанымыз ... ... ... ... ... тұтатқан Тайбаланың үрлей-үрлей демі таусылып, басы
қаңғырды.
3) Бір ... ... ... құралатын қос сөздерге кісі-місі,
қағаз- мағаз, ... ... ... ... ... ... бұл ... түбірдің бастапқы кездегі жай ... ... ... ... бірнеше сыңарларының ритмикалық жаңғырығы
ретінде жұмсалатын болып қалыптасқан. Бұл қос сөздерден де жаңа ... ... ... екінші сыңарларын бірінші компоненттерге қосымша
реңк қана жамайды.
4) Бұл сыңарды ықшамдалып қайталанатын қос ... ... ... ... ... тіп-тік, сдап-сары сияқтылар жатады, Қос
сөздердің бұл түрі үстеме буынды немесе күшейтпе ... қос ... ... ... Бұл ... ... (я күштеп) буындары тиісті сын есімнің
әуелгі толық компонентінің әрі ықшамдалып (қсқарып), әрә соңына п ... ... бір ... я ... ... ... ... болған. Бұл күшейтпе
буын сын есімнің негізіне мынадай екі түрлі жолмен ... ... Егер ... негіздің бірінші буыны ашық болсда, алғашқы ашық
буынына ... ... п ... ... ... буын я ... я ... айналады. Мысалы: таза-тап – таза, аласа- ап – аласа, ашық – ... оңай – оп - ... сары – сап- сары ... Егер ... негіздідң бірінші буыны жабық ябітеу болса, сол
алғашқы бітеу буынның соңғы дауыссызы түсіп қалады да, оның ... ... ... ... ... буын ... я тұйық я бітеу буынға
айналады. ... кең - ... ... – сұр, ... ... ... оның да ... салынған үйімен қамыспен қоршалған қарсы да
біздің де шымнан салған үй мен ... ... ... ... ... ... басында не киімінен, не ат-тұрманынан ілінген
ешнәрсе жоқ, жап- жалаңаш.
3. Оның ... ... ... ... Аз ... оның ... ... өзгерген, жап-жас бетіне
айғыздалып ... ... ... жызбарланып кеткен...
5. Түн қаптап жер жүзіне жайып-қанат, сұрланған қас ... ... ... ... дала ... ... ... тдуып
келеді ай да қарап.
2.2 Қосарлама қос сөздер тілде өте көп, олар ... ... ... жасалып, біртұтас лексикалық мағына береді.
______________
5. К.Аханов Тіл ... ... А 1996, 304-307 ... С.Мұқанов Өмір мектебі А 2002 16 -356 беттер
1.А.Ысқақов Қазіргі қазақ тілі А 1991, 109-110 ... ... ыдыс ... ... ... ине - жіп ... қажет
заттардың жалпы аты, туған-туысқан деген қос сөз туыс ... ... шай – қант шай ... ... ... аты, қай ешкі - ұзақ
малдың аты, қыз- келіншек – әйел ... ... ... аты, ... ... қолданылатын жеміс атауларының жалпы аты.
Қосарлама қос сөздердің мағынасында ... ... мән ... апа- қарындас – әйел туыс тың жалпы аты, ол сіңіліне де ... ... да ... ... ... деген – қаруға ... ... ... ... т.б.) бәрінің ортақ жиынтық аты. Көрпе
– жастық – төсекте қолданылатын заттың бәрінің аты.
Қосарлама қос ... ... екі ... сөз ... олар
міндетті түрде бір сөз табына жататын сөздерден ... ... ... ... ... ... ... зат есімдерден жасалған,
қызыл-жасыл, ақ-қара, қызылды-жасылды, үлкенді-кішілі, аумалы-төкпелі, сын
есімдерден үш – ... ... ... ... сан ... ... ... келіп- кетіп, көрген-білген, алу-
беру, келген-кеткен, алып-беріп етістіктерден, ... ... ... ... ... тарс-тұрс, сжатыр-сұтыр,
бұрқ-сарқ, жалт-жұлт, шақыр-шұқыр еліктеуіш сөздерден, ах-ух, уһ-оһ одағай
сөздерден ... қос ... ... ... ... – басқа екі түрлі
сөзден ... ... қос ... ... ... ыңғайлас,
морфологиялық жағынан ттектес, синтаксистік жағынан теңдес (пара-пар)
сөздерден (компоненттерден) ... ... ... ... алты-
жеті, алды-арты, үсті-басы, туған-өскен, ойнап – күліп деген тәрізді
сөздердің ... ... ... ... бір – біріне орай,
өзара бір – бірімен, жақын, ыңайлас сөздер.
Сөйтіп ... қос ... ... ... бар ... ... ... екі компонентті де бірдей мағыналы қос
сөздер, екіншіден, бір компоненті ... бір ... ... ... және ... екі ... де брде й ... қос сөздер
болып үш түрге бөлінеді.
Компоненттерінің не біреуі, не ... де жеке - ... ... ... ... ... қана қолданылатын
құрамнан жасалатын қосарлама сөздер екі түрлі болады: бірінші түрі – бір
сыңары ғана ... ... ... - екі ... да ... сыңарлы түсініксіз қосарлама сөздерге ... ... ... ... ... азын – ... ... сарсаң, бала-шаға, барыш
– қарыш, емін-еркін, жаман-жәутік, жүн-жұрқа, жай – жапсаржарлы-жақпай,
жөн-жосық, ... ... ... ... көл-көжсір,
көйлек-көншек, кедей -кепшік, көрші – қолаң, киіз-кеншік, кіші-гірім, киім-
кешек ... - ... қозы тас ... ... да ... ... - ... - кім біледі, жылап-сықтап жүріп, мұның да адам боп ... Ол ... мен ... шала-шарпы ғана білетін, төрт – бес жастағы
баламын.
3.Ең ... ... жыл ... ... үй саны ... ... шаруалар
да өсіп, бірен-саран болмаса, тақыр кедей бұл ауылдан жөнді ... ... ... ... ... жылқы, қырық – елу шақты сиыр, екі үш
жүз қой бітеді.
4. Шәйін, олардың ... жап – жас, ... ... ... ... атқарады: екінші - ол тігетін киім ... ... ... ... ауыл ... ... барлық киім сәнсіз, олпы-
солпы, денеге қонымсыз болса, Шәйтін тіккен киім әрі ... әрі ... ... юқол ... ... аяқ ... тігеді.
5. Соны да әке – шешесі Шәйтін сияқты шеберге тіктірмей, ауылдың
қатын – ... ... ... ... ... шешесі не әкесі өлген қаралы қыздың үстіне
таққан күмістері мен басына ... ... және ... ... ... алып тастайды.
7.Бірақ қайын жұртынан біреу-міреу өлсе, оған кеп бата оқйту әдеті
де бар.
8.Ұлтуған алғаш көріскенде, мен де ағыл – ... ... ... ... ол ... ... болмаса, жөнді
білмейді.
Осы келтірілген мысалдардағы қос ... ... ... ... ... ... біреу-міреу, ағыл-тегіл,
алдым-жұлдым деген қосдарлама қос сөздердің бір сыңары мағыналы , ... ... ... құралып, сөйлемде қос сөздер ... ... ... ... ... компоненттерінің екеуін де өзді-
өзіне лайықты дербекс мағыналары болады. Бірақ олар іште й ... ... ... ... ... ... сыңарлардан, мағыналары
бір – біріне ұштас сыңарлардан құралған болып үш топқа бөлінеді.
1.Қарама-қарсы (антонимдес) ... ... ... ... ... ұғымын білдіреді. Ондай компоненттер біріне -бірі жетекші,
я көмекші бола алмайды, ... де ... ... тең болады.
Мысалы:
1) Әкем де оңбайды... сол емдеуден кейін оның сарыны үдеп ... ... ... ... ... ... көтеретін болды,
2) Молданың бір қызығы ... ... ... ... ... ... ... ақысы бар, қайыр-садақасы бар, табысы көп болады
да, ... ... ... ... ... жей бернеді.
3) Мені жетектеген Мұстафа сол үйге кірсе, оң жақ басынан ... ... ... ... аяқтарын астына баса жүгінісіп, тақыр жерде
отыр екен, қолдарында үлкенді-кішілі ... Оның адам ашып – ... қана ... ... ... ... ... өзге үйлерден зиратқа біз көп келеміз бе, немесе
шөбі қалыңдаған зираттың ... ... ... әке – ... шейін созылған соқпақ жатыр.
2.Мәндес сыңарлардан сөздер мағыналарын бір – біріне ... ... да, ... ... ... білдіреді: Мысалы:
1) Жансүгір аулының бір қызы ... той бол ... Қыз – ... ... ... ... жұмыс жоқ Байділда Жалшыбай ... ... ... ... ағаш артқан арабасының үстінде
жатқан да ұйықтайды.
3) ... екі ... қу ... ... дауысым, саған сыңғырламай?
Бірге өскен ойнап-күліп қайран Мақпал,
Артыңа кеткенің бе бір қарамай?
4) Жүріс – тұрысынан ұнамайтыны – өзі төре ... боп ... ... ... ... және ... ... барады.
3. Ұштас (корреелиятивтес) мәнді сыңарлардан қосарланған сөздер ... ... ... ... ... дара ... ... сөздер де тым жалыланған, аса жинақталған ұғымдарды білдіреді:
Мысалы:
1) – ... ... ... ... ... өзге мүлкіңе қарашы, орыстың өнерінен тумаған нең бар
екен!...
2) Қайда сұлу қыз – ... ... ... сылтауғып, со жаққа барады
да, тілек салдыратын адамдарға, ақша демей, мата демей, төгіп
беріп, дегеніне ... ... ... қос сөздерге бұдан да басқа мысалдар келтіре
отырып, оның сөйлемдегі қызметін анықтауға болады. ... аяқ – қол, ... ... аға – іні, шаң – ... әке ... ...... етек – жең,
қазан – ошақ, қал –қанат, соқа –сайман, төсек – ... өнер ... ... ... ... ... ... құралады.
1А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Алматы. 1991 119-120беттер
С. Мұқанов. Өмір мектебі. Алматы 2002. 11-178 беттер
Ал қызыл қан енді ... ... ... ... ... аға ... не ... сенің мен келдім, басың,- деді.
Осы өлең жолындағы аға-іні деген сөз ... ... ... ... ... келтірілген мысалдардағы ыдыс-аяқ деген сөзді алсақ, ол
ұғымның ішіне шынаяты, кесе де, ... та, ... те, ... та, ... ... та, ... кәпкір де, шелекте те, шәугім де – ... –ас ... ... бәрі де ... Сондай – ақ, ағайын – туған деген ұғым
әке, шеше, апа, қарындас, аға, іні, ... ... ... тағы ... ... Қос ... бұл ... де әр қилы стилистиканың реңк,
эмоциялық әсер жасалатын қавбілеттер болады.
2.3. Екі ... ... ... ... қос ... ... ... да мағына жоқ болса, кейбіреулерінде әлде
қандай күңгірт мағына барлығы ... ... ... ... ... ... ... сыңарларының бірде – біреуімен де жеке
тұрғанда ешқандай мағына аңғарылмайды. Ал, ым-жым, ың-жың, тыым-тырақай, ту-
талақай, алба-жұлба, ... ... ... сыңарларынан азды-көпті
мағынаның нышаны бөлінеді. Мысалы:
1) Шыдамсызданған маған ол ала көзімен анда –санда бір ... ... да, өзі ... қимылсыз сазарып отыра береді.
2) Тағы бір ретте ... бір ... қап, ... ... ... ... дал-далын шығарған.
3) Сыртына жапқан кигіз түйеге жапқан жабудай далба-дұлба...
4) Жұрт секеніп шегіне ... ... ... деді менің қасымда
тұрған Тарсан...Парауыз жақындап қалды. Артына қарасаң, ұбақ-шұбақ тіркеген
көптеген баба, және арбалардың үлкендігі екі ... ағаш ... ... да ... жоқ ... сөздердің кейбір компоненттері
бір ғана сөздің емес, бірнеше сөздің құамынан кездесіп отырады. Мысалы:
анда-санда, ... ... ... ... ... ... екі
сөзде, оқта (оқтын) формасы соңғы үш ... ... тұр. Ал, ... аң ... ... ... ыңырану сөздерімен салыстаруға
болатыны сыяқты, ым-жым дегеннің ... ... ... ... ... ал ... дегеннің сыңарын тымырсақ тымырайған
дегендерден табуға болады.
Қос сөздердің қазіргі кездегі түсініксіз болып немесе ... ... ... оның я ... ... ... бастапқы өз
мағынасын бір жолата ... ... ... ... ... ... ... тек өзгермейтін компонентке қосақталып жұмсалатын
қосалқы я қосақтама мүше ... ғана ... ... ... ... бар басқа –басқа екі ... ... ... ... бірте-бірте бірде бір сыңары, бірде
екеуі де ... өз ... я ... я ... ... бастапқы өз дербестігінен айырылып, не тек мағыналы
компонентке, не бір-біріне ... ... ... ... ғана
жұмсалатын болып қалыптасқан.
2.5. Тарихи шығу төркінін, ... ... қос ... үш ... ... ... келіп, үлкен бір арнаға сыйған.
1. Қайталама қос саөздер айтылатын атқа әр қилы ... және ... ... ... ... бәсеңдету, жинақтау, топтау
т.б.) мен беру мақсатымен әуелде (тым ерте замандарда) белгілі бір мақсаты
мен екі рет ... ... ... ... болған. Ал, сөздің ықшамдала
келіп, бір буын ... ... ... ... я ... ... ... я дауыссыз дыбысының алмасып ... ... ... ... ... ... қалыптасқан формалар.
2. Қосарлама қос сөздер мынадай екі түрлі жолмен ... ... ... қос ... бір ... ... бір төл ... өзге бір
рудың я тайпаның тіліндегі пара-пар я мәндес сөзді немесе көршілес, айлыс-
күйлес отырған я ... ... ... ... ... ... шығу төркіндері), тілдеріндеі балама (эквивалент)
сөзді жарыстыра, осарлап ... ... туып ... ... ішінен кейбіреулерінің жеке, я екі компоненті әуелгі өз ... ... не бір ... ... ғана ... көне ... Қосарлдама қос сөздердің бір алуаны сөйлемдегі біріңғай мүшелердің,
айқындауыш мүшелердің логикалық, формалық, интонациялық райға қарай, бірте-
бірте орын жағынан да ... ... ... ... ... айтылып,
жұпталып қолданылуына сәйкес, бірде күрделі, бір ... ... ... ... ... ... ... мүшелер ретінде жұмсалу
машығынан қалыптасқан.
1А.Ысқақов. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. Алматы. 1991. ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Макро-, микро-және ультрамикроэлементтер6 бет
Түсті металдарды және темірді өндірістік айнымалы токпен поляризациялау арқылы олардың бейорганикалық қосылыстарын синтездеу109 бет
Өндірістік жарақаттануды сараптау әдістері. Кәсіби аурулар себебтері. Өндіріс орындарын желдету әдістері. Желдетуді есептеу тәсілдері10 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Түркология68 бет
Жалпыланған түрдегі технологиялық операцияларды жобалау мәселелері7 бет
Мезгіл бағыныңқылы сабақтас құрмаластың қолданыстағы көріністері мен жасалу жолдары51 бет
Несеп жүйесі26 бет
Сыртқа шығару процестерне жалпы сипаттама16 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі жанасу байланысу формасы34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь