Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1 Қазақстандағы этносаралық қарым.қатынас мәдениетін зерттеудің әдіснамалық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.1 Этносаралық қарым.қатынастарда әлеуметтік зерттеу мәдениетінің қалыптасу мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.Қазақстандағы этносаралық қатынастардың зерттеудің күйі және даму қарқыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22
2 Қазақстандағы ұлтаралық қарым.қатынас қалыптастырудың
мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
2.1 «Қазақстан халықтар Ассамблеясы» құрылу қарсаңындағы этносаралық қарым.қатынас мәдениетінің құрылымы және негізгі ұғымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..33
2.2 Ұлтаралық қарым.қатынастар саясатының жүргізудің мақсат.міндеттері және ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
3 Қазақстандағы этносаралық қарым.қатынастардағы ақпарат және ақпараттық қауіпсіздік мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .51
3.1 Қазақстандағы «Бұқаралық ақпарат құралдары» және оның қоғамдық.саяси өмірімен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
3.2 Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым.қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...71
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі дамушы қоғам уақытында этносаралық қарым-қатынас мәселесі өзектілікке ие. Себебі Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінен бергі жылдары 130-ден астам этнос өкілдерінің бірлесіп өмір дағдысын кешуі, ортақ реттеуші институттың қарқынды жұмысы қажеттілігін тудыратыны рас.
Этносаралық қарым-қатынасқа әсер етуші экономикалық, әлеуметтік, дипломатиялық, ақпараттық дамушы технологиялық жаңашылдықтарды қолдануының сапалы түрде болуы, қажеттілік. Аталған тақырыпқа байланысты ұлтаралық мәселелердің реттеуші институтының мақсат-міндеттерінің мәні ол «бейбітшілік орнату» болып табылатыны айғақ.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі уақыттан «этнология» ғылымының өзіндік даму қарқыны пайда болып, ерекше мәнге ие болуы, еліміздің басқа ұлттарға «толерантты» саясатын ұстану үшін қажеттілік болатыны анық. Бұл саланың (этнолгия) жаңашыл иновациялы әлем дағдысындағы Қазақстан үшін бір қалыпты динамикалық дамуы, басқа салалармен ықпалдаса жұмыс атқаруына әлкеліп соқтырды. Соның ішінде ұлтаралық қарым-қатынас мәнісіндегі «ақпараттық қауіпсіздік» мәселесі дамыған ақпараттық заманда қарым-қатынастарды реттеуші әрі ұшықтырушы инструмент ретінде қолдануға болатыны рас. Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастарды «ақпарат» арқылы «манипуляциялауға» болатынына күмән жоқ. Себебі бір байрақтың астында жиналған 130-дан астам ұлт өкілдерінің бір-біріне деген қарым-қатынасының «оң» және «теріс» болуына «ақпаратты заманда» фильтілеуші институт керектігі оқиғалармен көрсетілгені мәлім. А.Байтұрсыновтың айтарлық сөзіне байланысты “Газет – халықтың көзі, құлағы және тілі” демекші, көп жетістіктердің болмысы мен сипатын бақылау арқылы БАҚ-тың прогрестік мәнінен аңғарамыз. Сол «ақпараттық әлемнің» даму деңгейне қарай «интернационалды қоғам» арасында «ақпараттық сауаттылық» түсінігінің мазмұнын оның шешуші мағыналық басым жағы «сауаттылық» сөзіне көңіл аудармай анықтау мүмкін емес [1, 23 б.]. Сондықтан қазіргі саяси, экономикалық қауіпті ақпараттарды барлық ақпарат желілерінде(интернет, газет, БАҚ...) реттеуші рөлдегі «ақпаратты сараптаушы»(фильтірлеуші) институт құру қажетілігің уақыт талабына байланысты өзектілігі артанынына күмән жоқ.
1 Ақпараттық мәдениет негіздері. / Бекова С.М., Якупова Р.И., Тастанбекова Г.Н. - Алматы: Бастау баспасы, 2011. - 232 б.
2 Кадыржанов Р. К. Общечеловеческие и национальные ценности в изменяющемся обществе. - Алматы: Ақыл кітабы, 1997. - 220 с.
3 Нысанбаев Ә.Н. Егемендікке ие болу мен нығаюы жағдайындағы қоғамдық сананың эволюциясы және жаңа құндылықтар жүйесінің қалыптасуы // Тәуелсіз Қазақстан философиясы. - Астана: Аударма, 2006.- 544 б.
4 Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность. - Москва: Академия, 2005. - 352 с.
5 Педагогикалық және жас ерекшелігі психологиясы . / ред. басқарған Петровский А. В. - Өңд. толық. 2-ші бас. аударылды. - Алматы: Мектеп, 1987. - 287 б.
6 Маркс К., Энгельс Ф. О воспитании и образовании. - М.: Педагогика. -В 2-х т. 1978. – Т.1. - 545 с.
7 Буева Л.П.Человек: деятельность и общение. - Москва.: Мысль, 1978. - 216 с.
8 Философия. / Құрастырған: Ғабитов Т. Х. ¬- Алматы: Қаржы¬ Қаражат, 2002. - 350 б. ¬
9 Андреева Г.М. Социальная психология:Учебник. - 3-е изд. - Москва: Наука,1994.- 325 с.
10 Мудрик А.В. Введение в социальную педагогику: учеб. пособие для студентов. - Москва: Институт практической психологии, 1997. - 568 с.
11 Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык - гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған оқулық / Қойгелдиев М., Төлеубаев Ә., Қасымбаев Ж., т.б. - Алматы: «Мектеп» баспасы, 2007. - 304 б.
12 Казьмина О.Е., Пучков П.И. Основы этнодемографии: Учеб. пособие. - Москва: Наука, 1994. - 253 с.
13 Жамбылов Д. Саясаттану: оқулық / Жамбылов Д.А. - 2-бас., өнделiп, толық. - Алматы: Жетi жарғы, 2005. - 280 б.
14 Потенциальные этноконфликты в Казахстане и превентивная этнополитика. - Алматы: КИСИ при Президенте РК, 1997. - 40 с.
15 Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Алматы: Қазақстан, 1995. - 47 б.
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі
Астана ... ... ... ... ... зерттеудің әдіснамалық мәселелері.................................................................................12
1.1 Этносаралық қарым-қатынастарда әлеуметтік зерттеу ... ... ... ... ... ... күйі және даму ... 22
2 Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынас қалыптастырудың
мазмұны........................................................................................................... 33
2.1 құрылу ... ... ... ... құрылымы және негізгі ұғымдары..........................................................................................................33
2.2 Ұлтаралық қарым-қатынастар саясатының жүргізудің мақсат-міндеттері және ұстанымдары........................................................................43
3 Қазақстандағы ... ... ... және ... ... ... ... және оның қоғамдық-саяси өмірімен байланысы..............................................................................51
3.2 Қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік ... ... ... мен ... тізімі...........................................71
Қосымшалар ....................................................................................................73
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі дамушы қоғам уақытында этносаралық қарым-қатынас мәселесі өзектілікке ие. ... ... ... ... ... ... 130-ден астам этнос өкілдерінің бірлесіп өмір дағдысын кешуі, ортақ реттеуші институттың ... ... ... ... ... ... әсер етуші экономикалық, әлеуметтік, дипломатиялық, ақпараттық дамушы технологиялық жаңашылдықтарды қолдануының сапалы түрде ... ... ... ... байланысты ұлтаралық мәселелердің реттеуші институтының мақсат-міндеттерінің мәні ол болып табылатыны айғақ.
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... даму ... ... ... ерекше мәнге ие болуы, еліміздің басқа ұлттарға саясатын ұстану үшін қажеттілік болатыны анық. Бұл саланың ... ... ... әлем ... Қазақстан үшін бір қалыпты динамикалық дамуы, басқа салалармен ықпалдаса жұмыс атқаруына әлкеліп ... ... ... ... ... ... мәселесі дамыған ақпараттық заманда қарым-қатынастарды реттеуші әрі ұшықтырушы инструмент ретінде қолдануға болатыны рас. Қазақстандағы этносаралық ... ... ... ... жоқ. ... бір ... ... жиналған 130-дан астам ұлт өкілдерінің бір-біріне деген ... және ... ... ... ... оқиғалармен көрсетілгені мәлім. А.Байтұрсыновтың айтарлық сөзіне байланысты "Газет - халықтың көзі, ... және ... ... көп ... ... мен ... ... арқылы БАҚ-тың прогрестік мәнінен аңғарамыз. Сол даму деңгейне қарай арасында ... ... оның ... ... басым жағы сөзіне көңіл аудармай анықтау мүмкін емес [1, 23 б.]. Сондықтан қазіргі саяси, экономикалық қауіпті ақпараттарды ... ... ... ... ... реттеуші рөлдегі (фильтірлеуші) институт құру қажетілігің уақыт талабына байланысты өзектілігі артанынына күмән жоқ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қазіргі ... ... ... ... топтар арасындағы байлансты айқындау үшін Леонтьев А.Н. Деятельность. Сознание. Личность [4] тұлға болып қалыптасу үшін индивид әлеуметтендірудің белгілі бір ... ... ... керектігін анықтап, өзіндік пікір жасаған: "Туылған сәтінде ... ... ... ... ал ... ... жағдайда кандидат та бола алмайды: ол адам болуды адамдармен қарым-қатынас барысында үйренеді" деп айтылуы ұлтаралық ... ... ... ... тығыз байлыныс барысында дамыйтынын дәлелдейді. Сол тұлғалардың бір-бірімен саналы индивидуалдық және ұжымдық саналарының ... А. ... ... және жас ... ... [5] ... өзіндік тұжырымдамасын ұсынған. Ол индивидтің немесе әлеуметтік топтың әлемді белгілі бір тәртіппен қабылдаудың, ойлауының және ... ... ... ... мен ... ... ... Тұлға менталитеті дәстүрдің, мәдениеттің және адамның әлеуметтік ортасы негізінде қалыптасады және өз кезегінде оларға да әсер ... ... ... ... беру ... ... тұлға индивидуалдық сияқты ұғымдар қолданылатынын көрсеткен. Сол қоғамдық қатынастардың Л.П. ... [7] ... ... и ... ... ... ... интернационалды қатынастар мен қарым-қатынас бір бірімен мазмұн мен форма (қоғамдық қатынастар - ... ал ... - ... ... ... формасы) іспеттес болады. Қоғамдық қатынастардың мазмұндық жағы экономикалық, саяси, адамгершілік, ... және ... ... ... олар ... ... жүзеге асатынын көрсетуі, ұлтаралық байланыстарды құраушы индивидтердің әрбір іс-әрекеттерінің ... ... ... ... ... ... өзеннің екі жағалауын мекендеген өзара жауласқан екі тайпа жөнінде әңгіме болады. Бірде сиқыршы сол тайпалардың ... ... ... ... "Менің шартымды орындасаң, мен саған не қаласаң соны берейін, ол шартым - қарсы жағалаудағы тайпа өкілінің алатыны сенікінен екі көп ... - ... ... әлгі кісі былай деп жауап қайтарады: "Менің бір көзімді ойып ... Ол ... ... ... екі ... ... айрылғанын қалап еді. Тайпааралық және ұлтаралық жауығу ғасырлар бойы орын алып келеді. Адамзаттың ... ... ... ... ... ... проблемасынан өткен соншалықты күрделі, қайшылықты да шиеленіскен мәселені табу қиын екендігі баршамызға А.В. Мудрик [10], О.Е. Казьмина [12], ... Н [29] ... ... ... ең тыныш саналатын Еуропаның өзінде Францияда діни-этникалық, Солтүстік Ирландияда-діни-нәсілдік, сияқты мәселелердің бар екендігі белгілі. Діни - ... ... ... Таяу және Орта ... Оңтүстік Азияның мемлекеттері арасындағы көп жылдарға созылған қарсы тұрушылық жалғасуы ... ... ... жол ... ... қақтығыстардан болған құрбандардың саны кәдімгі соғыстардан да көп. Мәселен, ХХ ... ... ... 300-ге жуық қақтығыс тіркелсе, олардың салдары айтарлықтай адам өліміне алып келді. Жоғарыда көрсетілген мысалдар негізінде этносаралық қақтығыстардың қоғам үшін ... зор ... ... ... әдіснамалық мәдениеті қарастырылып, сол саланың бұқаралық ақпарат құралдарымен байланысы толық көрсетілді. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан бергі уақытта мәселесінің толерантты ... және оны ... БАҚ ... ... ... ... біз үшін қажеттілік екені көрсетілді. еліміздегі көпұлтты қоғам арасында тұрақты және ... ... өмір ... ... ... ретінде анықталды.
Н. Назарбаев [16] еліміздің сол қоғамдық байланыстарды зерттеп зерделеу маңыздылығы уақыт талабына сай ... ... ... алғаннан бергі уақытта еліміздің көпұлтты қоғам ретінде ... оған әсер ... ... және ... ... ... ... қажет еткендігі мәлім. Елбасы, . Ұлттық саясат деп адамдардың ұлттық мұқтаждығын өтеуге, ұлттық қатынастарды реттеуге бағытталған ... ең ... ... - ... ... ерекше түрін айтады. Сол қайшылықтар туғызатын жаңа заман құралы бұқаралық ақпарат құралдары екендігі анық. Жаңа ғасыр уақытындағы өз екпінімен ... ... ... және шиеленістіруші бұқаралық ақпарат құралдары екені рас. Бұқаралық ақпарат құралдарының тарихи саяси түрде дамуы және қоғамда белең алуын 1840 ж ... ... О. де ... ... ... деп ... алуы ... емес. Билік институтында бұл саланың БАҚ-дың тура мағынасындағы орны болмағанымен, ... ... оның ... ... орнын асыра бағалау мүмкін еместігі мәлім. Қазіргі кезде ақпарат ... ... ... бұл ... баға ... құрал ретінде танылуы қарқынды дамуының белгісі. Қазақ еліміздің тарихи қалыптасқан XX-ғасырдың бас шеніндегі зиялы өкілдеріміздің бірі А.Байтұрсыновтың айтарлық ... ... ... - ... ... құлағы және тілі" демекші, көп жетістіктердің болмысы мен сипатын бақылау арқылы БАҚ-тың прогрестік мәнінен аңғарамыз. Сол даму деңгейне ... ... ... ... мазмұнын оның шешуші мағыналық басым жағы сөзіне көңіл аудармай анықтау мүмкін еместігін С.М. Бекова, Р.И. Якупова, Г.Н. ... [1], ... ... ... ... БАҚ және ... еңбегінде [35] толыққанды көрсетеді.
Зерттеудің деректік негізі. ... ... ... ... ... ... байланыстарға әсер етуші және оларды құраушы факторларға негізделген еңбектері құрайды. Атап айтатын болсақ, Р. К. ... ... ... және ... қоғамдық құндылықтар жөніндегі пікірі, Леонтьев А.Н., Буева Л.П., Андреева Г.М., этносаралық қарым-қатынастарды әлеуметтік тұрғыдағы тұжырымдамалары, сондай-ақ ... ... әсер ... ... ... заманауи бұқаралық ақпарат құралдарының қазіргі таңдағы рөліне байланысты Бекова С.М., Якупова Р.И., Тастанбекова Г.Н., Р.Ә. ... ... ... ... 1999 жылғы санақтың облыстар бойынша ұлттық құрамы және Қазақстан халқы Ассамблеясының қазіргі қалыптасқан жағдайы жөніндегі мәліметтер диплом ... ... ... ... ... ... ... көрсету үшін жастар арасындағы сауалнамадан алынған статистикалық мәліметтер де ... ... ... ... ... ... ... мақсаты: Әлемдік мемлекеттер тәжирибесін мысалға ала отырып, қазіргі Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастардың даму қарқынын зерттеп және ... ... ... ... ... ... ... алу мен реттеуші институттардың табиғатына, мазмұнына және қолдану ерекшеліктеріне сараптама жүргізу және олардың тиімділігін арттыру ... ... ... ... ... ... қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттер қойылды:
* Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеудің әдіснамалық мәселелерін көрсету;
* Қазақстандағы ... ... ... ... жұмысының қарқынын көрсету;
* Тәуелсіздік алғаннан бергі ... ... ... ... ... ... ... ашу.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық негізі. Тақырыпты талдауда біз ... ... ... ... ... отандық этнология ғылымында болып жатқан жаңа методологиялық бағыттарды негізге алдық. Зерттеу барысында жүйелілік, этнографиялық-салыстырмалылық секілді ғылыми таным принциптерін басшылыққа алдық. ... ... ... ... ... ... еңбектер мен ғаламтор желісінен жиналған мәліметтерді теориялық әдісті қолдана отырып, типологиялық жүйесін ... ... ... осы ... ... ... ... қалыптасқан жаңа ғылыми бағыттарды, тұжырымдар мен ой-пікірлерді мүмкіндігінше нақты ... ... ... ... талдау, жинақтау, қорыту әдістері қолданылды.
Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастарды жүйелеу, және Тәуелсіздік уақытынан бастап даму қарқынын ... ... ... ... ... тұжырымдар.
- Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастардың әдіснамалық зерттеуі жаңашыл қоғам үшін толерантты өмір дағдыны ... үшін ... ... ... ҚХА ... ... үшін ерекше мәнге ие;
- Қазақстан халықтары Ассамблеясының ... ... ... ... халықтардың, өркениеттердің, мәдениеттер мен алуан діни сенімдердің бір мемлекетте бейбіт қатар өмір сүруінің бай да ... ... ... ... ... ... ... ҚР этносаралық қарым-қатынастардағы мәселесінің жаңашыл қоғамда қолдануы реттеуші әрі ақпараттандырушы ... ... ... ... ... ... ... мәселесінің көтерілуі біз үшін қажеттілік;
- еліміздегі көпұлтты қоғам арасында тұрақты және толерантты идеологиялық өмір дағдысына ... ... ... ... ... ... ... этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі тақырыбындағы дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан әр тарау екі тақырыпшадан, қорытынды мен ... ... мен ... тізімінен тұрады.
1 Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеудің әдіснамалық мәселелері
1.1 Этносаралық қарым-қатынастарда әлеуметтік ... ... ... ... - ... және Азиялық қасиеттері тоғысқан, әлемдегі әртүрлі мәдени және саяси үлгілерді бір жерде қордалаған ерекше сипаты бар, Орталық Азиядағы бірегей ... Онда ... ... ... ... өкілдері бірге өмір сүруде, сондықтан елдегі ұлт саясаты тұжырымдамасын ұстанады. Әрине, түрлі ... мен ... ... ... болған жоқ, оның астарында көптеген тарихи себептер бар. Дегенмен ... ... ... кезеңде еуразиялық және азиаттық мәдениеттің үздік жетістіктерін игеруге ... ... ... ... ... өзінің этносаяси кеңістігінде ұлттық идеясын өзара ... ... ... ... жүзінде қалыптастыруға кіріскенін байқаймыз. Ол елдегі Қазақстан халқы ассамблеясының құрылуынан, оның пәрменді іс-әрекетінен байқалады.
Еліміздегі қазіргі замандағы әртүрлі этнос ... ... ... арласып синтезделуі, ықпалдасуы, кірігуінің заманауи БАҚ-пен байланысының болашағы қандай ... ... ... ... ... ... (Қосымша А). Бұрынғы Кеңестік кезең бекіте түскен әлеуметтік ... ... ... ... жатқызамыз. Сондықтан еліміз деген атаққа ілініп, кез келген Ондай азамат үшін барлығы жергілікті халықтың тілін, ділін, дәстүрін, ... ... білу ... болмады, оған тек орыс тіліндегі мағлұматтар мен ақпарлар жеткілікті еді. Ал, бұндай жағдай қазақ халқының мәдениетінің құндылықтық ... ... ... тек ... ... керек дүние ретінде бағаланды. қайнарынан сусындаймын деген қазақтар өзінің ұлттық мәдениетіне кейбір үстірттілікпен қарай бастайды. Сөйтіп, тарихи ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
Қазіргі Қазақстан жағдайында этносаралық қатынастарды үйлесімді мағынада өрбіту қажеттілігі бар екені даусыз. Тек оны ... ... ... үлгілерінен Қазақстанның негізгі ұлты - қазақтардың құндылықтар әлемін оқшаулау арқылы емес, ... ... ... ... ... ... кеңістігіне жақындату арқылы жүргізу керек екені байқалады. Қазақ халқының мәдени құндылықтары жалпы адамзаттық құндылықтар сипатына барынша сәйкес ... ... ғана ... еліміздің мәдени кеңістігінде этносаралық мәдени синтезге, сиысушылыққа, өзара ықпалдасуға негіз болатынын ... ... атап ... [2, 37 б.].
Жалпы Қазақстан халқының дініне, діліне, тіліне қарамай іштей біртұтас қоғамдық құрылым болуға ... ... ... табысты болуы, оның болашағы - дүниетанымдағы құндылықтар векторының және оның бағдарының ұтымды таңдалуына, өрбуіне байланысты ... ... ... тарихындағы жолын этноәлеуметтік кезеңдеудің бірнеше нұсқасын гуманитарлық салада кездесуге болады. Солардың ішінде қазақстандық ... ... ... ... ... кетелік. Ол өзінің кейбір үзінділері мемлекеттік бағдарламасына енген деген ... ... ... ... ... қозғалады. Автор деген проблемалық мәселені алға тарта отырып, осындай күрделі сұрақтарға жауаптар этникалық мәселелерді шешу тәсілдерімен анықталып, астасып ... ... ... ... ... ... ... бірнеше вариантары мен сценариялары болғаны және олардың ... ... сана ... ұсынылғаны тұжырымдалады. деген ойды ғалым пайымдайды [3, 66 б.].
Дамушы жаңа ғасыр ғылымның ... ... ... ... ... ... әлеуметтік факторлар да маңызды рөл атқарып, эволюциялық даму өнімі екеніне тұжырымдауға мүмкіндік береді. Өзінің мәні жағынан адам әлеуметті жан. Сонымен ... ол ... ... және оның ... тыс өмір сүре алмайды, өзінің биологиялық қажеттіліктерін өтейді. Қоғам арасында Әлеуметтік және ... ... ... екі көзқарастан бойды аулақ ұстау керек: әлеуметтік факторларды абсолюттендіру мен биологиялық факторды ... ... адам ... ... ... ... ... көрінеді. Екінші концепцияға әр түрлі биологияландырушы ілімдер жатады. Оның ішінде, мысалы, табиғи тұрғыда бір нәсілді екіншісінен жоғары қоятын нәсілшіл теорияларды ... ... ... ... адам ... ... нәсілдік емес, жекелік деңгейде көрінетіндігі арқылы дәлелдеуге болады. Табиғатта қандай да болсын нәсілдік, ... ... ... ... өмір ... Ч. Дарвиннің табиғи сұрыптау ілімін негізге ала отырып, қоғамдық өмірді түсіндіруге тырысқан социалдарвинизмнің өкілдері де осы биологияландырушы позицияны ... ... өмір ... ... алуан түрлі формалар, түрлері мен қасиеттері көріністерінің ... ... ... ... болмысы болып табылады. Бұл бүтіндік, ең алдымен, адамдағы үш негізгі бастаудың - биологиялық, ... және ... ... ... ... адамның биопсихоәлеуметтік феномен екендігінен көрінеді. Сондықтан да, адамның қабілеттерінің дамуы және оның бүтін тұлға ретінде ... ... да осы ... ... ... табиғи жаратылыспен, әлеуметтік орта мен және ішкі менімен (ерік, ұмтылыс, мүдде т.б.). Тұлға болып қалыптасу үшін ... ... ... бір кезеңдерін бастан өткізуі керек. Осыған орай төмендегі пікірмен де келісуге болады: "Туылған сәтінде нәресте адамға кандидат ... ал ... ... ... ... та бола алмайды: ол адам болуды адамдармен қарым-қатынас барысында үйренеді" [4, 226 б.]. Мәселен, әлеуметтік жағдайлардан тыс, тек биологиялық қана ... ... ... қалыптастыра алмайды. Адамды тәрбиелеу барысында қазіргі кездері кеңінен таралып жүрген менталитет, ментальдық сияқты ұғымдарға көңіл аудару қажет. ... ... ... бейсаналылықты (бессознательное) да енгізетін индивидуалдық және ұжымдық сананың терең ... ... ... Ол ... ... ... ... әлемді белгілі бір тәртіппен қабылдаудың, ойлауының және әрекет етуінің ерекше қалпы мен жүйесі жиынтығын білдіреді. Тұлға ... ... ... және адамның әлеуметтік ортасы негізінде қалыптасады және өз ... ... да әсер ... ... ... сипаттамасын беру мақсатында индивид, тұлға индивидуалдық сияқты ұғымдар қолданылады [5, 223 б.]. Адамзат тегінің ... ... ... ... түрінде қарастырылады. Бүкіл адамзат тегіне тән жалпы белгілермен қатар, оның ... ... өз ... бар. Бұл ... жататын - бойы, көзінің түсі, дене құрылысы және әлеуметтік дамуының интеллектуалдық деңгейі, психологиялық қатпары, рухани мәдениетінің әр түрлі ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастағы индивидуалдық ұғым индивид түсінігімен тығыз байланысты, оған қарағанда күрделірек және жан-жақты болады. Индивидуалдық ең ... ... ... және ... қасиеттерінен, нақтылап айтқанда, оның жадынан, темпераментінен, мінез-құлқынан, ... ... ... ... ... ... ... де, оның пікірінен, қылығынан, мәдени қажеттілігінен де байқалады. Адамның (индивидтің) ... ... ... бір ... ... сипаттамасы оның тұлғаға айналуы болып табылады. Адам нақты тарихи уақытта және әлеуметтік кеңістікте, тәрбие мен практикалық әрекет ... ... ... да ... әлеуметтік индивидуалдылық ретінде - бұл әрқашан да нақты нәтиже, әр алуан факторлардың ... ... мен ... Адам ... жоғары деңгейде әлеуметтік - мәдени тәжірибені бойына жинақтаса, тұлға соғұрлым маңыздырақ болмақ және бұл қор, өз ... оның ... ... индивидуалды үлесін қосады. Тұлғаның қалыптасуына әсер ететен факторлар өте көп, бірақ оның қалыптасуындағы негізгі рөл ... ... - ... ... ... ... ортаға, ата-анаға тиеселі екендігін атап өту маңызды. Философиядағы тұлға ретінде адамның мәні - оның әлем мен ... орны ... ... ... бұл ... ... әрекеті мен қарым - қатынастарының, қоғамдық қатынастардың, қоғамдық мұраттардың, құндылықтардың жекелік көрінісі және ... ... ... ... ... ... ... ерекше екендігін атап өткен жөн. Адам әрекет негізінде және оның арқасында тұлғаның дамуы мен оның қоғамда әр түрлі рөлдерді ... ... ... ... - ... емес ... адамдардың сөздерін тыңдап қана қоймай, олардың істерін де көре білген, сол сияқты Аристотель де былай деп жазған: "Жеңіс сыйлықтарын тек ... ... ғана ... ... ... ... әлеуметтік мәні ең алдымен тұлғаның әлеуметтену негізіне жатады. Әлеуметтену - бұл индивидтің қоғамда өз өмір ... ... ... іске ... ... ... білімдердің, нормалар мен құндылықтардың белгілі бір жүйесін игеру үрдісі болып табылады. Қоғамдық өндіріс пен еңбек әрекетінің дамуы нәтижесінде адамдардың ... ... да ... ... жеке ... қоғамдық қатынастардың бүкіл жиынтығын өз бойында жинақтауына, игеруіне және оны жүзеге асыруына байланысты. Сондықтан да ... ... ... ... ... үшін ... ... отырып, былай деп жазды: "Адамның мәнділігі жекелеген индивидке тән абстракт емес. Ол өз ... ... ... ... ... ... анық [6, 165 б.]. Бұл жерде қоғамдық қатынастар жиынтығы ретінде оның материалдығы мен идеалдығы да, ... мен ... де ... Адам бір ... ... де, ақылды да, мәдени де, иманды да, саяси да және т.б. жан ... ... Ол өз ... белгілі дәрежеде қоғамдық қатынастардың барлық түрлерін қорыта отырып және осылайша, өзінің әлеуметтік болмысын іске ... ... ... ... ... та объективті шынайы жағдайды көрсетумен өзгешеленеді, сөйтіп ең алдымен және басты кейіпте әр түрлі ұлттық адамдарының арасындағы қатынастардың ... ... Осы ... ... ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға тікелей әсер етеді. Бірақта ұлтаралық байланыстар әр ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік этникалық ортасының тікелей әсерінің көрінісі болмайды, ал тәрбие өмірлік тәжірибені адамның ішкі дүниесіне, әлеуметтік нормалардың өнімі. Дамушы ... ... ... қоғамдық бірлестіктердің) ұйымдастыратын мақсатты бағытталған тәрбиесі адамға әсер ететін оның өмірінің, объективті жағдайын, әлеуметтік ... ... ... ... алса ... ... Дегенмен, осы орайда қоғамда болып жатқан өзгерістердің салдарынан оның этикалық және идеялық бастаулары көбіне құнсызданып, ал орта ... бір ... ... жат ... есепке алу керек. Осындай жағдайда мектеп оқушыға деген ортаның теріс құбылыстарының әсерін тежеп, оларды жалпы ... ... және ... ... негізінде тәрбиелеу қажеттігі туындайды. Индивид қоғамдық қатынастардың әсерінің тек қана объектісі ... ... ... ... ... ... қоршаған шындыққа таңдаулы түрде қатынас жасайтын субъект. Ол қылықтың түрін таңдағанда салыстырмалы еркіндікке ие. Ұлттық ... ... ... ... ... ... болмай, тұлғаның жекелік позициясына да байланысты болады.
Қазіргі эволюциялы қоғамдық этносаралық қатынастар өзінің әлеуметтік - ... ... ие және ... ... - ... көрініс табады. ұлттық қатынастар әр түрлі ұлттың адамдарының қарым - ... ... ... ... ... ... жекелік - психологиялықта нақтыланады. Адамның қалыптасуындағы үлкен рөл атқаратыны ... ... ... ... ... ... әлеуметтік және саяси институттары сияқты әлеуметтік факторларға тиеселі. Бұлардың әрқайсысы жеке өз алдына адамның жануарлар дүниесінен бөлініп ... ... ... ... Бұл тек ... өзара әсері мен диалектикалық тұтастығы арқасында ғана ... ... ... ... ... ... бір қауымдастықтардың, тап, әлеуметтік топ, ұлыс, отбасы, ұжым ... ... ... ... этносаралық қатынастар бұл қоғамдық - тарихи қауымдастықтардың арасындағы өзара қатынастар, осы қауымдастардың арасындағы ... ... осы ... өкілдерінің арасындағы, әр түрлі әлеуметтік типтердің арасындағы байланысы және ... ... ... қарым-қатынасқа түскенде-ақ адамдардың қатынасының жекелендірілген формасын жүзеге асырушы, кейіптеуші болады, себебі тек қана индивидуумдардың қарым - қатынасы ... ... ... қатынас шынайы болады. Осыдан келіп, қарым-қатынас үрдісінде ғана әлеуметтік - психологиялық құбылыстар дүниеге келіп, қызмет ете бастайды. ... ... ... ... ... болатын нақты әлеуметтік-этникалық жағдайлардың ерекшелігін есепке алу керек. Ондағы жағымдыны мектеп пайдаланып, тәрбие жүйесіне енгізу қажет. Сонымен бірге онда жас ... ... ... ... ... ... ... жастардың қарсы тұруына көмектескен абзал. Л.П. Буеваның пікірінше, қоғамдық қатынастар мен қарым-қатынас бір бірімен мазмұн мен форма ... ... - ... ал ... - ... ... байланыстың формасы) іспеттес болады [7, 117 б.]. Қоғамдық қатынастардың мазмұндық жағы экономикалық, саяси, адамгершілік, ұлттық және ... ... ... олар ... ... ... ... әлемдік прогресс заманындағы ұлтаралық қарым-қатынас ұлтаралық қатынастың жекелік деңгейін, ... ... - ... ... ... ... формасында көрініс табады. Басқа сөзбен айтқанда, халықаралық, мемлекеттік, республикалық, ... ... ... ... ... ... жүзінің, мемлекеттердің, республикалық, аймақтың халықтарының қатынасы әр түрлі ұлтты адамдардың өзара ... ... ... ... ... қатынастар - бұл халықтардың, мемлекеттердің, нәсілдердің арасындағы ... ... ... ... ... ... ... және өзара қатынастардың жиынтығы. Халықтардың қатынасы олардың экономикалық, саяси, әлеуметтік мәселелерімен тығыз айқасып, байланыста болады. Олар ... да бір ... ... ... ... ... өзара байланысының тарихи құрылған ерекшелігін, олардың қазіргі қызығушылықтары мен сұранысының әсерін сезіп отырады. ... ... - бұл ... қатынастардың субъектісі. Кезінде көп ұлтты халықтар да болды: "чехословакия халқы","югославия халқы","совет халқы", бірақ оларды құрайтын халықтар мемлекет егемендігін жариялағаннан ... ... ... ... ... ... ... халықтардың барған сайын жақындасып мемлекеттер мен өңірлер шеңберінде көп ... ... ... ... де күшейе түсуде. Швейцарияның, Индияның, АҚШ, Ресей, Қазақстанның ... (әр ... ... ... өздерін швейцариялықтар, индиялықтар, американдықтар, ресейліктер, қазақстандықтар деп атау үрдісі бар. "Америка ... ... ... ... ... ... ... да қалыптасты. Халықтардың интеграциясы деңгейде де (европалық интеграция, европа үйі), жалпыадамзаттық деңгейде (жалпыадамзаттық интеграция, дүниежүзілік ... ... ... асуда.
Уақыт талабына сай қалыптасқан ұлттық қатынастардың дамуы этникалық үрдістер, тұрғындардың миграциясы және демографиялық процестер ... ... ... ... ... әр ... және көп ... Этнография олардың белгілі бір типологиясын жасады: этноэволюциялық процесс (этностың немесе оның топтарының жекелеген компоненттерінің ... ... ... ... сана ... ... процесс (адамның этникалық өзіндік санасы басқаша болады); этникалық фузия (бірнеше бұрындағыны дербес, туыс ... ... ... ірі ... құруы); этникалық консолидация (этностың шағын топтарының іштей топтасуы); этникалық ... ... ... болған этностың өзінен ірі халықтың арасына сіңіп кетуі); этносаралық интеграция ... ... өңір ... ... ... ... әрекеті және оларда бірқатар ортақ белгілердің пайда болуы); этникалық сепарация (халықтың бір бөлігінен ажырап, оның дербес этносқа айналуы) [8, 273 ... ... ... көптеген зерттеулері бойынша дүние жүзі халықтарын танып білуге, олардың даму процестеріне арналған. БҰҰ, ЮНЕСКО және басқа да халықаралық ұйымдардың ... және ... ... ... жинаған тәжірибелік - эксперименталдық және теориялық жадығаттары жалпылануда. Көп ұлтты мемлекет үшін оның ... ... ұлт пен ... ... қатынасын реттеу, бүкіл азаматтарын ұлттық мәдениеттерге, тілдерге, дәстүрлерге сыйлаушылық рухында тәрбиелеу маңызды мәнге ие. Ұлтаралық келісімді орнату және ... ... ... ... ... ... ... ішкі тұрақтылыққа және демократиялық құқықтық мемлекет ретінде дүниежүзілік беделге ие болуға септігін тигізеді. Дүние жүзі ... ... ... әр ... ... нақты тарихи мазмұнға ие және әрбір көп ұлтты мемлекетте ерекше көрініс табады. Елде ... ... ... ... ... ... олардың экономикалық, саяси, мәдени және басқа да қатынастардың қалыптасуын шарттандырады, ... олар ... ... әскери тартыстарға айналып кетуі мүмкін. Ұлтаралық шиеленісудің себептері саяси құрылымдардың халықтардың қызығушылығын ескермеуінде, ал олар халықтық тұтастығын сақтауға, тілдерді, ... ... ... ... ... Мысалы, Индияда, Англияда, Югославияда, Ресейде және басқа да бұрынғы Кеңес республикаларында ұлтаралық қатынастар өте күрделі күйде болуда. Дүниежүзі ... ... ... ... ... ... ... жүйенің ыдырауы және "үшінші дүние жүзінің" қалыптасуы, БҰҰ бүкіл адамдар мен халықтардың теңдігін жариялауы және бұл ұстаным - ... ... ... ... бекітілуі, Шығыс Европаның және ТМД елдерінің нарықтық экономикаға көшуі мықтап әсер етті. Үш ... ... ... ... "Үшінші дүние") суреті ғаламшардағы істің шынайы жағдайын көрсете ... тұр. ... ... және КСРО ... шығып, ТМД және Балтия асссоциациясы, ЕурАзЭҚ т.б. пайда болды. Югославия және Чехославакия ыдырады. Сонымен бірге қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... ... ... және ғаламдық мәселе болып отыр. Дамудағы диспропорция бұрынғы метрополия мен отарда болған елдердің арасындағы теңсіздіктердің салдарынан ғаламдық масштабта ... және ... ... ... ... ... тұрғындардың бір бөлігінің санасы мен мінез құлығында ... ... ... ... ... көп ... ... ұлтсыз тобырға айналдыруға, жергілікті ұлтта тоталитарлық шовинизм, асқақтаушылық және ерекшелік идеясын ... ... ... ... [8, 292 б.]. ... идеологтар өз халықтарына қайдағы бір рухани миссианствоны, құпия ақиқатты меңгеру артықшылығында, ... бір ... ... ие ... ... ... ... дүние жүзінде ерекше бір орынға ие дегенге келтіреді. Осыған орай, БҰҰ халықтар арасындағы ... және ... ... салу талабын түсіндіру, бұрынғы отар және жартылай отар елдердің артта қалуының шынайы себебін ашып, оларға ... ... ... негіздеу міндет болады. Расизм, апартеид, ұлттық және діни ерекшеліктенудің сарқыншықтарын жою маңызды міндет болып отыр. Халықаралық қатынастардың жаңа типі ... ... ... ұлттық ерекшелікті есепке алуды талап етеді. Тұлғаның, ұлттың немесе мемлекеттің құқықтарын қарама-қарсы ... жол ... ... Адам құқығының және халықтар құқығының өзара байланысты болуы үлкен мәнге ие. Адамның абыройын сыйлаушылықты ұлттардың құқы мен ... ... ... ... қарастыруға болмайды. Халықаралық қатынас-тарды құқықтық реттегенде мына екі объективті ... ... ... ... ... және ... еркіндік және дербестік, егеменді мемлекеттік өмір сүруге қозғалыс;
-ұлттардың өзара жақындасуы, ... ... ... ... ... бұзылуы және интеграциялық процестердің күшеюі. Бұл үдерістер бүгінде халықтардың бүкіл дүние жүзіндегі аренасындағы және көп ұлтты қоғамның ... ... ... ... ... Олардың әрекетін елемеу ұлтаралық қатынастардың шиеленісуіне, халықтар одағының ... ... ... ... Бұл ... ... ... ұғындыру және меңгерту өте маңызды, себебі олардың негізінде дүниежүзілік қауымдастық халықтардың қатынасын реттеп, пайда болған этносаралық тартыстарды шешуге ... ... ... алады. Осы айтылғандардан әр түрлі ұлттың адамдарының қатынасы ұлтаралық қатынастың сипатымен шартталатынын түсінуге ... Ал олай ... ... адамдар мұндай қатынастарға объективті түрде тартылған, енгізілген. Бұл қатынастар ... және ... ... ... әсер ... Осы үдерісте олар ұлтаралық қарым-қатынастың тәжірибесіне ие болады. Оларда өз еліне және ... ... ... ... ... ... ... қауымдастыққа деген қатынас қалыптасады. Осы орайда әлеуметтену, этносаралық әлеуметтену, этникалық әлеуметтену деген сияқты ұғымдардың мәнін аша кеткеніміз жөн. ... - бұл ... сол ... ... қауымдастыққа, топқа тән құндылықтарды, нормаларды, мінез-құлық үлгілерін меңгеруі және оның әлеуметтік байланыстарды және әлеуметтік ... ... ... бұл ... ... ... айналдыруы. Әлеуметтену стихиялық әсер жағдайында да, әлеуметтік бақыланатын әсердің де, ... ... ... ... жағдайда да жүзеге асырылып жатады.
Қазіргі әлеуметтік психологтардың пікірінше, әлеуметтену - бұл индивидтің қоғамда өз өмір қамын ... ... іске ... мүмкіндік беретін білімдерінің, нормалар мен құндылықтардың белгілі бір жүйесін игеру үрдісі ... ... Л.П. ... ... - бұл ... болмыстың негізін құрайтын мәдени және әлеуметтік құндылықтарға, қатынастарға баулуы арқылы адамның тұлғаға айналу процесі", деп жазды [9, 241 б.]. ... ... өз ... жағдайын өзгертуіне, барған сайын үлкен дербестікті иеленуін, индивидуалдық процесіне өзін енгізуіне әсер етіп қана қоймай, оның белсенді іс-әрекетін де ... ... ... ... емес бір ... ... ие. Бұл ... мазмұнын "индивидтің әлеуметтік ортаға енуі", "оның әлеуметтік байланыстар жүйесіне енуі", "оның қоғамдық қатынастар ... ... ... және т.б. ... ... ... әлеуметтенудің мәнін екі жақты процесс ретінде қарастырады. Бір жағынан, әлеуметтік байланыс жүйесіне, ... ... ену жолы ... ... ... тәжірибені меңгеруі, екінші жағынан, белсенді іс-әрекет, әлеуметтік ортаға белсенді ену ... ... ... ... ... ... қайта өндірудің процесі болады. Әлеуметтену - бұл әлеуметтік нормалар мен мәдени құндылықтарды қайта өндіру және меңгерту процесінде қоршаған ортамен өзара ... ... ... бүкіл өмір бойы дамуы, сонымен бірге қай қоғамның мүшесі болса, сол ... ... ... және өзін ... ... [10, 23 б.]. ... әлеуметтенудің жағдайларын (немесе факторларын) үш топқа біріктіреді. Біріншісі - ... яғни ... ... ... ... ел, қоғам, мемлекет, бұлар ғаламшардың бүкіл тұрғындарын немесе белгілі бір елде тұратын адамдардың өте үлкен тобының әлеметтенуіне әсер етеді. Екіншісі ... ... - ... ... ... ... ... бөлінген (этнос әлеуметтенудің факторы ретінде) адамдардың үлкен тобының әлеуметтенуінің ... ... ... орны мен ... типіне қарай (өңір, қала, поселок, село); бұқаралық ақпарат құралдарының аудиториясына жататындығына қарай (радио, телевидение, кино т.б.). ... ... ... ... ... әсер етеді. Үшіншісі микрофакторлар, яғни нақты адамдарға әсер ететін отбасы, құрдастар тобы, әлеуметтік тәрбие жүргізетін ұйымдар (оқу, кәсіптік, қоғамдық, діни ... ... ... ... ... ... өте ... жағдайда өтуде. Жабайы рыноктың жағдайында кейбір жастарда қоғамға жат белгілер (қатігездік, көргенсіздік, ұлттық асқақтаушылық, шовинизм т.б.) ... ... өзі елде ... ... қатынастарды, заңдылықты және құқықты тәртіпті орнатудың көп ұлтты мемлекетті азаматтарының арасындағы қатынасқа моральдық этикалық нормаларды және ережелерді енгізудің ... ... ... ... ... ... дүние жүзі халықтарының, өз елінің, өңірдің қатынастар жүйесіне енуі, ұлтаралық және конфессияаралық әр түрлі деңгейдегі қатынастардың әсерін меңгеруі; бұл ... ... ... ... оқу ... ... т.б.) өміріне және іс - әрекетіне тартылғандығы қатынасын бекітуге бағытталған. Адам этникалық әлеуметтену ... ... және ... ... діни ... ... ... және мінез-құлық үлгілерін меңгереді. Онда ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінің тәжірибесі қалыптасады. Әр түрлі ұлттың адамдарының шынайы қатынасының тәжірибесінде ... ... ... ... ... тұлғамен меңгеріледі. Дүниежүзінің, ТМД және Қазақстан халықтарының арасында құрылған қатынастар балалар және жастардың объективті түрде тартылған әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... ... Отанына, өзінің және басқа халықтарға, басқа ұлттың, нәсілдің, конфессияның адамдарына қатынастары қалыптасады. Ұлттық қатынастар жүйесіне ... ... ... қоғамдық тәжірибені меңгереді, сөйтіп бұл тәжірибені өзінің игілігіне айналдырады. Қазақстандағы ұлттық қатынастар аясындағы қазіргі жағдай оның ... ... ... ... көп ... Отанына, әр түрлі ұлттың және конфессияның адамдарына қатынастың қалыптасуының шынайы шарты болып отыр. Этносаралық әлеуметтенуге ... көп ... ... ... да ... жағдай болады. Онда әрбіреуінің қайталанбас материалдық және рухани мәдениеті бар жүзден аса ұлт өмір сүруде. ... ... ... әлеуметтенудің маңызды бөлігі болып және онымен бөліктік және тұтастық ара қатынаста болады. ... ... - бұл ... ... ... ... ... оны өз халқының тарихына, мәдениетіне, ана тіліне, дәстүрлеріне баулу, сөйтіп осы процесте ол өзінің қай ұлтқа жататынын ұғынады. Этникалық әлеуметтену ... ... ... ... ... ... ... бойынша, этникалық қауымдастықтың "біз" және "олар" бағыттар бойынша сыртқы айырмашылық негізінде құрылады. Бір этникалық қауымдастық бірыңғай тұтастығын ("олар") айрықшыланады. "Біз" және ... екі ... ... қатынасының жетекші өнімі. Этникалық әлеуметтену процесінде адам өз халқының ... ... ... ... меңгереді, сөйтіп ол этникалық ортаға бейімделеді. Белгілі ... ... ... ... ... бір ... ... халықтың тарихи тәжірибесінде шоғырланады, осы тәжірибені меңгеру индивидтің әлеуметтену процесінің маңызды мазмұны ... дей ... ... ... ... ең ... отбасы және мектеп арқылы, тұлға даму барысында ұлттық мәдениеттің, салт-дәстүрлердің ерекшелігіне ... ... ... ең ... ... ... тәсілі сол этникалық топтың өмір сүруінің нақты әлеуметтік - тарихи жағдайына тәуелді". А.В.Мудрик этносты әр түрлі ... ... ... ... ... және оның ... олар ... өзара байланыста болды деп есептеген болатын [10, 67 б.].
Әлеуметтік факторға жататын этносты көп ұлттық мемлекеттерде, яғни ... ... бір ... ... ол - ... Қазақстанда ол - мезофактор, яғни барлық этностар оның әсерін өзінде сезінуде. Мәдени сәйкестікті Е.В.Бондаревская былай ... ... және өз ... ... ... ... байланысты орнату, ұлттық мәдениетке жататындық сезіміне әсерленушілік, оның құндылықтарын қабылдау, өзінің өмірін құрғанда оны есепке алу". ... және ... ... ... әлеуметтік - психологиялық зерттеуде И.С.Конның еңбектері үлкен қызығушылық туғызады. Ол мынадай бір ... ... ... ... яғни "бүкіл отандық этнопедагогикалық" еңбектер суреттемелі және тек қандай да бір ... ... ... ал ... ... жоқ ... әр ... халықтардың дәстүрі өте ұқсас сияқты, тіпті бірдей деуге болады". Оның пікірінше, этнопсихологиядан және ... ... ... ұйымдастыру этносаралық және этникалық әлеуметтенудің әлеуметтік- психологиялық механизмдерін ашып көрсетуге мүмкіндік береді. Осыдан келіп шығатын қорытынды, қоғам этникалық және ... ... ... ... тиісті. Сол мәнді білу арқылы қазіргі таңдағы этносаралық байланыстарды реттеуге болатыны мәлім. Салыстырмалы зерттеулердің нәтижелі ... ... ... ... және ... ... мәселелерін психологиялық мәнін ашу маңыздылыққа ие.
1.2 Қазақстандағы ... ... ... күйі және даму қарқыны
Қазақстан қоғамындағы этносаралық қатынастарды түсінігін дұрыс қалыптасу үдерісін зерттей ... ... ... ... ... жолындағы үлесін анықтау. Заманымыздың қоғам мәнін өзгертетін саяси, әлеуметтік, экономикалық жағдайларының барша маңыздылығына қарамастан, іс жүзінде адамның іс-қайраткерлігін ... ... мен ... ... жалпыұлттық мәдениеттің мәні мен мазмұнына жүгінбей қала ... ... ... ... ... ... XVI ... сөйлеген сөзінде: , - деген ұйғарым жасаған еді. Сол ... ... ... ... ... ... бірі ... қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру және дамыту, оған тәрбиелеу мәселесі болып табылады. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... ... өзекті теориялық және тәжірибелік мәселелер ішінде басты орындардың біріне ие болуы тегін ... ... ... ... саяси және рухани аспектілерінен бөлек, жалпы қарым-қатынас мәдениетінсіз және, әсіресе, ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетінсіз ұлтаралық қатынастарды салауаттандыру мүмкін ... ... ... ... ... Ұлтаралық қатынас көп ұлтты ҚР-да ерекше көңіл аударуды талап ететін мәселелер қатарында екені рас. Қазақстан жерін мекендейтін халықтардың достық, ... ... ... ... ... ... жетелейтін жетекші ұлттық мүдде болуы қазіргі жаңашыл саясаттың маңызды бөлігіне айналды. Мұнда Түркия тәжірибесін мысал ... ... ... ... Ататүрік халқын біртұтас ұлттық қозғалысқа біріктіре отырып, ... ... ... ... ... ... Ататүріктің жолын қуып, қазіргі эволюциялы заманға лайықты ізгілікті мақсаттарды көздейтін ұлттық мемлекетке айналған. Қазақстан да жаңа ... ... ... ... ... ... ... Одағы ыдырар алдында елде бұрын байқалмаған толқулар күшейді. Н.Назарбаев кітабында: , -- деп жазды. Ал XX ... ... тек ... елінде ғана емес, бүкіл әлемде ауқымды ұлттық оянудың ... бас ... ... ... Тоталитарлы жүйе тұсындағы жалпы мемлекеттік саясатқа эклектизм, яғни қарама-карсы әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... болса солай дәйексіз біріктіре салу тән болды. Соның нәтижесінде ұлттарды аға буын мен ініге теңеуге бағытталған саясаты, келеңсіз көріністер орын ... ... ... ... тоталитарлық сая-си әдістермен біріккен қауым, оның мәдени негізі идеологияландырылған кеңес мәдениеті болды. Сол себепті саяси қатаң тәртіп сол ... ... ... ... ... ... құлағаннан кейін бұрынғы ұлт саясатындағы бір ұлтты жоғары қою ... ... ... екінші қатарға ысырып тастауға, империялық көңіл күйге, экстремистік әрекеттерге тосқауыл қойылды. Ұлт мәселесі болудан қалып, ұлт мәселесінің ақылды, парасатты ... ... ... ... ... ... Бұл ... астарында әрбір қазақстандықтың өзін, ең алдымен, қазақстандық екендігін, сонан кейін өз ... ... ... ... ғана ... ... мәдениеті қалыптасады. Сонда ғана шынайы ұлттық келісім мен шынайы саяси және қоғамдық тұрақтылыққа қол жеткізуге ... Ол ... ... негізделуі қажет. Ұлтаралық, этностық топтар арасындағы келісім -- барша ... ... ... діни сеніміне қарамастан қашанда бір-біріне көмекке келуге ... ... ... ... ... ... бейнелейді. Қазақстанның даму, өсу, өркендеу жолындағы басым бағыт-тарының бірі ұлттық келісім, ұлтаралық қарым-қатынас мәдени-етінің ... ... ... даусыз. Әрине, ұлттық келісімге келгенде, әрбір азаматтық құқы сақталуы шарт ... ... ... қатар елдегі саяси тұрақтылықтың кепілі ретінде ұлтаралық келісіммен бірге халықтың әл-ауқатының жақсаруы да өз ... ... [11, 15-16 ... ... ұлт ... ... саяси тұрақтылықтың кепілі болып қала бермек. Күллі қазақстандықтардың теңдігін қамтамасыз ету үшінәділеттік принципі мен ұлтаралық татулық санасын қалыптастыру маңызды. Осыған орай ... ... ұлты мен ... этикалық топтардың мәдениетін, жан-жақты дамуын қамтамасыз етудің маңызы зор. Қазақтар ... ... ... ... ... ... өз ... жырақта қалған жағдайын жақсы түсінеді. Тоталитаризм жылдарында қазақтардың өзі оның зардаптарын басынан өткерді, миллионда-ған қазақтар шетелге ... ... ... ... ... ... Ендеше кеңестік тоталитаризм қазақ халкының басына да орны толмас бақытсыздықтар әкелді. Әрі халқымыздың басым ... ... ... ... ... ... айдан айқын. Азаматтық қоғам идеяларын жалпы ұлттық идеялармен бақылай отырып, ... ... ... ... әбден болады.
1999 жылғы елімізде болған маңыздылыққа еи кезекті Бүкілхалықтық санақ Қазақстан тұрғындарының ұлт құрамында саны ... ... ... ... ... ... - ... үшінші орында - украиндар, төртінші орында - өзбектер, бесінші орында - немістер және т.с.с. ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында - 13 мың, Алматы облысында - 925 мың, ... ... ... - 740 мың, Жамбыл облысында - 640 мың ... Ал ... ... Қазақстан облысында - 700 мың, Қарағанды ... - 610 ... ... ... - 430 ... ... Қазақстан облысында - 360 мыңдай, Павлодар облысында - 330 мың, Ақмола облысында - 330 мың адам ... ең көбі ... ... ... ... ... ... облыстарында шоғырланған. Беларустар Қостанай, Қарағанды, Ақмола облыстарында көптеп тұрақтанған. Өзбектердің көпшілігі Оңтүстік Қазақстан облысында ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан облыстарында тұрады. Татарлар Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Қостанай, Павлодар, Солтүстік ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігі Алматы облысында, дүнгендер Жамбылда, түркілер Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстанда, ... ... ... ... Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан облысында, күрділер Алматы мен Жамбылда, ал ... ... ... Қазақстан облысында көп шоғырланған. Тек 1989, 1999 жылғы санақ бойынша республикадағы этникалық топтардың қатарында орыстардың үлесі салмағы төмендегенін көрсетті. Оған ... ... ... ... ... ... ... нашарлауы кері әсер етті. Қазақстанға алыс және шетелдердегі қазақтардың көшіп келуіне байланысты да жергілікті халықтың абсолюттік және ... ... ... ...
1989 - 1995 жылдардағы орыстардың көші-қондық кері ағымдары қарқынды жүрді, нәтижесінде барлық облыстарда олардың абсолюттік санының азаюы байқалды. Қоныс аударушылардың ... 1979 - 1989 ... ... Қазақстан, Жезқазған, Батыс Қазақстан және Атырау облыс-тарынан шықса, 1989-1993 жылдары ... ... ... науқаны қарсаңында Маңғыстау, Қызылорда, Алматы, Оңтүстік Қазақс-тан, Талдықорған, ... ... кете ... ... 1989 ... ... қорытындысы бойынша Қазақстанның 50 қаласының 6-уында ғана қазақтар 50%-дан артады. Қалған қалаларда орыстар мен басқа ұлттар ... ... ... ... ... ... қазақтардың үлесі арта түспек деп күтілуде[11, 17 б.] Ал Қазақстандағы жалпы демогра-фиялық жағдайға байланысты туудың кеми ... мен оның ... ... әсер етуі де орын алуда. Оған төмендегідей жағдайлар: қазақтарда көп балалы отбасынан ... ... ... ... отбасылардан аз отбасыларға ауысу жүріп жатыр. Жаңашыл халықтың әлеуметтік-экономи-калық тұрмысының шапшаң өзгеруі, көші-конның барлық түрлері және т.б. ... ... ... ... ... өсу ... ... түсуі, негізінен, қала жұртының, кейіннен ауылдық жерлерде бала санының шектеле бастағанын көрсетіп саяси науқан әсерін толық білдіреді.
Қазіргі ұлтаралық қатынастар әр ... ... ... ... ... қарым-қатынасты қалыптастыру үшін бұл қатынастарды мына деңгейлер бойынша ... - ... ... ... ... ...
- дүниежүзінің халықтарының қатынастары;
- ТМД ... ...
- ... ... ... саны аз халықтардың, ұлттық азшылықтың, этникалық топтардың, диаспоралардың, иммигранттардың, босқындардың өмірінің этноәлеуметтік жағдайы. ... ... ... ... ... жиынтығы жалпы адамзаттықтың және ұлттықтың белгілерін көрсететін және олардың өңірде, мемлекеттерде, ... және ... ... ... ... ... ... тиісті. Мұны жалпыадамзаттық пен ұлттық өзара жалпы және ерекшелік арақатынаста екендігімен түсіндіріледі. "Жалпы адамзаттық ... ... үшін ең ... - деп ... ... - өзің үшін ... жақсы ұғынуың керек, себебі ұлттық қызығушылықты мұқият біліп болғаннан кейін жалпы ... ... ... ... ... ... айтқанда, - деп жалғастырады ол, - біз бүкіл адамзаттың қызығушылығына жиі ... ... ... ... отырған жоқпыз. Жоқ, біз халықтардың қызығушылығына әрекет ететін шынайы ұлтшылдықты ойға алып отырмыз"-деп ... бар. ... ... ... ... бірі - қоғамның жалпыадамзаттық жетістіктер мен құндылықтарға баулу. Ол үшін олар ... беру ... ... ... бойынша көрініс табу керек: әр түрлі елдердегі, материктердегі және ... ... ... ... ... дүниежүзінде болып жатқан әлеуметтік этникалық өзгерістер, қарама қайшылықты, көпэтносты дүниежүзінің бірлігі және бөлінбейтіндігі, Европа және дүниежүзінің басқа да ... ... ... ... ... ... ... ғаламшарлық процестері және ғаламдық мәселелері. Біздің ғаламшарда үш мыңнан астам әр түрлі этникалық қауымдастықтардың (тайпа, этникалық топтар, ұлыстар, ... бар ... және олар екі ... ... ... ... ... білу керек [12, 19 б.]. Сол негізгі ақпаратты қоғамның достық қарым-қатынастарын дамыту қазіргі жаңашыл қоғамның дамуына алғышарт екеніне күмән ... ... ... ... ... күрделі, өзгермелі динамикалы және қайшылықты болып табылуы тұрақсыз ... ... ... ... рас. Онда сан мыңдаған, ал кейде жүздеген адамды ғана қамтитын ... ... ... ... сан ... адамдарды құрайтын этностар бірге өмір сүреді. Барлық бұл этностар әлемдегі әлеуметтік-саяси және экономикалық құрылыстары әр түрлі және ... ... екі ... ... ... ... ... Тек жиырмаға жуық мемлекеттер ғана салыстырмалы түрде моноэтникалық деп есептеледі, өйткені ондағы этникалық аз ... ... ... ... азын ... ... ... мемлекеттер де этникалық тұрғыда абсолютті біртекті болып табылмайды. Қазақстанның ерекшелігі халқының көп ... және көп ... ... ... Республикада көптеген ұлттар мен ұлыстардың өкілдері тұрады. Олардың ... ... ... мұның өзі Қазақстан Республикасының этникалық- мәдени көп қырлығы мен ерекшелігін күшейте түседі. Барлық ... ... ... - ... (8 млн. ... ... ең ... дейін таттар (51 адам) ерекше этномәдениет құрылымға, санасымен және мінез-құлқына ие болған, өзара ... ... ... ... т.б. ... ... ... мемлекеттегі бейбітшілік және келісім, оның қауіпсіздігі және тұрақтылығы этносаралық қарым-қатынастың орнықтылығына, төзімділікке және оң бағытталғандығына көбіне көп байланысты [12, 21 б.]. ... ... ... азаматтықты, дінге төзімділікті және халықтар достастығы сезімін қалыптастыруда көп ұлтты мемлекет шеңберінде ... ... ... ... ... әсер етеді. Сондықтан мектепте ұйымдастырылатын тәрбиелік процесс көп ұлтты мемлекетте құрылған этноәлеуметтік жағдайды педагогикалық тұрғыдан талдаудан алынған мәліметтерді ескеріп, ... ... оған ... ... Осы ... мына факторларға назар аударылған орынды: -қоғамдық- мемлекеттің ... ... діни ... өзара қатынастары, халықтардың, олардың тілдерінің және мәдениетінің өзара ... ... және ... ... ... ... халықтары достастығы рухында азаматтарды тәрбиелеу тәжірибесі. Көп ... ... ... ... - бұл ... ... ... және оның халқын топтастыру. Бұл міндет оқу орындарында білім беру және жастарда патриотизм, азаматтық, халықтар достығының сезімдерін және ... ... ... ... ... арқылы қамтамасыз етіледі. Халықтың көп ұлттылығының артуы ұлттардың жақындасуының, қоғамдық өмірдің интернационалдану деңгейінің көрсеткіштерінің бірі.
Зерттеп талдау (Р.Әбсаттаров, Т.Сарсенбаев т.б.) ... ... ... ... жолы үш ... ... ... Бірінші кезең. Тарихшылар қазақтардың халық ретінде ... ... ... мемлекет ретінде егемендігін тарихи факт ретінде ХІV-ХVІ ғғ. ... ... ... ... ... алғанда Қазақстан бір ұлтты, дамып келе жатқан ел болды. Қазақстан ХІХ ғ. ортасында Ресейге ... ... көп ... елге ... бастады. Ресей патшалығының интеграциялық жоспары бойынша қазақтар өзінің ұлттық тілінен бас тартып, жаңа өмір салтын қабылдауға, жаңа ... ... ... ... шарт ... ... түсу ... еді. Нәтижесінде, ХІХ ғасырдың аяғында - ХХ ғ. басында патшалық Ресейдің отаршылдық саясатының барысында қазақтар Европаға, ... ... ... т.б. ... ... аударды. Дүние жүзінің 44 елінде 13,5 млн. қазақ тұрады. Олардың 53,4% ... ... 1 млн. ... ... ... 2 миллиондай Қытайда, 2 миллионға жуығы Өзбекстанда өмір сүріп жатыр.
Әлемдік қауымдастықты алаңдатып отырған үлкен мәселелердің бірі "үшінші ... ... ... ... державалармен салыстырғанда экономикалық артта қалу үрдістерінің күннен-күнге артуы. Өткен ғасырдың 50-60 ... ... жүйе ... ... 80-ші ... ортасына қарай "үшінші елдердің" Батысқа қарызы триллион доллардан асып түсті. БҰҰ-ның мәліметтеріне ... ... жыл ... 50 млн. адам ... ... ... Оның ... көпшілігі дамып келе жатқан елдердің үлесіне тиеді.
Екінші кезеңге 1937-1944 жылдарды ... ... ... ... ... халықтарды қоныс аударған күрделі де тарихи ескерткіш жылдар: ... ... ... ... ... республикалары, түрік-месхитендер, Ресейдің Қиыр шығыс халықтары: карестер, дунгандар, ... да ... ... - ... ... ... және т.б. көптеген халықтар. Осы күнге шейін Қазақстанға депортацияланған адамдардың дәл саны белгісіз, 1920 жылдан 1949 жылға дейінгі 30 ... ... ... 3 ... 200 мың адам жер ... Бұл қайғы - қасірет жөнінен Қазақстан жері көш басына шықты: зерттеушілердің есебі бойынша мұнда жылдары 1 ... 200 ... ... ... қоныстанушылар болған [13, 220 б.].
Жаңа заманда Тарихи қалыптасқан жағдайдан пайда болған этноұлттық, конфессионалдық және тілдік ала-құлалықты қазақтардың әлеуметтік - ... ... әсер ... ... рас. ... ... аңсаған депортацияланған халықтар "балқытылып" бірыңғай ұлтқа айналмады. Бүкіл халықтар ұлттық мінездің ерекшелігін, тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін сақтап ... ... ... ... ... 90-шы ... ... уақытқа жатқызуға болады, яғни КСРО-ның ыдырау кезеңінен бастап. 1979 жылғы санақтың ... ... ... ... яғни қазақтардың ең аз проценті Қазақстанда 36 % екенін көреміз. Оның саны соңғы отыз жылдан ... ... ... ... ... айту ... бірақ республика халқының құрамындағы үлес салмағы кеміп кетті, мұның негізгі ... 50-ші ... ... онда ... ... республикалардан әр түрлі ұлттардың еңбек адамдары орталықтың шақыруы, жіберуі бойынша тыңда игеруге көмекке келеді де, ... ... ... ... яғни оны ... ... мекені етіп таңдап алды.
ҚР Президенті жанындағы Стратегиялық зерттеу институтының қызметкерлері оннан астам этникалық ареалдарды шоғырландыру анықтаған: 1. ... ... ... ... ареал бұрынғы Тың өлкесі, Қарағанды облысы
2. Орыстардың урбанизацияланып орналасқан оңтүстік ... ... ... аймағы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облысы.
3. Орыстардың орналасуының шығыс өндірістік ареалы Шығыс Қазақстан, бұрынғы Семей ...
4. ... ... батыс "тілімделген" "черезполосный" ареалы. 5. Украиндықтардың орналасуының Солтүстік Батыс селолық ареалы (Қостанай обылысы, Федоров ауданы).
6. ... ... ... ... ... ... ... облысы).
7. Поляктардың орналасуының селолық келлеровтық ареалы (Көкшетау ...
8. ... ... ... қала ... ... ... Қазақстан облысы).
9. Өзбектердің орналасуының Түркістандық селолық-қалалық ареалы Оңтүстік Қазақстан обл.
10. ... ... ... ... ... ... Талдықорған аймағы.
11. Татарлардың, карестердің, еврейлердің орналасуының Алматылық жоғары урбанизацияланған ареалы [14, 23 б.]. ... ... ... құбылыс барлық ұлттардың мүдделерін ескеруді талап етеді. Елдердің этноәлеуметтік ерекшелігін, тұрғындардың ұлттық құрамын, халықтардың ... ... ... ... қатынасының тарихын ескере отырып дүниежүзінің мемлекеттерін шартты түрде мынадай топтарға бөлуге болады:
1. Иммигранттардан ... ...
2. ... ... мемлекеттер
3. Тең құқықты халықтардың одағынан құрылған мемлекеттер. Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша "Қазақстан ... - ... ... ... ... унитарлық мемлекет". Унитарлық мемлекет халықтардың қатынасын реттеуде мына демократиялық ... ... алу ... бүкіл халықтардың теңдігін мойындау, азаматтардың саяси, құқықтық және құқығын орындау, халықтардың мәдениетін, тілдерін, дәстүрлерін дамытуға жағдай жасау, ұлттық қатынастарды ... ... және ... ... ... ... ... қарама-қайшылықтарды халықтың дипломатия және келісімпаздық процедуралар арқылы бейбіт шешу, азаматтардың құқын ... ... және діни ... ... ... шектеуге тыйым салу, ұлттық ерекшелікті, шовинизмді және ... ... ... ... халықтар достығы, жалпы-адамзаттық құндылықтар рухында тұрғындарды тәрбиелеу.
Белгіленген ұстанымдарды орындау жағдайында тұрғындардың құрамының көп ұлттылығы мемлекет ... ... ... ... ... ... ... халықтарының бірлескен өміріне және өзара қатынасына ерекшеліктерін және жағдайларына педагогикалық тұрғыдан талдау жасап көрелік. Оның ... ... ... ... ... ... және ... рухында тәрбиелеудің міндеттерін және мазмұнын анықтаймыз.
Қазақстан - дүниежүзіндегі ірі көп ұлтты мемлекет, онда қайталанбас ... бар ... және ... ... бар ... астам ұлт пен ұлыс тұрады. Қазақтар - ... ... ... тұрғындары, әлемдегі жалпы саны 13 миллионнан асады, исламдық суперөркениеттің солтүстік шығыс ... ... діні ... ... мағынадағы мұсылман суниттер, Алтай тіл бірлестігінің түрік тобының ... ... ... ... ... ... ел болып, өзінің тәуелсіздігін алғаннан кейін өзінің сыртқы саясатын ұлттық- мемлекеттік мүддесіне сай ... ... Ол ... ... ... ... ... белсене кірісуде. Мұның жарқын дәлелі - 1992 ж. ... ... ... ... ... ... ... мүшесі болуы. Еліміздің Хельсинки келісіміне қосылуы, СШК-1 Шартына, Лиссабон хаттамасына қол қоюы және ... ... ... туралы шартқа енуі оның халықаралық беделін нығайтып, егемендігін, қауіпсіздігін және шекараларын мызғымастығын баянды етті. Бұған АҚШ-пен ... ... ... ... қол ... НАТО-ның "Бейбітшілік мүддесіндегі серіктестік" бағдарламасына қосылу, АҚШ, Ресей, Ұлыбритания және Қытай сияқты ядролы державалардың Қазақстанға берген ... ... ... [14, 33 б.]. ... ... ... валюта қорына, Бүкіл дүниежүзілік банкіге, Еуропалық қайта құру және даму банкісіне енуінің маңызы зор. Сондай-ақ Еуропалық одақпен серіктестік және ... ... ... қол қойды. Еліміз Азияның он елін біріктіретін экономикалық ынтымақтастық ұйымында белсенді түрде жұмыс істеуде. ... ... ... ... ... басқармасымен, әйелдер және балалар қорларымен, басқа да құрылымдарымен жүйелі байланыс орнатқан. Республика тиісті халықаралық институттарымен, бірінші кезекте ЮНЕСКО мен ... және ... ... ... ... ... ... Елімізді қазір дүние жүзінің 120 мемлекеті таныды, олардың 105-мен дипломатиялық қатынастар ... ... 29 ... ашылып, халықаралық және ұлттық ұйымдардың 16 өкілділігі жұмыс істейді. Бұдан Қазақстан бүгін және болашақта әлем халықтарын, мәдениеттер мен ... ... ... ... ... өркениеттер арасындағы диалогты әрі қарай дамытуға әркез дайын тұрған іргелі ел екендігін көруге болады. Қазақстан қазір ... ... және ... ... ... жаңа кезеңді бастан өткізуде. Біртұтас мемлекеттің территориясын да халықтардың бірлесіп өмір сүруі, ... ... ... және ... ... ... ... рухани өмірінде, мәдениетінде, психологиясында көптеген ортақтық қалыптастырады. Осыдан келіп елдің азаматтары Қазақстанды бәріне ортақ Отан ретінде қабылдайды. Оны ... ... ... ... т.б. бейбіт өмір сүріп жатқан ел ретінде қарастырады. Осындай этноәлеуметтік жағдай адамдарда қазақстандық сезімін және санасын қалып- астыруға мүмкіншілік жасап ... ... ... және ... ... ... соңғы жылдары Қазақстандағы экономикалық, саяси және ұлтаралық қатынастарда болған түбегейлі қайта құру мәнді әсер етуде. ... ... ... ... ... өзгеріске түсуде, онда барған сайын орталықтандыру азая түсуде. Елде саяси өмірде плюрализм және ұлтаралық қатынастарда әр ... ... ... халықтарының ұлттық идеясы Қазақстан Республикасының тұтастық, қазақстандықтардың бірыңғай мемлекеттің азаматы деген идеямен байланысты. ... ... ... ... ... ... өзіндігін сыйлау; халықтардың өзара тең және өзара пайдалы ынтымақтастығын мойындау; нәсіліне, ұлтына және дінге деген қатынасына ... ... ... және ... жүзеге асыру; адамның ұлттық абыройын қорлауға жол ... ... ... және діни ... ... ... салу; ұлтаралық қатынастарды бейбіт құралдармен реттеу; ұлтаралық бейбітшілікті және келісімді қамтамасыз ету; ... ... ... ... ұлтшылдықты, расизмді, шовинизмге жеккөрінішті рухта тәрбиелеу. Еліміздің ... ... және ... ... ... ... ... болатын қазақ халқының ұлттық халжайына көбіне көп байланысты. Қазақстан халықтарының өрлеуі және дамуы елдің көпұлтты халықтың біріктіруші негізі қазақ ... ... және ... ... байланысты. "Ең алдымен мемлекет құраушы этнос ретіндегі қазақтардың рөлін ұмытпауымыз керек. Қазақстанның тәуелсіздігі - ... ... ... сыйы ... өзінің ежелгі жерінде қилы кезеңді бастан кешу арқылы қол жеткен өз мемлекеттілігін құруға деген заңды ... Бұл ... ... және ... фактіге ешкім күмән келтіруге тиіс емес. Қазақ ұлтының өз мәдениеті мен тарихын, ұлттық төлтума болмысын жаңғыртуға деген ұмытылысына Қазақстанның ... ... ... тарапынан құрметпен қарау елдегі тұрақтылықтың стратегиялық ... мен ... ... ... факторы болып табылады" [15, 27 б.].
Еліміздің қазіргі ... ... ... ... күйі ... рас. Қазақстан Республикасы халықаралық құқықтық актілерге сәйкес этникалық азшылықтың заңды қызығушылықтарын және құқықтарын ... және ... ... белгілі бір саясатты жүргізуде. 1965 жылы қабылданған БҰҰ Генералдық Ассамблеясы нәсілдік алалаушылықтың барлық түрін болдырмау туралы Конвенция, 1992 жылы қабылданған ... ... және ... ... ... ... құқы ... Декларациясы елімізде ратификация жасалмаса да оның біраз қағидалары Ата заңымызда және басқа да нормативтік - құқықтық ... ... ... ... ... сөз ... оған демо- кратиялық елдерде көрсетілген құқықтар мен бостандықтардың кейбірі кірмей қалған ғой деген ой тууы мүмкін. Шынында да ол ... ... бұл ... еліміздің өтпелі кезеңде тұрғанын, демократиялық жолға жаңа қадам басқанымызды, көп кепілдікті беруге республикамыздың әлі ... ... я ... ... ... әлі ... келмейтінін естен шығармақ керек. Келешекте олар төлқұжатымызға кіретініне сенеміз. Ұлттық, этникалық және тілдік ... ... ... құқы ... Декларация көп ауқымды және универсалды құжат бола тұрып, азшылыққа жататын адамдардың мынадай құқықтарын белгілеген: өз мәдениетін дамыту; өз ... сену және оның ... ... ... өз ... ... өзі жататын азшылықтың мәдени, қоғамдық, діни, экономикалық және саяси өміріне және оған байланысты шешім қабылдауында белсене қатысу; өз ... құру және оның ... ... ... діни ... тілдік ортақтығы бар басқа елдің азаматтарымен еркін байланыс орнату.
Этникалық азшылықтың құқықтарын және заңды қызығушылықтарын қорғауда ... ... ... мына ... ... маңызы бар: - мемлекет Қазақстан халқының тілдерін үйрету мен дамыту үшін жағдай туғызуға ... ... 7 бап, 3 ...
- ... ... қай ... қай ... және қай дінге жататын өзі анықтауға және оны ... - ... ... 19 бап, 1 ... ... ана тілі мен төл мәдениетін пайдалануға, қарым- қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдап алуға ... бар 19 бап, 2 ... [15, 29 б.]. Осы ... ... Конституциясының 39 бабының 2 ... өте ... онда ... ... ... кез ... әрекет Конституциялық емес деп танылады" деп көрсетілген.
Кеңестік дәуірден ... ... ғана ... ... көзіміз жетіп отырғандай, ұлттық мемлекеттің түрлеріне байланысты өзгерістер кезеңнің басынан кешіп отырған барлық мемлекеттердің ішінде бүкіл қоғамда ... пен ... алып ... салиқалы да дәйекті мұндай ұлттық саясат мысалдары некен-саяқ. Аталған осы санаттағы елдер арасында халықтың этникалық құрылымының күнделігі ... ... ... ... бірен-саран ғана. Қазақстан мемлекетінің саясаты болып жатқан өзгерістерлі ескеруге және ХХІ ғасыр ... алға қояр ... ... ... ... сомдауға тиіс. Ал мұндағы ең бастысы - өзінің ... ... ... ... ... ... ... отырған дүниеде өзін сақтап қалу қабілеті тереңдігінде болып отыр.
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың пікірінше, тұтастай алғанда, Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... мынадай жағдаяттарды мұқият түсінуіне негізделуі керек.
Біріншіден, саяси демократияландыру мен экономикалық ырықтандыру адамдардың мінез-құлқына жаңа нақыш енгізеді және ... ... жаңа ... ... Бұл өзгеру ұлтаралық қарым-қатынастарға да әсерін тигізеді. Егер осы ықпалдың негізгі бағытын айқындайтын болса, ... және ... ... ... алғанда Қазақстандағы ұлтаралық қарым-қатынастарға оңды әсерін тигізді деп айтуға болатыны анық. Екіншіден, елде ашық саяси сауатты қоғам орнатылып жатқандығы баршамызға ... Сөз және дін ... ... жүзеге асырып отырғанда ұлттық қарым қатынастарды жабық қоғамның ... ... ... ... ... Өз ... ... қарым-қатынастар проблемалары талқыланып толерантты шешім қабылдануы тиіс. Діни мәселеге келгенде де толерантты ... табу ... ... көпұлтты мемлекет болғандықтан әр түрлі діни байланыстар да ... рас. ... да ... ... ... үшін ... 1995 жылы 25 ... ҚХА-ның бірінші сессиясында Елбасы Қазақстан тек көпұлтты ғана ... ол ... ... ... ... ... православиеліктер, протестанттар, буддистер, католиктер, басқа да әлемдік діндердің өкілдері тұрады,-деп атап көрсетті. [16, 17 б.]. ... ХХ ... ... он ... ... ... ... шиеленіс сілкіністеріне сырғитындай әрқашан да тақсыретті, әрі тізгін бермес қажетттілік жоқ екенін көрсетіп берді. Бірақ аса күрделі өтпелі кезеңді бастан ... ... ... да тәжірибесі бар ғой, алайда біз ұлттық қарым-қатынастарды реттеудің белгілі бір практикалық тәжірибесін жинақтай отырып, қоғамдағы тұрақтылықты ... қала ... ... ... ... ... ... мәдениетаралық, конфессиялық және дінаралық жағдайды біліп, дамыту процесінде оларды ескеру керектігі жаңа заман талабына ие екендігі рас.
2 ... ... ... ... мазмұны
2.1 құрылу қарсаңындағы этносаралық қарым-қатынас мәдениетінің құрылымы және негізгі ұғымдары.
Көптеген этностар адамдарының ... ... ... ... ... ... ... процесінің құрамдас бөлігі болады. 1991 жылдан кейін Қазақстан ... ... ... жүйесінің түбегейлі өзгеруі ұлт саясатының өзіндік үлгісін тез арада ... ... ... сақтау, ұлыстар, этностық және әлеуметтік-мәдени топтар арасындағы толеранттылық пен достық қарым-қатынастарды нығайту қажеттілігін тудырды.
Сол себепті Қазақстан халқы ... - 1995 ... 1 ... ... ... Президентінің Жарлығымен Мемлекет басшысы жанындағы консультативті-кеңесші орган.
Ел Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясын құру идеясын ... рет 1992 жылы ... ... ... ... Қазақстан халқының бірінші форумында жариялады. Мұндай институтты құру қажеттілігі саяси тұрғыдан, сондай-ақ жаңадан құрылған, тәуелсіз, полиэтносты, поликонфессиялық мемлекеттің ... ... ... ... еді. ... ... мәдениет аралық диалогты нығайтудың жаңа кезеңінің негізін қалап, этносаралық қатынастарды дамыту мәселелерін жоғары деңгейде шешуге мүмкіндік ... ... ... тың ... ... табылды. Он жеті жылдық тарихында Ассамблея қарқынды дамып, ... ... ... ... Оның ... ... ... этносаралық толеранттылық және қоғамдық келісімнің қазақстандық үлгісі қалыптасты. Осы жылдар ішінде ... ... ... институционалдық құрылымы нығайып, қоғамды ұйыстырушы әлеуеті толысты, ол халық дипломатиясының маңызды күретамырына ... ... ... ел ... Төрағалық ететін конституциялық орган болып табылады. Бұл оның ерекше мәртебесін айқындайды.
Этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісімнің осы ... ... ... ... ... және ... хәм этносаралық процестердің оң даму тәжірибесінен бас тартпай-ақ жүзеге асырылады. Осындай саясат жүргізу елдің бірлігіне, азаматтық сәйкестілік пен ... ... қаз ... кетуіне, ұлттық мақтаныш пен намысқа еш нұқсан келтірмейді. Ал этникалық біркеліктен алшақтауға тырысу, азаматтық біркелікке жете алмау-адамдарды өз ... және ... ... ... ... ... ... сөз [16, 16 б.]. Эволюциялық нормаға сәйкес бұл байланыстың өзіндік типтетірінң қалыптасуы жаңашылдық ... ... да бар. ... ... ... екі деңгейде қарастырылатынан айта кетуіміз керек. Бірінші деңгейдегі қарым-қатынаста ... ... ... ... Олар ... ... - ... жаққа ие болады және адамдардың қарым - қатынасында көрініс табады. Ұлттық қатынастар қоғамдық қатынастардың ерекше ... ... ... ... формасын, әр түрлі ұлттың адамдарының қарым-қатынасы арқылы нақты жекелік - психологиялық түрде орын алады. ... ... ... әр ... ... және ... ... жеке аралық қатынастары жүзеге асады. Моральдық білім берумен қатар жүретін арнайы ұйымдастырылған ұлтаралық қарым-қатынас тұтас тәрбие берудің ... ... Ол ... ... ... сана және ... қалыптасып, сонымен бірге ұлтаралық қарым-қатынастың тәжірибесі алынады. Осындай ... ... ... бір ... ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеудің де бөлігі болады. Оң тәжірибені мақсатты бағытталған қалыптастыру қарым-қатынас мәдениетін тәрбиелеу ... ... асып ... ... ... ... "қарым-қатынас", "ұлтаралық қарым-қатынас", "мінез - құлық мәдениеті", "қарым-қатынас мәдениеті" ... ... ... ... ашу қажет.
Қазақстан халқы Ассамблеясының сессияларында талқыға салу үшін күн ... ... ... ... ... ... ... саяси практиканың стратегиялық құрамдас бөлігіне айналды. ҚХА оныншы сесиясы деген ... ... ... ... ... төрағасы Н.Ә.Назарбаев былай деген еді: .
Мәдениет - бұл білімнің әр түрлі салаларын ... ... ... ... ... ... деп ... өзінің өмірлік іс-әрекетін ұйымдастыратын әлеуметтік алынған және бір ұрпақтан екінші ... ... ... мәнді символдардың, ілімдердің, құндылықтардың, дәстүрлердің, мінез-құлық нормалар мен ережелердің жиынтығы [17, 30 б.]. ... ... ... және іс-әрекетін ұйымдастырудың түрлеріне және формаларында, олардың қарым-қатынастарында көрініс табатын қоғамның дамуының тарихи анықталған деңгейі, адамның шығармашылық ... және ... ... ... ... материалдық және рухани құндылықтары ретінде қарастарады. Мәдениеттің әр түрлі жүйелері бөлінеді: а) ... және ... ... ... ... ... яғни тұлғаның адамгершілік, эстетикалық, кәсіптік, гуманистік, құқықтық мәдениеті; ә) қоғамдық практикада және санада бекітілген әлеуметтік жүйе. Ол ... ... ... ... (институт-тарымен, дәстүрлермен) және рухани құндылықтармен; б) мәдениеттің локалдық ... ... олар ... ... саяси, тілдік, экономикалық, психологиялық орталықтың негізінде пайда болған индиялық, қытайлық, славян, араб, солтүстік американдық, европалық және т.б. Кең бұқараның әр ... ... өмір ... ... этникалық қауымдастықтардың мәдени құндылықтары, дәстүрлер туралы жаңа білімдердің ... ... ... ... әр ... ... халықтарының қарым-қатынасын үдетіп, этносаралық мәдениетті қалыптас-тырады. Ол индустриалдық - қалалық типтің мәдение- тінің заттарында, мінез-құлық нормаларында, ... ... ... көрініс тауып, тар ұлттық шекарадан аттап, асып- түсіп жатады. Бұған БАҚ, білім беру ... ... ... ... ... әсерін, септігін тигізуде. Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастардың мәдени ұштасуын және толерантты саяси тұрақтылыққа ... ... ... ... байланыстарды реттеуге үлесі зор. Бұл бірегей институт еліміздегі барлық этнос өкілдерін ортақ мақсатқа ... ... ... тұрақтылықты сақтау мен ел дамуының мақсатына айтулы үлес қосып келеді. Ассамблея қызметінің арқасында Қазақстанда ... ... діни ... қарамастан әрбір азаматтың Конституциямен кепілдік берілген азаматтық құқықтары мен еркіндігі толығымен қолданылатын этносаралық және ... ... ... ... ... ... қоғамымыз үшін ерекше өзекті(Қосымша Ә). Қазақстанның көпэтностық бай кеңістігінде сенім, келісім мен өзара түсіністік ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлерінің дамуына қажетті барлық жағдай жасалған. Этномәдени бірлестіктердің өзінің саны тұрақты өсуде, қазір олар 800-ден асады, оның ішінде 28-і республикалық. 15 ... ... 8 ... радиобағдарламалар 7 тілде телебағдарламалар шығады. Білім беру толықтай өзбек, тәжік, ұйғыр және украин тілдерінде ... 88 ... ... ... 108 ... 22 ... тілі жеке пән ретінде жүргізіледі. Осымен қатар, балалардан басқа үлкендер де 30 этнос тілдерін оқуға мүмкіндік алған 195 этно-білім беру ... ... және ... ... ... ... және орыс театрларын қоспағанда елімізде тағы төрт ұлттық - ... ... ... және неміс театрлары жұмыс істейді. Әр жыл сайын Қазақстан этностарының тілдерінде бірнеше ондаған жаңа ... ... ... Жыл сайынға халықтық мерекелер Наурыз, 1 мамыр - Қазақстан халқының бірлігі мерекесі, масленица, сабантой дәстүрге айналды. Егер мемлекеттің ... ... ... ... этносаралық төзімділік пен қоғамдық келісім негізінде қоғамды ұйыстыру болса, ел дамуының жаңа кезеңінде, стратегиялық басымдық ... ... ... азаматтары мойындаған ортақ құндылықтар мен қағидаттар жүйесіне негізделген Ұлт Бірлігіне жету болып табылады [18, 1 б.]. ... Ел ... ... - халықтың, уақыт талабына сәйкес, бірігу қажет-тігін түсінуіне негіз. Бұл - бізді қандай күш біріктіреді және ... ... - соны ... ... Бұл - ... ... ұмтылудың серпіні.
Сондықтан 2010 жылы сәуірде азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың, азаматтардың сындарлы ұсыныстарын жинақтаған Қазақстанның Ел ... ... ... Ел ... ... тіл мәселесіне ерекше көңіл бөліп келеді. Этносаралық қатынастар жүйесінде мемлекеттік тіл ел бірлігін қалыптастырудың ... ... ... ... ... да ... ... мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту маңызды орынға ие.
Ассамблея қызметі ... ... ... ... шешіп келе жатқан ел ретінде Қазақстан Республикасының халықаралық беделінің өсуіне ықпал етуде. Бүгінде Н.Назарбаевтың этносаралық толеранттылық пен қоғамдық келісім үлгісі әлем ... ... ... Қазақстандық үлгі Біріккен ұлттар ұйымында, ЕҚЫҰ-ға қатысушы елдерде, Копенгагенде, Венада, Женевада, Нью-Йоркте өткен халықаралық форумдарда таныстырылып оң ... ие ... ... ... 56 ... ... аударылды. БҰҰ-ның Бас хатшысы Пан Ги Мун елімізге сапары барысында Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметімен танысып Ассамблея ... ... ... ... толық сәйкес келеді деп атап өтті.
ҚХА-ның қызметі даму уақытына қарай этносаралық қарым-қатынастардағы реттеуші қызмет ... де ... рас. ... ... ... ... ... бар. Олардың маңыздысы: а) танымдық, гносеологиялық және эвристикалық функциясы; ә) тарихи сабақтастық функциясы әлеуметтік тұқым қуалаушылық; б) ... ... ... және өзгертудің функциясы ру, тайпа, халық, тап қатынасында мәдениеттің рөлі; в)мәдениеттің реттеу функциясы халықтың, қоғамның талаптары және нормалар жүйесі ретінде ... ... ... ... нені ... болатынын немесе істеуге болмайтынын анықтайды. Ол дұрыс мінезқұлықтың стандарттарынан шығып, дұрыс қылық жасау үшін өзін қалай ... ... ... ... ... көзқарасты қалыптастырады [18, 2 б.].
Рухани мәдениеттің нормативтік жағы қылықтың мүмкін варианттарын анықтайды. Ол сонымен бірге ... ... ... ... ... Осы ... арқылы мәдениет адамдарының қарым-қатынасын, олардың өзара қатынастарын соның ... әр ... ... ... ... ... қарым-қатынасны реттеп отырады. Осы бағытта мәдениет тұлғааралық қатынастарды, әр түрлі ұлт пен конфессиялардың қатынастарын қалыптастырудың негізгі факторларының бірі болып ... ... ... Ассамблеясы өзінің даму тарихы бойынша негізгі бейбіт өмірдің алғышартын қамтамасыз ... ... ... ... ... арнағаны да бар:
1 құрылтай сессиясы (1995ж. наурыз) - .
2 сессия (1995ж. маусым) - .
3 ... (1996ж. ... - .
4 ... (1997ж. ... - .
5 сессия (1999ж. қаңтар) - .
6 сессия (1999ж. ... - .
7 ... (2000ж. ... - .
8 ... (2001ж. қазан) - .
9 сессия (2002ж. қараша) - .
10 сессия (2003ж. желтоқсан) - .
11 ... (2005ж. ... - .
12 ... (2006ж.қараша) - .
13 сессия (2007ж.тамыз) - .
14 ... ... 2008ж.) - .
15 ... (2009 ... - .
16 ... (20.10.2010 ж.) - .
17 сессия (18.04.2011г.) - .
18 сессия ... - .
19 ... ... - .
20 ... (24.04.2012ж.) - стратегиясы: бір халық - бір ел - бір тағдыр>>.
21 сессия ... - ... : ... рухани және келісім мәдениеті>> [19, 1 б.].
мәселесіне сәйкес қазіргі дамушы қоғамда тұлға мәдениет жағдайында өмір сүреді және іс-әрекет ... ... ... ... дәрежесі, оның мәдениетке баулуының дәрежесіне тікелей байланысты. Мәдениет адаммен ... ... ... және ... болмайды да. Ол тұлғаға, оның қылығына және ішкі дүниесіне әсер етеді. Тұлға мәдени ортада мәдени құндылықтарды алып ... және ... ... ... Ол ... ... ретінде болып оны жасаушы да болады. Жеке адамның мәдениеті интеллектуалдық қабілеттердің, ой-өрістің, өнердің шығармаларын білуі, тілдерді меңгеруі, өзін-өзі ұстауын, моральдық ... ... ... ... - бұл адамдардың өзара қатынасының сыртқы көрінісін реттейтін қылықтардың ережелерінің ... ... ... этикет әлеуметтік өмірдің демократизациялану және гуманизациялану процесін бейнелейді. Ол барлық адамға деген тіршілік және сыйлаушылық ... ... ие ... әйел ... ... ... ... деген ізеттілік, әр түрлі ұлттың адамдарына, олардың тілдеріне, мәдениетіне деген құрметтеушілік қатынас.
Ұлтаралық қарым-қатынастардың ... ... ... ... адамдардың өзара әрекеті деп қарастырады, онда олар бір бірімен ақпарат алмасады. Ол адамдардың бір бірімен ... ... ... ... да ... ... ... балаларды және жастарды тәрбиелеу де жүзеге асады. Қарым- қатынас іс-әрекет сияқты тұлғаны қалыптастырудың қажетті шарты болады. Осы орайда ... ... және ... ... ... еңбек, адамның іс-әрекеті болады. Сонымен қатар адамның іс-әрекеті қарым-қатынассыз мүмкін емес, сондықтан іс - әрекет және қарым - ... - ... ... ... ... салыстырмалы дербес екі жағы болады. Қарым-қатынастың болуының арқасында адамдар өмір сүреді және шынайы байланыстарда, бір-бірімен қатынастарда ... ... ... ... ... ... бола отырып, дербес құндылық болады, себебі адам басқа адамды әрдайым қажетсінеді. Ол үшін маңызды дүние - бұл ... ... ... ... ортақ істі бірлесіп орындау, ниеттестік. Тек қана қарым-қатынас процесінде және тек сол ... ... ның мәні ... ... Қарым-қатынас адамның құрылуының маңызды факторларының бірі болып, оның әлеументтенуінің қажетті шарты болады. Қарым-қатынас ... және ... ... ... ... ... Этнотип басқа этнотоптармен қарым- қатынассыз өз өмірін елестете ... ... оның ... ... ... ... тікелей байланысты [20, 12 б.].
Ұлтаралық қарым-қатынасқа ... ... ... ... - ... қатынастар саласында мемлекеттік органдармен және азаматтық қоғам институттарымен ... ... ... ... ету, ... ... ... және толеранттылықты одан әрі нығайту үшін қолайлы жағдай жасау, ел бірлігін нығайту, қазақстандық ... ... ... ... ... қоғамдық келісімді қолдау және дамыту. Сонымен қатар, Қазақстан халқы Ассамблеясы мемлекеттік органдарға экстремизм мен радикализм көріністеріне ... ... ... ... демократия нормаларына негізделген саяси-құқықтық мәдениетін қалыптастыруға көмек көрсетеді. Ассамблея этномәдени бірлестіктердің күш біріктіруін қамтамасыз етеді, этно мәдени орталықтардың, Қазақстан ... ... ... ... мен дәстүрлерінің өркендеуін, сақталуын, және дамуын қамтамасыз етеді.
Ұлтаралық қарым - қатынас ... ... ... ... бағалауы ретінде түсініледі. Сондықтан қарым-қатынасқа түсіруді қажеттігін сезінеді (адами қатынастың мәдениетін, әр ... ... ... ережелерінің жиынтығына және т.б.). Қоғамда қабылдаған қарым-қатынастың бұқаралық мәдениеті адамдардың қылықтарына ... ... ... өзара байланысы арқылы адамдар бірін бірі танып біледі. Бастапқыда ... ... ... жатқан адам туралы жалпы, сараланбаған пікір пайда болды. Бара бара бастапқы пікір анықтала түсіп, кейін барынша толық және ... ... ... болады. Егерде адамға деген оң қатынас болса, кейбір жағдайларда тіпті онда жоқ оң белгілерді таңып жібереді. Ал теріс ... ... онда оң ... жұрдай қылып, теріс белгілерді таңа береді. Қарым-қатынас процесінде бара-бара оң мен сол ... адам ... ... ... ... ... ... тұлғаны қалыптастырудың маңызды факторы болып табылады. Ол адамның қылығын, басқа ... ... ... қамтамасыз етеді. Қарым-қатынас сезімді, қылықты, бағыталғандықты, бағалауларды мақсатты бағытталған реттеуге жағдай ... ... ... кез ... түрі адами тұлғаны қалыптастырады. Бірақта гуманизмге негізделген қарым-қатынастың формалары ғана оң адамдық ... ... ... ... адам ие болған білімдері, іскерліктері және дағдылары, басқа адамға деген ... ... ... табатын оның жекелік белгілері құрайды [21, 15 б.].
Осындай бірлікке алуан түрлілік негізінде және алуан түрлілік қатынастарды сақтау мақсатында қол ... ... Ұлы ... Л.Н.Гумилев айтқандай . Қазіргі демократияшыл қоғамға тән мінез - құлық мәдениеті - бұл жеке ... ... ... ... ... ... ... эстетикалық мәдениет нормаларына негізделген адамның қоғамдағы күнделікті қылықтарының жиынтығы. Мінез - ... ... ... ... ... түр ... тұрмыстық мәдениет табиғи түрде қосылып кеткен. Мінез - ... ... ... ішкі ... ... ... ... болады, себебі ішкі мәдениет адамның құндылығын анықтайтын, оны қоғамда сыйлы қылатын бастылардың бірі ... ... ... ... ... бірі - ... ... болып табылады. Философтардың, психологтардың және педагогтардың Б.Т.Ананьев, Г.М.Андреев, ... ... - ... А.А. ... ... И.С.Кон, А.М.Омаров, А.В.Петровский т.б., Қазақстандық зерттеушілердің Р.Б. Әбсаттаров, М.М. Сұжықов, Н.Байтенова т.б. қатынас туралы зерттеулерінің нәтижесі ұлтаралық қарым-қатынастың, яғни әр ... ... ... ... ... ... және ... алуға негіз болады. Қоғамның ұлттық саяси ғылыми мәселелердің арасында ұлтаралық қарым-қатынас және оның формалары туралы сұрақтары аса маңызды орын ... Бұл ... ... - ... және ... ... мәні бар. Ұлтаралық қарым-қатынас қоғамдық өмірдің құбылысы ретінде көптеген жақтарға, кезеңдерге, белгілерге ие. Сондықтан бұл ... ... ... ... да, психологтар да т.б. ғылымдар зерттеуде. Ұлт тарихына, оның мәселелеріне ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас" және "ұлтаралық қатынас" ұғымдары көбінесе шектелінбеген, себебі олар бір ... ... қана ... бір ... ... де ... ... Әртүрлі байланыстар жүйесін, ішкі құрылымдардан өтіп отырып, олар кездейсоқтық және қажетті құбылыстарда қоғамдық және жекелік, ... және ... ... ... табады. Сондықтан біраз жағдайларда әртүрлі ұлттық қауым-дастардың ... ... ... ... ... Айта кету ... ұлтаралық қатынастар қауымдастықтар және жекелік деңгейде де көрінісін табады. Р.Б.Әбсатаров ұлтаралық қатынастарды тең ... ... ... ... негізделген ұлт ішіндегі және ұлттар арасындағы қатынастар жүйесі болатын қоғамдық қатынастардың ерекше ... ... ... [22, 176 б.]. ... ... ұлттардың экономикалық, әлеуметтік-саяси, мемлекеттік-құқықтық, идеологиялық, адамгершілік-психологиялық, мәдени-тұрмыстық және т.б. ... ... ... ... ... ... себебі, олардың субъектілері ұлт, ұлыстар, ұлттық және этникалық топтар сияқты әлеуметтік - этникалық қауымдастық болғандықтан. Бұл халықтар арасындағы және ... ... ... ... ... қатынастар тікелей немесе жанамалай ұлттыққа әсер етеді деген сөз. Бұл жағдай өз кезегінде ұлттық қатынастардың және оларға тән заңдылықтардың салыстырмалы ... ... Р.Б. ... ... "ұлтаралық қатынас" ұғымы "ұлтаралық қарым-қатынас" ұғымынан кең, ауқымды [22, 176 б.]. Ол оны ұлтаралық қатынастың ... ... бар ... ... бүкіл әртүрлі байланыстар жиынтығының болуымен байланыстырады. Жекелік деңгейде, ... ... ... ... бұл ... жеке тұлғалар арасындағы өзара қатынасында сынып, қоғамдық жекеде және жекелік қоғамдағы әржақты ... ... ... ҚХА-ның негізнідегі ғылыми әдебиеттерде "ұлттық қарым-қатынас" ұғымын кең ... ... яғни ... ... ... ... қатынасын сипаттау үшін, сонымен бірге тар мағынада, яғни әртүрлі ұлттың адамдарының жекелік ... ... ... ... ... сөзбен айтқанда, ұлтаралық қарым-қатынас өзіне әртүрлі ұлттың адамдарының жекелік қатынастарын қамтып қоймай, халықтардың материалдық және ... ... ... ... да ... ... ұлтаралық қарым-қатынас ұлтаралық қатынастардың қажетті жағы болып қоймай, жалпы қарым-қатынасқа тікелей қатысы бар. Ұлтаралық қарым-қатынастың нәтижесінде интеграциялық процестің әртүрлі ... ... ... байланысу көп ұлтты елдің ішінде де халықаралық байланыс ... да ... ... Сондықтан, географиялық таралу және қарым- қатынасқа түсушілер құрамына қарай олар көптүрлі ... ... ол ... ... жүзеге асады. Ол адамдардың мәдениетінің даму нәтижесі болады, әрбір кісінің жетілдіруінің және өмір сүруінің басты шарты, тәсілі. ұлтаралық қарым-қатынасты ... ... ... ... және ... ... әрекетінің бүкіл аясын - экономиканы, саясатты, ғылымды, мәдениетті т.б. ... ... ... дамуының жалпы процесінің бөлігі ретінде анықтауға болады. Оның әрбіреуінде өзара әрекет істейтін және бірін - бірі толықтыратын ... ... ... ... мен әдістері, тәсілдері қалыптасады. Расында, ұлтаралық қарым-қатынас әлеуметтік - ... ... ... ... тән ерекшеліктері бар. Ұлтаралық байланыс процесінде адам басқа ұлттың мәдениетіне, дәстүріне баулынады, басқа ұлттың адамдарымен жақындасады. Осындай байланыстардың ... ол ... ... уәкілдеріне ұқсастығын ұғынады: "оларда мен сияқты" [22, 67 б.]. ... ... ... және ... мәдениетінің өзара байытуы жедел жүрген сайын, адам басқа ұлттардың мәдени құндылықтарына баулуы ... ... Бұл ... ... ... ... құбылыстарды еңсеруге мүмкіншілік береді этникалық шектеушілік, тұйықтық, сарқын- шақтар, этноэгоизм - өз ұлтына басқа ұлтқа қарағанда артықшылық жасау үрдісі, ... ... - ... ... жағымсыз қатынас. Адамдар басқа халықтар мен мәдениеттің өкілдерімен қарым-қатынастың нормалары мен ережелерінің жиынтығын қатынас ... мен ... ... өзін өзі ... ... ... сақтау бүкіл адамзат өркениетінің даму барысында жасап ... Әр ... ... ... ... барған сайын кеңи түскендігі қазіргі кезеңде ерекше бір ұлтаралық ... ... ... ... ... қылып отыр. Ұлтаралық қарым-қатынас - бұл ... бір ... ... және өзара қатынастар сол процестерде әр түрлі ұлттың адамдары тәжірибемен, құндылықтарымен, ойлармен, сезімдермен алмасады. Ұлтаралық ... - ... ... ... ... ғана ... таппай, қарым-қатынасқа түсушілердің өкілдерінің психологиясының, дәстүрінің, халықтың мәдениетінің ерекшелігі де ... ... ... ... ... өзінің этносына деген қатыстылығын ұғынудың құралына айналып және этномәдени алмасудың формасы болады, онда ... тек қана өз ... ... ғана ... ... ... ... адамзаттың мүшесі екендігін де сезінеді. ұлтаралық қарым-қатынас көптеген халықтардың тарихи тәжірибесіне, мәдениетіне, дәстүріне ... ... ... ... ... ... тілдік процестерге адамдық және ұлттық абыройға кең көзқарасты қалыптастырады.
Этнотиптер арасындағы байланыс мәнін және сипатын ашуда ... ... ... мәнге ие. А.А.Бодалев осыған орай мынадай ой айтады: "Бір ... ... ... ... ... қауымдастықтың адамын қалай қабылдайды, мұндайда олар да қандай елестер, ... ... ... бетке шығады, өзектендіріледі, олар бір- бірімен араласқанда қандай қатынастар пайда болады және қандай жаңа белгілерге ие болады - міне ... ... ... ... алу ... 50 б.].
ҚХА-ның жаңашыл демократиялық қоғамдағы ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті бойынша негізгі үндеуі - бұл ... ... ұлт пен ... ... ... ... ... мәдениетіне, дәстүрлеріне, тілдеріне, тарихына, ұлттық абыройына сыйлаушылық. ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті адамдардың көпұлтты ортада құқықтық және моральдық - ... ... ... ... ... ... қатынас мәдениетіне адамгершілік және эстетикалық сауаттылық кіреді, ол тұлғаға этнотартыстық жағдайға кірістірілген адамдардың психологиялық күйін түсінуге және пайда болған мәселені ... ... ... анықтауға көмектеседі. Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті өздеріне адам және халықтар әсері, ... ... және ... ... ... мен ... өзара қатынастары, этносаралық және конфессияаралық тартыстар және олардың пайда болу ... ... ... ... М.М.Сұжықовтың, Г.С.Сапарғалиевтың пікірінше: "ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті - бұл әр түрлі ұлттар өкілдерінің арасында сыйластықты, өзара ... ... ... ... эгоизмге, шовинистік даңдайсушылыққа ымырасыздықты орнату, өзіндік ұлттық рухани мәдениетімен бірге, басқа да ... ... және ... ... рухани бағалыларын меңгеруге деген ұмтылысы" [24, 13 б.]. ... ... ... бұл ... ... ... ... "ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті бұл ұлттық қауымдастықтың даму және жақындасу негізінде пайда болған қоғамдық қатынастардың ерекше ... ... ... ... ... және ғылыми - техникадағы дамудағы шындығындағы теңдігін, ... ... ... ... ... және бір бірінің ұлттық ерекшелігін ескеру, ұлттық тілдерге сыйлаушылық қатынастарды ұсынады. Бұл ... ... ... ... ... және ... топтардың экономикалық, әлеуметтік-саяси және мәдени - рухани өміріндегі ортақтықпен ғылыми көзқарасының бірлігімен ... ... ... ... құрылымдық қатынасында диалектикалық өзара байланысқан және өзара шарттасқан екі ... ... бар деп ... ... ... қатынастардың мәнін және ғылыми білімдерді, ғылыми ұлттық саясаттың талаптарын және ... ... ... сенімділігі сияқты адамдардың сапаларын, жиынтығын өзіне енгізеді. Ол қарым-қатынас субъектісінің қоғамдық өмірінің интернационалдану ... ... ... ... яғни ... ... санасының деңгейін көрсетеді. Екіншісі - ұлттық мәселені ғылыми шешуде интернационализм туралы білімді сауатты және ... сай ... ... ... ... ... өзара әрекеттің жұмыс істеп тұрған жүйенің талаптарына ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіншілік береді. Әр түрлі ұлттың өкілдерінің күнделікті қарым-қатынас жағдайы, күйі халықтың әлеуметтік жетілгенінің өлшемі болуы кездейсоқтық емес.
Халықтар арасында ... ... ... ... ... шарттандырады. Ол өз кезегінде ұлттық қатынастардың жекелік - ... ... ... ... ... әр түрлі ұлттың өкілдерінің бір-біріне деген жеке қатынастары ұлттық қатынастарды жекелік деңгейде қайта қайталайды. Осы ... ... ... ... ... жекелік-психологиялық ерекшеліктерінен өткендей болып, субъективті формаға ие болады. Ұлтаралық қарым-қатынас өзін туғызатын ... ... ... ... ... ... Солай бола тұра "ұлтаралық қарым-қатынас өзінің негізгі детерминанты ... ... ... ... ие" [25, 65 б.]. ... ... қарым-қатынас мәселелсін шешудің Қазақстандық жолының ерекшелігі әлемге танылғаны анық. Мәселен Қазақстан халқы ассамблеясы өзінің құрылған кезінен бастап орасан ... және ... ... ... және халықтық дипломатия институты үлгісіне бейімделе отырып, ұзақ даму жолынан өтті. Еліміздегі ... аса ... ... біріктіретін бірегей құрылым тұрақтылықты сақтап, республиканың ілгерілей дамуы үшін маңызды роль атқарды. Қазақстан халқы Ассамблеясы бүкіл ... ... ... ... ... ... отырған саясатының табысты екенін паш етіп келеді. Жалпы алғанда ... ... ... ... ... ... ... және конфессияаралық келісімнің бірегей моделі, әрбір азамат этникалық және діни ... ... ... ... берілген азаматтық құқықтары мен бостандықтарын толық пайдалана алатындай ерекше ... ... ... ... ахуалы қалыптасты.
2.2 Ұлтаралық қарым-қатынастар саясатының жүргізудің мақсат-міндеттері және ... ... ... ... XVI ... ... , - ... ұйғарым жасаған еді. Соған байланысты ұлтаралық қатынастарды жетілдірудің ... ... бірі ... ... ... қалыптастыру және саясатын жүргізу, оған тәрбиелеу мәселесі болып табылады. Бұл ... ... ... ерекше назар аударуды қажет ететін өзекті теориялық және тәжірибелік мәселелер ішінде басты орындардың біріне ие ... ... ... ... ... ... саяси және рухани аспектілерінен бөлек, жалпы қарым-қатынас мәдениетінсіз және, ... ... ... ... ұлтаралық қатынастарды салауат-тандыру мақсат міндеттеріне жету мүмкін емес [26, 1 б.]. Бүгінде Қазақстанның этносаралық келісімді ... ету ... ... ... ... мүше ... ... зерттелуде. Сонымен қатар, этносаралық келісім моделі біздің осы ... ... ... басты алғышарттарының біріне айналып отыр. Осыған орай, қазіргі таңда ... мен ... ... ... біздің көпұлтты қоғамның дамуы мәселелері кешенінде ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті ... ... ... ... ие. ... ... еліміздің негізі бағдарламалық құжаттарында ұлтаралық келісім саясатына база назар аударылуда. Стратегиясында еліміздің күші - ... ... пен ... бірлігінде екендігі айқын көрсетілген. Біз көптеген дамушы және ... ... орын ... қоғамдағы конфронтациядан айналып өткенімізге және мемлекеттегі жағдайды барынша тұрақтандыра алғанымызды ... ... ... ... мен ... ... топтасқан елдер қатарына қосылу үшін, біз барлығымыз, өзге ұлттарды бөтенсітпей, бір ... ... өмір ... үшін әлі де ... ... көп, ол үшін ... айқындап алып, сол бойынша жүруіміз керек. Қоғамда этносаралық келісімді нығайтуға бастайтын бірден бір жол - ... ... ... ... мәдениетін қалыптастыру қажет. Келесі маңызды құжат ... 2020 ... ... даму ... ... ... бұл ... негізгі бағыттарының бірі ретінде ұлтаралық келісімді, қауіпсіздікті, тұрақтылықты қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... үлгісі - бұл қоғамдағы шиеленістік, қақтығыстық жағдайды жеңу ғана емес, сонымен қатар, оның болашақта ұзаққа созылған қарсылық пен ... жек ... ... ... алдын алу негізгі мақсат болып табылады. Қазақстан қоғамының бұндай жетістікке қол жеткізуі оның ... ... ... ... жəне оның ... ... өз бойында ұлтаралық қарым-қатынас мəдениетін жоғары қоюында болып отыр. Бұған Қазақстан Республикасының алғашқы кезеңнен бастап зайырлы, құқықтық мемлекет ... ... ... алып, өз конституциясында республика территориясында тұратын кез-келген ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Қазақстан Республикасының Ата Заңында: деп азаматтарының өз құқықтарын толығымен пайдалануына ... ... ... ... ... ... мақсат міндеттерді орындау үшін нормативтік-құқықтық актілер - ... ... адам ... ... ... 160 ... ... нормативтік құқықтық актіні бекітті. ҚР Заңнамасы өз азаматтарының ... ... ... етуге қатысты Негізгі халықаралық құжаттардың талаптарына толықтай жауап береді. Олар: 1992 ж. қабылданған Адами өлшем бойынша Копенгаген Конференциясына; 1996 ж. ... Аз ... ... беру ... ... ... ... ұсынымдарына; - 1998 ж. Аз ұлттар құқықтарына қатысты Осло ұсынымы; - 1999 ж. Аз ... ... ... ... тиімді қатысуы, Лунд ұсынымдары; 2003 ж. - Аз ұлттың тілдерін телерадиоарналарда қолдануға бағытталған ұсынымдар болып табылады - ... ... ... 1995 ... 30 ... республикалық референдумда қабылданды. - ҚР Конституциялық заңы 1995 жылғы 28 қыркүйек № 2464 (2007 ... 19 ... ... - ҚР Заңы 2005 ... 12 ... № 36 - ҚР Президентінің 2006 жылғы 20 шілдедегі № 154 Жарлығымен бекітілді - ... ... Заңы 2008 ... 20 ... № 70-IV - ҚР Заңы 1996 ... 31 ... № 3 Этносаралық қатынастар саласындағы конституциялық негіздер мен стандарттар:
:: 14-6ап. ... ... ... ... және ... жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез ... өзге ... ... ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды [27, 6 б.].
:: ... ... ... ... қай ... қай ... және қай ... жататынын өзі анықтауға және оны көрсету-көрсетпеуге хақылы [27, 7 б.].
:: 20-бап. 3-тармақ. Республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуді, оның ... ... ... ... нұқсан келтіруді, соғысты, әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық астамшылықты, сондай-ақ ... пен ... бас ... ... ... ... жол ... [27, 7 б.].
:: 22-бап. 1-тармақ. Әркімнің ар-ождан бостандығына құқығы бар. 2-тармақ. Ар-ождан бостандығы құқығын жүзеге асыру жалпы адамдық және ... ... мен ... ... ... байла-нысты болмауға немесе оларды шектемеуге тиіс [27, 6-7 б.].
:: 39-бап.2-тармақ. Ұлтаралық татулықты бұзатын кез келген ... ... емес деп ... [27, 11 ... ... Сенатта қоғамның ұлттық-мәдени және өзге де елеулі мүдделерінің біл- дірілуін қамтамасыз ету қажеттілігі ескеріліп, Сенаттың он бес ... ... ... ... 51-бап. 1-тармақ. Мәжілістің тоқсан сегіз депутатын сайлау жалпыға бірдей, тең және тете ... ... ... жасырын дауыс беру арқылы жүзеге асырылады. Мәжілістің тоғыз депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайды [27, 19 б.]. Этносаралық және конфессияаралық ... ... ... қауымдастықтардың мүдделерінің тепе теңдігін сақтау азаматтық қоғам құру мен мемлекеттілікті сақтау негізгі мақсат болып табылады. Қазақстанды елде ... ... пен ... ... табысты үлгісін құра алған мемлекет ретінде біледі көпшілік. Бұл орынды айтылған пікір. Қазақстан ... ... ... азшылықты дамытуға және олардың құқықтарының қорғалуына барлық жағдайды жасауы, этникалық, діни және ... ... ... ... ... бұл ... саясатының негізін құрайды.
Адамның тұлғалық қалыптасуы қоғамның өмірінің жағдайымен анықталады. Қоғамның пайда болуымен интернационалдық байланыс де ... ... және оның ... ... ... ажырамас функциясы болды.
Ұлтаралық байланыс мынадай белгілермен сипатталады: мақсатты ... және ... ... және ... ... әлеуметтік - мәдени даму деңгейіне сәйкестігі; байланыстардың ұйымдастырылған әсердің болуы. Философияда мақсат адамның мінез - ... және ... ... ... бірі болатыны көрсетілген. Ол әрекеттің нәтижесін ойда жоспарлап және оны белгілі бір құралдармен жүзеге асырудың ... ... ... ... Ол ... әр түрлі іс-әрекетін белгілі бір бірізділікке немесе жүйеге түсірудің ... ... ... ... ... бір ... ретінде көрініс табады.
Дүние жүзіндегі ең бір көп ұлтты және көп конфессионалды Қазақстан үшін өз азаматтарында халықтар достығы сезімін, қазақстандық патриотизм және ... ... ... ... және ... ... маңызды мақсаты екені рас. Мемлекет анықтаған тәрбиелеудің жалпы мақсаты: ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру тәрбиелеудің нақты міндеттері орындалып жатқан ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар сараланып жүзеге асады: Отанға деген сүйіспеншілікті тәрбиелеу - Қазақстанға және оның көп ... ... ... ... ... ... және ... тәрбиелеу; олардың тарихына, дәстүрлеріне, тілдеріне, мәдениетіне сыйлаушылық қатынасты қалыптастыру; ана тіліне, өз халқының мәдениетіне және тарихына ... ... ... ... - патриоты сезімімен және санасымен ұштасатын ұлттық сезім мен сананы қалыптастыру; заң ... ... ... мен азаматтар теңдігінің санасын тәрбиелеу; сезім және өзіндік сананы қалыптастыруда ұлттықтың этникалық, жалпыұлттық - патриоттықты қазақстандықты, ... ... ... ... қамтамасыз ету; саны аз халықтарға, ұлттық азшылыққа, этникалық ... ... ... ... өмір ... ... шылықты тәрбиелеу; диаспораға, иммигранттарға, босқындарға, олардың этномәдени сұраныстарына және мүдделеріне сыйлаушылық қатынасты тәрбиелеу; ұлтшылдық, ... ... ... ... ... ымырасыз қатынасты қалыптастыру; дінге төзімділікті және адамдардың діни сезімдерін сыйлаушы-лықты тәрбиелеу. Ұстаным принцип бұл теорияның, ілімнің, ғылымның, ... ... ... ... бастапқы қағидалар болып табылады.
Ұстаным сонымен бірге адамның шындыққа, мінез-құлықтың және іс-әрекетіне қатынасын анықтайтын, оның ішкі сенімі болады. ... ... ... ... біз мыналарды жатқызамыз:
- ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... беру және ... мекемелерінің, қоғамдық ұйымдардың, БАҚ және отбасының іс-әрекетін қоғамдық және мемлекеттік реттеу;
- ... ... ... ... ... ... сипатын ескеру;
- әр түрлі ұлттың және нәсілдің адамдарына, олардың тарихи мұрасына, мәдениетіне және дәстүрлеріне ... ... ... ... ... және жалпы адамзаттықты тәрбиелеуді ұштастыру;
- адамдар, халықтар ... ... және ... арасында өзара тү-сіністікті және ынтымақтастықты қамтамасыз етуге тәрбиелеудің бағытталуы;
- басқа халықтардың құндылықтарын қабылдауға даяр ... жаңа ... ... ... сананы қалыптастыру;
- тәрбиелеуде әр түрлі халықтардың діни және конфессионалдық ерекшеліктерін ескеру. П.А. Цыганков ... деп ... "Бұл ... бір ... ... ... өмірдің экономикалық, әлеуметтік, саяси интернационалдануынан, екінші жағынан, егемендік мемлекеттердің құрылып және бекуінде, өздерінің ... ... - ... ... тыс жүзеге асыруға ұмтылып жатқан ұлттық қауымдастық және ұлттық қозғалыстардан көрініс табады" [28, 112 б.]. ... ... ... ұстанымдардың қалыптасуына және конструктивті дамуына мына факторлар мәнді әсер етеді:
-федерацияның құрамында ұлттық-территориалдық немесе этномәдени құрылымдардың болуы ... ... ... ... халықтардың болуы немесе болмауы, оған деген мемлекеттің басқа халықтарының немесе ұлттық азшылықтың ... ... ... ... ... ... ... халықтардың мәдениеті және тілінде, тарихи тағдырында ортақтық және ерекшеліктің болуы;
-қандайда бір халықтың өкілдерінің әзірбайжан және ... ... және ... т.б. ... ... ... ... діни - конфессионалдық ерекшелігі;
-адамдардың ... ... және ... - психологиялық сапалары.
ҚХА мәселесіне ... ... ... ... ... мәселесімен айналысатын Н.Байтенова ұлтқа түсінік беру үшін мынадай алғышарттарды алға тартады: полиэтникалық қоғамда адамдардың арасындағы интернационалды ... ... ... ... ... және ... ... бола тұра келісімде және бейбітшілікте өмір сүру үшін ерекше, азаматтық қауымдастыққа интеграцияланып, ... ... яғни ... ... ... ... кейін ұлтқа мынадай анықтама береді: .
Көптеген интернационалдық қарым-қатынастар жүргізудің негізгі мақсат міндеттеріне саналы адамдарда ... ... тыс жүк, ... ... ... ... Әр түрлі тұрғын орындарда осындай шамадан тыс жүк бірдей емес, оның ... ірі әлде ... ... ... әр ... ұлттың өкілдері тұратын аудан т.б. байланысты. Қандайда бір өңірде тұратын халықтың өмірінің әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... стандарттарын қоғамның мақсатты бағытталған түрде қалыптастыру өте маңызды болады. Жастарды тек ... ... ғана ... ... ... айналасындағы адамдармен де дұрыс қатынас жасауға, оларға қарым-қатынастың дағдыларына үйретіп, уақ түсінбеуші-ліктерді, қолайсыздықтарды, тартыстық жағдайларды шешу ... ... ... ... ... тану және түсіну іскерлігі мен дағдысын дамытудың да үлкен маңызы бар. Бұл тану көңілдес, ынтымақтастық, мақсаттың, мұраттардың, ортақтық санасына ... ... [29, 19 б.]. ... ... ... ұлтаралық қарым-қатынастардың міндеттеріне және мақсатына қарама қайшы шиеленістерге кірістірілген адамдардың тұрақты мінез күйін білудің үлкен мәні бар. Ұлтаралық қатынастар психологиялық ... де ... ... ұлтаралық шиеленіс пайда болуының психологиялық жағынан шартталған себептерін анықтаған маңызды:
-сәйкестендіру арқылы адамдарды ұлтаралық ұстанымдарды ... ... ... ... ... ... ... ұстаным механизмі болып табылады. Ұлтаралық қарым-қатынас тәжірибесі адамның басқа ұлтты, басқа мәдениетті бұрмалап ... ... ... ... ... адамдар өмірдің қиыншылығын басқа ұлттың адамдарынан көреді. Әлеуметтік наразылық энергиясын ұлтаралық ... ... Осы ... ... ... ... ...
-адамдардың жиынында қоршағандардың эмоционалдық күйі еріксіз адамға ... ... ... - ... механизмнің әсері, еліктіріп әкету арқылы адамдарда эмоционалдық қозу көптеп күшейеді. ... ... ... де, әсер ету ... де дәлелдеуді және логиканы қажетсінбейді.
Қоғамға ұлтаралық қарым-қатынастың толерантты мақсатты оң тәжірибесін қалыптастырудың маңызды ... - көп ... ... оң моральдық-психологиялық ахуалды құру болып табылады. Қоғамдық ... ... ... ... пайда болуы және дамуы объективті процесс екендігін көрсетіп отыр. Оларға көптеген формальдық емес бірлестіктердің (мафиялық, ұрылар ... ... және ... басқосуы, діни секталардың т.б.) теріс әсер ететінін есепке алуымыз қажет. Ұлт ерекшелігі Этносаралық қарым-қатынастың ғылыми теориясының қалыптасқан міндеттері аясында ... ... ... және ... ... одақтасы болып келген, бола да береді. Оны дамытудың әлеуметтік қажеттілігі бар. Танымдық процесте ұлтаралық қарым-қатынас идея, тұжырымдама, теория, әлеуметтік феномен ... ... ... ... ... ... ... жүйелік бағынышты орналасу субординациясы элементтері объективтік шындық негізінде қаланып, ... мен ... ... пен отанның, отан мен әлеуметтік топтардың, жалпы адамзаттық пен топтық мүдделердің өзара қарым-қатынасы мен ... ... ... ... өмір сүруіне негізделген.
Ұлтты түсіну оны халықпен, мемлекеттің нақты азаматтығымен немесе жалпы қоғаммен сәйкестендірумен байланысты да ... ... ... ортақтастығы негізінде мінез бірлігімен байланысты адамдардың жиынтығын ұлт деп ... Ал, ... ... ... ... қауымдастықтың, бірдей сөйлейтін адамдардың одағы. Ұлтаралық қарым-қатынас теориясын дайын және ... ... ... ... елестетуге, қабылдауға болмайды. Нағыз ғылым жалған ғылымға қарағанда үздіксіз, тынбай шындыққа жетуді көздейтін, динамикалық процесс [29, 37 б.]. Этносаралық қарым-қатынас ... ... ... ... және кең ... ... Бұл құқықтану, мемлекеттану, социология, философия, саясаттану, әлеуметтік психология, дінтану, т.б. ғылымдардың зерттеу тақырыбы болып отыр. Ұлтаралық ... ... ... ... пәнаралық интеграциясы-қоғамдық ғылымдар жетістіктерін механикалық түрде жинақтау емес, керісінше, ұлтаралық қарым- қатынасты танып білудегі осы ғылымдардың өзара байланысы мен өзара ... ... ... ... модельдермен, теориялық құрылыс-тармен өзара алмасуды белсендірек жүргізу, ғылымның категориялық арсеналын байыту, әлем ... ... ... ... ... ... мен ойлау құрылысының бір-бірімен ұқсастығын анықтау болып табылады.
ҚХА реттеуші институттық қызметіне қарай этносаралық қарым-қатынастарды ... ... рас. ... ... ... - бұл ... жүйе ... дамыту деген сөз. Онсыз басқа құбылыстар тәрізді, ұлтаралық қарым-қатынас туралы білім де болмайды. Этносаралық қарым-қатынасты ұғым ... ... ... ... философиясын зерттеу объектісі деп қарауға да болады. Ұлтаралық қарым-қатынас ... ... ... мен ... ... және ... ұғымдар әлеміндегі осы түсініктің орнын жан-жақты есептеу, оның адамгершілік, ар-ождан, ар-ұят, қадір-қасиет, әділеттілік т.б. ұғымдармен өзара әрекеттестігі мен ... ... ... ... ... қарым-қатынасында гуманизмге негізделген кезде адамдардың санасы мен түйсігінде әлеуметтік процестердің даму баламасы ... ... із ...
Этносаралық қарым-қатынас туралы ғылыми білім теориялық ойлау деңгейіне байланысты идеялар, түсініктер, доктрина мен ұстанымдар, өмір сүруіне байланысты ұлтаралық ... ... ... мен осы ... жүйесінің объективтік және субъективтік факторлармен заттандыру, әлеуметтік субъектісіне байланысты халық, ұлт, тұлға, ұлтаралық қарым-қатынастың деңгейіне байланысты жоғары, ... ... ... ... ... мен құралдарына т.б. байланысты әр түрлі қосымша жүйелерге бөлінеді. КСРО ыдырағанға дейін біз ұзақ жылдар бойы этникалық және ... ... ... барысында ұлт пен ұлттық қатынастарының маркстік, лениндік, сталиндік теориясын ... алып ... Ең ... осы бағыттағы анықтамаларды қарастырып көрейік.
1. Ұлт-бұл қоғамның дамуындағы белгілі бір сатысында пайда болатын адамдардың үлкен тобы, олар экономикалық ... ... тіл, ... психологиялық ерекшелік және мемлекеттік негізде бірлескен, бір біріне деген жауапкершілікті және міндетті қатынасты терең ұғынады [30, 30 б.].
2. ... ... әр қилы және әр ... ... ... ... және ... Ұлттық өмірдің тіл, мәдениет, салт және дәстүрлері сияқты элементтері барынша орнықты болып табылады ... Ұлт ... . Осы ... ... қарастырсақ кезінде ұлттың классикалық анықтамасын берген И.В. Сталиннің анықтамасынан ... ... жоқ, яғни ұлт ... ... ... қарастырылады және ұлттың негізгі белгісі ретінде тіл мен жер аумағын алады. категориясын түсінуге арналған тұрғылардың ... да бір ... ... ... бар. Көбінесе ұлтты мемлекеттілікпен байланыстырады. Ұлтты деп қарастырады [31, 99 б.].
Қазақстандық ұлтаралық байланыстарды реттеудің ... ... ... ... ... мақсат міндеттерін орындап, жаңа саяси лебізге бағыттау керектігіне күмән жоқ.
3 Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастардағы ақпарат және ақпараттық қауіпсіздік мәселелері
3.1 Қазақстандағы және оның ... ... ... ... ... зор жетістіктерімен белгілі екендігі мәлім. Сол тарихи қалыптасқан жаңашылдықтардың бірі ретінде XVI-XVII ғасырдан бастау алатын бұқаралық ақпарат ... ... сала ... ... арасында сұранысқа ие болуы белгілі жағдай. Кейінірек жұмыс процесі дами келе ... ... ... ... өз ... ... ашуы уақыт талабына сай құбылыс болып табылады. Қазіргі отандық ақпарат құралдарының қоғамдық байланыстарда алатын орны ... ... ... ... қырм-қатынас өлшеміндегі осы аталмыш саланың маңызы ерекше болатыны сан қилы ... ... ... ... ... этнологиялық бірлікке негізделген даму қарқынына әсер етуші фактор ретінде осы екеніне күмән жоқ. Этнологиялық зерттеулерге негізделе ... ... ... ... атты кейпі пайда болғаны рас. Эволюциялық даму барысында бұл ақпарат таратушы институттың термині артынан бекіді. Осы ... ие ... сала ... отандық және жалпы әлемдік ортада этнологиялық маңыздылыққа ие ... ... ... ақпарат құралдары - арнайы техникалық құралдардың көмегімен, кез келген тұлғаларға әртүрлі мәліметтерді ашық жариялауға арналған әлеуметтік мекемелер. ... ... ... ... ... атап ... ... яғни тұтынушылардың шексіздігі; арнайы техникалық құралдардың, аппаратуралардың болуы; ... ... ... қабылдаушыға біржақты ықпалы; тұтынушы аудиторияның тұрақсыз әркелкілігі. Қоғамның өмір сүруін қамтамасыз ... ... рөлі зор. ... ... ... жүздеген мың қол әскерден, төрт газеттің ойсырата соққы беру мүмкіндігі зор", - деген. 1840 ж. француз жазу-шысы О. де ... ... деп ... ... ... бұл саланың БАҚ-дың тура мағынасындағы орны болмағанымен, жаңашыл дәуірде оның саяси процестегі ... ... ... ... ... мәлім. Қазіргі кезде ақпарат құралдарының пайда болуымен бұл әлеуметтік баға беретін құрал ретінде танылуы қарқынды дамуының белгісі. ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық уақыттың басым болғандығының дәлелін қазіргі таңда анық көруге ... ... яғни ... ... орны ... ... ... ойларынан-ақ БАҚ-тың саяси өмірде ерекшелігін айтуға болар [32, 17 б.]. ... ... ... ... ... бас шеніндегі зиялы өкілдеріміздің бірі А.Байтұрсыновтың айтарлық сөзіне байланысты "Газет - халықтың көзі, құлағы және ... ... көп ... ... мен ... ... арқылы БАҚ-тың прогрестік мәнінен аңғарамыз. Сол даму деңгейне қарай ... ... ... ... оның ... мағыналық басым жағы сөзіне көңіл аудармай анықтау мүмкін емес.
Ақпараттық қоғам - ... пен ... және ... ... ... ... және ... интернационалды қоғам дамуының басты факторы ретінде қарастыратын әлеуметтік және футурологиялық тұжырымдама; ... ... ... ... сыбайласа отыра және ақпарат пен ақпаратттық қызметтер ... ... ... ... ... ... қатарында болған компьютерлік революция индивид дүниесінің, қоғам идеологиясының, білім мазмұнын анықтау мен жаңа ... ... ... ... ... ... ... Ақпараттық қоғам тұжырымдамасы З. Бжезинский, Д. Белл, А. Тоффлер негізін қалаған постиндустриалды қоғамның бір түрі болып табылады. ұғымынан басқа ... ... ... ... қолданады: (К. Флекснер), (У. Бек), (П. Друккер), (Дж. Сорос). 1950-1970- шы жылдары техниканың, компьютердің қарқынды ... ... ҒТТ ... жол ... ... ... жаңа дәуірге аяқ басқандығы айқын байқалды. Адам баласының ... ... және ... өмір сүру, тіршілік ету мәселесі философтарды да толғандырмай қоймады, соның әсерінен тұжырымдамасы пайда болды (Тоффлер). XX ғасырдың ... ... ... ... ... ... ақпараттық қоғамдар шеңберінде қарастырған бірнеше тұжырымдама пайда ... ... ... екі алғышарт тән: 1) қоғамның негізгі факторларының бірі ретінде ақпараттық техника аталады, соның арқасында "ақпараттық қоғам" ұғымы біртіндеп ... ... 2) ... ... ... ... ... мәдени және әлеуметтік-экономикалық дамуының ерекше кезеңі ретінде қарастырады. Тоффлердің айтуынша, техникалық өзгерістер үш кезеңнен өтеді: біріншісі ... ... ... ... - индустриалды, үшіншісі - ақпараттық. Сол қоғамдық келісімді сақтаудың, яғни ... ... ... жеке ... қацшы келмейтін ақпараттық саясат мәселесін жүргізу жаңашыл қоғамның талабы екені анық. Мәселен қоғамдағы ақпараттар желісін заманауи дамытуға бағытталған мемлекеттік ... ... ... Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйе-лерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана ... ... ... - ... ... ... және т.б. ... ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын ... ... ... ... ... ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды ... ... ... ... ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес Ақпараттық саясат ұстанады. Тәуелсіз Қазақстанның саяси өміріндегі БАҚ-тың ... ... ... ... ... ... "...БАҚ-ы саясат пен шығармашы-лықтың синтезі ғана емес, ол "төртінші биліктің" қосалқы элементі"- деп баға бергені тағы бір ойдың ... ... ... ... болуы рас. Бұл саланың жаңа дәуір талабына негізделіп өз ... дем ... ... анықталуымен қатар, БАҚ-ның әлеуметтің белгілі бір мәселелер төңірегіндегі көңіл-күйімен қатар қоғамның саяси, экономикалық, т.б жағдайларын сипаттайтын құрал ретінде ... ... ... ... ақпарат құралдарындағы еркіндікті шынайы демократияның ажырамас бір бөлігі реінде қарастыруымыз абзал. ... ... ... оның ... ұйымдарымен шектелуі мүмкін. Қазіргі қоғамдарда БАҚ-ты ұйымдастырудың үш ... ... ... жеке ... ... және ... құқықтық. АҚШ-та қолданылатын бірінші жағдайда бұқаралық ақпарат құралдары жекеменшік нысанда және тек ... жеке ... ... ... ... ... бұл елде жекелеген азаматтар мен жалпы қоғамның мүддесі сотпен қорғалады, БАҚ-тың онымен келіспеуге еш шарасы жоқ. ... ... ... ... құралдары негізінен мемлекеттің қарамағында. Олар парламентке, үкіметке бағынышты, ол үшін арнайы қызметтер ... ... ... ... құралдарын ұйымдастырудың үшінші түрі Германияда басым. Бұл жерде радио мен теледидар азаматтардан жиналатын ... ... ... ... Олардың заңдық тұлға құқы және өзін-өзі басқару құқы бар. ... бұл ... ... ... ... ешқайсысы да әмбебап әрі мінсіз деп айтуға ... анық [33, 252 б.]. ... ... ... ... құралдарының пайда болуымен бүл әлеуметтік институт бүгінгі көпұлтты қоғамның, саяси биліктік қатынастардың барлық қырларын түбірімен түрлендіріп ... ... ... ... әртүрлі, сарапшылардың пікірінше олардың аса маңыздыларына мыналар жатады: ақпараттық, білімдік, ... ... ... ... сая-сат субъектілерінің ықпалдасуы, жұмылдыру және қоғамдық және т.б.
* БАҚ-тың ... ... ... ... ... ... және ұлтаралық институттарға аса маңызды жалпы оқиғалар, ... ... ... ... таратудан тұрады. Бұл қызметсіз кез келген қоғамның ... өмір ... ... ... БАҚ-тың білімдік қызметі азаматтарға әртүрлі ғылым саласынан - қоғамдық-гуманитарлықтан жаратылыстану ғылымдарына дейінгі танымдық хабарларды дайындап, таратуынан ... ... ол ... ... арнайы оқу орындарында берілетін ғылымды қамтамасыз ете алмайды. Дегенмен де, қазіргі қоғамда адам өз ... әр ... ... ... ... осы БАҚ ... ... БАҚ-тың әлеуметтендіруші қызметі адамдардың әлеуметтік ережелерді, құндылықтарды сіңіріп, мінез-қылықтарын қалыптастыруға септігін тигізеді. БАҚ-тың жүйелі түрде күнделікті қалың қауыммен қауышуы оны жеке ... ... ... институттар - отбасы, дін, мәдениет ошақтарымен қатар бір орынға қойды. БАҚ арқылы адамдар өздерін жалпы әлеуметтік, ... ... ... бір бөлшегі ретінде әрі өзінің қоғамға, мемлекетке, саясат әлеміне қатысы барлығын сезінеді. Саяси ... ... ... арқасында азаматтар әлеуметтік-саяси процестердің белсенді қатысушыларына айналады.
* БАҚ-тың мүдделерді тоғыстырушы қызметі - БАҚ қызметінің міндетті түсы. Саяси мүдделер тек БАҚ ... ғана ... ... ... ... ... басқа да институттары (мысалы, партиялар, қоғамдық бірлестіктер) арқылы жүзеге асырылады. Бірақ кейбір жағдайларда тек бүқаралық баспасөз бен ... ғана ... бірі ... ... ... ... назар аударады, ықтимал әлеуметтік және саяси қақтығыстар жайлы дабыл қағып, билік қүрылымдарын жағдайды саралап, арнайы ... ... ... ... ... ... ... нақтылы бір іс-әрекеттерге немесе саналы әрекетсіздікке шақырады. БАҚ-тың осы қызметі саяси қатынастар ... аса ... ... ... ... ... ... отырып, БАҚ сайлау кампаниялары мен дауыс беру қорытындыларына айтулы ықпал етеді. Олар ... мен ... ... ... ... ... немесе саяси жанжалға апарып, арандатулары әбден мүмкін. БАҚ-ты саналы түрде саяси алдап- арбау мақсатында қолдану азаматтарға және ... ... аса ... болып табылады. Оған өз мүдделеріне қайшы келетін әрекеттерге баруға мәжбүрлеу үшін адамдардың санасы мен мінез- құлқын жасырын басқару жатады. Алдап-арбау ... ... шын ... ... ақпараттарға адамдардың сенуіне негізделеді. Осы орайда қазіргі кезде өз қызметінің тиімділігін арттырғысы келетін ... ... да бір ... ... ... ... ... Қазіргі қоғамдарда БАҚ-ты үйымдастырудың үш негізгі жүйесі қолданылады: жеке (коммерциялық), мемлекеттік және қоғамдық-қүқықтық. АҚШ-та қолда-нылатын бірінші жағдайда ... ... ... ... нысанда және тек жарнамадан, жеке жәрдем берушілердің есебінен қаржыландырылады. Екінші жағдайда, бұқаралық ақпарат құралдары негізінен мемлекеттің қарамағында. Бүл ... ... мен ... азаматтардан жиналатын арнайы салық есебінен қаржыландырылады. Олардың заңдық тұлға құқы және ... ... құқы бар. ... бүл ... ұйымдастыру, бақылау түрлерінің ешқайсысы да әмбебап әрі мінсіз деп айтуға ... [34, 109 б.]. ... ... ... ... анықтаманың тарихи конструктивті дамыған түрі болып табылғаны анық. Сол эволюциялы бейнесі ... ... ... ұлтаралық байланыстардың ұшығып кетпеуіне әсер ететіні анық. Тәуелсіз еліміздің құрамы сан қилы ұлттарда құралуы иновациялы заманда сараптау мәселесін ... ... ... жоқ. ... бұл билік тетігі арқылы этникалық қақтығыс өршіту мүмкіндігі үлкен, мәселен қандай да бір аумақта, ... ... ... ... ... себептерден туындаған қақтығыс, басқа қақтығыстарға қарағанда зардабы ауыр, шешілуі қиын үрдісті-этникалық қақтығыс атағандығы мәлім. Сол этнологиялық көзқарастарды саралаи қазіргі ... ... ... ... ... ... екені рас. Сол этникааралық қақтығыстардың шығу себептері ретінде- этнос құндылықтарын кемсіту нәтижесінде туындаған жанжалдар аса ауыр әрі ... ... ... ... Құндылықты қақтығыстар қоғам өмірінің кез келген саласында кездесуі мүмкін. М.Вебердің пайымдауынша, ... ... ... ... мақсатын айқындайтын құндылықтармен үйлескенде ғана мағыналы болмақ. Этникааралық қақтығыстардағы құндылықты ... ... тіл, дін, ... да ... ... туындаған қақтығыстарда айшықты болады (экс-Югославиядағы азаматтық соғыс себебі ретінде ... дін ... ... ... ... ... ... болғандығы рас). Сондай-ақ этникааралық қақтығыстар тұрмыстық деңгейде де шығуы мүмкін. Ол ... ... ... ... ... социо-психологиялық факторы негізінде туындайды. Ұзақ қайшылықтан кейін себебі қандай болса да, қақтығысушы этностардың бір-біріне өшігуі бұқаралық ақпараттық ... ... ... ... тарихи себебі этнос жадында сақталып қалған өткендегі окпе, реніштен туындайды. Олар өздігінен өзі ... ... бола ... Егер ... ... ... ... шыққан болса, этнос санасындағы барлық өкпе-наз "ақтарылады" және ... май ... ... шығу ... ... ... олар ... мақсатты көздейді, біреудің мүддесін білдіреді (кейде, тіпті қақтығысқа қатысушылар оны байқамауы да ... [34, 606 б.]. ... ... ... ... ... сақтаудың бірден бір жолы ол бұқаралық ақпарат тетіктерін реттеу және саралау екеніне күмән жоқ. Сол ... ... ... арасында этноаралық сана қалыптасатыны мәлім, яғни бір-біріне толеранттылық, қонақжайылылық, ... ... ... ... ол ... ... ... Ол көркем әдебиеттен және өнерден сарқылап атынатын ғылыми-тарихи білімдер мен ... ... ... ... Тарихи сана бұрынғы өткен ұрпақтардан мұра болып қалған дәстүрлерде, салттарда, әдет ғұрыптарда, сондай-ақ өткеннің ... ... ... өмір ... ... елдерінде және ұғымдары ғылыми ортада бір-біріне өте ... ... ... және бұл ... ... ... ... келеді. Әлемде журналистикаға байланысты, оны ғылым ретінде танып-білуге бағытталған көптеген теориялар мен тұжырымдамалар бар екені белгілі. Біз ... ... ғана ... БАҚ пен ... ... ... ... сипаты мәнін алғаш рет тұжырымдамалық зерттеулер ХХ ғасырда ғана қолға алынғаны белгілі. Толыққанды азаматтық қоғамдар тек ХХ ғасырда ... ... ... және АҚШ та ... ... ... ... толерантты қоғамның Ертедегі Грекия мен Ежелші Римде де болғанын айтуымыз керек. Бұл мемлекеттерде бұқаралық қарым қатынастар ... ... ... ... ... ... зерттеулер сипаты болмаған-ды.
Қоғамды құрайтын топтар арасындағы сана-сезімнің қалыптасуына француз ойышылы А де ... ... Оның ... ... ... қоғамың мемлекеттен айырмашылығы, - ол мәжбүрлі емес, ерікті таңдау, ... ... ... ... ... ... сала. Бұл тұрғыда ол БАҚ-ты ерікті азаматтық таңдау қалыптастырудың негізі ... ... ... [35, 72 ... ... ... тұжырымдамалық қаралуын ұсынған К.Поппер болды. Оның тұжырымдамасы бүгінгі күні демократиялық саяси транзит жолына түскен мемлекеттер үшін өзекті ... ... ... авторитарлық және тотаритарлық мемлекеттердің жабық жүйелер екенін көрсетті. К.Поппердің пайымдауынша, ашық интернационалдық қоғам ... ... ... балама көздері арқылы танысу негізінде шешім қабылдайтығымен сипатталады. Ол кезде дара шешімдер өздерінің жеке ... де ... ... ... ... ... байланыстардағы ерекшеліктерге байланысты ақпараттың әсер ету белгісіне қарай неміс ғалымы Р.Дарендорф ... ... ... фикция, жалған ойдан шығарылған нәрсе деп пайымдайды. Оның ойынша ұлтаралық демократиялық толерантты режим ол, біріншіден, ... ... ... ... бұл үкімет саяси дербес бағытын ойластырады. Этносаралық еркін қоғам - ол өзін өзі ... ... БАҚ ... ... ... . ... байланысты азаматтық этнотоптардан құралған еркін қоғамның тұрақты өмір сүру үшін Р.Дарендорф тәуелсіз БАҚ-ты заң тұрғысынан және қаржылай ... және ... ... Оның ... ... нағыз ұлтаралық қарым-қатынастардың еркіндігі және реттеуші институттары болмаса, нағыз тұрақты қоғам құрыла алмайды. Дарендорф ойының желісі бойынша БАҚ этносаралық қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... Ұлтаралық байланыстардың саяси негізіне әсер теуші фактор болытындығын ... ... рас. ол ... ... ... ... бірі болып табылатыны, саяси биліктің азаматтық интернационалды қоғам ... ... ... ... ... билеуді іске асыру арнасы болатыны туралы ойға келтірген.
Танымал ғалым М.Кастельс азаматтық қоғам мен ... ... ... ... ... Оның ... оның ... ақпаратты қоғамның мәнінде оның құрылымының желілік қисыны ... ... ... ... ... БАҚ ... және саяси биліктің қоғам және этнотоптар арасында ой сананы ... ... ... ... ... ... еркіндігіне байланысты құқықтық нормативтік мәселелері батыстық тарихи негізде құрылғаны анық. Мәселен ХХ ... ... ... ... ... арасындағы маңыздылығы Екінші дүниежүзілік соғыс өрті лаулап тұрған 1942 жылы ірі американдық ... ... ... ... және ... да ... басылымдардың қожайыны Г. Люстің ұсынысы бойынша баспасөз бостандығы жөніндегі Комиссия құрылып, оның басшылығына Чикаго ... ... Р.М. ... ... ... Генри Люс осы комиссияның қызметін жүргізу мақсатында 200 мың АҚШ долларын бөліп, соның нәтижесінде ... ... ... ... бұзылып жатқанын дәлелдейтін көптеген мәліметтердің беті ашылды. Аталған комиссияның арнайы баяндамасы 1947 жылы деген ... ... ... ... ... ... негізінде және журналистер этикасы кодекстері мен баспасөз тәжірибесіне сүйене отырып, У.Э.Хокинг ... ... ... ... ... ең ... кәсіби этика алдыңғы орында болуы қажеттігіне назар ... Р.М. ... ... ... ... ... өте келе қазіргі заманғы қоғамдағы баспасөз қызметіне жан-жақты талдау жасаудың негізгі мәселесіне айналды. Баспасөз теориясы мен ... ... ... ... ... университетінің профессорлары Фред Сиберт, Теодор Петерсон және жоба жетекшісі, Стэнфорд университетінің профессоры Уилбур Шрамм атты кітап жазып, ... Бұл ... ... ... ... ... ... ретінде бағаланып келді. Бұл еңбек 1998 жылы Я.Н. Засурскийдің алғысөзімен орыс ... ... ... ... ... жұртшылығы жоғарыда аталған авторлардың бұқаралық коммуникация құралдары және ... ... ... ... тәжірибесі мен теориялық қағидаларын талдауды мақсат еткен атты еңбегімен алғаш рет 1986 жылы профессор Н.О. ... ... ... ... ... ... ... кейіннен кешенді ғылыми тұжырымдарға құрылған іргелі зерттеулерге ұласқан еңбектер арқылы танысқанын атап көрсетуіміз қажет. Әрине, баспасөз қызметіне талдау жасау ісіне ... ... ... ... осы төрт ... ғана ... ... түсінікті. Әлемдік ғылымда баспасөздің, саяси құрылымдар мен ... ... ... ... ... ... ... мен тұжырымдамалар бар. Оларды мынадай негізгі бағыттарға топтастыра отырып, жүйелеуге болар еді. Бірінші бағыт - ең ... ... ... ... ерекше бөліп қарастыратын ғылыми көзқарас. Бұл бағыттың беделді өкілдері ретінде баспасөз зерттеушілері мен ... үшін ... ... ... атты кітаптың авторы Уолтер Липпманды, сондай-ақ, Г. Шиллерді, Г. Гляйссбергті, Т. ... және т.б. ... ... Зерттеушілердің екінші бір тобы, мысалы, Е. Мэйо және т.б. алдыңғы қатарға баспасөздің коммуникативтік қызметін қояды. Олардың пікірінше, бұқаралық коммуникация ... ... - ... яғни ... ... ... және ... сонымен бірге көлденең, яғни басқару мен қоғамның әлеуметтік орталарының әртүрлі деңгейлері бойынша байланыс қызметін жүзеге асыру ... ... ... ... айтқанда, баспасөз бұқаралық қарым-қатынас жасаудың тілі ретінде қызмет етеді. Үшінші бағыт авторлары - баспасөзді деп танитын ... ... ... ... бәрі ... БАҚ-ты баспасөз жарияланымдарының пәрменді екендігінің көрінісі мен дәлелі ретінде қарастырады. У. ... Д. ... Э. ... ... ... ... ... арқылы биліктің барлық тармақтарына: заң шығарушы, атқарушы және сот орындарына ықпал жүргізеді деп ... Осы ... Ж. ... ... ... ... ... Оның ойынша, баспасөз өз диктатурасын орнату мақсатында демократиялық үрдістерді пайдаланатын феномен болып табылады. Бұл көзқарасқа Ф.-А. де ... ... да ... ... ... ... төртінші түрі ретінде кезінде кеңінен таралған марксистік көзқарасты да атап өтуге болады. ... ... ... ... ... ... ... елдерде басшылыққа алынған мұндай тұжырымдама бойынша таптық қоғамдағы баспасөз таптық күрес құралы, ұжымдық насихатшы, ... және ... ... ... Ал, бесінші бағыт журналистиканы әлеуметтік және саяси үрдістердегі дербес, жеке құбылыс ретінде қарастырушылардың ... ... П. ... П. Годе сияқты зерттеушілердің еңбектерінде журналистика бойынша нақты әлеуметтік зерттеулер жүргізуге баса мән беріледі және ... ... ... ... ... ... ... этнологиялық көзқарастар мен қарым-қатынастарды реттеу құралы ретінде ... ... ... ... ... ... [35, 77-78 б.]. ... даму үгісіне орай Қазақстандық ғалымдардың өзіндік көзқарастары пайда болғаны анық. Себебі осы сала бойынша ақпарат құралдарының қоғамдық және ... ... ... әсер ... фактор болатыны рас. Этнологиялық ғылымның ұлттарды тұрақты толерантты қалыпта ұстау үшін мәселесіне тоқталу маңыздылығы уақыт талабына сай ... ... ... ... ... өзі деп ... ... үрдісі орын алып отырғанын айтады. Бұл үдеріс интернационалды қоғамның ... ХХ ... ... ... байқалды. Оның пікірінше толерантты ұлтаралық қатынастағы азаматтық қоғамның қатысудың дамуы нәтижесінде Батыс ... ... ... ... орын алуы мен ... рөлі ... ... Қоғамдық-саяси ақпарат қоғамға саяси жүйе институты ретінде БАҚ арқылы беріледі. Мемлекеттің теңгерімді реттеуі керек: бұл ашық ... ... ... ... әрі ... ... тәуелсіздікке қол жеткізуге жақын келуге мүмкіндік береді.
Қазіргі уақытта ғалымдар, саясаткерлер мен журналистер тұтынушылардың әртүрлі әлеуметтік топтарына жеке тапсырыс бойынша ... ... осы ... ... біреулерді тұтынушыны ақпаратпен асыра қамтуына, ал біреулер үшін жағдайына келтіру мүмкін екенін қауіптенеді. Осыдан жеке қоғам немесе мемлекет деңгейінде ... ... ... ... болды. Интернационалды қоғам бойынша Н.Саяқбаев азаматтық қоғам мен БАҚ-тың өзара қарым-қатынастары үдерісінің бірқатар факторлары мен қйындықтарын зерттеген. Азаматтық ... ол ... ... тыс ... ... ... Оның ... мемлекеттік биліктің бастауы деп ол қоғамды таниды. Ол таныған мемлекет қоғамдық биліктің формасы.
Азаматтық қоғам, өз кезегінде ... ... ... БАҚ ... өзінің еркін мемлекет мүдделеріне таңуға, оның басқарудағы озбырлығын қысқартуға ұмтылады. Сонымен қатар ол ... ... деп те ... ал ... ... көбінесе БАҚ-та ақпараттық насихаттық жасақтаумен қатар жүреді [36, 101 б.]. ... ... БАҚ ... ... салт-дәстүрлер мен моральға негізделетін өзін-өзі басқаруы мемлекттік биліктің құқықтарды өз мақсаттарында жосықсыз пайдалануын шектей қалады. Қазақстандық ғалымдар ... мен ... ... қоғамның басты өлшем шамасы болып әрекет ететінін айтады. Демократиялық жүйенің басты қасиеттері қатарында: биліктерді бөлу тетігі, жалпыға бірдей және тең ... ... ... ... өзін-өзі басқару және тәуелсіз БАҚ-тың болуы аталады.
Отандық ғалымдардың бұл ... ... ашық және ... ... ... ... идеялары ары қарай дамып, жалғасын тапқан, онда да бір ғана айырмашылықпен: елдік ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... ретінде сәйкестік мәселесі қаралды. Азаматтық сәйкестік әртүрлі әлеуметтік ... ... ... бір ... біріктіреді. Сөйтіп мемлекет жекебастың өзін халықпен, азаматтылықпен сәйкестендіріп бір тұрпат ... ... ... байланысты, БАҚ соның көмегімен азаматтардың мемлекетпен қарым-қатынасқа түсетін ортасы болып табылды. Сол әртүрлі этнотоптардан ... ... ... ... ... уақыт өте келе даму үстінде екені анық.
Жаңашыл этникалық ... ... ... толерантты өмір дағдысына заңды түрде әсер ететінін батыстық ғалымдардың мысалында көрсеткендігі рас. Азаматтық ... ... ... ... ... ... ... жаңа заман ғасырдың талабына айналуы күтілген жағдай. Этнотоптар арасындағы байланыстардың реттеуші және соларды қақтығыс деңгейіне апарушы қазіргі заманның заманауи құралы ... ... ... ... Қазақстандағы этносаралық қарым-қатынастар және ақпараттық қауіпсіздік мәселесі
Қазіргі заман жағдайларында мемлекеттер мен өркениеттердің қауіпсіздігі олардың ... ... ... ... жүйесіндегі жұмыс істей алуымен айқындалады. Елдердің беріктігін сынап, тексеретін ғаламдық үдерістердің белгілі бір оң қыры бар: олар ... ... ... ... ... материалдық қорларды қалыптастыру және жұмылдыру үдерістерін ынталандырады.
Бүгінгі ... ... ... шығу тегі ... ... ... ... болып отыр, ал мемлекеттердің қауіпсіздгі өздерінің ақпарат ресурстарына, қарсы ... үшін ... ... ... ... ... жаңа ... стратегиясы әдістемесін білуге және түсінуге тікелей тәуелді. Соған байланысты республикамыз үшін ғаламдық талаптарды айқындаудың өзектілігі ҚР Президенті ... ... ... ... жолдаған стратегиясы: қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты>> атты жолдауында атап айтылды.
Осы он ... ... ... ... ... пен ... ... болып танылатын медиа-саясат үлкен рөл атқарды, қоғамның ... ... мен ... ... ... ... ... ақпараттық-зияткерлік кеңістіктің қалыптасуы, сұхбат режимінде әртүрлі өркениеттердің өзара әрекеттесуі шын мәнінде рухани-мәдени байланысты дамыту және ... ... ... үшін ... жағдайлар туғызады. БАҚ-тың үдеп бара жатқан, бақыланбайтын ақпарат ағындары- ... ... ... ... ... ... ... теріс көзқарас қалыптастыру, батыл әрекеттер идеясының насихатталуы, діни-саяси экстремизм, ланкестіктің таратылуы және ... ... ең ... ... ... этносаралық қақтығыстар сияқты басты қатерлер. Ал бұл ақпарат ағындарының тыйым салу әдістерінің көмегімен қорғану мүмкін болмай отыр. Қазіргі елмізідің жаңа ... ең ... ... бірі ол этнотоптардың арасында арқылы жанжал тудыру ... ... ... Сол ... мәселесін толеранттылық орнықтыру арқылы шешуге болатыны саясаттанудан энциклопедиялық сөздік құрастырушылар саяси төзімділік яғни толеранттық ... да бір ... ... өз ... ... мәнді ойлауына келісушілікке даярлықты білдіреді, егерде бұл күштер ... ... ... ... ... ... ... шеңберінде оппозицияның іс-әрекетіне жол беруде көрінеді [36, 375 б.]. Ал жеке ... ... ... ... - бұл ... ... ... тыңдауға деген даярлықты көрсету, қайта түсіндіру ұмтылысы бір жағдайларда-логикалық ... ... ... ...
Ал жалпы алғанда толеранттық-бұл өзіндік көзқарасқа, пікірге, мінез-құлыққа сәйкес келмейтінге шыдамдылық, оларды бағалаудағы күнілгері ... және ... Осы ... ... ... ... ретінде рөлі тарихи оқиғалармен көрсетілгені анық.
Қазіргі БАҚ-құралдарын жеке азаматтар тарапынан өз ... ... ... кең етек алғаны белгілі. Көпшілік қауымды алдаумен пайда көретін азаматтардың шындығын арқылы қазіргі интернационалды қоғамның іс-әрекетін оңды-солды ... ... ... ... Яғни () ... ... саяси, діни, коммерциялық негізі бар екеніне ешбір күмән жоқ. Мысалға: 2012 жылы 21-ші желтоқсанда болатын ақыр заман туралы ... ... () ... ... ... болған елдерге коммерциялық, діни (секталар көбеюі), саяси пайда келтіруге ықпал еткені тауарлардың өтуі, жер асты бункерлер салуы, ... ... сол ... ... ... тұрақсыздық қалыптастыра бастама болғандығы рас. Өзіміз білетіндей БАҚ арқылы () әлеуметтік қарапайым ортада тұрақсыздықпен жалғасқанының бір ғана ... ақыр ... ... ... ... ... ... Сол әрекеттерді жүзеге асыруы арқылы көпұлтты қоғамда ертенгі күніне де деген сенімсіздігі, қорқынышы бой алып дамудың кері ... және ... ... ... алып ... ... ... БАҚ-ты қолдану арқылы қазіргі заман қоғамын қорқытуға, идея салуға, дамытуға, т.б мәселелерге көз ... ... ... ... ... үшін ертенгі күніне сенімділігі үшін БАҚ-ы дамуының және соны қадағалауының жаңа әлемдік ... ... ... ие. ... ... ... ... үшін қазіргі таңда мемлекет тарапынан қадағалауы маңызды шаралардың бірі болатыны XXI-ғасырға сай құбылыс ... ... ... ... баспасөзге байланысты деп атауының өзіндік себептері бар, айтарлық:
-Оқиғаның сырттай жалаң бейнелеп көрсету;
-Шу көтеруге бейім тұру
-Деректі бұрмалап, өңін айналдыру
-Адамдардың жеке ... ... ... ... бағытталған жеңіл-желпі материялдар жариялау. Осы мәселелердің тууы БАҚ-на байланысты жеке ... ... ... тудыра алатын құрал да болып қалыптасуы рас [37, 10 б.].
яғни

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық, Қазақстандық елжандылық, этносаралық келісім тұралы ұғым5 бет
Этносоциология туралы41 бет
Қазіргі этникалық процестердің ерекшелігі және этносаяси процестердің ішкі саяси жағдайға ықпалы8 бет
Қазақстан Республикасындағы ұлттық саясаттың негізгі бағыттары16 бет
Қазақстан Халқы Ассамблиясына 20 жыл22 бет
Қазақстандағы этносаралық келісімнің құрылымдары4 бет
"Ақпараттық қауіпсіздік."18 бет
"тағам өнімдерінің қауіпсіздік менеджмент жүйелері. тағам тізбегіне қатысатын ұйымдарға қойылатын талаптар"5 бет
«Автомобиль жолдарын жобалау кезіндегі қауіпсіздік талаптары» техникалық регламенті24 бет
Азия-тынық мұхиты аймағындағы қауіпсіздік мәселесі46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь