Тасмола археологиялық мәдениетінің әскери қару-жарақтары және ат әбзелдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1. Тасмола мәдениетінің зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.1. Тасмола мәдениетінің xx ғасырдағы зерттелу тарихы ... ... ... ... ... ... 11
1.2 Тасмола археологиялық мәдениетінің жаңа ескерткіштері және қазіргі уақыттағы зерттелу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2. Тасмола тайпаларының қару.жарақ кешені ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.1 Алыс қашықтықта қолданылатын қару.жарақтар (садақ және т.б.) ... ... .28
2.2 Жақын қашықтықта қолданылатын қару.жарақтар (пышақ, қанжар, шақан және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .37
3. Тасмола археологиялық мәдениетінің ат әбзелдері ... ... ... ... ... ... ... 46
3.1 Ауыздық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...46
3.2 Сулық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 53
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..67
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанның тарихын зерттеу және ондағы қандай да болмасын мәселелерді ашудың еліміз үшін маңызы зор. Тарихты зерттеп білу арқылы халық өзінің, жерінің құндылықтарын, қасиеттерін білуге мүмкіндік алады. Яғни ұлттың өзін-өзі тануы өз тарихын тану арқылы жүреді.
Ерте темір дәуірі - бүкіләлемдік адамзат өркениетінің қалыптасуы мен дамуы барысын, оның айтулы жетістіктерін зерделеуде аса зор маңызы бар тарихи кезең болып табылады. Бұл б.з.б. 8-7 ғасырлардан бастап, ерте ортағасырлар дәуіріне дейінгі кезеңді, яғни б.з. 6 ғасырына дейінгі уақытты қамтиды.
Ерте темір дәуірінде суармалы егіншілікке негізделген көнешығыстық өркениет елдерінде (Месопотамия, Алдыңғы Азия, Кіші Азия, Үндіқытай, Солтүстік Африка т.т.) мемлекеттік жүйе мен саяси институттардың нығаюы процесстері жедел қарқынмен дамыды. Еуропада рим, грек өркениеттері дамып, латен, гальштат сияқты аса көрнекті мәдениеттер гүлденді.
Осы уақытта Еуразия далалары кеңістігіндегі этностар өмірінде шынайы ғаламат өзгерістер басталды. Б.з.б. І мыңжылдықтың бас кезінде шығыстағы Монғолиядан батыстағы Дунайға дейінгі табиғаты қатал, құрғақ далаларды мекендейтін бақташы, бақташы-егінші тайпалардың мал шаруашылығының жайылымдар мен су көздерін пайдалануды маусымдық шектеудің күрделі де қатаң жүйесіне негізделген жылжымалы түрлеріне көшуіне тура келді. Жаңа заманның еуроцентристік ғылымы қатал табиғатты дала жағдайында мал шаруашылығын өрбітудің бұндай айрықша түрлерін «көшпелі», «жартылай көшпелі шаруашылық» деп атады. Мал шаруашылығының жаңа түрлеріне көшу далалық табиғат жүйесінің ерекше жағдайларында өмір кешкен қола ғасыры тайпалары экономикасының дамуының нәтижесі болып табылады. Қазақстан аумағында шаруашылықтың бұл түрінің негіздері қола дәуірінің соңғы кезінде, беғазы-дәндібай заманында қаланды. Мамандардың пікірінше, малшылықтың жылжымалы түріне ауысуына дала тұрғындарының тек ішкі дамуы ғана емес, ауа райының өзгеруі де нақты ықпал етті. Сол заманда бұл ауысу оңтайлы, үлкен прогрессивті мәндегі көрініс еді, ол даланың табиғат қорларын барынша толық пайдалануға мүмкіндік берді.
Осы кезеңдегі Орталық Қазақстанның ежелгі малшыларының мәдениеті неғұрлым көлемді археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген Тасмола қойнауының атына сәйкес Тасмола мәдениеті деп аталды. Оны ерекше бөліп алуға тастар тізбегі бар обалар – «мұртты обалар» деп аталатын ерекше үлгідегі ескерткіштер себеп болды. Мұндай ескерткіштер қазақтың үсақ шоқылы өңірінен тыс жерлерден, мысалы, Қазақстанның шығыс және оңтүстік облыстарынан (Оба, Көктал, Ащысай және Еділ бойы («Үш ағайынды» аңғары) кездеседі, бірақ олардың кең тараған негізгі өңірі Орталық Қазақстан болып табылады.
1 Маргулан А.Х. К изучению памятников района р.Сарысу и Улытау // ВАН Каз.ССР. 1948а. – №2.
2 Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1966.
3 Бейсенов А.З. Погребальные памятники и культоворитуальные сооружения древних номадов Центрального Казахстана (7-1 вв. до н.э.). Автореф. дисс... канд.ист.наук. – Алматы, 1997.
4 Бейсенов А.З. Ранний железный век // Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящим. – Алматы, 2004.
5 Бейсенов А.З. Тасмола зерттеулері. Талды-2: Сарыарқа сақтарының патша қорымы // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 жылда (1991-2011). – Алматы, 2011. – 175-179 б.
6 Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. – Алматы: Атамұра, 2010. – 1-т. – 544 б.
7 Семенов Л.Ф. Наш область. Карағанда, 1946. Архив ИИАЭАН КазССР, инв. 22. – С. 79-86.
8 Граков Б.Н. Скифы. Научно-популярный очерк. – М.: МГУ, 1971. – 200 с.
9 Грязнов М.П. Памятники майэмирского этапа эпохи ранних кочевников на Алтае // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. – М., 1947. – Вып. 18.
10 Рыков П.С. Работы в совхозе «Гигант» Известия ГАИМК.Археологические работы на новостройках в 1932-33 гг. вып 110. 1935. – С. 6-78.
11 Рыков.П.С.Нуринская экспедиция (1933 г.) // Проблемы истории материальной культуры. – Москва, 1933. – С. 9-10.
12 Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана. Труды ИИАЭ АН Каз ССР. – Алматы, 1959. – Т.7. – 292 с.
13 Үмітқалиев Ұ.Ү. Ә.М.Оразбаевтың Қазақстан археологиясына қосқан үлесі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация – Алматы, 2010. – 124 б.
14 Маргулан А.Х, Акишев К.А, Кадырбаев М.К, Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алматы, 1966. – 434 с.
15 Маргулан А.Х. К изучению памятников района. р.Сарысу и Улутау /АН Каз ССР. – № 2(35). – 1948. – 54-67 с.
16 Оразбаев. А.М. Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институтының мұрағаты. Фонд № 96, Дело №127. – 3-43 бб.
17 Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана // ТИИАЭ, Том 7. Археология. – 1959.
18 Кадырбаев М.К. Курганы Котанэмеля // Первобытная археология Сибири. – Л.:Наука, 1975.
19 Оразбаев А.М. Курган с «усами» в могильнике Джанайдар как архитектурный памятник // Кулътура древних скотоводов и земледелъцев Казахстана. – Алма-Ата, 1969. – С. 175-192.
20 Ахинжанов С.М. Курганы с «усами» на юга-западных склонах Каратау // Археологические исследование на Отраре. – Алма-Ата, 1975. – С. 72-85.
21 Толеубаев А.Т., Бейсенов А.З., Омаров Г.К. Курганы с каменными грядами на северных склонах Тарбагатая // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 218-225.
22 Бейсенов А.З. Исследование поселений – новое направление в археологии раннего железного века Центрального Казахстана // Қарағанды университетінің хабаршысы. «Тарих, философия, құқық» сериясы. – 2009. – №2 (59).
23 Боталов С.Г., Таиров А.Д., Любчанский И.Э. Курганы с «усами» урало-казахстанских степей. – Челябинск, 2006. – 232 с.
24 Зданович С.Я., Зданович Г.Б., Малютина Т.С., Хабдулина М.К. Работы в Целиноградской области // Археологические открытия – 1975. – Москва, 1976.
25 Бейсенов А.З. Работы на могильнике Нуркен-2 // Историко-культурное наследие Сарыарки. Сборник научных статей. – Караганды, 2007.
26 Бейсенов А.З. Отчет об археологических исследованиях в Карагандинской области. 2005. Опис № 2. Дело № 2722. – Алматы, 2006. – 247 с.
27 Чотбаев А. Қазақ даласының ежелгі көшпелілерінің қару-жарақтары. Вооружение и военное дело древних номадов Казахстанских степей. The armament of the ancient nomads of the Kazakh steppes. – Астана: Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Астана қаласындағы филиалының баспа тобы, 2013. – 200 с. – Қазақша, орысша, ағылшынша.
28 Бейсенов А.З. К вопросу о выделении памятников коргантасского типа в Восточной Сарыарке (вторая половина I тыс. до н.э.) // Этнокультурные процессы на территории Казахстана (древность, средневековье, современность). – Алматы: Гылым, 1995.
29 Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. – М. –Л., 1953. – 402 с. + 120 табл.
30 Черненко Е.В. Скифские лучники. – Киев: Наукова думка, 1981. – 168 с.
31 Самашев З.С. Наскальные изображения Верхнего Прииртышья. – Алма-Ата: Гылым, 1992. – 208 с.
32 Кубарев В.Д. О работах на Археологические открытия 1981 года. – М., 1983.
33 Самашев З., Байтлеу Д., Курманкулов Ж. Петроглифы Теректи Аулие. – Астана: Изд. Группа ФИА в г. Астана, 2013. – 240 с.
34 Черников С.С. О работах Восточно-Казахстанской экспедиции // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. – 1956. – Вып. 64. – С. 50-61.
35 Грач А.Д. Древние кочевники в центре Азии. – М.: Гл. ред. восточной лит-ры, 1982.
36 Самашев З., Жумабекова Г., Ермолаева А., Омаров Г. Раннесакские накончники стрел из Казахстанского Алтая // Военная археология. Оружие и военное дело в исторической и социальной перспективе // Материалы
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы:
МАЗМҰНЫ
Кіріспе..........................................................................................7
1. Тасмола мәдениетінің зерттелу тарихы.............................................11
1.1. Тасмола мәдениетінің xx ғасырдағы зерттелу тарихы........................11
1.2 Тасмола археологиялық мәдениетінің жаңа ескерткіштері және қазіргі уақыттағы ... ... ... ... ... ... Алыс қашықтықта қолданылатын қару-жарақтар (садақ және т.б.).........28
2.2 Жақын қашықтықта қолданылатын қару-жарақтар (пышақ, қанжар, шақан және т.б.).....................................................................................37
3. Тасмола археологиялық ... ат ... ... ... ... мен ... тізімі ....................................69
Қосымшалар.................................................................................75
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Тәуелсіз Қазақстанның тарихын зерттеу және ондағы қандай да болмасын мәселелерді ашудың еліміз үшін маңызы зор. Тарихты ... білу ... ... өзінің, жерінің құндылықтарын, қасиеттерін білуге мүмкіндік алады. Яғни ұлттың өзін-өзі тануы өз тарихын тану арқылы жүреді.
Ерте темір дәуірі - ... ... ... ... мен ... барысын, оның айтулы жетістіктерін зерделеуде аса зор маңызы бар ... ... ... ... Бұл ... 8-7 ғасырлардан бастап, ерте ортағасырлар дәуіріне дейінгі кезеңді, яғни б.з. 6 ғасырына дейінгі уақытты қамтиды.
Ерте темір дәуірінде ... ... ... көнешығыстық өркениет елдерінде (Месопотамия, Алдыңғы Азия, Кіші Азия, Үндіқытай, Солтүстік Африка т.т.) ... жүйе мен ... ... ... ... ... қарқынмен дамыды. Еуропада рим, грек өркениеттері дамып, латен, гальштат сияқты аса көрнекті мәдениеттер гүлденді.
Осы уақытта Еуразия далалары ... ... ... ... ғаламат өзгерістер басталды. Б.з.б. І мыңжылдықтың бас кезінде шығыстағы Монғолиядан батыстағы Дунайға дейінгі табиғаты ... ... ... ... ... ... тайпалардың мал шаруашылығының жайылымдар мен су көздерін пайдалануды маусымдық шектеудің күрделі де қатаң ... ... ... ... ... тура келді. Жаңа заманның еуроцентристік ғылымы қатал табиғатты дала жағдайында мал шаруашылығын өрбітудің бұндай айрықша түрлерін , деп ... Мал ... жаңа ... көшу далалық табиғат жүйесінің ерекше жағдайларында өмір кешкен қола ғасыры тайпалары экономикасының ... ... ... ... Қазақстан аумағында шаруашылықтың бұл түрінің негіздері қола дәуірінің соңғы кезінде, беғазы-дәндібай заманында қаланды. Мамандардың пікірінше, ... ... ... ... дала тұрғындарының тек ішкі дамуы ғана емес, ауа райының өзгеруі де нақты ықпал етті. Сол заманда бұл ауысу оңтайлы, үлкен ... ... ... еді, ол ... табиғат қорларын барынша толық пайдалануға мүмкіндік берді.
Осы кезеңдегі Орталық Қазақстанның ежелгі малшыларының мәдениеті неғұрлым көлемді ... ... ... ... ... ... атына сәйкес Тасмола мәдениеті деп аталды. Оны ерекше бөліп алуға тастар тізбегі бар обалар - деп ... ... ... ескерткіштер себеп болды. Мұндай ескерткіштер қазақтың үсақ шоқылы өңірінен тыс ... ... ... ... және оңтүстік облыстарынан (Оба, Көктал, Ащысай және Еділ бойы ( аңғары) кездеседі, бірақ олардың кең тараған негізгі өңірі Орталық ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе, түйетініміз тақырып бүгінгі күннің кезек күттірмес келелі мәселесі. Бұл зерттеліп отырған тақырыптың өзектілігінің ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының басты нысаны болып табылатын Тасмола мәдениетінің ескерткіштері, құрылымы және шаруашылығының зерттелу деңгейі ... төрт ... ... ... ... ... 1946-1959 жылдардағы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының құрамында жұмыс жасаған Ә.Х. Марғұлан мен М.Қ.Қадырбаевтың зерттеулері жатады [1, 34 б.]. ... ... ... ... ... ... оңтүстігі, солтүстік пен орталық аймақтарына қосылып зерттелуі жатады. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы құрамындағы ерте темір дәуіріне бағытталған ... ... ... тобы ... ... Орталық Қазақстанның шығыс аймақтарынан керемет ескрткіштер ашады ... ... ... ... жағалауындағы Тасмола 1-6 және т.б. қорымдар) [2, 303-433 бб.].
Үшінші кезең 1970 жылдың басынан ... ... 1980 ... ... ... ... ... жұмыстары тоқталып қалуына байланысты аудандарда ескерткіштер аз көлемде ғана зерттелді (4 ... ... және 5 адам ... обалар). 1988-1993 жылдары Бейсенов А.З. бастаған жеке топ 50-ден астам қорғандық жерлеу ескерткіштерде қазба жұмыстарын ... ... 38-і ... 7-4 ғасырларға жататын ескерткіштер, 13-і б.д.д. 3-1 ғасырларға жатады. Территориясы бойынша 47 қорған Баянауыл ауданында орналасса, төртеуі Қарқаралы ... ... [3, 17 ... ... ... ... ... зерттеулерге келетін болсақ 2005-2007 жылдары Орталық Қазақстанның Қарқаралы, Ақтоғай аудандарында Сарыарқа археологиялық экспедициясы жүргізген ... ... ... ... ... ... Аталмыш зерттеу жұмыстары барысында Қызылсүйір, Едірей қоныстарында, сонымен қатар қорымдық ... ... ... ... [4, 266 ... ... мақсаты. Қарастырып отырған мәселеміздің маңыздылығы мен оның бүгінгі күндегі өзектілігін ... ... ... бар деректерді толық пайдалана отырып, Тасмола мәдениетінің қару-жарақтары мен ат ... ... ... ашып көрсету, жоспар бойынша алынған мәселелерді барынша талдап, ... ... ... ... ... ... етіп алынды.
Диплом жұмысының міндеттері. Дипломдық жұмыстың мақсатын ашуда мынадай міндеттерді іске асыру басшылыққа алынады:
- Тасмола мәдениетінің XX ... ... ... ... ... ... ... жаңа ескерткіштері және қазіргі уақыттағы зерттелу деңгейін сипаттау;
- Алыс ... ... ... ... ... және т.б.) ... ... сипаттама жасау;
- Жақын қашықтықта қолданылатын қару-жарақтардың (пышақ, қанжар, шақан және т.б.) типологиялық ... ... ... ... ... қатысты ауыздықтарды жіктеу;
- Тасмола мәдениеті ескерткіштеріне тән сулықтарға салыстырмалы ... ... ... ... деректік негізі. Диплом жұмысымыздың дерек көзі ретінде пайдаланған материалдарды бірнеше топтарға ... ... ... ... осы ... зерттеу жүргізген ғалымдардың іргелі еңбектері және ұйымдастырылған археологиялық экспедициялардың барлау, зерттеу ... ... ... мұрағат қорларында сақталған ескерткіштердің түсірілген жобалары мен суреттері сонымен ... ... ... ... ... ... ... экспонаттар басты деректер ретінде пайдаланылды.
Деректер тобына жарыққа ... ... ... ... ... жатқызуға болады. Зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында дерекнамалық материалдарды жинастыра отырып, олардың археологиялық ... ... ... анықтауға тырыстық. Бұл ретте баспадан жарық көрген материалдар нысанаға алынып отырды. Дерек ретінде ... ... ... шығатын ғылыми және ақпараттық мәліметтерге бай мерзімдік басылымдардың материалдарын да негізге алдық.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Тасмола мәдениеті ... осы ... ... ... ... бір жүйеге келтірілді. Аталмыш мәдениетке тән қару-жарақтардың типологиясы жасалып, жіктелді. Тасмола мәдениеті ескерткіштерінен жинақталған ат әбзелдері өзге ерте ... ... тән ... ... салыстырыла отырып, сипаттама жасалды. Жалпы ерте темір дәуірінің мәдени өміріне қатысты тың мәліметтер жинақталып, ... ... ... ... ... методологиялық негізі мен зерттеу әдістері Мәселені талдауда біз соңғы жылдары отандық археология ғылымында болып ... ... ... және ... ... негізге алдық. Бұғанға дейін жекелген аймақтарға қатысты археологиялық зерттеулердің қалыптасуы мен дамуы жайында тек жалпылама немесе өлкетанушылық тұрғысынан баяндалып ... ... ... ... ... объективтік, жүйелілік, тарихи-салыстырмалық тәрізді ғылыми таным принциптеріне негізделген. Ресми деректер қатарындағы патшалық, кеңестік ... ... ... мен ... сын ... ... ... мүддесі тұрғысынан сарапталып, тарихи салыстырулар негізінде талданды. ... ... ... нәтижелері мен жарық көрген ғылыми еңбектер, мақалалар өткен тарихымызды ... ... ... ... ... Зерттеу барысында соңғы уақыттарда қалыптасып келе жатқан жаңа бағыттағы ғылыми ой-пікірлер мен ... жаңа ... ... ... ... ... басшылыққа алынды. Сондай-ақ зерттеуде археологиялық барлау, қазба және ... ... ... ... ... және ... мазмұндық жүйелеу әдістері қолданылды. Мәселе нақты тарихи қажеттілік, тарихи тағылым, тарихи процестің объективтілігі тұрғысынан қарастырылды.
Диплом жұмысының ... ... ... екі ... бөлінген үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады. Кіріспеде, ... ... ... ... ... ... беріліп, бүгінгі таңдағы маңыздылығы баяндалады. Зерттеудің үш бөлімінде тақырып жан-жақты талданып, сараптау, ойқорытындылар жасалады. Соңында Тасмола мәдениетіне тән ... ... ... ... Тасмола археологиялық мәдениетінің зерттелу тарихы
1.1 XX ғасырдың ортасы мен соңындағы зерттелу тарихы
Қазақстанның ерте ... ... ... ... Қазақстан жерінде тараған осы түрін жоспарлы бағытта зерттеудің басталғанына 60 жылдан асты. ... ... ... оның ... ғылыми қолданысқа енуі ең алдымен Ә. Марғұлан, Ә. Оразбаев, М. Қадырбаев сынды кəсіби ... ... ... ... [5, 175 б.].
Аталмыш мәдениет өзге көршілес аймақтарда таралған ескерткіштерден ерекше құрылыс орындарымен ерекшеленеді. Оны бұлай ерекшелеп ... ... ... бар ... - ... деп ... ... үлгідегі ескерткіштер себеп болды. Мұндай ескерткіштер Қазақтың ұсақ шоқылы өңірінен тыс жерлерден, атап ... ... ... және ... ... (Көктал) және Еділ бойынан ( аңғары) кездеседі, бірақ олардың кең ... ... ... ... ... ... табылады [6, 196 б.].
1920-1940 жылдар Қазақстанда археология ғылымының қарқынды дамуымен сипатталады. Республикада археологиялық ғылыми ізденістердің дамуына одақтың ғылыми мекемелері мен ... ... ... ... ... үйірмелер, музейлер ат салысты.
обалардың деректері ғылыми қолданысқа енгеннен бастап, олар ерте темір ... ... ... тыс ... емес. Ең алғаш 1927 жылы Л.Ф. Семенов Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы, Қаратал селосы жеріндегі ... ... ... тас тізбектері доға тәрізді шығысқа бағытталған корғанды тапты [7, 79-84 б.].
Ең алғаш Б.Н.Бракованың атты ... ... ... Қазақстанның кең-байтақ өлкесі ол кезде болып қалды, яғни көптеген зерттеушілер үшін жабайы кеңістік болып немесе скиф пен ... ... ... ... көрінді [8, 13 б.]. Tемір дәуірінің аршылған қорғандары туралы алғашқы үзінді мәліметтер 1929 жылғы ... ... ... 1930 жылы ... ... ... өзені жағасынан екі қорған тапты. Олардың бірінде топырақ шұңқырда жерленген мәйіт ... ... ... ... сырғалар, қола айна, аргиллит ілгек табылды. Бірақ бұл заттар ғылыми айналымға ширек ... соң ғана ... ... жылы П.С. ... ... ... ... мәдениет тарихы академиясының экспедициясы Қарағанды ... ... ... П.С. Рыков өз зерттеулеріне сүйене отырып, сол кезге ... ... ... ... ... келгендігін айта келіп, аталмыш ескерткіштер әлі де жұмбақ күйде қалып отыр деген пікір ... ... ... де М.П. ... И.В. ... А.А. ... сынды ғалымдар обалар хақында өз ойларын жазып кетті [10]. 1933 жылы Қарағанды облысында ... ... ... Нұра экспедициясы ең алғашқы қазба жұмыстарын жүргізді. Нұра мен Сарысу өзендерінде скиф-сарматтар кезеңіне ... ... ... Сол ... ... - Нұра ... ... мекенінде қорғандар зерттелді, оның үйіндісі астынан тек күйдірілген от қалдықтары ғана ... [11, 9 ... жылы С.В. ... ... ... мұражай қызметкерлерімен бірге Қарағанды облысында обалары бар қорымдарды ... ... [12, 162 ... ... ... ... ... зерттеу ісін 1946 жылы Ә.Х. Марғұланның жетекшілігімен ... ... ... ... жүргізді [13, 84 б.]. Осы жылдан бастап 1955 жылдарға дейін ерте ... ... оның ... бірнеше обаларға қазба жұмыстары жүргізілді. Одан кейінгі үш жылда ... ... ... ... саны 38-ге ... ... оның 19-ы обалар болып табылады [12, 163 б.]. Осы ... өзі ... ... бар ... көп ... ... бола алады.
Ә.Х. Марғұлан Орталық Қазақстан аймағы обалардың ерекше шоғырланған жері екенін жөне басқа аймақтарда бұндай мөлшерде ... айта ... ... ғылыми пікірлерін білдірді [14, 306 б.].
Ә.Х. Марғұлан обалардың функциясы касиетті күншығыс елін көрсететін шығыс идеясы, Беғазы-дәндібай ... ... ... де, соның ішінде Беғазы некрополі мазарларының ұзын дәліздерін қайталайтын деп атаған. ... ... ерте ... ... ... ... ... қастерлеп, ас берген жерлерінде салынып отырған ғұрыптық ескерткіштер деді [15, 54 б.].
Әлкей Марғұлан Орталық Қазақстан аумағында ... ... ... ... ... ... ғылыми сипаттамасын жасау, осы ескерткіштерді ғылыми күн тәртібіне қою ... ... үлес ... 1951 жылы Ә.Х.Марғұлан ерте темір дәуірінде көшпенділердің Орталық Қазақстан аймағында қоныстану шекарасын сызып, ол олардың жерлеу орындарының орналасу ерекшелігіне ... ... ... қатар, Орталық Қазақстан аумағында басқа өлкелерде мұндай мөлшерде ... ... бір ... тобы бар екендігі жайлы үлкен перстпективалық пікірді ұсынды [2, 306 б.]. Шын мәнісінде бұл ашылғалы тұрған жаңа ... ... ... ... ... ... ... жылдары өлкетанушы А.И.Семенов Қазақстанның солтүстігіндегі Половинное өзені жағасынан ерте темір дәуіріне жататын қорған ... ... ... ... басы ... қаратылған екі қаңқа, оқтың сүйек ұшы, садақтың құрсауы, ... ... ... ... ... ... Солтүстік Қазақстанның тарихи мұражайында сақтаулы.
1959 жылы Қазақ ССР ҒА ның ірі-ірі төрт отрядтан тұратын археологиялық ... ... оның бір ... қола дәуірі бойынша Ә.М. Оразбаев басқарды. Экспедиция жұмыстары негізінен Ертіс-Қарағанды су каналы өтетін Орталық Қазақстанның жазығында жүргізіліп, ... ... ... 3 ... жуық ескерткіштер бар екені анықталған. Қазба жұмыстары сол жылы Қарағанды облысы Ворошилов ауданында, Ботақара қола дәуірі қоршаулары, Осакаров ... ... ... ІІ) қола ... ... және ... облысы Куйбышев ауданында Тасмола, Нұрманбет (Қаражал) қола дәуірі қоршаулары, сондай-ақ Павлодар облысының ... ... ... қола ... ... ... және ... жұмыстарын жүргізеді. Бұлардың ішінде ең көп мәлімет берген Павлодар облысы Куйбышев ауданындағы Екібастұз ауылының жылқы фермасы жанындағы ... ... ... ... қола ... қоршаулары болған. Онда қола дәуірінің алпысқа тарта қоршаулары тізімделіп, 40 қоршаудан 60 қабір қазылады. Ескерткіштердің хронологиялық мерзімдемесін ғалым б.з.д. ХІІІ-ХІ ғғ. ... Бұл ... ... Ә.М. ... 1960 жылы ... ... ғана ... берумен шектеліп, қазба деректерінің күнделіктері мен сызбалары мұрағат деректері ... қала ... [16, 3-43 ... ... жүргізілген жұмыстардың басты орталығы Шығыс Сарыарқаның солтүстік және орталық аудандарына ойысты. 1957 жылдан бастап ОҚАЭ-ның құрамындағы ерте ... ... жеке ... ... ... 1959-1963 жылдар аралығында Павлодар облысы Екібастұз ауданындағы Шідерті өзенінің бойындағы Тасмола 1-6, Қарамұрын 1-2, Нұрмамбет 1, 2, 4 ... ... ... ... ... ... жылдардағы жұмыстар Шығыс Сарыарқаның орталық аудандарындағы ескерткіштерді зерттеуге бағытталды. Шет ауданындағы Талды ... ... ... ... ... қорымдары қазылды. Павлодар облысының Баянауыл ауданында Қорғантас қорымы, ... ... ... ... ... Бұл ... жөнінде тек қана сипаттамалар ғана сақталған, себебі ескерткіштердің мәнді дәйектер алынбағандықтан [17, 112-116 ... ... ... ... Шығыс Сарыарқаның оңтүстік шегіндегі Балхаш өңірінің солтүстік-шығысындағы қорымдарды зерттеуге көңіл бөлінді. Қотанемел 1-3, Жалғызтау, Тесіктас1-2 т.б. ... ... ... ашылды. Осы жұмыстар нәтижесі 1975 жылы жарияланды. Жерлеу орындарын сипаттау, ... ... бір ... ... ... қатар, М.Қ.Қадырбаев табылған қола құралдардың химиялық құрамын ... және оны ... ... ... көп ... бөлді [18, 127-132 б.]. Ғалым осы жылдардағы жемісті ізденістері нәтижесінде ... ... ерте ... ... ... ... ... мәдениетін ашып, оның негізгі сипаттамасын береді [2, 304-433 б.]. М:Қ.Қадырбаев обалардың ... тобы - осы ... ... ... ... ... ... олардың таралу картасы, сондай-ақ, төрт түрді қамтитын типологиясы жасалды [2, 308-310 б.].
М.К. ... ... ... мәнін ашуда жоғарыдағы ғалымдар пікірлерін қолдай отырып, жылқы сүйектерінің ... ... ... ... ... ... бар ... баса айтып, ғылымға енгізді.
Археология ғылымына обалар деген атпен енген ерекше ескерткіш түрін зерттеуде алғашқылардың бірі болып өз ойын білдірген Ә.М. ... ... ... ... ... Осы ескерткіштердің таралу аймағы кең болғанымен де, зерттелу жағы соңғы жылдарға дейін түбегейлі ... ... ... Бірак азды-көпті болса да зерттеушілер пікірлері бір жерден ... ... даму ... ... ... ... та ... ғұрыптық ескерткіштер деген пікірді ұстанды. Оның болжамы бойынша, мұндай ескерткіштер ежелгі дәуірдің діни салтанаттары ... ... ат шалу ... ... күн ... ... идеяларымен сабақтас болғандығын айтты [19, 176 б.]. 1950-60-шы жылдары М.К. ... ... ... ... ... оларды мерзімдеп, Орталық Қазақстанның ерте темір дәуірі бойынша Тасмола мәдениетін ашты [17, 303-308 б.]. ... ... ... ... ... ... келесі бір жұмысы Орталық Қазақстан жеріндегі ерте темір дәуірінің Тасмолалық ... ... ... мен сол ... ... адамдар дүниетанымына деген көзқарасы. Тасмола мәдениетіне тән археология ғылымына обалар деген атпен енген ерекше ескерткіш ... ... ... бірі ... өз ойын ... де Ә.М. ... ... Мұртты обаларды ғұрыптық ескерткіштер ежелгі дәуірдің діни салтанаттары кезінде құрбандыққа ат шалу дәстүрінің, ... күн ... ... ... ... болғандығын айтты. Сөз болып отырған ескерткіштердің негізгі мәнін ашуда атты еңбегінде тереңірек үңіліп, жан-жақты ашуға тырысты [19]. ... ... даму ... қола ... ... ... бастау алатынын айтады. Тас тізбегінің басындағы үйіндісі ... ... ... ... ... ... өз ... байламдарын айта келіп Жанайдар қорымындағы Қазақстандағы ең көне архитектуралық құрылыстардың бірі дейді. Ә.М. Оразбаевтың бұл ... ... ... ең ... ... ... жасау болып табылады.
Жанайдар қорымы Қарағанды облысы, Ұлытау ауданындағы Қаракеңгір өзенінің шығысына карай 10-12 ... ... ... ... ... орналасқан. Жалпы Қаракеңгір өзені жағасына қола дәуіріне жататын 58 қоршау және екі оба орналасқан. Бірінші оба ... ... ... ... ... одан 200 метр оңтүстікке қарай орналасқан. Қорымда қола ... үш ... және бір оба ... [19, 177 б.]. ... бір обаларды зерттеушілер қатарын С. Ақынжанов есімі толықтырады. 1975-ші жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы С. ... ... ... ... Жаңақорған ауданы, Талап кеңшарынан солтүстікке қарай 20 шақырым жерде Бүркітті обасын және бірнеше ... ... [20, 72-81 б.]. ... ... ... оының ішінде заттай айғақтарға сүйене отырып, ғалым Бүркітті обасын 7-8 ғасырлармен мерзімдеді.
1970-1980 жылдардың ортасында. обаларды Ф.Х Арсланова ... ... ... ... Э.Р. ... ... Қазақстан жерінде зерттеп ашқандарын да айта кетуге болады.
1980 жылдардың ортасында Ә.Т. Төлеубаевтың жетекшілігімен Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы жерінде, ... ... ... ... бес ... ... ... Олардың екеуі (Шалкақ, Сынтас) ерекшеленген ескерткіштер түріне жатса, ... ... ... және ... ескерткіштері топты ескерткіштер қатарына жатады. Бұл ескерткіштер тізімге алынғанымен ... ... ... жоқ [21, 218 б.]. ... ... ... ... түбегейлі айналысып, оларды есепке алып жіктеу жұмыстарын А.З. Бейсенов қолға алды. А. Бейсеновтың жинаған деректері ... ... ... ... ... жалпы саны 300-дің маңайында дейді. Сонымен бірге бұл санды ең соңғы дерек деп ... ... ... ... бұл ... ... ... Орталык Қазақстан мен оған көршілес солтүстік өлкелерде дейді. обалардың 50-ден астамы казылып, дені Орталық Қазакстан ... ... ... [3, 19 б.]. ... ... ерте темір дәуірін зерттеп жүрген археолог, ғалым А.З. Бейсеновтың ... ... ... ... республикасының ауқымында обалардың жалпы саны 300-дің маңайында дейді. Сонымен бірге бұл санды ең соңғы дерек деп айтуға ... ... ... бұл ... ... ... ... Қазақстан мен оған көршілес солтүстік өлкелерде дейді. обалардың ... ... ... дені ... ... ... ... айтады [13, 87 б.]. обалардың Қазақстанның қазіргі аумағынан тыс жерлерде таралуы көне ... ... ... өлкелерге берген этномəдени ықпалымен, ең алдымен, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ заманы мен одан ... ... ... аударуларымен түсіндіріледі [5, 179 б.].
Ғылымда обалардың құрылымы бойынша зерттеулер кең көлемде жүргізілді деп ... ... ... ... ... ... екі ... бөлді: 1) адам жерленген обалар; 2) обалар. Біріншісі ... ... ... берсе, екіншісі ғұрыптық құрылысқа қатысты [22, 42 б.]. обалардың ғылыми зерттеу айналымына түсуіне және құрылысын зерттеуге өз ... ... ... ... ... М.Қ. ... ... Ол аталмыш құрылыс туралы [14, 309 б.] деп сипаттама ... Тас ... бар ... ... ... күнге атты немесе оның белгілі бір мүшесін құрбан ету дәстүрінің болғандығын көреміз. Сонымен қатар үнемі шығысқа, ... ... ... тас ... мен олардың ұштарындағы дөңгелек тас құрылыстар ішіне бата қылу кезінде ... ... ... ... ... байланысты екені шүбәсіз.
Өлген адамға және күнге атты құрбандыққа шалу ... ... діни ... ... ... ... ... ерте темір дәуірінің көшпенділері арасына кең тараған [6, 197 б.].
Бұл көзқарасты Ә.М. Оразбаев та ... деп, ... ... салт ... ... ... бір бөлігі екенін атап өтті. С.С. Сорокиннің пікірі ... ... ... бар кішкентай оба мен тас тізбектер үлкен ... ... ... ... болған. Орталық Қазақстанның тас тізбекті обалары көне дәуірдегі жерлеу орындары жоқ ескерткіштер - бұғы ... ... ... ... ... нысандардың бірі болған [4, 215 б.]. А.З. Бейсеновтың пайымдауынша, тас мүсіндер кейінгі түркі кезеңінде ... ... және ... ... мен көне түріктердің балбалды ғұрыптық қоршаулары арасында ... ... бар. ... ... ... ... ... этникалық топтың идеологиясының кейбір тұстары мен кейінгі балбалды құрылысты қолданған топтың діни көзқарастары сəйкеседі [5, 179 ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізген археолог, ғалым А.З. Бейсенов [3, 17 б.] деген тұжырымдар келтіреді. Сонымен бірге ол ... ... о ... ... ... ... обалар күнге табыну, жылқыны құрбандыққа шалу сияқты ертеректегі діни наным-сенімге толы жөнелту-еске алу ... ... ... ... ... ... тұратын қасиетті рəсімді атқаруға ат салысқан отбасылық-рулық ұжымдар топтары бірлесе тұрғызуы ... ... ... ... ... ... ролін, салтанатты жиындарда берілетін астың маңызын орталық құрылым ... ... ... мен қыш ыдыстар айқындай түседі. Әр жерінде от жағылатын ұзын тізбектер марқұмның жанын шығысқа, ... келе ... ... ... ... - ... əәлеміне апаратын отты баспалдақтарды меңзейді. Сақ заманының бас ... тән ... ... тірі басшыларды дәріптеу рәсімі олардың үшін көк пен жерді дәнекерлеуші ерекше ... ... ... ... Осы ... шығу тегі жайлы олардың шығыс идеясын аңғартатын қола ... ... ... ... ... ... Қазақстанның кейінгі қола ғасырының беғазы-дәндібай мәдениетінің шығысқа бағытталған ұзын дәлізді элиталық ... ... ... ... ... айтылған [5, 179 б.] деген дәлелдермен нақтылай түседі. Аталған тақырып шешуін таппай келе жатқан ... ... ... ... бірі - ... ... ... кезге дейін обалар өзіндік орналасу бойынша бірнеше ... ... ... ... ... ... құрылысты типологияға бөлудің үш көзқарасы ... Ал 1983 жылы П.Н. ... ... ... ... ... енгізіп, жаңа пікірлер қалыптастыруға тырысты. Оның ... ... 4-тен 9-ға ... ... Ал XX ... ... ортасында археологиялық еректер қоры жаңа мәліметтермен толықты және Қадырбаев-Мариковскийдің обалар тобының типологиясы бойынша жаңа ... ... Бұл ... 1996 жылы А.З. Бейсенов аталмыш ғұрыптық құрылыстың типологиясы бойынша енгізді. Ол ... үш ... ... ... [23, 17 б.]. ... ... айтылған ғалымдардың типология бойынша топқа бөлуі обаларды ... өз ... ... ... бір айта кететін жайт, обалар кездесу сипаты бойынша жеке және ... ... ... ... ... ... ... болсақ, Орталық Қазақстанның Ақтоғай ауданындағы тіркелген ескерткіштер саны 286-ны ... Ал ... ... 207-сі ерте ... ... жататын нысан. Сақ дәуіріне тән ескерткіштің 20-сы, яғни 9,5%-ы обалар болып табылады. Аталмыш құрылыстардың 19-ы ... ... ... бір ... тек біреуі ғана оба ретінде жеке дара кездеседі. обалар ... ... ... ... ... да ... ғұрыптық қызмет атқаратын құрылыс ретінде маңызы болуы мүмкін. Бұдан шығатын қорытынды, ғұрыптық құрылыс қорымдағы негізгі нысан ... ... ... болады.
1.2 Тасмола археологиялық мәдениетінің жаңа ескерткіштері және қазіргі уақыттағы зерттелу деңгейі
зерттеу мәселесінде оның ішкі мәнін ашуда толғандыратын жақтары тереңірек ... ... ... түсетіні заңды нәрсе. Ал осы обалар жерлеу ескерткіштеріне жатады және о дүние мен бұл дүниені жалғастыратын ... деп қана ... ... ... ... ... жерленген орнын қасиетті орын деп санап қастерлеген ... ... ... мәселен салт-дәстүрлік мерекелерді сол жерде өткізуі ғажап емес. Өйткені, қандай да болмасын халықтың ... ... ... ... ... ... бір орында өткізілуі шартты. Жоғарыда айтып кеткен ғалымдардың пікірлеріне де сүйенер болсақ, обалар тек жерлеу орындары емес ... ... Ал осы ... ... ... каратылуы оның екі басында үйінді болуы, тас тізбектерде күл қалдықтары, ыдыс сынықтары ... және жеке кіші ... ... ... ... ... бір ... құрылысты құрап тұрғаны сөзсіз. Кешенді құрылыс болғандықтан, сол уақытта атқарған қызметі де үлкен болуы тиіс. Сондықтан, өз ... ... ... орын ... ... ... ... кейбір белгілерін жоғалтса да, ұрпақ сабақтастығы мен заңды жалғасуын таппауы мүмкін емес. Оған ... ... ... бір ... ... ... ... шара жасау емес соған қажеттілік және сол қоғамдағы дүниетанымдық деңгейдің көрінісі. ... ... қыс ... ... ... ... ... ауыру - сырқау мен өлім - жітімнің көп болуы, жалпы өмірдің қиын тауқыметі. ... ... ... ... қола және ерте темір дәуірлерінің қоныстарын қазу барысында олардың құрылысы мен орналасуында басты орында адам өмір ... ... ... ... жерлерді таңдаған.
Соңғы жылдары сақ қоныстарын зерттеп жүрген А.З. Бейсеновтың еңбектерінде сақ қоғамында ... ... ... ... ... жылы жерлерді қоныстану жөнінде айтылады. Сондай-ақ, суықтан қорғанудың барлық түрлерін қарастырған, жылылықты сақтау үшін малдарын үй маңына жақын қамап ... ... ... ... үй ... күлді қалың төгіп жылылықты сақтаған. Бұның барлығы тас қоныстардағы ортада ғана жанатын ошақтың ... ... және қыс ... көне ... үшін өте ... кезең болған. Зерттеуші А.З. Бейсеновтің пікірінше, қазіргі Қазақстан аумағында обалардың ... ... сақ ... ... этномәдениеттің ықпалымен тығыз байланысты [4, 215 б.].
С.Г. Боталов, А.Д. ... И.Э. ... ... ... өз ... ... ... кездесу аймағы туралы [24, 9 б.] деп көрсетеді. Бұл ғылыми көрсетіндіден Орталық ... ... ... жиі ... ... ... екені аңғарылады.
А.З.Бейсеновтың жинаған деректері бойынша, Қазақстан республикасының бүкіл ауқымында әр ... ... ... ... саны бүгін 300-дің маңайында. Және де мұны толық дерек деуге болмайды. Есепке алынбай ... ... бар, ... ... бірақ құжаттары сақталмаған ескерткіштер бар. Оның үстіне, бұл сан ескерткіштердің шынайы таралу ... ... ... қай өлке ... бұл ... ... арнайы түрде зерттеліп, жоспарлы барлау жұмыстары арқылы тізімге алынған емес. Біздің қолымызға түскендерінің барлығы жалпы арзеологиялық зерттеулердің ... ... ... кездейсоқ ашылған, түрлі деңгейдегі сипаттамасы жасалған, немесе қазылған обалардың деректері. обалардың Қазақстанда қанша екенін шамалап айтудың өзі ... ... ... саны ... ... көп ... анық айта ... Негізгі ауқымы Орталық Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанды (Көкшетау) сондай-ақ бүгінгі Шығыс Қазақстан облысының батыс бөлігінің далалық алқаптары (Абыралы, Шыңғыстау, ... ... ... ... ... санының 80% астамы осы аумақта шоғырланған. обалардың бұл географиясы Тасмола мәдениетнің шеңберімен байланысты. Обалардың екінші бір ... ... ... (20% ... ... ... Батыс, Оңтүстік Қазақстан жерлерінде, соның ішінде, көпшілігі Шығыс Қазақстан аумағында орналасқан. Сыр өңірінде ... ... ... ... соның ішінде тек бір ескерткіш қазылды. обалардың ... ... ... төрт ... ... ... батыс, оңтүстік және Жетісу топтары. Жалпы обалар таралымы туралы сөз қозғағанда әкімшілік-аумақтық түсініктен гөрі географиялық ұғымдарға жүгінген жөн: ... ... ... ... аясы Қазақтың ұсақшоқылығы аумағымен сәйкес келеді.
обалардың Қазақстанның қазіргі аумағынан тыс ... ... ... ... ... ... өлкелерге жасаған күшті этномәдени ықпалымен, соның ішінде, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ ... мен одан ... ... ... қарай қоныс аударумен түсіндіріледі.
Қазақстан ауқымында табылған барлық обалардың 50-ден астамы қазылған. Бұлардың дені Орталық Қазақстан ескерткіштері.
оба - ... ... ... ... Оның ... ... айғақтайтын деректерді комплекстің архитектуралық-планиграфиялық ерекшеліктері мен қазба жұмыстарының нәтижелері береді.
Қазақстандық ... ... ... ... отырып, обалар кешеніне шамамен төмендегідей сипаттама беріледі.
... ... ... және ... деп ... екі ... кіші ... шығысқа қарай тартылған екі тас тізбектен () тұрады. Бұл ғұрыптық кешеннің негізгі бөлігі - шығыстағы оба мен тас ... оба. ... оба ... ... ... қоршау немесе тас жайма іспетті дөңгелектенген (кейде сопақша, тік бұрышты) қарапайым, кішігірім құрылыс ... ... ... ... ... Бұл құрылыс астындағы табылымдар жылқы сүйектері мен қыш ыдыстарынан, от жаққан орынның қалдықтарынан (іздерінен) ... ... ... адам ... ... тізбектер. Шығысқа (солтүстік-шығысқа немесе оңтүстік-шығысқа) бағытталған, жартылай доға тәріздес ... ... ... ұзын ... екі ... өзі, ... шеттеріндегі оба тәріздес шағын құрылыстар, олардың үстінде немесе жанында ... тас ... ... сондай-ақ, тізбектердің әр жерлерінен байқалатын тігінен тұрған кішкене бағаналар ажыратылады.
Ұзындағы ... ... ... екі жүз ... ... ... одан ... тас тізбектер () кіші обадан бастап шығысқа қарай бағыттала салынған. Тізбектердің ең ұзын ескерткішке (270 м) ... ... ... облысындағы Сарғара-2 обасы жатады [24, 520-521 б.]. Тас тізбектер ... ... ... тас ... емес ... байқалады. Олардың негізінде көптеген кіші құрылыстардың жүйесі жатады. Тас тізбектердің мәні осы көптеген шағын құрылыстардың бір жүйе ... ... ... ... ... діни ... ... топтардың жекелеген белгісі болып табылады. Бұл топтар кейінгі дәуірде қазақ деген ұғым бойынша түрлі рулардан, патронимиялық үлкен жанұялардан жекелеп атап ... ... ... Діни ... ... ... ... мекендеген елдердің таксономиялық жүйесі бойынша келіп қатысқан мұндай топтар ... ... ... болғанын білдіріп, әрқайсысы осындай тас құрылыстар тізіп және олардың ортасына тас шаншып, от тұтап отырған деп топшылауға ... ... ... ... ... жерінде ежелден келе жатқан Күн тәңірісіне табыну, атып келе жатқан күнді белгілейтін шығыс тарапты қастерлеу дәстүрімен тікелей байланысты. Сонымен қатар, ... ... ... сүйегінің табылуы, жылқы бұл дүниеде ғана емес, о ... де ... ... ... ... ... Кіші оба астынан шығатын қыш ыдыс сынықтары рәсімдік (ғұрыптық) ас, ... ... ... орын ... ... Тас ... жекелеген буындарында от тұтатылып, бұл отты жол, отты көпірдің символикалық бейнесін беру ... Яғни тас ... ... ... ... ... - атып келе жатқан күнге, көкке, ... ... ... ... ... отты ... отт ... меңзейді [3, 265 б.].
Қазба жұмыстарының нәтижелеріне қарағанда, бұл шағын құрылыстардың өзі ... ... ... ... Кей обалардың дөңгелек немесе сопақша келген оба тәріздес құрылыстардан түзіледі. Кейде тізбектер астынан дөңгелек, тікбұрышты, бірақ оба сияқты үйінді ... ... ... ... тас ... ... құрылыстардың жүйесі анықталады. Бірақ, бұның бәріне тән қасиет - олардың өлшемі ... ... ... (дөңгелек болса диаметрлері шамамен 0,5-1,5 метрге дейін) және қайталанып отыратын біртекті ... ... ... ... Тас ... астында, яғни шағын құрылыстар астында жануарлардың ұсақ сүйектері, от орындарының ... ... ... екі шетіндегі шағын оба бейнелі құрылыстардың астында да ... ... от ... кездеседі. Мұның үстінде, жанында тұрған тас бағаналар көп ... ... ... ... ... немесе мүлдем сақталмаған.
Тас тізбектерді бойлай орналасып, қайталанып отыратын элементтер жүйесінің орналасуын аңғартатын кіші көлемдегі тақталар көп жағдайда ... Бұл ... тас ... ... ... кездерінде сақталмауына ған емес, анағұрлым кішірек көлемдеріне де байланысты.
Үлкен оба. Кешеннің орталық құрылымында, яғни кіші обада адам жерленбегені ... ... адам ... осы ... Бұл ... келсек, оны үлкен деп тек шығыстағы кіші обамен салыстыра айтады. Іс ... бұл ... ... ... ... ... Оның ... оры болуы немесе болмауы мүмкін, ондағы қабыр түрі жерлеу ... баса ... де ... көптеген жерлеу ескерткіштеріне тән.
кешені дегеніміз іс жүзінде кіші оба мен тас ... ... жүйе ... ... ... Дәл осы ... астына адам жерленбеген жерлеу ескерткішімен, яғни үлкен обамен байланыса ... Ал ... көп ... ол ... ... яғни ... ... да тұрғызыла алады.
Сақ заманының бас кезінде Қазақстанда ... ... ... ... жүйе ... ... мен кемелдену уақытына сәйкес келеді.тура осы кезеңге тән тірі ... ... ... үшін көк пен ... ... ... құрылымдар тұрғызу қажеттілігін туындатты.
Кейінгі зерттеулерге келетін болсақ, Археология ... ... А.З. ... ... 2000 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы Нүркен ауылынан оңтүстік батысқа қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан Нүркен-2 қорымында қысқа мерзімді зерттеу ... ... де, ... ... ... ... жұмыстар толығымен аяқталмады. 1 және 2 қорғандар, 2а, 3, 4, 5, 6, 10 және үйіндісі жоқ 26 ... ... ерте ... ... ... 1- және ... ерте ... дәуірінің ең ірі үйінділеріне жатады. Қорғандардың диаметрлері 40 метр (1-қорған) және 60 метр (2-қорған), ал ... 4 және 6 ... ... ... және ... ... дромостары бар [25, 173 б.].
2005 жылдың далалық маусымында Археология Институтының ... А.З. ... ... ... облысының Қарқаралы ауданы аумағында зерттеулер жүргізген болатын. Осы қазба маусымында Нүркен ауылының солтүстік ... ... 10 ... ... ... қыстағының жанынан 12 ерте темір дәуірінің обасы тізімделіп, оның жетеуі оба екені анықталды. обалардың үшеуіне ... ... ... ... ... ұзындығы 25-31 метр аралығында. Қазба салынған обаның негізгі үйіндісі мен солтүстік - ... және ... ... кіші ... қыш ыдыс сыықтарынан басқа ешқандай заттар табылған жоқ. Оба үйінділерінің сыртқы құрылысы, тастан үйілуі мен қыш ыдыс ... ... ... 7-4 ғғ. ... [26, 9-10 б.]. Осы ... ... ... қазба жұмыстарын жүргізу кезінде, бұл обалардың өзіндік архитектуралық құрылымы бар екендігіне көз жеткіздік, онда ішкі ... ... ... воронка тәрізді шұңқыр қазылып ішіне ірі жалпақ тастарды көлбете сүйеп ... ... ... ... ... жалпақ тастармен сатылап жауып ортасына ашық жер қалдырған. Сол ... ... ашық ... топырақтың қарайған белгілері байқалды. Тастардың қаландысы жалпы құрылысы өте қатты бұзылған. Алайда обаның адам жерлеу үшін емес ... бір ... ... ... ... құрылыс екендігін аңғаруға болады. Соған қарағанда Қабақши қорымында ... ... үш ... адам ... кездеспеуі, бұл тек ғұрыптық шаралар өткізілетін орын болуы мүмкін деп жорамал жасаймыз.
Сонымен қатар, 2006 ... ... ... ... тау жүйесінің айналасында жүргізілген зерттеу жұмыстары барысында Едірей-3 қорымындағы қазба жұмыстары жүргізілді. Бұл кешен шығыс-батыс бағытымен тартылған екі ... ... ... ... диаметрі 8 метр, биіктігі 0,35 метр. Оба үйіндісі топырақ араласқан тастан үйілген. Кіші ... ... ... 2,2 ... ... 0,12 метр. Осы кіші обадан оңтүстіктік-шығыс бағытта екі 12-15 метр ... ... ... ... ... ... оба астынан қабыр шұңқыры анықталды. Қабыр шұңқырында ұзындығы 2,25 метр, ... 1,2 ... ... ... бойымен тартылған. Қабыр шұңқырының тереңдігі 1,6 метр құрады. Қазба табылымындарына: ... ... сабы бар қола айна және төрт қола және бір ... ... жебе ... ... Одан ... оба үйіндісінің ежелгі қабатынан үш кетпен табылды. Алынған мәліметтер негізінде ескерткішт б.з.б. VII-VI мерзімделді.
Зерттелген ескерткіштің ... бұл ... адам ... ... үлкен өлшемдегі қаңқасынының кездесуі. Антропологиялық анықтаулар бойынша 40-45 ... адам ... тірі ... ... ... 200-215 см болғандығы дәлелденді [25, 164-166 б.].
2014 жылы археолог А.Чотбаевтың атты үш ... ... ... ... [27]. ... ... еңбекте археологиялық жәдігерлердің негізінде Қазақстанның көне тұрғындарының қару-жарақ пен сауыт-сайман кешенін қарастырады. Аталмыш еңбекте Тасмола мәдениеті ескерткіштерінде ... ... ... барысында шыққан жақын және алыстан қолданылатын қару-жарақтарға да сипаттама жасалған.
Орталық Қазақстанның ерте темір дәуірінің ішіндегі жерлеу ескерткіштері жақсы ... бұл ... ... бойындағы Тасмола кешенінің ескерткіштері. Жалпы Тасмола кешені 12 қорымнан 89 обадан тұрады. Ғалымдар тасмола ... ... ... ... және ... ... ескерткіштері деп екі сатыға бөлген. Атап айтқанда бірінші кезең ескерткіштеріне Тасмола I, V, VI, Нұрманбет IV және Нұрманбет I, II ... ... ... ... ... олар тас ... ... үйінділерден тұрады. Обалардың диаметрі ең кішісі 4 метр, ал ең үлкені 20 метр құрайды.
Мәселен, Қарамұрын II ... 4 ... ... - 4 ... ... - 0,З метр және ... V ... 3 обасының диаметрі - 20 метр, ал биіктігі - 1,6 метр болып келеді. Айта ... бір ... ... ... ... ішінде қабір үсті үйіндісі жоқ жерлеулер де кездеседі. Атап ... ... ол ... ... ... ... үйіндінің орта тұсында орналасқан, көлемі: үзындығы 2-2,5 метр, ал ені 0,8-1,05 метр болып келеді және сопақша болып оңтүстік шығыстан солтүстік ... ... ... ... орта ... алғанда 1,5-1,8 метр. Қабір қарапайым жер шұңқырдан тұрады, бірақ кейбір обаларда ақымдап жерлеу де кездеседі. Мәселен, Қарамұрын қорымының 5ж обасында ... тас ... ... ... да бетінде тас үйінділер болған.
Бірінші кезең ескерткіштері
Бұл кезең ескерткіштеріне Тасмола I қорымының алты қорғаны (19, 20, 21, 22, 23, 24), ... V ... бес ... (1, 2, 3, 4, 6) және ... VI үш ... (1, 2, ), сондай-ақ Қарамұрын I, Нұрманбет I, II, IV қорымынан ... ... ... I ... 1959 жылы зерттелген. Бұл қорым совхозынан (Павлодар облысы, Екібастұз ауданы) ... ... ... 8 ... ... ... ... оң жақ жағалауында орналасқан. Бұл маңайда әр уақыттың 36 жерлеу құрылыстары орналасқан. ... қола ... ... топырақ қорғандар, бір қорған және қарапайым қазақы жерлеулер. Бұл қорғандар батыстан шығысқа қарай созыла ... ... жақ ... ... ... ... ... Диаметрі 8 метр, биіктігі 0,3 метрге жайылған үймені кұрайды. Одан шығыс, ... ... ... екі тас құрылыс созылып жатыр: ұзындығы оң жағында - 46 ... сол ... - 52 ... Бұл ... тас ... бар қосарланған қорғандардың басты нұсқасы болып табылады. Мұның ... бір ... екі ... ... ... негізгі және кіші. Сондықтан қорғанның оңтүстік шығысында, үйіндінің астынан (0,3 метр ... екі ... ... ... ал ... ... қорғанның ортасында орналасқан. Қабір шұңқыры қорғанның солтүстігіне қарай үйіндіден есептегенде 0,5 метр тереңдікте орналасқан. Аршылған контурларына қарағанда қабір ... тік ... ... ... Ені 1,8 метр ... оңтүстікке қарай бағытталған, ал ұзындығы белгісіз қалды. Қабір шұңқырдан (тереңдігі 1,2 метр) басы солтүстікке бағытталған, екі қолы ... ... екі ... ... ... ... ересек әйелдің сүйегі табылды. Сүйек астында қамыс жасалған ... ... ... ... ... ... ... оң жағынан диаметрі 19 см сырт жағының ортасында ілмегі мен диск шетінде биік ернеуі бар дөңгелек қола айна ... ... сырт жағы ... ... ... ... ... ай тігісінің тұйық тізбегімен безендірілген. Ою-өрнек пропорциясы айна құю ... ... ... ... Оң қол сүйектерінің қасынан қой жауырыны, ал сол және оң табандарының астынан нашар сақталған 2 қойдың бас сүйегі табылған. ... ... сол ... ... ... бас ... мен жауырыны жерленген. Бас сүйек тұмсығымен солтүстікке, ал маңдай сүйегімен жоғары қаратылған. Ат тістеріне үзеңгі тектес қола ауыздық қыстырылған. ... 10 мерт ... бас ... екі ... ... ирек сызықты ою-өрнегі бар, белдіктерді өткізуге арналған төрт тесігі бар қола заттар ... [2, 311-314 ... ... ... ... ... 30 метрде оңтүстік тізбегінде орналасқан және топырақ пен ұсақ тас үйіндісінен тұрады. Диаметрі - 7 ... ... - 0,4 ... ... шұңқыры тоналып кеткен. Жерлеу ғұрпы мен оның қалдықтары ... [2, 314 ... ... 20-қорғаннан солтүстік-шығысқа қарай 70 метр жерде орналасқан. Үйінді құрылымы тура сол, диаметрі - 8 ... ал ... - 0,35 ... ... ... ... ортасынан бетін жапқан плита тастардьщ астынан табылған. Оның формасы ... (2,2 х 0,6 ... және ұзын осі ... ... ... ... ... түбінде (1,3 метр биіктікте) бұзылмаған қалыпында адамның 6 омыртқасы мен кеуде сүйегі және кеуденің сол жақ ... ... ... ... жерленген адамның шалқасынан, басын солтүстікке қаратып жатқанын анықталды. Сүйектердің басқа бөліктері шұңқырдың әр жерлерінен кездеседі [2, 314-315 б.].
№24 ... ... ... ... ... 30 метр жерде орналасқан. Эллипс формалы үйіндінің солтүстіктен ... ... ... - 9 ... ал ... шығысқа қарай - 11 метр, биіктігі - 0,3 метр. Қабір ... ... ... ... созылған (2,3х0,9 метр). Шұңқыр түбінен (1,2 метр тереңдіктен) европойд нәсілді ересек ер адамның жартылай шашылған сүйегі табылды. Бас ... оң жақ ... мен ... ... ... ... козғалмаған. Соларға қарағанда жерленген адам шалқасынан, басы ... ... ... Сол жақ шынтақ сүйегінің астынан ұсақ құм тастан жасалған қайрақ тас ... Оның ... ... сияқты және тастың кеңдеу түсында бірінен соң бірі ... екі ... бар ... ... - 6 мм, ал төменгінікі - 5 мм). Жіліктердің арасында жылқының бас сүйегі мен жауырыны жерленген. Бас сүйек ... ... ... ... ... ... ал ... қола ауыздық қыстырылған. Ат бас сүйегінің желке тұсында екі қола ... ... ... ... ... ... оңтүстікке қаратылған қой мен лақ бас сүйектері орналасқан [2, 315 б.].
Тасмола V қорымы
Қорым 1961 жылы зерттелген. Ол Тасмола І ... ... ... 1,8 шақырым, ал Шідерті өзенінен шығысқа қарай 2 шақырым ... ... ... ... ... ... тізбек ретінде созылған бес қорғаннан тұрады. Қорған үйінділері тасты топырақтан құралған. Қорғандардың біреуі жерге тігінен қазылып қойылған тас қоршаулармен ... ... ... бұзылған орлары бар.
№1 қорған. Тізбектің ең оңтүстігінде орналасқан. Оның диаметрі солтүстіктен оңтүстікке қарай 6,7 метр, шығыстан ... ... 6 ... ал биіктігі 0,6 метр. Қоршалған қоршаудың тастары жер бетінен солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс жақтан көрінеді. Қорған ... әр ... ... мен ... ат аяғы мен ... ұсақ ... (қабырғалары, аяқтың ұсак сүйектері және т.б.) кездеседі. Қорғанның орталық бөлігінен ашылған сопақ ... ... ... метр) солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған және үш тас плитамен жабылған. Түбінде (1,5 метр тереңдікте) жасөспірімнің сүйектері шашылған, ал шұңқырдың ... ... ... ... бас сүйегі табылған [2, 315 б.].
№2 қорған. Бірінші қорғаннан солтүстікке ... 12 метр ... ... ... ... ... ... 17,5 метр, батыстан шығысқа қарай 18 метр, ал биіктігі 1,2 метр. Сопақша қабыр ... ... ... ... ... ... ... және үсті тас плиталармен жабылған. Түбінен (1,8 метр тереңдіктен) жерленген адамның шашылған сүйектері табылған. Бас сүйегі мен денесінің көп ... жоқ. ... ... ... аяқ ... ... жерленген мүрденің басьг солтүстік батысқа қаратылғанын байқауға болады. Шұңқырдың оңтүстік бұрышында қойдың бас сүйегі мен жауырыны жатқан [2, 319 ... ... ... ... ... Қазақстан жерінде екінші кезең ескеркіштеріне жататын 65 қорған зерттелген. ... ... ... ... II, III, Қарамұрын I, II және Нұрманбет I, II ... ... II ... ... ... ... ... I қорымынан солтүстік шығысқа карай 70 метр қашықтықта ... ... әр ... ... төрт ... тұрады. Зерттелген ерте темір дәуірнің қорғандардың онша үлкен емес топырақ ... бар. ... ара ... 15 ... құрайды.
№1 қорған. Диаметрі солтүстіктен оңтүстікке 8,5 метр, батыстан шығысқа 9 метр, ал биіктігі 0,6 метр. Қорғанның орта ... ... ... ... ... ... жапқан салмақты төрт плиталы тас бар. Қабір шұңқырының ұзындығы 1,8 метр солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған, ал тереңдігі 1,3 ... ... ... созылған күйде арқасымен жатқызылып, басы солтүстік батысқа бағытталған адам сүйегі табылды. Бас сүйегінің астына тас қойылған. Мүрденің тоғызыншы және ... ... ... ... жасалған үш қырлы жебенің үшы табылды [2, 349 б.].
№2 қорған. Пішіні сопақша болып келген, диаметрі солтүстіктен-оңтүстікке 9 метр, батыстан-шығысқа 7 ... ал ... 9 ... ... ... ... ... плита тастармен жабыльш қалған қабір шұңқыры шыққан. Қабір шұңқырының ... ... ... ... ал ... 1,2 метр, солтүсіктен оңтүстікке қарай бағытталған. Түбінен созылған күйде арқасымен, басы солтүстікке бағытталған европойд ... ... ... орта ... әйел сүйегі табылған. Мүрденің аяқ тұсынан қойдың бас сүйегі, жауырыны және ... ... ... ... оң жағынан қоладан жасалған пышақ кездескен [2, 352 б.].
Нұрманбет I ... ... ... оң жақ ... Қарамұрын қорымынан 2 шақырым қашықтықта орналасқан. Қорым жеті қорғаннан ... 2 ... ... тас ... ... диаметрі солтүстіктен оңтүстікке қарай 11,5 метр, батыстан шығысқа 10 метр, ал біктігі 0,3 метр. Қорғанның ірі тастардан тұратын қоршауы бар және ... ... ... және ... скиф ... ... екі жерлеу қойылған. Қоршауы астыңғы жерлеуге салынған, ... ... ... ... метр), солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа бағытталған. Түбінде (1,5 метр тереңдікте) шалқасынан жатқан күйінде, басы солтүстік-батысқа бағытталған ... ... ... қола ... табылған, онда мойыны артқа қарай созылған грифон суреттелген.
Егізқойтас шатқалы ... ... ... ... ... ... оң жақ ... Мұнда көлемдері әртүрлі болып келген, жобамен 20 қорған орналасқан алаң зерттеуге алынған. Алты қорған қазылған, ал қалғандарында тонаушылардан қалған іздер ... ... ... ... ... 7 метр және ... 0,6 метр тас үйіндіден тұрады. Үйіндінің астынан көне жер ... ... ... келген кабыр шұңқыры шықты (2,10х1,90 метр). Қабыр шұңқыры шығыстан батысқа қарай бағытталған. Қабір түбінде (үйіндінің үстінен есептгенде 2,5 метр ... ... ... басы ... қаратылып жерлеуі жатқан.
Сыпыра оба шатқалы Тоқырауын өзені бойында Егізқойтас шатқалынан алты шақырым қашыктықта орналасқан. Осы жазықтықта биіктігі жобамен 2-3 ... ... 30 метр ... 15 ... бар. ... ... ... қарай тізбектеліп жатыр. 15 қорғанның төртеуінде тас жүйелері бар, яғни корғандар. Қазба ... ... ... ... №16 ... ... кезеңінің ескерткіштері
Қорғантас кезеңіне жататын 22 қорған б. д. д. ІІІ-І ғасырларға жататыны анықталды және бұлар Баянауыл-Қарқаралы тобына кіреді.
Қорғантас кезеңіне кіретін осы ... ... ... үш ... ... Павлодар облысының Баянауыл ауданы мен Қазыбек-би ауданы (бұрынғы Егіндібұлак ауданы) және Қарағанды ... ... ... ... 20 ... ... ... біреуі Павлодар облысының Баянауыл ауданында, калған 5 қорған Южный ауылынан 13 шақырым жердегі Қорғантас ... ... ... үйінділері сондай биік емес тастан үйілген дөңгелек пішінді болып келеді. Үйінділердің кейде оңтүстік батыс және солтүсті шығыс бағытта созыла ... ... ... ... 5-10 метр ... ... ... 5-7 метр болып келеді.
Үйінді астындағы қабір көбінесе оңтүстік батыс, солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... ... жатқызьш, басын солтүстік-шығысқа қаратқан. Қабірдің тереңдігі 0,40 метр және 2 метр ... Жеті ... ... 0,45 метр тік ... ... ... ... тас жәшіктер табылған. Тас жәшіктердің бетінде тас жалпақ тастармен жапқан. Ал қалған жерлеулер жай қазылған қарапайым қабірлерге жерленген. Ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... қабірлерден сүйектен, темірден жасалған үш кырлы жебенің ұштары, қыш ... ... ... бар кола ... ... ... белбеудің өрнектері, сабы жоқ темір пышақ, қоладан жасалған аттың ауыздықтары мен ... және т.б. ... ... ... табылды. Қабірдің ішінен үй жануарларының сүйектері, қабырға мен жауырындар адам қаңқасының кеуде тұсында кездеседі. Он екі қабірден жылқы ... мен ... ... екі ... ... ... ... табылды [28, 55-60 б.].
Тасмола мәдениетінің жерлеу рәсіміне келетін болсақ, адам қабір түбін қол-аяғы созылған күйінде, басы солтүстік-батысқа қаратылып, шалқасынан ... ... ... мал ... және ... ... жерленеді. Мәселен, Тасмола I қорымының 19 обасын алып қарайтын болсақ онда жерленген адамның астына төселген қамыс қалдықтары сақталған. Жерленген ... ... орта Азия ... монғол тектес) жамбас сүйегінің оң жағынан диаметрі 19 см, сырт жағьшда ілмесі бар, диск шетінде биік ернеуі бар ... қола айна ... ... сырт жағы ... ... ... ... жарты ай тігісінің тұйық тізбегімен безендірілген. Айнаның сырт жағында қола түймесі бар жіңішке тері белдік және қаптан қалған жібек мата мен ... ... бар. Оң қол ... ... қой ... ал сол қол мен ... ... нашар сақталған екі койдың бас сүйегі табылған. Адам сүйегінің сол жағынан, тоғызыншы кабырға мен ... ... ... ұсақ дәнді құмтастан жасалған қайрақ және темір пышақ кездескен. Жерленген әйелдің сол аяғының қасына ... бас ... мен ... ... Бас сүйек тұмсығымен солтүстікке, маңдайымен жоғары қаратылған. Ат тістеріне үзеңгі тектес ауыздық қыстырылған. Ауыздықтан 10 см. жерде, бас сүйектің екі ... ... ирек ... ... бар, белдіктерді өткізуге арналған төрт тесігі бар қола заттар жатқан.
Бас сүйектің оң жағынан сегіз тәріздес бұралған тері тізгін ... Оған ірі қола ... ... ... бірінде бұлан басы бедерленген. Онда бұланның тұмсығы, мүйіз бөлігі, көзі мен құлағы жақсы көрінеді.
Тасмола қорымдарын қазу барысында және ... да ... ... жерлеу орындарынан алынған заттай материалдар бұрынғы табылған деректердің санын көбейтіп қана қоймай, біздің көне ... ... ... ... ... ... Қарастырғалы отырған заттай деректер: көне сақ тайпаларының қарулары, ат әбзелдері, әшекей ... және ... ... Тасмола тайпаларының қару-жарақ кешені
2.1 Алыс қашықтықта қолданылатын қару-жарақтар (садақ, найза және т.б.)
Қарулардың ішінде ең көп кездесетіні ол - жебе ... ... ... ... олар ... ... және ... барлығы жерлеу орындарынан, яғни обаларынан табылған. Бірак бұлардың саны осы қару түрінің сол заманда, яғни б.д.д. VІІ-ІІІ ғғ. ... ... ... кең ... жайлы толық мағлұмат бере алмайды. Орталық Қазақстанда кездесетін жебе үштары екі топқа бөлінеді, олар: двуперый с выступающей втулкой и трехперый ... жылы ... ... бір ...... ... материалдар осы топқа толық мінездеме береді. Мұнда ... сол ... ... 3 ... ... 46 жебе ... тері қорамсаның калдығы табылған. Оның шінде жақсы сақталған 30 жебе. Жалпы жебе ұштарының ... 42-сі ... 3-і ... 1-і ... Қола ... 22-сі бірінші топқа, 19-ы екінші топқа жатады.
Қарудың тағы бір түрі қола ... Бұл қару ... ... көне ... ... ... бірі болып табылады.
Нұрманбет IV қорымында кездескен қанжар б.д.д. VІ ғасырдың ... ... ... Қанжардың тұтқасы өте ауыр, жүзінен жалпақтау және 5 см ғана қысқа болып келген. Қанжардың жалпы салмағы 420 г ... және оның ... ... шеті домаланып келген.
Садақ. Садақ - ежелгі жазба деректерден белгілі болғандай, қарастырылып отырған кезеңдегі жауынгерлердің басты қаруы. Ерте ... ... ... ... ... қолданыста болған.
Садақты аңшылық пен әр түрлі сайыстарда қолданды, бірақ негізгі ... ... ұрыс ... ... Алыс ... ұрыс ... ... садақ бірге ұңғылы және шегелі жебелер қолданылды.
Толық түрде сақталған садақ жерлеу кешендерінде ... де, ол ... мен ... салт ... металдан жасалған мүсіндерінде сомдалған.
Барлық бейнелерде садақ қорамсаққа салынған және белдікке сол жағына ... ... ... ... VIII-VII ғғ. садақшы жауынгерлер негізінен қарапайым садақтарды қолданған.
Бүкіл Еуразия аумағында таралған иконографиялық материалдар негізінде садақ ... ... ... ... ... ... беттеріндегі суреттер мен бұғы тастарда садақшылар мен садақтың өте анық кескіндері кездеседі. Сонымен бірге садақ түріндегі шағын әшекейлер де бар. ... ... ... ... ... ... ... туралы тұжырым жасау үшін этнографиялық мәліметтерді тарта отырып, қолда бар барлық материалдарды ... ... ... қажет. Мұнда негізінен жебелердің масағына, пішініне, көлеміне, салмағына және сабының ұзындығына ерекше көңіл аудару қажет. Бұл мәліметтерді ... ... біз ... ... ... жүру ... ату ... және қаруланған садақшының толық кескін-келбетін келтіре аламыз. Төменде садақтың толық көрінісін жаңғыртуға септігі тиетін жарқын мәліметтерге тоқталсақ.
Алматыдан ... ... ... шамдалда екі салт атты садақшының мүсіншесі бар. Садақтың ... ... сол ... ... ... ... қорымынан табылған жәдігерлер арасынан да атты жауынгер бейнеленген жапсырма кездесті.
Таулы Алтайдың Пазырық кезеңіне жататын ... - ... ... ... ... сол ... ... атты жауынгер бейнесі кескінделген [29]. Садағының пішіні алматылық ... ... Петр І ... ... ... төмен қаратылған атты жауынгер бейнесі кездеседі. тәрізді садақ үлгісінің суреті Благословенск қорымынан табылды, ол былғарыдан жасалған ... ... ... Дәл ... ... ... ... жәдігерлері арасынан да кездеседі. Сонымен бірге, ұштықтардың ... ... ... ... ... ... және тәрізді садақ түрлері анық тіркелген. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, мұнда скиф заманының күрделі садақтары кескінделген [30, 70-71 б.]. ... ... ... ... ... ... ... тіркелді. Олардың арасынанСағыр 2 шатқалындағы жартаста бейнеленген көрініс өте қызықты [31, 29 б.]. Мұнда қолдарында шақан ұстаған екі жауынгер ... ... ... сол ... садақ салынған қорамсақ ілінген. Қорамсақтан иығына қарай майысқан садақтың жоғарғы бөлігі шығып тұр. ... ... ... орта беліне дейін жетеді. Жартас суреттерінен көптеген аңшылық көріністері белгілі, бірақ онда негізінен қарапайым садақ түрлері ... ... ... ... екі ... ... қарапайым және тәрізді садақтар қолданылуы мүмкін. Қарапайым садақтар ... ... ... ... ... ... тайпалар арасындағы қақтығыстарда да қолдану мүмкіндігін жоққа шығаруға болмайды. тәрізді садақтарды жасаудың қиындығы мен ... ... өз ... ... деп ... жасауға болады. Күрделі садақтармен әскердің айрықша топтары, ал қарапайым түрлерімен тиісінше қатардағы жауынгерлер қаруланды.
Көн ... - ... ... қоса асынып жүруге арналған. Иконографиялық материалдар қарастырылып отырған заттардың көптеген кескіндерін береді. Петроглифтердегі суреттердің анық болмауына қарай қорамсақтардың нақты бір ... ... сөз ... ... ... шағын фигуралар мен олардың сынтастардығы, ыдыстардағы және әшекейлердегі кескіндері толық ... да ... ... анықтауға септігін тигізеді. ... ... ... ... отырған дәуірде жебелерді садақпен бірге қорамсақта алып жүрген [32, 72 б.].
Біз жоғарыда атап өткеніміздей, Сағыр петроглифтеріндегі ... ... ... бар, ал ... ... ... бұл ... қорамсақ жайлы толық ақпарат ала алмаймыз. Жауынгерлер жебелер салынған қорамсақты жеке асынып жүруі мүмкін деп топшалауға болады, ... көн ... ... пен жебені бөліп тұратын қосымша қалталар болғандығын да елемеуге болмайды. Сағыр петроглифтерін ... З. ... осы ... ұстанады [31, 168 б.]. Бұл мәселеде зерттеушілердің пікірлері әртүрлі. В.Д. Кубаревтың ойынша, садақ пен жебелер жеке қорамсақтарға салынса [32, 72 б.], Е.В. ... ... пен ... ... ... арналған екі қалташалы көн садақтардың болғандығын айтады [30, 51 б.]. Жартастан табылған тас мүсіндегі садақ салынған қылшанның ... ... пен ... ... жүретін бірнеше құрылғының болғандығын меңзейді [33, 44 б.]. Қылшанды белдікке тағудың құрылғылары да кездеседі, олар ... ... ... Бұл ... аз табылуы, оларды жіктеп қарағанға кедергі болып тұр. Қазіргі кезде бізге қылшан ілмектерінің бірнеше үлгісі ғана ... ... ... толық сақталмаған, бірақ олардың бөлшектерін негізге ала отырып, жасалған шикізатын, әрлеу үлгісін тануға болады. Бізге қылшанның бөліктері ... екі ... ... ... ... Қазақстандағы Шілікті қорымында, екіншісі Орталық Қазақстандағы Қарамұрын-1 ... [14, 341 ... ... және ... ... ... садақ пен жебені асынып жүруге арналған екі жабдық белгілі - ... пен көн ... жебе ... арналып, ағаштан, қайыңтоздан және былғарыдан жасалды. Археологиялық материалдарға сүйенсек жебе салынған қорамсақты белдіктің сол жағына ... ... ... ... ... ... Қарамұрын І қорымынан белгілі [34].
Жақсы сақталған қорамсақ түрлері Таулы Алтай, Моңғолия, ... ... ... табылған [32, 65-74 б.].
Жебелер. Зерттеушілер оңтайлы зерттеу жұмыстарын жүргізу мен барынша толық ақпараттар алу үшін түрлі әдіс тәсілдерді енгізіп, ... және ... ... құрастырды және олардың өзін дайындау материалына қарай түрлерге, қондырмасының пішініне қарай топтарға, қимылы бойынша топшаларға бөлді.
Тасмола ... ... ... ... ... қола мен ... ... жебелер белгілі. Қондырмасы бойынша екі топ бар: ұңғылы және шегелі. Ашалы қондырмасы бар жебелер сирек ... ... ... ... бойынша екі қанатты, үш қанатты, екі қырлы, үшқырлы, төртқырлы, оқ тәріздес және қауырсынына сәйкес жіктерге бөлінеді.
Ерте сақ ... ... ... тән қоладан жасалған ұңғылы және шегелі жебелерден тұрады. Бұл ... тән ... ... мен ... ... ... әскери істің жоғары деңгейінен хабар береді. Жетілдірілген екі қанатты жебелердің ұштары салмақтанып, ұңғысында бүршіктер пайда болады. Төртқырлы жебелер тәжірибе ... ... ... ... Олай ... ... мәліметтер көшпелілік дәуірдің алғашқы уақытындағы қорамсақтарда ондай жебелердің ... ... ... ... ... ... адам ... сол жағына, сан жілігінің тұсына қойылған. Қорамсақтар барлық жерлеулерден кездеспейді және бүтін күйінде тіркелмейді. ... ... ... ... салынады. Өйткені, жебелердің қорамсақта оңтайлы орналасуы садақшы-жауынгерге ... ... ... ... ал жылдамдық пен ептілік ұрыстың нәтижесін анықтайды.
Юпитер мен Славянка ... ... ... ... ерте уақытқа жатады [34, 11 б.]. Юпитер ауылы маңындағы қорымнан табылған жебелер екі қанатты, ашық ... және ... ұшы ромб ... ... арасында сүйектен жасалған шегелі жебе бар.
Шілікті қорымындағы № 5 ... тері ... ... ... ромб ... ұңғылы 13 дана жебе табылды. Үйлесімсіз ромб тәрізді ұңғылы жебелер (6 дана) және сүйектен жасалған үш қырлы шегелі жебе, ... ... ... екі ... ... ... ІІ қорымынан табылды [36, 155-159 б.].
Ұшының пішіні мен қондырма тәсіліне қарай Шығыс Қазақстандық жебелер Алтай мен Моңғолиядан ... ... VIII-VII ғғ. ... ... Қола жебелермен бір кешенде сүйектен жасалған шегелі жебенің кездесуі қызығушылық туғызады. Сүйектен ... ... сақ ... ... ... ... ... барлық аумақта кездеседі және бұл жебелердің қолданылуына қатысты түрлі пікірлер бар.
Уақыт ... сай ... ... ... ... бұл өз ... ... басқа да аймақтарына тән сипат. Б.з.д. VII-VI ғғ. ... ... ... ... - екі ... ромб ... және ... ромб түріндегі үлгілер, ал шегелі жебелерден - үш ... ... ... ... ... ... жебелер де кездеседі. Кейбір жебелердің ұңғыларында ілгек түріндегі бүршіктер бар, бұл соңғы қола кезеңіне тән. Ерте сақ кезеңіндегі жебелерде бүршіктер ... ... ... ... ... ... келтіру пайда болады.
Бүгінде біздің тарапымыздан Қазақстанның жерлеу және қоныстық ескерткіштерінен шыққан 1500 дана жебе өңделіп, ... ... ... - ... қола және ерте ... ... деп ... Сонымен бірге, әлі күнге дейін өңделмегендері де бар.
Қарастырылып отырған қару түрі бойынша жасалған статистикалық ... ... ... ... ... ... күтілгендей нәтиже бермеді. Әйтсе де, бұл әдіс жебелердің жекелеген аймақтар бойынша таралуының ... ... ... ... ... ... қарудың 70 % негізінен Қазақстанның батыс, аймағына шоғырланған ... ... ... ал ... 30 % өзге ... ... ... анықталды.
Осы себептен бұл жерде жіктеу мен ... ... ... ... ... ... ... болмақ. Одан бөлек, аталмыш қаруларды жаратылыстану ғылымдарының әдістерін қолдану арқылы зерттесе, олар сөзсіз, шикізат пен өндіріс орны жайлы ... ... ... еді.
Бүгінгі күні спектрлік талдау тек Солтүстік Қазақстаннан табылған жерлерге жасалып [37], нәтижесі жергілікті шикізаттың пайдаланылғандығын көрсетті. ... ... ... ... жері мен ... ... (қару-жарақ шеберханалары мен ұстаханалар) анықтау және шикізатты орнында салыстыру үшін жаратылыстану ғылымдарының бірқатар талдауларын ... ... ... ... қоса ... ... ... тәрізді жебелер (б.з.д. XIV-IX ғғ.). Екі қанатты, лавр жапырағы ... ... және ... ... ... соңғы қолада кең қолданыста болған. Оларды қарастыра отырып, белгілі бір дәрежеде ерте көшпелілердегі жебелердің пайда болу бастауларын ... ... Ерте ... ... ... ... сипаты жағынан соңғы қола заманына тән жебелер басым болды. Белгілі мәліметтерге көз салсақ, неғұрлым ерте мыс ... ... XIV-XI ғғ. ... [38], ... бұл ... ... ... шығармайды.
Қ.А. Ақышевтің жіктемесі бойынша, ерте темір дәуірінің алғашқы кезеңінде көлемді әрі салмақты, екі қанатты, ұңғылы және ... ... ... болған. А.А. Иессеннің ойынша, жебелердің пішіні осы кезеңнің найза ұштарына өте ұқсас [39, 120 б.].
Ерте темір ... ... ... ... ... ... секілді, өйткені осы уақытта қарастырылып отырған қару түрі танымал бола бастайды.
Қола дәуіріндегі алғашқы метал жебелердің піщіні қарадүрсін ... ... ... ... ... ... қасиетін жетілдіру жолындағы бастапқы тәжірибелік нұсқалар деп санауға болады. Әсіресе бұл қаруды қорғаныс киіміне құрсанған жауынгерге ... ... ... ескерер болсақ, аталған қаруға қатысты материалдар алуан түрлі және негізінен қоныстық сипаттағы ескерткіштерден ... ... ... ... мен ... ... болып жасаған ғалымдардың бірі К.А. Ақышев. Ол лавр жапырағы тәрізді жебелерді ұңғысының ұзындығына қарай үш түрге бөлді. ... ... ... ... ... де үшке ... бірақ мұнда қанаттарының пішіні мен көлемін есепке алды [38, 116-117 б.].
К.А. Ақышевтың типологиялық кестесіне сәйкес ... ... ... ... жебе үлгілері б.з.д. IX-VIII ғғ. қолданыстан жоғалады. Зерттеушінің пікірінше, саптары ұзын, екі қанатты жебелер ерте көшпелілер ... ... ... болып табылады [38, 116 б.].
Көшпелілер заманының алғашқы ... тән бір ... бір ... ... және ... ... ... кездесуі. Мұндай көрініс қолда бар мәліметтерге қарағанда б.з.д. VI ғ. дейін сақталады.
Төменде б.з.д. VIII-V ғғ. Тасмола территориясында қолданыста ... ... ... ... ... құрайтын жарқын жебе үлгілеріне тоқталамыз.
Қауырсын қондырмасы ұңғылы үйлесімсіз ромб түріндегі жебелер (б.з.д. VIII-VII ғғ.). ... ... ... ... ... далалық белдеуіндегі ескерткіштерде белгілі. Бұл заттардың типологиясын және хронологиялық шеңберін анықтау үшін жергілікті-территориялық белгілері бойынша зерттеу жүргізу қажет. Аталған ... жету үшін біз жебе ... ... ... ... ... бөліп қарастырамыз.
Қарастырылып отырған түрге жататын жебелер Батыс Қазақстан территориясындағы ерте темір кезеңінің ... ... ... ... ескерткіштерімен белгілі, бірақ олар кездейсоқ жағдайда табылған олжалар қатарына жатады. Кездейсоқ олжаларды ... ... ... ... мерзімдеуге болады. Олардың арасынан келесілерді атап өтуге болады: ... ... ... ... ... ұңғысы шығыңқы екі қанатты жебе. Осыған ұқсас жебе Рубежка ауылының әкімшілік территориясынан табылды. Тағы екі жебе ... ... ... ... аудынындағы Отрадное ауылының аумағынан тіркелді. Кірме ұшы ұңғылы жебе Қарашай ауылы маңынан табылған еді.
Пішіндері бойынша аталған ... ... ... осы ... зерттелген жабық кешенді ескерткіштерден де табылды. Лебедевка 5 ... № 9 ... екі ... жебе ... Ол ... типті 115 дана жебемен бірге бір қорамсақтан орын ... ... ... Қарашай обасындағы екінші жерлеуінен шыққан бірнеше жебеде қайталанады. Қарастырылып ... үлгі үш ... ... бір ... ... ... ... 2 қорымындағы № 12 обадан табылған 12 жебенің арасында қарастырылып отырған үлгідегі бір жебе кездесті. Шалқар 3 пен Солянка 2 ... № 4 және № 1 ... ... ... осндай үлгі тіркелді. Екі данасы Қызылжар қорымындағы № 2 обадан табылған 13 жебенің ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облысындағы Жаңаталап ауылынан табылған жебелер толықтыра түседі.
Айта кететін тағы бір ... ... ... ... ... Қазақстанның ерте көшпелілер заманының бастапқы кезеңіне тән жерлеу қоныстық кешендерінде ... ... ... ... ерте ... ... ... кезеңінде түрлі типтегі жебелер қолданыста болды: ромб тәрізді екі қанатты, ұзынша-конус тәрізді ұңғылы, ... ... ... ... бар. ... ... тән неғұрлым жарқын жебелер Юпитер, Славянка, Майемер, Шілікті ... ... [34, 5-6 б.; 36, 155-160 б.]. Бұл ... тән ... ... алтауы басқаларынан пішіндері бойынша ерекщеленеді. Олардың бесеуі ұңғылы, екі қанатты. Біреуінің ұңғысы ... ... орта ... дейін келеді, ұңғысы шығыңқы және ұшының кескіні жалпақ. Үш жебе ... ромб ... ... ... ... бар, ... қимасы ромб тәрізді және ұңғысы кірме ұшына жетпейді. Үшінші жебенің ұшы доғалданған, ұңғысы кірме ... ... ... - ... ... пішінде, ұшы доғалданған. Алтыншы жебе шегелі, бір ... ... ... ... ... ... ... жалғасып кетеді. Аталған жебелердің бірінші және бесінші ... ... VIII-VII ғғ. ... ... ... ... VII-VI ғғ. тән. Самар ауданының Чистый Яр аумағындағы жерлеу орындарынан табылған жебелер пішіні бойынша әркелкі болып келеді. ... екі ... ... төрт қола және ... жасалған шегелі бір жебе тіркелді. Қола жебелер үйлесімсіз ромб тәрізді. Екі жебе ... ішке ... ... ал ... ... ұңғысы сыртқа шығыңқы.
Пішіні жағынан жақын үлгідегі жебелер Шығыс Қазақстандағы Майемер мен Шілікті және ... ... ... ... ... ...
К.Ф. Смирновтың пікірінше, аталған үлгідегі жебелер б.з.д. VIII-VII ғғ. қолданылған. Ромб тәрізді, сопақтау белгілері бар ... ... ... ... бірақ басқалармен бір уақытта пайдаланылған.
Қолда бар ... ... ... ... ұзақ ... қолданыста болмаған, тек қола дәуірінің соңы мен ерте ... ... ... кезеңін қамтиды.
Ерте көшпелілер заманының алғашқы кезеңінде, әскери қоғамның қатаң ... сай ... жаңа ... пайда болды. Аз ғана уақыт ішінде, екі қанатты үлкен қола жебелерді, арасында қондырмасы ұңғылы түрі басым болған ... ... ... ... ... ... мұндай жебелер айтарлықтай арақашықтықтан жеңіл қорғаныс сауыттарын оңай тесіп өтетін. Ондай жебелерді скифтік деп атау қабылданған. Қазақстан территориясында олар ... VI ғ. ... ... ... ... мерзімделетін жерлеулерден шыққан қорамсақ жиынтықтары аталған хронологиялық байланыстарды нақтылай түседі. Қарастырылып отырған уақытқа сай ... ... ... ... ... ... ... № 5 обадан шықты және ол Тасмола археологиялық мәдениетінің алғашқы кезеңімен сипатталады. Қорамсақ адам қаңқасының сол ... ... ... ... оның төменгі жалпақ тұсы. Қорамсақтағы жебелер сол уақытқа сай ... ... ... ... ... ... ... жасалған [2, 340 б.].
Барлық жебе саны 46 дана, үш ... етіп ... ... жиынтығында қола дәуірінің соңы мен ерте темір дәуірінің алғашқы кезеңіне тән жебелермен ... ерте ... ... ... үлгілер кездеседі. Жиынтық құрамында сүйектен және ағаштан ... ... де бар. ... ... ... ... ... қарай - ұңғылы және шегелі болып екі түрге бөлінеді [2, 376 б.]. ... ... екі ... ... ... ілгек бар.
Шегелері ұшымен тұтас құйылған үш қанатты жебелер. Шегелі жебелердің арасында өте қызықты екі қанатты жебе кездеседі. Мұндай жебе ... ... тән ... ... ... үлгі ... ... Қазба авторының пікірінше бұған ұқсас жебелер қола дәуірінің Беғазы-Дәндібай уақытында қолданыста болған, бірақ олардың шегелері ұзынша келген [2, 376 б.]. М.Қ. ... бұл ... ... VII ғ. ... ... шегін б.з.д. VI ғ. соңына әкелді. Біздің ойымызша, хронологиялық жағынан алып қарайтын болсақ бұл жебе б.з.д. VIII ғ. ... ... ... ... VII ғ. ... ... айналымнан жоғалады, өйткені б.з.д. VI ғ. басында жебелер пайда болады да, ескі үлгілердің барлығын ығыстрады.
Осылайша, ... VII-VI ғғ. ... ... территориясында пішіндеріне бірқатар өзгерістер енгізілген көне жебелердің екі түрі ... ... ... ... ... ... саны күрт ... сүйек пен ағаштан жасалған жебелердің кездесуі, әсіресе олардың қандай мақсатта қолданылғаны қызығушылық ... ... ... ... ... ... түрлі көзқарастар бар, дегенмен мұндай жебелердің аңшылық үшін қолданылғаны жайлы пікір ... ... ... ... ... ... өте берік болатындықтан, күрделі құрамды садақпен қоса қолдану барысында жақын қашықтықтағы жеңіл жарақтанған қарсыласын күйрете алатыны анық. Оларды темір ... ... ... қолдану қисынсыз.
Б.з.д. VI ғ. екінші жартысында көне жебелердің ... үш ... және үш ... жебе ... ... ... ромб тәрізді ұштары жоғалып, жетілген жаңа пішінге ие болады. Қанаттарының төменгі жағы бұрыштала ... ... ... ... ал кейбірінің ұңғыларында кішірек ілгектер орын алған. Мұндай жебелер көптеген ескерткіштерде кезігеді, олардың арасынан Орталық Қазақстандағы Қарамұрын қорымындағы № 5 ... және Арал ... ... мен ... ... ... атап ... болады. Пішіні жағынан ұқсас жебелер Ананьин мәдениеті жерлеулерінен кездеседі.
Аталған ... ... ... барлық аумағы қарулану мен әскери іс бойынша ортақ құрылымға айналады. Неғұрлым жетілдірілген қару-жарақ заттары көшпелі қоғамдардың әскери ... тез ... ... кең-байтақ кеңістікте пішіндері жағынан жақын қару-жарақтар таралды.
Дегенмен де жоғарыда аталған жебелердің ... ... ... ... ... ерекшеліктерді де ескеру қажет. Қазіргі түсініктербойынша үш қырлы жебелер Қазақстан территориясында б.з.д. VI ғ. екінші жартысында белгілі болады.
Бұл жебелердің ... ... ... ... ромб тәрізді келген. Олардың арасында ұңғылары мен қырлары ұзындары да ... ... ... ... ... болып бітеді. Тасмола ІІІ қорымының № 2 обасынан табылған үш қола ... ... ... ... ... ... бұрыш жасап қиылған. Бұл жебелердің бір ғана қанаттары қиылған. Оларды К.Ф. Смирнов б.з.д. VIII ғ. мерзімдейді. Оның сыныптау кестесі ... жебе ... ... ... жатады [40, 101 б.). Қарастырылып отырған жебелер б.з.д. VII ғ. ... Орал ... ...
М.Қ. Қадырбаевтың пікірінше мерзімдеудің төменгі шегін б.з.д. VI ғ. апарған дұрыс [2, 352 б.]. ... жебе ... кең ... ... ... ... де ескеру қажет, өйткені бұл олардың хронологиялық шеңберіне тікелей әсер етеді. ... ... ... ... ... жебелер б.з.д. VI ғ. белгілі болғанымен, бірақ олар белгілі бір уақыт қолданыстағы жебелермен қатар жүреді.
Мұндай үдерістің сақ-скиф этно-мәдени ... ... ... ... ... ... VII-VI ғғ. мерзімделетін жерлеу ескерткіштерінен алынған материалдар дәлелдей түседі. ... ... ... ... Николаевка ІІ қорымын, Еділдің арғы бетіндегі Путиловская заимка қорымын атап кетуге болады [41, 29-35 б.].
Қарастырылып отырған кезеңде қондырмасы ұңғылы, төртқырлы ... ... ... ... ... ... ... кездескенімен, пайыздық көрсеткіші бойынша ең көбі Арал маңындағы жерлеу орындарынан анықталды. Төрт қырлы жебелердің бір ... ... ... ... ... ... дамуымен түсіндіреміз.
Осындай үлгідегі жебелер Орталық Қазақстандағы Талды 2 қорымынан табылды. Талды 2 қорымынан табылған жебелер пішіні жағынан Тывадағы Аржан ІІ ... ... ... ... келеді [5, 21 б.].
Сақ кезеңінің ерте уақытына тән ескерткіштерден кездесетін сүйек жебелер аз болғанымен, пішіндері бойынша әртүрлі ... ... ... үшқанатты, үш және төртқырлы болып келеді.
Қазақстан территориясында басқа аймақтар үшін сирек кездесетін екі қанатты шегелі ... ... [14, 403 б.]. ... ... ... жебе ... негізінен өтпелі кезеңге тән тәжірибелердің нәтижесі болса керек.
Тасмолалық жебеге ұқсас үлгілер Кавказдағы ... ... ... ... бұл ... ... қола және ерте ... дәуірінің бастапқы кезеңімен мерзімдейді. А.А. Иессеннің ойынша, Некрасов, Чернышев обаларынан табылған жерлерде де осы кезеңмен мерзімделеді [34, 120 б.]. А.А. ... ... ... ... осы ... ... Солтүстік Қаратеңіз жағалауы мен Еділ бойында кезігеді. Осындай мерзімделуді өз кезегінде К.Ф. Смирнов, Б.Б. Пиотровский, Е.И. ... П.Д. ... И.В. ... В.П. ... және тағы ... да ұсынды [40, 54 б.; 42, 17 б.; 43, 240 б.; 44, 229 б.; 45, 160 б.; 46, 87-139 ... ... ... ... жасалған шегелі жебелер бойынша біршама көп мөлшерде жаңа материал жинақталды. Олардың ... ... ... ... тән ... шыққан. Мұндай жебелер мысалы, Тегісжол қорымындағы № 27 ... ... ... [47, 315-324 б.]. Үш ... ... ... барлық аумағында таралған және негізінен б.з.д. VI ғ. мерзімделетін жерлеулерден шыққан. Мұндай жебелердің ... ... ... ... ... ... қызығушылық танытады. Бір ерекшелігі екі жаққа ашылмалы қондырмасының ... ... үш ... бар. ... ... ... Ф.Х. ... материалдары бойынша белгілі, зерттеуші оларды қондырмасы бар ... деп ... [48, 97 б.]. ... осындай пішіні бар жебенің бір ғана данасы белгілі, сондықтан қандай да бір ерекшеліктер туралы айту керек. Дегенмен аталған жебелер ... ... ... бірі ... деп ... ... Жақын қашықтықта қолданылатын қару-жарақтар (пышақ, қанжар, шақан және т.б.)
Қанжар - ... және ... ... ... ... ... ... түрлері неолит заманынан белгілі. Олардың қатарында Шығыс Қазақстан облысындағы Усть-Нарым ... ... ... ... екі жақты өткір жүзіне кремний қондырылған сүйек құралды айтуға болады. Құралды сыртқы пішініне қарай отырып, жақын ұрыс қарулары қатарына жатқызуға ... және ... ... қола ... қанжарларында қайталанады.
Ерте кезге жататын және ақпараттық дерегі мол қанжарлардың ... ... ... ... ... ... болады. Қанжар сабының ұшы сеймин-трубин мәнердегі жылқының кескіні түрінде жасалған. Сабының ұшы жылқының басы түріндегі қанжар, ... ... ... ... жартас суреттерінде бейнеленген, оны өз кезегінде З.С. Самашев толық талдап, түсіндіріп кеткен. Тағы бір қанжар сабының басы ... ... ... ... ... ... ... тобын Семей қаласының музейінде сақтаулы тұрған қару ... ... ... ... қатарына кіреді, оның сабы екіге бөлінген таяқшалардан жасалған. Дженома өзені жанындағы (Марқакөл көлінің маңы) № 2 обадан қола күрекпен бірге қола ... ... Баты ... ... ... сабында жалғаспа тесіктері бар. Шығыс Қазақстандық қанжар үлгілері балдағы мен ұштығының пішіні бойынша қарасұқтық қанжарларға ұқсас ... ... ... ... ... ... қатысты екі түрлі көзқарас қалыптасқан. Н.Л. Членова қарулардың мұндай түрінің пайда болуын алдыңғы азиялық ... ... [49, 71 ... ескерткіштерден табылған қару-жарақ заттарының негізінде Ф.Х. Арсланова соңғы қола дәуірі қаруларының алуа ... ... ... ... даму ... ... және ... кейінгі түрленуі балдағы бар қанжалардың калыптасуына арқау болғандығы жөнінде ... ... [48, 95 б.]. ... VIII-VII ғғ. тән ... ... ... ғана ... Текелі қаласы маңындағы Быжы өзені бойынан кездейсоқ табылған ... ... ... ... басы ... тәрізді және түзу балдағы қанжар сабын жүзінен бөліп тұр. Осыған ұқсас басқа да түрлері Орта Азия, Кавказ, Үндістан мен ... ... М.Н. ... ойынша мұндай қанжарлар алдыңғы азиялық түрлерге жатады [50, 60-67 б.]. Тағы бір қанжар Жетісудағы Есік қаласы маңынан табылды.
Қазақстан территориясынан ... ... ерте ... қола ... жатады және олар б.з.д. І мыңжылдықтың басында да ... ... Бұл ... тән ... 4 данасы белгілі: 3 қанжар Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейінің, енді біреуі - ... ... ... ... қорында сақтаулы. Павлодарлық қанжарлардың балдағы мен саптарының басы жоқ және бірінің сабы қос пластинамен біріктіріле ... ... ... ... ... негізі орта тұсына қарай кеңейе түсіп, ұшына қарай сүйірленген. Екінші қанжар - сабы төртбұрышты және жүзі ... ... ... ... ... ұзындығы 23 см, жүзінің кесіндісі ромб тәрізді. Үшінші қанжар - ... басы ... және сабы мен жүзі ... доға ... ... ... ұқсату) бар. Осыған ұқсас қанжар Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің қорында сақтаулы, бірақ оның ... ... Сабы ... ... қылқан жапырақтарымен әрленген, лавр жапырағы тәрізді жүзінің ұшы ежелде-ақ сынған ұқсайды. Енді бір қанжар кездейсоқ табылған ... да сол ... ... қару ... құрайды, оның сабы төртбұрыш кескіндермен өрнектелген, ұштығы кең әрі ортасында тесігі бар. ... ... сабы ... ... және иін ... сомдалған балдақпен берілген. Қару толығымен құйма, жапырақ тәрізді пішінде келген жүзінде қанағар бар.
Ерте темір дәуірімен кезеңделетін жерлеу ... ... ... ... ... ... ... VIII ғ. соңында балдағы қарасұқтық үлгідегі қанжарлардың пайда болғанын байқаймыз. Мұндай жағдайлар тек Қазақстанның шығыс және солтүстік өңірлеріне тән ... айта кету ... ... ... ... қарасұрық мәнерінен кішігірім балдақтарымен ерекшеленеді, яғни мұнда нақты түзу балдақтарды ... ... ... ... ... онша үлкен емес, сабы мен жүздерінің арасы анық бөлінген және саптарының басы тәріздес келеді. Бекітуге арналған бүтін және ... қыры бар. ... ... ... кездейсоқ олжаларқптпрына жатады. Біздің ойымызша, мұндай қару түрлерін жергілікті шеберлер екі мәдени ортаның дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... ... жұзі мен қарасұқ мәнеріндегі балдақ пішінін біріктіре білген. Аталмыш мәнердегі қанжарлар Павлодар облыстық тарихи-өлкетану музейінің қорында сақтаулы және ... ... үш ... айрықша көзге түседі. Бірінші қанжар - сабының басы тәрізді сомдалған және балдағы келеді, ... екі жағы да ... орта тұсы ... ... ... Екінші қанжарда біріншіге ұқсас келеді, бірақ жүзі жалпақтау және балдағы анық байкалмайды. Жүзінің орта тұсы дөңестеу, сабы мен ... ... ... және сабының пішіні дөңгеленген. Жүзі линза тәріздес, жуандатылған жерлерінде анық ойық белгілері бар. Үшінші қанжар - ... ... ... ұқсас, тек сабы бойына кертпе салынған және екі жақ ... ... ағаш ... ... ... орнатпаға арналған нығайтқыш бекітпе орындары бар[27, 39-40 б].
Жоғарыда аталғандарға ұқсас қанжар Шығыс Қазақстан облысының Палацы ауылы маңынан табылды. ... ұшы ерте ... ... ... ... ... сабының басы анық байқалмайды. Тағы бір ерте кезге жататын қанжар Семей қаласы маңынан кездейсоқ ... оның да ұшы ... ... басы ... ал ... ... ... Сабы мен жүзі бір сызықта бітіскендей. Қанжардың сақталған бөлігінің ұзындығы - 22,5 см, сабы мен басы - 8 см, жүзі - 13 см. ... ені - 14 см. ... ... ... Сібірдің тағар мәдениетіне тән қанжар үлгілеріне сәйкес келеді.
Жетісу аумағында қарасұқ мәнеріне ұқсас екі қанжар бар, ... ... ... ... Быжы ... бойынан табылған көмбеден кездесті [51, 56-63 б.]. Зерттеушілердің пікірінше, қанжар қарасұқтық белгілерді сақтай отырып, жергілікті жерде жасалған [51, 60 б.]. ... 2000 ... ... ... табылып, ЖШС-на сақтауға берілген. Қарудың пішіні Шығыс Қазақстан және Оңтүстік Сібір мен Моңғолиядан ... сай ... ... ... ... Кавказ, Үндістан, Тәжікстандағы б.з.д. VIII-VII ғғ. мерзімделетін ескерткіштерден де ... ... ... ерте ... ... мәнеріне өте ұқсас болғанымен, аталмыш сипат, өзіміз айтып кеткендей, тек ... ... және ... ... ғана тән. ... ... мүмкін, қарасұқтық мәдени әсердің ықпалымен түсіндірілген. Дегенмен аталған қанжарлардың жергілікті жерде жасалғандығын және түр-сипаты жағынан қола ... ... ... ... ... атап ... ... А.И. Тереножкин Азиядағы қарасұқ мәдениетіне тән қанжарлардың шығуы туралы тұжырымында дәл осындай пікір айтқан еді. Жетісудан табылған қанжарға ... ... ... шыққан жері Солтүстік немесе Шығыс Қазақстан болуы мүмкін деп болжауға ... [27, 42 ... VII ғ. ... ... ... қола ... тән қанжарларды біртіндеп ертескифтік үлгідегі қанжарлар ығыстыра бастады. ... ... ... ... ... ... ... жерлеу кешендерінен және кездейсоқ табылған олжалар қатарында Қазақстанның барлық аумағынан кездеседі. Жетісудағы ескерткіштерден шыққан осындай қанжарлардың бізге оны белгілі. ... ... ... ... ... ал ... V ғ. мерзімделетін қалған екеуі темір.
Ерте темір дәуірінің алғашқы ширегіне Алматы ... ... кқлі ... ... ... жұмыстары кезінде табылған қанжар жатады, себебі онда қола дәуіріне тән сипаттар сақталған. Сабының ұшы ... осы ... ... ... ... ... жүзінің аяқ жағына дейін барады. Жетесі қарасұрық типтес, бірақ доғалданған ... ... ... ... ... ... ... Текелі қаласының маңынан кездейсоқ табылған қанжардың да жетесі кескініне келеді. ... ... ... ... отырған өңірде де көп кездеседі, олардың бірі есік көмбесіндегі қола бұйымдардың құрамынан табылған [38, 110 б.]. Қанжардың ұшы ертеде-ақ сынған, ... басы ... ал ... көбелек тәрізді. Сабының басынан төмен кішігірім ойық бар, жүзі ... екі ... ... ... және екі жақ қыры да ... бойы ... ... Сақталған бөлігінің ұзындығы - 18 см, сабы - 8 см, ... ені - 2 см, ... ені - 3 см. Бұл ... ... ... Алматы қаласынан табылған. Енді біреуінің жетесі жүрекше тәрізді, ал қалған бөліктері Есіктен табылған қарудікіне ұқсас. Аталмыш қаруларға ... ... ... ... анағұрлым кішірек келген қанжар Алматы қаласынан кездейсоқ табылған.
Қапал қорымындағы обалардың бірінен табылған қанжар бөлігінің балдағы бүйрек тәріздес және жүзі екі ... ... оның ... басы ... ... ... ... туралы айту қиын.
Сонымен қатар, Алматы қаласындағы ҚР ОММ жинағындағы кездейсоқ табылған екі ... да осы ... ... Олар ... К.А. ... ... кеткен болатын [52, 47 б.]. Алматы қаласынан табылған енді бір қанжардың сабы қос шеңбермен ұшталған, сабында кезектескен доғал сызықтар ... ... ұшы ... ... ... Осы ... тағы бір ... 1965 жылы Алматы қаласынан табылған.
Қазақстанның шығыс өңірлерінде осы кезеңмен мерзімделетін бірнеше қанжар белгілі, олар ... ... ... ... ... қарамастан біршама мәліметтер беретіні анық. Қарулардың бірнеше көрнектілеріне тоқтала кеткен жөн. Семей қаласындағы облыстық ... ... ... ... тұрған қанжардың жетесі пішінді, ұштығы тік төртбұрыш. Сабы бейне бір кескіндермен әрленген, екі қырлы жүзінің кескіні ромб ... ... ... ... табылған қарудың сабы жіңішке, екі қырлы жүзінің ... ... бар. Абай ... ... ... сабы көнеде сынған. Енді бір қанжардың сабының ұшына ... ... екі ... ... ... [27, 46 ... өңірлерден табылған ерте сақ кезеңіне тән қанжарлар Ұйғарақ қорымындағы №№ 14, 21, 50 ... ... ... ... ... ... тек № 26 обадан табылған қанжарда санамағанда басқаларының сақталуы өте жақсы. № 50 обадан ... ... ... қоладан құйылған және түр-сипатының белгілеріне қарай Солтүстік және Орталық Қазақстаннан табылған қанжар үлгілеріне өте ұқсас.
Ұйғарақ қанжарларының барлығы саңырауқұлақ тәрізді ... ... ... ... ... ... сипатына сай келмейді. Аталған сап бастары Оңтүстік ... ... ... ерте кезеңіндегі қанжарларда кездеседі. Сонымен қатар, Солтүстік Қаратеңіз жағалауында мұндай сап бастары қосметалды үлгідегі қанжарларға тән.
Петропавл ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 32 см болатын қанжар табылды. Қанжар сабының басы өте нашар сақталғандықтан аңның нақты бейнесін айқындау қиын, дегенмен жекелеген белгілеріне ... ... ... ... аюдың басы кескінделген деп шамалауға болады.
Ерте кезеңге жататын тағы бір қанжар Есіл өзені бойынан ... ... ... ... 28 см, ... орта ... ... қанағар сызық анық байқалады. Түр-сипаты жағынан тағар қанжарларына жақын [49, с. 16]. ... ... ... ... ... ... ауылындағы жер қазу жұмыстарының кезінде жетесі бүршік сабының ұштығы шатыр ... ... тағы бір ... ... ... қолда бар материалдарға қарағанда балдағы тәрізді келген ... ... VI ғ. ... ... ... ... және Солтүстік Қазақстан территориясынан табылған мұндай қанжарлардың қазіргі күні бірнешеуі белгілі. Мәселен, Усть-Бөкеннен табылған қанжардың сабы ... ... ... және тәріздес сабының басы аздап ұшталған. Тасастау 1 қорымынан табылған ... басы ... ... ... да осы кезеңге жатады.
Жаңа олжалар арасынан Ақтөбе облысындағы Сапибұлақ қорымынан ... ... ... атап ... ... ... ... жасалғанымен, сабының басы мен балдағының пішіндері қола кезеңіне тән ... ... Бұл ... ... шикі ... өтпелі кезеңінде яғни, ежелгі тұрғындардың қола не темірді таңдау міндеті туындаған уақытта ... ... ... ... ... негіз болатындай.
Осы уақытқа тән екі қанжар Солтүстік Қазақстаннан табылды. Бірінші қанжар толығымен ... ... ... ... ... сабы көлемді және толқын тәрізді жасалған. Екінші қанжардың балдағы ... Сабы ... тағы бір ... ... ... ... Қазақстандағы Нұрманбет қорымынан табылған қанжарды, сонымен бірге Ақмола облысындағы Марин үлгісін осы ... тән ... ... жатқызуға болады.
Бұлардың ішінде Нұрманбет IV қорымындағы № 1 обадан табылған қанжар айрықша қызығушылық тудырады [14, 344 б.]. Қанжар басқа ... ирек ... ... ... ... безендірілген толқынды үлкен сабымен ерекшеленеді. Мұндай өрнек түрлері Қазақстанда қола дәуірінен бастап белгілі. Оларды ... ... ... ... Ол ... ... тік ... геометриялық техникамен салынған.
Ерте сақ кезеңінде бұл сарынды қисық сызықты техникаға алмастырды Қанжардың бұл түрін жасаушы шеберлер ... ... ... ... оны қанжар сабын әшекейлеуде қолданған болса керек. Нұрманбеттік үлгідегі қанжар түрлері Солтүстік Қазақстан мен Кама ... ... ... ... ... ... ... және тамшы түріндегі өрнекпен безендірілуі, оның Орталық және Солтүстік Қазақстанға тән айрықша белгісі ... ... ... ... қару ... кескінделуі өте сирек және көбіне анық емес, сондықтан олардың пішіндерін нақтылау қиындау. ... ... ... ... [31, 136 б.] ... ... Онда антропоморфты кескіндер, адамның кеуде тұсынан асырып салынған жұқа сызықтар ... ... ... ... және оған ... қанжар мен садағы бар қорамсақ анық байқалады. Аталған қару суреттерінің орналасуын ... ... ... бар ... ... адам ... ... қарағанда олар қарама-қарсы ілінген тәрізді. Бұл сурет, мүмкін бұрылу техникасында орындалып және ... үшін ... ... ... ... қанжардың балдағы мен сап басының пішіні және екі жағы да өткір жүзі айқын байқалады. ... ... мен түзу ... ... сабының басы хронологиялық мерзімделуі бойынша ерте темір дәуірінің бастапқы ... ... ... күні қолда бар қанжарларға қарай отырып, бұл қарудың б.з.д. VIII-V ғғ. тән түр-сипаты туралы нақты айтуға болады. Олар ... басы ... және ... ... ... келген үлгілер. Сабының басы қола дәуірінен бері өзгеріссіз келеді, ал балдағы мен жүзі жаңа талаптарға бейімделген.
Көптеген қанжарлардың, әсіресе,кездейсоқ ... ... ... ... күйде тіркелген. Бұл осы уақыттардағы қандай да бір рәсімдік әрекеттердің іздері болуы керек.
Шақан - ... ... мен ... арналған қару. Екі бөліктен тұрады: шақанның өзі, яғни зақымдайтын бөлігі және ... ... ағаш сабы ... ... ... қазіргі уақытта бізге Шығыс, Солтүстік және Орталық ... ... ... ... VII-VI ғғ. тән ... ... ... Жартас беттерінде кескінделгені болмаса, басқа аймақтардан шақан түрлері кездеспеді. Қарудың бұл түрінің негізгі жинағы Тасмола ... ... ... ... ... ... тұжырымдауынша, шақандар да қанжарлар тәрізді жаяу әскердің қару-жарақ кешенінде болған және ... мен ... қоса ... ... ... кездеспейді [49, 39 б.]. Біздің ойымызша, бұл пікір уақытынан бұрын жасалған, өйткені қазір ... ... ... ... ... орындары белгілі.
З.С. Самашевтың пікірінше, Сағыр петроглифтеріндегі жауынгердің бейнесі жоғарыда аталған зерттеушінің жаяу және атты ... ... ... туралы тұжырымына қайшы келеді [31, 288 б.]. ... ... № 1 ... ... ... ... ... және ұңғысы шығыңқы келген, жанынан сабының басы ... Екі ... да жүзі бар ... ... Қазақстан облысының Қатонқарағай ауданындағы қорымдарда жиі кездеседі [53].
Сібірдің кең байтақ ... ... ... ... ... ... тіпті ол қоян-қолтық ұрыстың басты қаруы болса да ... ... ерте ... дәуіріне тән жерлеу ескерткіштерінде шақан сирек кездеседі, көбіне кездейсоқ жағдайларда табылады. Дегенмен, бұл уақыттарда қолданылған шақандардың ... ... ... ... мен ... ... ... болады [54, 25 б.]. Петроглифтерде кескінделген шақандар хронологиялық жағынан қола дәуірінен бастау алады [56, 34 ... ... ... ... ... ... бейнелері аса қызықты [31, 29 б.]. Құлжабасы петроглифтерінде ұштығы ағаш сапқа кигізіліп тұрған анық ... ... аң ... сомдалған шақанның бірнеше нұсқасы белгілі. Бурабай көлінің маңынан табылған мұндай нұсқадағы шақанның басына ... ... ... [14, 403 б.]. ... ... ... ... ауылы маңынан кездейсоқ табылған ұңғылы қола шақан ерекше қызығушылық тудырады. Шақанның қиықты-конус тәрізді қысқа, бірақ кең келген ұңғысы, ұштығы ... ... және ... жүзі ... ... және қимасы бойынша дөңгелек. Ұңғысы мен соқышының арасындағы бұрышта бүркіт басты грифон бейнесі кескінделген. Ұңғысының орта ... екі ... да ... тұрған жыртқыштың бейнесі салынған. Соққышы мысық тәрізді жыртқыштың бас мүсінімен аяқталған. Сақталуы жақсы, асыл үлпекпен көмкерілген және соққышының жұмыс беті ... ... жоқ. ... жүздерінде де үлпек байқалмады.
Қазақстанның жартас өнері ескерткіштерінде щақанмен қаруланған ... ... ... ... ... ең ... ... жоғарыда айтып өткеніміздей, Сағыр 2 шатқалындағы петроглифтерде шоғырланған. Мұнда бір-біріне жарыса шақанмен соққы жасап ... екі жаяу ... ... [31, 288 б.]. ... петроглифтері арасында да шақанмен қаруланған өте қызықты жауынгер бейнелері бар.
Шақан түрлерінің аздығы олардың нақты жіктелісін жасауда ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Мәселен, олардың екеуінде ғана ұңғысы шығыңқы, соққыштарының пішіндері әртүрлі.
Шақанды асынып жүру әдістерін петроглифтер мен ... ... ... отырып, Алтайдағы ескерткіштерден табылған олжалар арқылы жаңғыртуға болады. Ақ-Алаха 1 ... № 2 ... ... ... ... бар ... жақсы шақан табылды [57, 65 б.]. Петроглифтердегі жауынгер бейнелерін салыстыра отырып және жжерлеулердегі орналасуына қарап, шақанды белбеуге сабынан ... ... ... деп болжауға болады.
Біраз зерттеушілердің болжамынша, шақанды қолдану аясы тек соғыс жағдайымен шектелмей , сонымен бірге оны рәсімдік жоралғыларда да пайдаланған. ... ... аң ... ... ... қатар, петроглифтердегі кескіндерді және жерлеулердегі шақан соққысы әсерінен маңдайында ... бар ... ... ... - ұшы металлдан, сабы ағаш, түйреуге ... ... ... ... ... қола және ерте ... ... жататын әртүрлі ескерткіштерден табылған 30 тарта найза түрлері белгілі. Найзалар ұштарының сапқа бекітілуіне қарай ұңғылы және шегелі болып бөлінеді. Ұңғылы ... саны 60 ... ... ... ... ... ұңғысы конус тәрізді пішінде. Соққышы жапырақ тәрізді, екі қанатты және ұшы ұзына бойына қырлы. Пішіні жағынан алып ... ... ... ... ... ... ... кездейсоқ табылған Көкшетау қаласының музейіндегі найза аталған үлгіге ұқсас. Ұңғысы ұштығына дейін өтеді және кеңейе ... ... ... доға ... ... облыстық тарихи-өлкетану музейінің қорында жоғарыда аталғандарға ұқсайтын бір найза бар, енді бірі Қостанай мемлекеттік университетіне ... ... ... ... ... ... ... музей қорында бірнеше ұңғылы найза ұштары бар, олардың бірі Көкшетау қаласынан 15 ... ... ... ... ... ... ... пішіні жағынан ұқсас, ол да кездейсоқ табылған. Павлодарлық найза екі ... ... қыры ... ... ... ... басталады. Осында сеймин-турбин мәнеріндегі найзаның бір данасы сақтаулы.
Шығыс Қазақстанда найзалардың ... қоры ... олар ... ... ... ... музейінде сақтаулы, ішінде бір ерекше данасы бар. Семей қаласындағы облыстық тарихи-өлкетану музейінде енді бір найза ұшы сақталған.
Жетіқара маңынан кездейсоқ табылған дәл ... ... ... ... ... ... ... Найза ұшы екі қанатты және үйлесімсіз ромб пішінде. Ұңғысында жылқының басы ... ... ... ... бар ... бар. ... ... тарыла түсіп жүзіндегі жолақпен жалғасып кетеді. Жоғарыда сипатталған найза түрлері қола дәуірімен мерзімделеді.
Ерте темір ... ... ... ... қола заттардың көмбесінен табылды [38, 109 б.]. Түрксіб ... ... тағы бір ... ұшы мен ... түбі ерте ... ... [38, 107 б.].
Аталған үлгіге ұқсас пішіндегі найзалар Қырғызстан территориясынан да ... және олар да ... ... олжалар қатарына жатады. Олардың арасынан Каменск көмбесінен табылған найзаны атап өтуге болады [58, 102-103 б.].
Найзалар санының аздығы мен кездейсоқ табылуы ... ісі мен ... ... ... ... ... келтіруде қиындықтар туғызады. Қаратеңіз бойынан табылған үлгілерге қарай отырып, найзалардың - 1,5-2 м ... деп ... ... ... ... А.И. ... мен К.Ф. Смирнов ұсынды [42, 43 б.; 40, 70-74 б.]. Екі метрлік ... ... ... ... жаяу әскерлер қаруланса керек. Атты әскердің де найзаны пайдаланғанын жоққа шығаруға болмайды. Ерте темір дәуірінде үзеңгі болмағандықтан, атты ... ... ... ... ... ... ... керек. Мүмкін найзагерлер қарсыласын 10-20 м жерден найза лақтыру арқылы жайратқан ... Ал жаяу ... ... ... салт атты ... қарсы қолданды.
Тасмола мәдениетінің алғашқы кезеңінің обаларынан табылған заттаржиынтығы тұрақты болып келеді; ұңғылы, қос қанатты және үш қалақтыжебе ұштары, сабының ... үшы ... ... саңырауқұлақ тәріздесқол жылжымас үшін жасалған қаптамасы бар ақинак-қанжарлардың ... түрі тек осы ... ғана тән. ... ... үзеңгі тәрізді қола ауыздығы және қоладан не мүйізден жасалған үш тесікті айшықтары бар, кұрылымы ерекше жүген де сол уақыттарға ... ... және ... ... ... ... неғұрлым елеулі өзгерістер болды. Садақтың күрделірек және алысқа ататын құрылымына байланысты жебелердің ... ... ... қоладан жасаған ұңғылы, қанды басы үш қырлы ... ... ... ... ... кең пайдаланыла бастады. Одан бәйегімүйізше сияқтанған семсерлер, ұштары иіліп дөңгелетілген ... Б. з. б. III ... ... ең көп ... түрі ... ұшынжасауда да темір қоланы ығыстыра бастады.
3 Тасмола археологиялық мәдениетінің ат әбзелдері
3.1 Ауыздық
Салт жүріс тарихында жылқыны ... ... ... ... ... ... барлығы өзімен бірге жылқының ауызы мен тұмсығына ауыртпалық әсерлерін алып келді. Көнедегі жеке салт аттылар қазіргі кездегі шеберлері сияқты ... еш ... ... ... Алайда кәдімгі күнделікті еңбек күнде, жылқының немесе салт аттының өміріне қауіп төніп, қосымша күшті қажет ететін аң аулау мен ... ... ... ... ... ең көп ... - ауыздықтар. Қазір Орталық Қазақстан жерінен ауыздықтың 13 жұбы табылған. Оның екеуі кездейсоқ табыстар, біреуі Қарағанды облысының ... ... [17, 98 б.], ... ... облысының солтүстік бөлігінен [59, 12 б.] және тағы бір жұбы 1957 жылы Толағай қорымындағы тас қоршауында кездескен. Қалған оны 1959 және 1961 ... ... ... ... ... жерлеу орындарынан табылған. М.Қ. Қадырбаев Тасмола қорымдарынан табылған 13 жұп ауыздықтарды қарастыра келіп, ... ... қола ... төрт түрін көрсетеді. Олар сыртқы қайқы бастары ... ... және ... ... бар (1 ... жай ... бастары үзеңгі тәріздес (2 түрі), сыртқы қайқы басы тіктөртбұрыш болып келген (3 түрі) және қайқы басы сақина ... (4 ... ... ... ... [2, 383-384 б.]. Қосымша тесігі бар үзеңгі тәріздес ауыздықтар Қазақстандағы ерте және кең таралған түріне ... ... ... ... ... ... ... ауыздықтың 1 және 2 түрі қатар кездеседі. Олар мүйізден, сүйектен және қоладан жасалынған сулықтармен бірге пайдаланылған. Сыртқы қайқы басы ... ... және ... ... бар ... б.з.д. VІІІ ғасырдың басында пайда болып, сақтар арасында б.з.д. VІІІ ... аяғы мен VІІ ... ... кең ... бастайды [8, 30 б.].
М.Қ. Қадырбаев Орталық Қазақстандағы үш жерлеу орнынан жылқы ... жаңа ... ... Бұл 3 түрдегі, яғни сыртқы қайқы басы тіктөртбұрыш ауыздықтар. Олар үш ... және ... ... ... ... ... ... бірге қолданылған [2, 3 б.]. Осындай түрдегі ауыздықтарды ғалым ерте кезеңдерге жатқызады. Себебі, сулықтың тесіктері осылай ерекше ... қола ... ... ... сүйектен жасалған сулықтарда да кездеседі [2, 30-31 б.].
Тағы бір ерекше жағдай Орталық Қазақстанның б.з.д. VІІ-VІ ғасырға ... екі ... ... ... қорған №2,3) үзеңгі тәріздес ауыздықтардың жүгенге тікелей қосылып келуі. Бұл жерде ... ... Осы ... ерте ... ... ерекше, сулықсыз түрі болғандығын дәлелдейді. М.Қ.Қадырбаев бұл жаңалықтардың барлығын сақ ... ... ... ... ... ... солтүстік-батысқа қарай, далалық Шідерті өзенінің оң жағ-асындағы әр түрлі кезде ... ... ... ... 19-оба-ның бейіті мейлінше назар аударарлық болып шықты. Жерден ... ... ... қамыс үстінде қола айнасы, темір пышағы жәнеқайрақтасы бар әйел жатты. Осында аттың басы, жауырыны және екі ... басы ... ... басында жүгені бар, ал қайыс жүген әр түрлі қола бұйымдармен сәнделген [6, 198 ... бір ... ... 2) ... ... аяқ ... жеті ... терісі мен басы қойылған. Осы жерден ат ауыздығының бай жиын-тығы, таутеке мүсіні түрінде коладан жасалған әшекей ... ... ... ... бұл жай ғана ... ... не ... ғұрпыемес, қайта жеті ат жегілген жабдықтау салты. Бір ғажабы,Ригведада күн ... ... нак жеті ... ... бие ... күймеменжүреді.
Кейінгі қола дәуірінің үш ойықты сулықтары баулары бар ауыздықтар арқылы қолданылған деп ... ... С.И. ... ... ... тез шайнап тастай алатын болғандықтан, бұнын мүмкін болуына күмән келтіреді [29]. Баулы ... диск ... ... сонымен қатар әр түрлі жазықтарда саңылаулары бар үш ойықты сулықтармен бірге қолданылған. Көне скифтік кезеңде кең тараған бір ... ... ... бар ... сулықтарға келетін болсақ, жоғарыда көрсетілген себептерден қола ауыздықтармен қолданылуы керек еді. Сонымен ... бір ... ... ... бар сулықтар кездесетін кейінгі қола мен өтпелі дәуірдегі қоныстарда металдан жасалған ауыздықтардың қалдықтары неге табылмаған деген сұрақ ашық ... Көне скиф ... қола ... ең ... ... өзінде кездеседі. Тұрмыста кейде бізге белгілі сулықтармен бірге баулы ауыздықтар қолданылған шығар, бірақ негізінен металдан ... ... ғана ... ... ... ... (Уст-Куюм) мен басқа да ескерткіштерде жерлеуден бұрын оларды баулы ауыздақтармен алмастырған. Көне скиф кезеңінде баулы ауыздықтардың болғандығы туралы тұжырым мүйіз ... ... ... ауыздықтарсыз, бабында кездестіргенге сүйеніп жасалған болуы керек. Сонымен қатар Минусинск ... ... ... ... қола ... пен сулықтар ертеректе кездескенін көрстеді, бірақ қола ауыздықтардың кең таралып қолданылуы көне скиф мәдениетінің қалыптасып, қоғамның әскериленуіне байланысты болған. Жылқыны ... ... ... көп ... ... ол өз ... баулы ауыздықтың орнына қола ауыздықтың - сырт қарағанда белгілі дәрежеде көрінбей тұратын ер-тұрманның функционалды бөлшегінің - ... алып ... Бұл идея ... ... ... ... ... тіпті өзінде туындауы да мүмкін болған. Тек осыдан кейін белгілі дәрежеде салт аттының ... ... ... ... ... емес ер-тұрманның жинағы пайда болады. Және осы кезде ер-тұрман қасиетті затқа айнала ... ... мен ... ... ... аймақта барлығы 51 тұтастай екі бөлімді ауыздық пен төрт жеке бөліктің үлгісі кездеседі. Оның ішінде екі ... пен екі ... ... VІ-ІV ... ... Таулы Алтайдан табылған. Барлық ауыздықтар қоладан жасалған, құйылған, екі ... ... ... ... ... сыртқы шеттері бір жазықтықта орналасқан және артқа қараған сулыққа тіке қалыпта қосылған. ... ... ... параллельді аяқталуларға ие бір бөлімге ие, ал ... - ... ... ие. ... ... ... мен ішкі ... өте жақын пропорцияға ие, бірақ біліктер ұзындықтары ... ... ие ... ... Ішкі ... кәдімгідей үлкен, кейде тіпті дөңгелек болып келеді, алайда олардың біреуінің соңғы жағы ... ... ... ... ... алыс емес бір ... ... бірдей сирек болады) кейде технологиялық тігіс болуы мүмкін. ... ... ... ... ... екі ... ... ал екеуінде тек бұдырланған тәрізді әсер болған сияқты. Біліктердің қимасы көбінесе дөңгелек, кейде сопақша, ал сирек жағдайларда квадратты және тікбұрышты ... ... Саян ... мен ... ... ... жиынтық талдамасы қандай да болмасын жалпылама хронологиялық немесе ... ... ... мүмкінік беруі мүмкін, бірақ Алтайдан табылған аз ғана серия қарап оны анықтай алмаймыз. Металдармен қайта құю арқылы жасалған ... ... ... ... ... ... тозуы көп кездеспейді. Бұның бәрі Алтайдан табылған ауыздықтардың көп ... ... ... өткен және тозығы жеткен Минусинск шұңқырының кездейсоқ қазбаларынан өзгешелігін көрсетеді. Онда тек сыртқы аяқталуларды бір ... ... ... ... үшін ось арқылы бұрауды қажет ететін бір-бірмен байланысқан бір ... ... ... ... ауыздықтар белгілі.
Орталық Қазақстан мен Алтайдан табылған ауыздықтардың негізгі айырмашылықтары сыртқы аяқталулардың безендірілуінен көрінеді. Олардың формасы мен құрылымы ... ... ... ерекшеліктері мен жасалу уақытына қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Сыртқы ... ... ... ... ... ауыздықтардың төрт тобы бөлініп шығады: 1) сулықпен баудың көмегімен байланысу үшін қосымша саңылаулар арқылы; 2) У тәрізді және ... ... қола ... ... және өткізу үшін пешка тәріздес саңылаулар арқылы; 3) барлық аяқталулардың қосымша саңылауы жоқ түрлері; 4) екі ... ... ... үшін ... ... ... ... Бірінші және үшінші типтегі топтар үшін бауды өткізудегі айырмашылықтар көп емес, бірақ аяқталулардың формасы едәуір айырмашылыққа ие.
Сыртқы ... ... ... ... ... кетеді. Саян Алтай мен Қазақстандағы көне скифтік ауыздықтардың белгілі жіктемелері қай жағынан қарастырылуы мен мақсаттары тұрғысынан айырмашылықтарға ие болып кетеді. ... ... ... ... материалдың ерекшеліктеріне, сонымен қатар өтпелі формалардың көптеген санына да ие ... ... ... мен ... Қазақстандағы ауыздықтардың кішкене ғана санына ең қарапайым деген ... ... және ... ... ... мүмкін болатын өзгерулерін бақылауға болады. Формалардың дамуы ... ... ... жақсы көрінеді. Солай бола тұра аяқталулар көрші ... ... ... ... айырмашылықтарға ие болуы мүмкін. Жалпы айтқанда, 55 көне скифтік қола ауыздықтардың ішінен 10 типті ... ... ... ... баудың көмегімен байланысуға керек қосымша дөңгелек саңылаулар үшін сыртқы аяқталудың 5 типін көрсетуге болады.
1-тип. Қосымша ... ... ... үшін ... ... ... және ... бірге пешка тәріздес фигура жасайды. Жиектеменің тар тілігі пен шоқысыз тіке сыртқы шеті болады. Бөлімдерінің ұзындығы 9,3-9,5 см. ... ... мен ... ... ... бар, ... ... тек Гилева-10-нан табылған толық жинақта ғана біреуі кездеседі.
2-тип. 1-типке жақын. Екі нұсқадан тұрады.
1-нұсқа. Козуль-дағы ауыздықтармен ... Бір ... ... ... ... бірақ саңылауы бар қосымша сақина аз білінеді, ... ... ... және сыртқы шетінде шоқы білінеді. Аяқталудың формасы пешка тәріздес. Екінші бөлімінде саңылауы тіпті білінбейді де, ал аяқталуы сыртқы ... ... бар ... тұрады.
2-нұсқа. Карбана-1-ден табылған. Қосымша саңылаулары түгелдей біріккен, ... ... ... тізгіннің тілігі доға тәріздес болып келеді. Сәл иілген негізінде аздаған шоқы білінеді. Бөлімдердің ұзындығы 9,5-10 см.
3-тип. Кездейсоқ ... ... екі үлгі ... ... ... бар ... ... аяқталуға кіріктірілген. Қатты иілген аралықтың әсерінен тізгіннің тілігі формаға ие ... ... ... жағы ... ... ... тіке ... келеді. Семей мұражайынан алынған ауыздықтың ауыз жағында бұдырлауға (рифление) ... ... ... бар. ... ... шұңқырында белгіленген сақина тәрізді сопақ аяқталулары бар, кішкене қосымша саңылауы бар ... ... ... ... ... тәрізді аяқталуға кірігіп тұрады және иілген, аздап үшкірленген аралықтың әсерінен тізгіннің тілігі тұяқ тәріздес формаға ие болады. Таулы Алтайдың Межелік ... көне ... ... бір бөлім белгілі. Бөлімнің ұзындығы 10,5 см.
5-тип. Құрылымдық жағынан 1-тип сияқты, ... ... ... ... ... ... ал тізгіннің саңылаулары үлкен сақина тәріздес. Олардың біреуі сыртқы шетінен тегістелген. Екі ойықты сулығы бар ауыздық көне ... ... ... ... табылған.
6-тип. Бұл типке екінші типке жататын барлық У ... және ... ... қола ... ... ... ... тәріздес саңылаулары бар ауыздықтар жатады. Басқа типтің сулықтарымен кездеспейді. 10 ... ... оның ... Алтайдан тек біреуі табылған. Үш нұсқасы бөлініп қарастырылады.
1-нұсқа. Анық білінетін пешка тәріздес формасына ... ... сол ... сыртқы аяқталудың пішіні ретінде ие болатын пешка тәріздес аяқталулар. Вакулиха-1-ден бір үлгі ... ... ... ... аяқталуына қарағанда шартты түрде тар және созылған болып келеді. Сыртқы шеті шоқылы әрі тік. Пешканың мойыны өте тар және ... ... ... ... ... әзер өтеді. Бөлімдерінің ұзындығы 9 см.
2-нұсқа. Көрсетілген пешка тәріздес формаға тек ... ие ... сол ... аяқталудың сыртқы пішінінде ол едәуір аз білінеді. Аяқталудың өзі 1-нұсқаға қарағанда қысқалау. ... ... шеті ... әрі тік ... ... - 1 мен ... біреуі мүлдем шоқысыз болып келеді. Бөлімдерінің ұзындығы 9-9,5 см.
3-нұсқа. ... ... ... ... ... жақтары бар тікбұрыш формасына ие, осы белгісі арқылы Измайловка-дағы сулықтармен жақындаса түседі. Ішкі саңылауы пешка тәріздес. Бөлімнің ұзындығы 9 см. ... ... саны ... қосымша саңылаусыз барлық түрлері үшінші типке жатады. Кей жерлерде сақталып қалған ... ... мен ... ... аналогтарына қарай отырып, олардың көпшілік бөлігі үш ойықты сулықтардың орталық саңылауларына аяқталулардың ұшындағы білікке дейін жететін ілмектің көмегімен қосылғанын байқауға ... ... ... кейде У тәріздес және тілшелі сулықтармен бірге қолданылған. Үшінші топтың ауыздықтарының аяқталулары бойынша 3 топты бөліп көрсетуге ... ... ... ... ... тәріздес және дөңгелек немесе сопақша басты болып келетін аяқталулар; ... ... ... ... ... Измайловкадан табылған тікбұрышты ауыздықтар да бар, бірақ олар ... ... ... ... ... болған сияқты.
7-тип. Үш бұрышты аяқталулары бар ауыздықтар. Вокударная Теплуха мен ... ... ... және ... ... ... ... формасы мейлінше анық, айқын білінген. Бұл типке аяқталуларының бір жақ бүйірі сыртқа қарай иілген Бойтыгем-2, Айрыдаш -4, Камышинка және т.б. ... ... ... жатқызуға болады.
8-тип. Сопақ немесе дөңгелек басты, жалпақ үзеңгі тәрізді аяқталулары бар ауыздықтар. Кең таралымға ие болған. Аржан-1-дің бай ... ... ... ҮІІІ ... ... кең ... шығыршық формалы типпен тығыз байланысты және көптеген ... ... ие. ... ... ... екі ... көрсетуге болады.
1-нұсқа. Басы дөңгеленген аласа үзеңгі тәрізді болып келеді. Шығыршықты аяқталуларға жақын. Тувадан тікелей аналогтарға ие, ... сол Тува ... да ... ... ... негізі тіке, фиксатор-шоқыларға ие болуы мүмкін.
2-нұсқа. Бірінішісінен үлкен биіктігі арқылы ерекшеленеді. Мейлінше кең ... ... ... ... ... ие. ... Шығыршықты аяқталуы бар ауыздық. Шығыршықты аяқталуы бар екі белгілі бөлім Моңғолия мен Туваның қасында орналасқан ... ... Ак ... ... Аржан-1-дегі кейбір ауыздықтар сияқты үзеңгі тәріздес аяқталуға ие болған бөліммен ... ... ... ... көне ... қорғаны Ак Алах-1-дің үйіндісінен табылған. Оның сыртқы аяқталуы мейлінше ... ... көне скиф ... ... әбден сәйкес келеді. Оның ерте кезде жасалғанын ... ... бар ... ... ... ...
10-тип. Измайлока-дағы екі ойықты сулықты өткізуге арналған тік саңылауы бар өтпелі типті ауыздықтар. Ауыздықтың сыртқы аяқталуында көне ... ... ... ... болып келген тіке цилиндрлі саңылау орналасқан. Көне скифтік ауыздықтардың Алтай мен Шығыс Қазақстандағы скиф ... ... ... ... ... ... ... жағынан мұндай ірі шығыршықты саңылаулары бар және тізгіннің перпендикуляр жиектемесі бар қола ... ... ... айылбас-ілгек және бөлшекпен бірге Қарағанды облысында, Минусинск шұңқырында Оралдағы б.з.д. ҮІ ғасырға жататын сармат қорғанынан темірден жасалғандары табылды. Одан ... ... ... ... ... бір жазықтықта орналасқан үлкен саңылаулары мен тізгіннің жиектемесі бар ауыздық формасының жаңғырығы Майме-7-дегі көне быстрян жерлеуінен табылған темірден жасалған ... ... ... ... ... ауыздықтарының эволюциясы
Кең тараған пікірлер бойынша салт және жегін аттарға арналған алғашқы ... ... ... ... Алдыңғы Азиядағы жалаң ауыздықтардың біліктері сияқты олар бірден орталық перпендикулярлы саңылауларға түскен, және сол ... ... ... қола ... ... ... пен тілше арқылы реттеліп отырған. Бұл бау ауыздықтардың соңғы жағы шылбырдың бауы өтетін ... ... ... Оңтүстік Сібірде мұндай жұмсақ ауыздықтар қола дәуірінен бастап орталық саңылауы ауыздықтың осінің бойымен өткізілетін қола және ... ... ... ... Әртүрлі саңылаулары бар білік тәріздес сулықтардың мұндай құрылымы ең көнелердің бірі болып табылады. Ол қола дәуіріне тән және Саян ... көне скиф ... ол ... ... ... саңылау бойымен өткізілетін ауыздықтардың құрылымы Қазақстанның көне скиф кезеңінде көп қолданыста болған, Тувада белгіленген. Алайда ауыздық ол жерде ... тек ... ... үшін арнайы орнатылған. Бұнысымен олар Минусинск шұңқырындағы өткізілетін қола ауыздықтардан ... ие ... Көне ... бір желілі саңылаулары бар үш оймақты сулықтар тек қола ауыздықтармен қолданылғанға ұқсайды. Бұл б.з.д. VІІ ғасырдан бастап ... ... ... ... ... немесе ағаштан жасалғанына қарамай, үнемі металдан жасалатын ат әбзелдерінің жалғыз бөлшегі ... ... ... пікірі бойынша Курту-2-ден табылған сулық типтері шынайы өмірде қола ауыздықтармен қолданылған, бірақ ... ... ... ... шешіліп алынып баулармен алмастырылған.
Ең көнелерінің қатарына Аржан-1-ден біршама көлемде табылған кішкентай бір шығыршықты аяқталуы бар ауыздықтар ... ... бұл ... ... ... ... ... ілмектеріне ұқсастырып жасалған шығар. Кейбір аяқталулардың шартты түрде үлкен диаметріне қарамастан оларға сулықтар мүлдем орналастырылмаған, Аржан-1-де жақсы бақыланған ... ... ... тек ... бау ... байланып қойылған. Алтайда шығыршықты аяқталуы бар екі бөлім Тува мен Моңғолияның қасындағы Укоко-дан шығады. Ак Алах -2 - дегі ... ... ... ... ... ... тәріздес аяқталуы бар бөлімдермен байланыста болған. Екінші бөлімі көне пазырық ... Ак ... ... ... Оның ... ... мейлінше үлкен, бірақ көне скиф үлгілерінің көлеміне әбден сәйкес келеді. Оның ерте кезде жасалғанын Аржан-1-де ... бар ... ... ... ... Ак Алах-2 - дегі басқа ауыздықтардың аяқталуының формасына, шығыршықты ... ... азу ... ... қарап бұны Аржан-1-ге хронологиялық тұрғыда жақын деп есептейміз. Б.з.д. VІ ғасырдың ортасында шығыршықты аяқталулар Алтайда соврамат-пазырық ер-тұрманының құрамында тағы пайда ... ... олар ... ... аяқталуында тым үлкен диаметрге ие және оларға екі ... ... ... үшін ... Олардың ішіндегі ең көнесі ауыздыққа перпендикуляр сопақша формадағылары аржандықтарға жақын және олардың арасындағы өтпелі форма Алтайдағы обаларда кездеспеді. ... ... ... ... Тува мен Моңғолияда шығыршықты ауыздықтар 150 жылға түгелдей назардан кетеді. ... мен ... ... аяқталулар көне скиф уақытында кең таралмаған және белгісіз болып келген. Сол сияқты Ұйғарақта кішкене сақиналы ауыздығы бар көне ... ... ... ... ҮІ ... табылған. Сол обадан көне скифтік фурнитурасымен, үш ... ... бар ... ... ... ... ... үзеңгі тәріздестер деп атады [60, 100 б.], ... ... тек сол ... ... ... аламыз, ал оң жағы ауыздыққа перпендикуляр сопақша жасайды.
Сопақ немесе дөңгелек басты жалпақ ... ... ... бар ауыздықтар ең көнелердің қатарынан орын алады және шығыршықтылармен бірге көрінеді. ... ... ... ... түр өзгерістері мен формалары бар. Сол кездегі үзеңгі тәріздестерге кейіндері ерекшеленген үшбұрышты форма беріледі, бірақ бұл ... ... ... шекара болмады. Үзеңгі тәріздес ауыздықтардың көптеген түр өзгерістері көне скиф мәдениеті ... ... ... ... ... және ... ... түрлерімен бірге қолданылды.
Ерекше қызығушылыққа қосымша саңылаулары бар аяқталулар ие. Олардың көп бөлігі ... ... ... ... бұл белгі сол жердің ерекшелігі саналады. Олардың 130-ы көне скиф ауыздығы, оның ... ... ... бар және тек 30-да олар ... және үзеңгі тәріздес болып кездеседі. Салыстыру үшін: Алтай мен Шығыс Қазақстанға жапсарлас аумақта кездесетін 55 көне ... ... ... ауыздықтың жетеуі ғана қосымша саңылауға ие болған. Тувада ... ... бар ... ... ... ... ... бір үлгімен ғана берілген. Көне скиф мәдениетінің соңғы сатысында Аржан-2-де квадратты аяқталуға біріктірілген саңылауы бар ауыздық кездеседі. Осы уақытқа ... ... ... бар екі ... та жатады. Бұл типтегі ауыздықтардың Тувада б.з.д. VІІ ғасырдың соңы мен VІ ... ... кең ... ... ... Сыпучий Яр жерінен табылған айылбас-белдіктің керемет көшірмесін көрсетеді. ... ... ... бар ... ... бар ... ... Тува мен Минусинск шұңқырында едәуір ерте көрініс береді, одан кейін Алтай мен Қазақстанда ... көне скиф ... ... ... өмір ... Алтайда мұны Гилево-10-ның 33-обасынан табылған ауыздықтар бойынша дәлелдей аламыз. Сол жерде табылған аржандық ауыздықпен бірдей ауыздықтар жинақтың басқа бөлшектерімен бірге бір ... ... ... ... кейін пайда болған. Осыған жақын, бірақ анық білінбейтін саңылауы бар ауыздықтар савромат және пазырық кешендерге тән екі ... бар ... ... ... Түгіскеннің кейінгі обаларынан табылған. Шығу тегі тағы да Алтайға қатысты қосымша саңылаулары бар ... үш ... ... ... ...
У ... және тілшелі сулықтардың қола бөліктерін өткізуге арналған пешка фигурасына ұқсас және пешка тәрізді саңылауларға сәйкес келетін аяқталулары бар ауыздықтар ... ... ... ... бар ... жақын болып келеді және солардың әсерінен жасалуы да мүмкін. Қосымша сақинасы бар аяқталудан пешка тәріздес ... бар жаңа ... алу үшін ... ... ... алып ... жеткілікті. Бұл жағдайда біріншілері көне кешендерге, екіншілері кейінгі кешендерге назар аудары керек. Алайда бізге белгілі ... ... ... ... ... ... ... VІІ ғасырдағы екі аяқталу да бір аймақта өмір сүрген.
Б.з.д. VІ ғасырдың басында қосымша сақинасы және пешка тәрізді саңылауы бар ... екі ... ... ... ... аяқталулардың түріне өзгеріс енген уақытынан бірге қолданылып келеді. Алайда соңғылары Саян ... мен ... ... Олар б.з.д. VІ ғасырдағы Солтүстік Шығыс Қытайдағы кешендерде белгілі және ... ... ... типі болып табылады. Осы уақыттарда екі ойықты сулықтармен ... ... ... ... ... болады да савромат-пазырық түріндегі ер-тұрманның құрастырылған кезінде қолданыстан шығады. Кейіннен Минусинск шұңқыры мен Солтүстік Шығыс Қытайда ... ... ... үлкен саңылаулары бар екі ойықты сулықтар мен тізгін жиектемелері бар ... ... ... ... мен көршілес аймақтарда мұндай ауыздықтар кездеспейді, тек Майма-7-ден тізгін жиектемесі бар өзгеріске түскен темір ауыздықтарды айтпағанда.
Б.з.д. VІ-V ғасырларда Еуразия даласының ... ... ... ... құрылыс өзгере бастайды. Оңтүстік Сібір мен сақ-сармат мәдениеті тараған аудандарда ауыздықтың сақина тәріздес түрін ... Ал ... ... ... ... ... ... басындағы сақинаға кигізіліп, бекітіледі.
Жылқы жүгенінің құрылысы өзгерген кезден бастап ауыздықтарда айтарлықтай ерекшелік байқалмайды. Олардың жасалу әдісі бір-біріне ұқсап, тек қана ... ... ... ...
3.2 ... көне скиф ... сулықтары жақтаудың бауларын бекіту және ауыздықты жан-жағына ауытқып кетпей, тұрақты күйде ұстап тұру үшін қызмет атқарған. Сол үшін олар ... ... ... ... ал ... белбеу арқылы немесе арнайы қола бөлшек көмегімен бекітілген. Көне скиф сулықтары өздерінің ... ... ... ... немесе қазіргі шығыршық тәрізді ауыздықтарға ұқсас, бірақ ... ... және ... бауларымен байланысу тәсілдеріне қарай айырмашылықтарға ие болды. Ортағасырлық немесе қазіргі шығыршық тәрізді ауыздықтар бір желкелік баумен қатар сол жақ шеті ... ... ... ... баумен бекітілетін болған. Ал көне скиф сулықтары болса ауыздықпен және жақтаудың екі ... ... және ... ... ... ғана ... болған. Тізгін мен шылбыр ауыздықтың сыртына бекітілетін. Ерекшелік тек сақ тайпаларының тұтас құйылған құрылымдарында кездеседі, бірақ олар тізгінді байланыстыратын сулық ... ... ... ... саңылауынан өткізілетін ауыздық ретінде түсінілген. Оған дәлел ретінде жиектемелері бар жекелеген сулықтардың ... ... ... ... жиектемелері ауыздықтың сыртқы аяқ тұсында орналасқан Измойловкадан табылған ... ... айта ... ... мен ... ... ең аз ... жылқының тұмсығына түсетін ауыртпалықты азайту үшін қолданылған. Арнайы тиектер мен қондырмалар оларда кездеспейді.
Жалпы айтқанда, барлық көне скифтік ... тіке ... доға ... (шеңбер немесе дөңес қима тәріздес) білік ... ... ... тәріздес және У тәріздес сулықтарда ауыздықты бекітуге арналған ... ... ... ... ... ... ... Төрт саңылаулы сулықтардың көпшілігінде шеткі саңылаулар ауыздықты бекітуге арналған ортаңғы саңылауға өте ... ... Бұл ... ... ... саналады, соңғы төртеуінің (Карбан-1, Бойтыгем-2, Гилево-10, Измайловка) жерлеу рәсімдерімен жақсы үйлеседі. Майма-19 дан табылған ... ... ... ... өте ... ... ... жасалған сулықтардың ішінде білік тәріздестер мен пластинкалы түрлері де кездеседі. Құрылымы бойынша ... қола ... үш ... ... жақын болып келеді, ал шеткімен бір жазықтықта орналасқан. Сақтар ... ... ... мен ... ... ... көрсететін б.з.д. VІІ ғасырда Аржан-2-ден табылған жасанды сулықтары бар ауыздықтарды айтпағанда Алтай мен ... ... көне скиф ... ... бір ... ... ... және кейінгі қола дәуірінің сулықтарының құрылымдық бірегейлігі олардың жақтау бауының ... ... ... ... ... ... себебі (яғни бір-бірінен максималды ара қашықтықта орналасады) жақтаудың құрылымына қатысты болып келеді. Желкелік және кеңсірікті баулар қиылысу ... тік ... ... ... ... ... ... саңылаулар бір-бірінен едәуір ара қашықтықта орналасады. Б.з.д. VІ ғасырдан тараған ... ... және ... ... немесе екіге ажыратылған желкелікті ауыздықтарда шеткі саңылаулар бір-біріне жақын орналасқан. ... ... бар ... ... ... пен ... бауларға ие болып, тізгіндердің болуын қажет етпеген болуы керек. Қалай болса да, қолда бар материалдар бойынша, ауыздық пен ... ... ... ... ... ... ... Осы заңдылыққа сүйене отырып, кейінгі қола дәуірінің соңында ауыздықтың құрылымы көне скифтікке мейлінше ұқсас болған, нақтылап айтқанда, тік ... ... ... кеңсірікті және желкелік баулар кездескен.
Алтайдан табылған кейбір көне скиф сулықтары ... ... жақ ... мен ... ... күшейтуге арналған пелям ретінде қолданылған деген пікірлер бар. Шынымен де, сулықтардың соңында қандай қызмет атқаратыны белгісіз ... мен ... ... бауына бекіту қызметін атқарған орамдар болған. Пелям мундштук сияқты ... ... ... онда сулықтардың жоғарғы бөлігі ауыздықпен бекітілген немесе ... ... ... ... ... алып ... тағы екі баумен ұстатылуы керек. Бұған тән сипаттың көрінісі ретінде, бұл жағдайда төменге бұрылуы ... ... ... бар ... Ануй-1 мен Карабан-1-дің қола сулықтарын айта аламыз. Алайда сулықтар көрсетілген ауыздықтарда қалай ... біз ... Бар ... ... ... өткірленген соңы төменге қарай емес жоғары қарай орналасқан. Осылайша (өткірленген ұшымен жоғары қарай, ал тұяқ ... ... ... ... ... сулықтар б.з.д. VІІ ғасырлардағы ассирия жылқыларында және б.з.д. VІ ... ... ... ... ... ... ассиметриялық сулықтар пелям ретінде қолданыла алмай қалады. Гилево-10 мен Машенка-1-ден табылған сулықтардан басқа Саян-Алтай мен Қазақстаннан кездесетін мәліметтер сулықтардың қандай да бір ... ... ... ... шығара алмайды. Тек қана сулықтардың дәстүрлі түрде қолданысы мен ... ... ... ... ... айта аламыз.
Алтайдағы сулық формаларының әртүрлілігіне қарамай олардың ... ... ... бірдей болған және ауыздықтардың сыртқы бітуі сулыққа жазықтық ретінде жабыстырылып, үнемі перпендикуляр бағытта орналасқан. Айырмашылығы мынада болған: үш ... ... ... ... бау арқылы байланысқан, ал У-тәріздестерде тілше баулар да қоладан жасалған бөлшектермен байланысады. Измайловкадан табылғандардың ішінде екі ... және ... ... ... ... ... қана ... ие болып табылады. Саңылаулардың орналасуына тәуелсіз, сулықтың тік осіне қатысты (параллель және перпендикуляр) ... пен жақ ... ... ... қалған. Ол үшін перепендикулярлы саңылаулары бар сулықтар бір бүйірімен айналуы керек. Сәйкесінше, доға тәріздес сулықтар саңылаулары ортыңғы ... ... сақ ... жалған сулықтары немесе сақтар мен парсылардың тұтастай құйылған сулықтары сияқты сырт ... ... ... ... ... ертерек уақытқа жататын бүгілмелі сулықтар да осылай орналасуы керек, бірақ бұл ... жақ ... ... ... ... ... орналасып, белгілі бір қолайсыздықтарды туғызуы мүмкін еді.
Алтайдан табылған сулықтар бір-бірін толықтырып ... екі ... ... ... сол ... белгілі болған көне скиф сулықтарының суреттері мен ... ... ... ... [61, 124 б.], ал екіншісінде Алтайдағы ат әбзелдерінің эволюциясы Оңтүстік Еуропа ескерткіштерімен ұқсастықта алып қарастырылады [62, 7 б.]. Сол ... ... ... мен Шығыс Қазақстанның жапсарлас аумақтарындағы 23 ескерткіш пен кездейсоқ қазбадан табылған заттардан 55 мүйізден және қоладан жасалған сулықтың ... ... ... ... ... қонысы мен Елбаны қаласынан табылған сулықтар жарияланып үлгерген. ... ... көне ... және үш ... ... ... ... формадағы үш саңылаулы алты сулық табылған. Өткен 10 жылдың ішінде авторға белгілі сулықтар саны ... көне ... ... мен Маяк ... ... 20 ... ... Осылайша, берілген жұмыста талданатын сулықтардың жалпы саны 84 үлгіні, оның ішінде б.з.д. ҮІ ... ... ... табылған алты сулық бар. Олардың жартысынан көбі Солтүстік-батыс тау бөктерлерінде және Шығыс Қазақстанда табылған және олар майэмир ... ... ... ... ... көбі У ... және ... тұсында тілшесі бар болып келеді. Таулы Алтайдың көне скифтік ... ... ... саны 11 ... ... және көбі (9 ... мүйізден жасалған болып келетін 21 сулық табылған. Осы ... ... де ... ... ... ... сулықтарының бір-бірінен айырмашылығы бар екені жақсы көрінеді. Таулы Алтайдан табылған мүйіз сулықтар Бикен мәдениетіне жатпайтын обаларда да кездескен.
Алтай мен Жоғары ... ... ... сулықтардың 14 түрін көрсетуге болады, оның ішінде қоладан жасалған сегіз үлгі (барлығы 57 көне скифтік және ... ... ... ... және мүйізден жасалған алты үлгі бар.
Қоладан жасалған сулықтар
1-тип. У тәріздестер. 29 үлгі белгілі. Екі нұсқасы ерекшеленеді - ... ... бар және ... жоқ. У тәріздес сулықтардың басты белгісі негізгі біліктің иілген жағынан бағытталатын ауыздықтың ... ... ... ... ... ... болып табылады. Белгілі бір айырмашылықтарына қарамастан У тәріздес сулықтар стандартты болып ... ... ... сулықтардың аяқталуын ескермесек, онда барлық сулықтардың жалпы ұзындығы 12-12,5 см-ді құрайды. Шеткі саңылауларының ара қашықтығы шамамен 10 см болады. ... ара ... ... ... ... ... дейін қашықтық төменгіге қарағанда әрдайым 1-2 см (сәйкесінше, 5,5-6 см және 4-4,5 см) ... ... ... саңылаулар қашықтығы 2-2,5 см. Негізгі білік доға тәріздес болады. Бөлік те доға тәріздес немесе бүгілмелі болады. Олардың ... ... ... болады (кейде алды артынан қатар үшкірленеді) және бірдей қимаға ие болады - шамамен 8*9 мм. Үрленген саңылаулардың табылған ... ... 12 ... ... ... ... өзі 7-8 мм диаметрлі дөңгелек болып келеді, кейде сопақ формалы да болады. Құйылғаннан кейінгі бөліктердегі тілшелер ... ... ... ... еңкейген, биіктігі 8 мм-ге дейін жететін баған мен конус тәріздес шоқы болып келеді. Ауыздыққа үнемі үйкелудің нәтижесінде олар ... ... ... ие ... ... саңылауы бар үлкен бөліктердің пайда болуының себебі әзірге айқын емес. Бөліктің тілшеге дейінгі жері Т ... ... ... ... үш ... ... ... бекітілетін былғары баудың алмастырғышгы ретінде қолданылған. Оның не себепті мұнша үлкейіп, жақ бауды өткізетін саңылауға ие болғанын ... ... емес және үш ... үлгілерге қарап ол аса қажетті болды деп айта алмаймыз. Л.С.Марсадоловтың болжамынша, саңылауы бар үлкен бөліктің ... елік пен ... ... жасалған сулықты қайталау үшін керек болған [62, 8 б.]. Оның келтірген мысалдары, тіпті Кайнду-дан табылған екіге бөлінген мүйіз ... оған ... бола ... ... сөз ... туралы болып отырған жоқ, керісінше мүйіздің бөліктеріне қатысы жоқ ерекше құрылым туралы боып отыр. У ... ... ... мен ... ... Гилево-10 мен Вакулихе-1 - дің екі жинақтан тұратын төрт үлгісі және саңылаулары қабырғалы ... ... ... ... ... сулықтары ғана ерекшеліктерге ие.
У тәріздес сулықтардың (тілшелілер де) тағы бір ... ... ... мен ... ... ауыздықпен бір жинақта жасалуы жатады. Үш саңылаулы сулықтар басқа да шеберлер жасайтын түрлі ауыздықтармен бірге қолданылған. У ... және ... ... ... ... ... ... арнайы ауыздықтарды да жасап отырған, себебі ауыздықтың соңындағы сулықтың орнынынан жылжуына ... ... ... ... ... дәл, 1 ... ... келуі керек. Ауыздық түйінінің сыртқы шетіне бөлікті орналастырарда сулықты ауыздық түйіні осіне перпендикуляр ... бір ... ... ... ол ... үшкірленген бөліктердің саңылаудың енуіне мүмкіндік береді. Жұмыс жағдайын орнатқанда бөліктер ... ... кете ... ал оның негізіндегі шоқы ауыздықтың бөліктен түсіп қалуына немесе жылжып кетуіне мүмкіндік бермейді. Шоқы жылқының ... ... ... үшін ... ... ... ... үшін керек. Жұмыс жағдайындағы сулықтар желкелік бауға перпендикуляр төменгі айрық ... ... ... кетудің алдын алу үшін жақ бауы бірдей ұзындықта 8 см (Машенка-1 мен Гилево-10-да тіркелген мәліметтер бойынша) болған, ол тәжірибе ... ... және ... ... ... жүргізу арқылы жеңіл тексерілді.
У тәріздес ... екі ... ... ... аяқталуы бар У тәріздес сулықтар. Орташа жалпы ... - 14,5 см, ... - 13,3 см, ... - 16 см. ... ... ... аяқталу бар, ұзындығы - 2-4 мм. ... ... ... ... 5-10 мм ... кәдімгі аяқталулар бар. Барлық сулықтар форма мен ұзындықтары бойынша бір-біріне жақын болып ... ... тіке ... мен ... ... ... бар ... табылған грацилді сулық қана ерекшелікке ие. Оның саңылауында сияқты ою-өрнек бейнеленген. Осындай, бірақ бұдан мейлінше ... ... ... сулықтарында кездеседі.
2-нұсқа. Соңында аяқталуы жоқ У ... ... ... ... ... - 12,5-13 см. Соңы ... ... бітеді. Тек сақиналар қабырғалы өкпектер сияқты түрленген бірнеше үлгілерді айтпағанда, ою-өрнектер кездеспейді. Мельничная Гора-дан табылған сулықтардың айрықтары үлкеюінің себебі ... ... ... ... табылады. Қалған барлық сулықтар бірдей типті болып келеді.
2-тип. Т ... ... бар ... ... ... У ... сулықтармен бірдей, тек төменге қарай бағытталып, соңы сақина болып бітетін бөлігі болмауымен айырмаға ие. ... 10 ... ... үш ... сегіз үлгі және екі кездейсоқ қазба. Оған тән сипат Т ... ... ... ... ... сияқты қималы білікте болуы болып табылады. Бір жинаққа кірмейтін барлық сулықтар форма мен ... ... ... ... ие. ... ... оларды үш нұсқаға жіктеп көрсетуге болады.
1-нұсқа. Орталық ... ... бар доға ... ... ... ... Соңында дөңес саңылаулары бар. Көрсетілген көлеміне қарай Герасимовка мен Көк Су-1-дің сулықтары ... 12 см ... ал ... ... ... 9 см. ... мен ... мұражайындағы саңылау орындарында ісіну бар. Соңғысы қатты иілген формасымен ерекшеленеді.
2-нұсқа. Төменге қарай ... ... бар доға ... ... ... мен өлшемдері бойынша бірінші нұсқадағы У тәріздес сулықтарға ұқсас, бірақ екі сулықта да саңылаудың жанындағы ісіну айқын білінбейді. ... У ... ... бір ... ... деуге мүмкіндік беретін үшінші сулығы аяқталулары, саңылаудағы ісінулері мен біліктің қимасы қызығушылық тудырады. ... . ... ... Екі ... ... бар, жоғарғысы қатты иілген, тіке білікті. Доғаның тілі біршама ... ... ... ... ісіну болғанға ұқсайды.
3-тип. Саңылаулары шартты оське параллель орналасқан үш ... доға ... ... ... ... ... ... нұсқаларға тиесілі. Чеканов Лога-10 үлгілеріне қарағанда олардың ұзындығы шамамен 16 см болған.
Бірінші нұсқаға Чеканов Лога-10-нан ... екі ... үлгі ... ... мен ... жағынан олар кейбір У тәріздес және жоғарысында аяқталулары бар, ... ... ... ... бар ... ... ұқсас, бұл олардың бір мезгілде қолданылғанын (өмір сүргенін) көрсетеді. Біліктердің алғашқы ұзындығы 9 ... ... ... ... нәтижесінде ұлғайып кеткен.
Екінші нұсқаға Камышинка-дан алынған екі бірдей үлгі жатады. ... ... ... және соңында да орналасқан. Ф.Х.Арслановамен зооморфты болып көрсетілген ... ... ... ие. ... нұсқа Семей мұражайынан алынған. Сызбалық суретіне қарап орталыққа жылжыған ... мен ұзын ... ... деп айта ... ... қарағанда оның қимасы дөңес болып, саңылауларында ісіну ... Оның ... ... ... ... аяқталуы болуы және де төменге жылжыған орталық ... ... ... ... көптеген ұқсас параллельдерді табуға мүмкіндік береді.
4-тип. Білік тәріздес тіке үш ойықтылар немесе түрілген сыртқы түйіншекпен аяқталатын аяқталуы бар иілген ... ... ... ... шар, ... ... ... сияқты пішінмен үлкейіп аяқталады. Саңылаулар қатты ісінулермен ерекшеленген, төменге қарай ... ... ... өте ... ... ... ... көлемдер бойынша сулықтардың ұзындығы қатты үлкен емес - Черный Ануй-1-де 12 см, Белокуриха мен Карбане-1-де шамамен 10 см. ... ... ара ... ... бар ... 2,5-3 см-ді құрайды. Белокуриха сулығында орташа саңылаудың шығыңқы жері (шоқысы) бар.
5-тип. Үш ... ... ... ... ... ... ... кірген. Сулықтардың формасы S тәріздес және төменгі жағы аздап түрілген. Сулықтар жалпақ, ені - 3-4 мм, ... - 17,5 см. ... ... ... ... ортаңғы бөлікте орналасқан және ені 9-10 мм болатын ісінулермен ерекшеленген. Шеткі саңылаулардың ара қашықтығы 3 см. ... ... ... ... және ... ... ... тіке жазықты үш ойықтылар. Әр жинақта ... ... ... ... Гилево-10-нан. Жалпы ұзындығы - 14,8 см. Сулықтың денесі алдынан ... ал ... ... ... формада. Шеткі саңылаулардың ара қашықтығы 4,2 см. Сулықтар жоғарғы беті жазық ... ... ... құрамына енген.
2-нұсқа Измайлока-дан. Жалпы ұзындығы шамамен 15 см. ... ... ... ... қимасы дөңес. Саңылаулар сопақша келген кеңейтпелермен белгіленген. Шеткі ... ара ... 2,5 см. ... ... беті ... болып келетін фурнитуралардың құрамына енген.
7-тип. Сыртына ауыздықтың соңын бекітетін жоғарғы түрілген аяқталуы бар тіке білік тәріздес екі ... ... ... ... ... 15 см. ... ... тегістелген (үшкірленген емес), жоғарғысының қимасы дөңес болып ... ... ... ... ... Олардың ара қашықтығы шамамен 3 см. Суретке қарағанда ауыздық пен ... - У ... ... сулықтардағыдай, ауыздықтың саңылаулары мен сулықтың диаметрі бір-біріне сәйкес келетіндей бірегей жинаққа біріктірілгенге ... Үш ... ... ... ... көне ... ... тіркелмеген. Б.з.д. ҮІ ғасырдың екінші жартысына - ... ... ... сай ... табылған әмбебап сулыққа шартты түрде телінеді. Барлық ... ... ... ... сулық Алтайда жасалған, бірақ оның бастапқы формасы айқын емес. Алайда Минусинск ... көне ... ... мен одан да көне сулықтардың сынықтары бар. Ілмекті саңылаулары бар сулықтар Ұйғарақ пен Оңтүстік Түгіскенде аз көлемде кездеседі, бірақ бұл ... сол ... ... ... ...
Мүйізден жасалған сулықтар
Алтайдағы көне скифтік кезеңге жататын мүйіз сулықтардың 22 үлгісі есепке ... ... ... алты ... табылған. Екеуі ЕБ-7,14 обасында және төртеуі қоныстардан табылған. Қалған үгілері (16) Таулы Алтайдағы он екі обадан ... ... ... олар ... Тағы бір үш ... ... б.з.д. ҮІ ғасырдың екінші жартысына тиісті үш обадан табылған.
1-тип. Үш ойықты бүгілмелі. Төрт ... ... ... ... пен жақсы сақталған бес үлгі бізге белгілі. Әр үлгінің бірегейлігіне қарамастан қолда бар жинақтан ілмекті сулықтар сенімді түрде ... ... Л.С. ... бұл ... ... , бір жақ шеті , ... ... жағы бар бірінші типке жатқызады [62, 9 б.]. Және де ... ... ол үшін ... ... ... ... Бұл топқа едәуір айырмашылыққа ие Черный Ануй-1 мен Карабане-1-ден табылған қола сулықтар да жатқызылған, осының нәтижесінде сиипаттаманың ... ... ... бірі - ... бүгілмелі формасы - түсіп қалған. А.А.Тишкиннің жіктемесінде ... мен ... ... ... ғана ... ... Курту-2-дегі бүгілмелі сулыққа тек біреу есептелген. Екіншісі басқа типке жатқызылған. Олар шынымен ... ие, ... ... ... ... ... олардың формалары бастапқы материал мен оның өңделу дәрежесіне тәуелді болған деген ой түйеміз. С.С. ... ... ... ... сулығы бірдей, ал олардың иілу дәрежесі олар қиылып жасалған мүйіздің формасымен ... ... ... ... аз ғана ... ... ... біз осы немесе басқа үлгінің артында бұйымның басқа типі тұр ма әлде өзі бастапқы табиғи типке жата ма ... ... ... бере алмаймыз.
Курту-2, Ак-Алахи-2, Ближний Елбан-7,14 және Елбан қалашығынан табылған сулықтар бір жақ шеті , ... ... жағы бар, ... ... ... және ... ... білігі бар үш саңылаулы бүгілмелі сулықтардың ерекше типіне бірігеді. Саңылаулар бір-бірінен бірдей ара қашықтықта орналасқан. Шеткі саңылаулар сулықтың көлеміне қарай ... 6-7 ... 10 ... ... қашықтықта орналасады. Тарылған шетінде білік қисайған және түйіншек тәріздес болып аяқталады. Алтай мен Тувадағы бүгілмелі сулықтардың тұрақты белгісі саңылаулардың шартты ... ... ... ... ... ... ... барлық сулықтар үлкен емес көлемдерге ие: үшеуінің ұзындығы шамамен 12 см. ... қола және ... ... ұзындығы 8,5-10 см-дің арасында өзгеріп тұрады.
Осы ... ... ... ... біліктің бүгілмелі формасы бар, саңылаулары қалыңдатылған және бірдей аяқталулары бар аржандық қола сулықтар ... ... ... ... ... ... ... жасалған біліктің бүгілмелі формасы бар сулықтар да кездесетінін атап өту керек. Мүйізден жасалған үлгілерде олар дайындалу формасына ... ... ... ... ... не қола ... ... оларға әдейі бүгілмелі форма бергені анық.
2-тип. Үш ойықты доға тәріздес жазық. 4 ... ... ... ... ... ... қорғандардан болса, қалған екеуі жазықтықтағы қоныстардан табылған. Олардың үшеуі мүйіз пластинадан жасалған, ... ... ... жасалған. Саңылаулар бүгілмелі сулықтардағы сияқты сулықтың жазықтығына перпендикуляр орналасқан. Шеткі саңылаулардың ара ... 5-8 ... Үш ... ... доға ... Карбане-1-ден табылған ауыздық сулығының қимасы екі сопақша болып есептеледі. Жоғарғы жағында қабанның басы ... ... ... ... қола ... жазыққа (шартты оське) перпендикуляр, ортаңғы тұсында біркелкі орналасқан. Шеткі саңылаулардың ара қашықтығы шамамен 4,5 см.
4-тип. Үш ойықты доға тәріздес білік ... Бес ... ... ... ... бийкен обасынан, біреуі көне скифтік кезеңмен мерзімделетін жазықтықтағы қоныс қабатынан табылған. Үш нұсқасы бар. ... ... ... (ұзындығы 14,5 см, шеткі саңылауларының ара қашықтығы 7 см) және ... ... ... ... ... ... ... шартты оське параллель орналасқан. 2-нұсқаға Элекмонар-2-ден табылған сулықтар (ұзындығы 12 см, шеткі саңылауларының ара қашықтығы 7 см) ... ... ... ... ... төменге қарай жылжи орналасқан. 3-нұсқаға Семисарт-1-ден табылған қимасы сопақша келген сулық (ұзындығы 11 см, шеткі ... ара ... 5 см) ... ... ... ... ... Жоғарғы шеті Өскемендегідей төрт шетте орналасқан.
5-тип. Саңылаулары кеңейтілген үш ... тіке ... ... Төрт үлігісі есепке алынған: екеуі Өскеменнен, біреуі Карбане-1-дегі 26-қорғаннан. Бұл типке Кызык Телань-1 обасынан табылған сулықтың сынықтары да жатуы мүмкін. ... ... ... ... және ... оське перпендикуляр орналасқан. Өскемен сулығының ұзындығы 14,5 см-ге тең, Карбане 1-дің сулығы 17 см-ге тең. Саңылаулар біліктің ... ... ... Шеткі саңылаулардың ара қашықтығы 4 см-дей.
6-тип. Үш ойықты, Чеснокова 1-ден табылған шеті түріліп тарылған тіке білік тәріздес. ... ... ... ... ... ... параллель, сулықтың ортасына қарай жылжи орналасқан. Сулықтың ортаңғы бөлігінің сақталуы нашар және ортаңғы ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... ... Алтайдағы көне скифтік жинақтарда толық аналогтарын таба алмаймыз. Мұндай мүйізі үшкірленіп келетін әлсіз өңделген сулықтар онда кейіннен ... ... ... олар көне ... ... ... ... саңылаусыз да қолданыста таралған.
Сулықтардың эволюциясы
Мүйіз сулықтар. Сібірдің оңтүстігінде, Алтайды қоса есептегенде кейінгі қола дәуірінде сулықтар тек қоныстық кешендерден табылатын. ... бәрі ... ... ... Олардың көпшілігі үш саңылаулы болды. Алтайдағы шеткі саңылаулар шеңбер науалармен немесе кеңсірік бауларын бекітетін орамалармен ... ... ... ... ... ... ортаңғы саңылауы Минусинск шұңқырынан табылған қола сулықтар сияқты соңғыларына перпендикуляр орналасқан болатын. Біршама уақыт өткеннен кейін барлық саңылаулар бір жазықтықта ... ... көне скиф ... ... сатысында да сақталған катты иілген (кейде бүгілмелі) сулықтар пайда болды. Бұл кездегі ауыздықтар Алдыңғы Азиядағы жалаң ауыздықтардың біліктер сияқты ... ... ... ... ... ... мен түйін жасап бекитін бау тәріздес () болған. Бұл сулықтардың соңы шылбырдың бауы өткізілетін ілмек сияқты безендірілген болса ... Саян ... бұл көне ... тек ... шұңқырында ғана белгілі болған. Олардың көне мерзімді екеніне ауыздықтардың бөлшектенбейтін құрылымы мен соңы саңырауқұлақ қалпағы сияқты болып ... ... және ... ... ... өте ... аз ... болуы дәлел бола алады. Хронологиялық тұрғыдан бұл сулықтарға сулықтың ортаңғы саңылауына ... ... ... ... шеті бар екі ... ... ... Бұдан біз мынаны айта аламыз, Минусинск шұңқырына ең көне сулықтар мен ауыздықтар табылады, ол көне ... ... ... ... ... ... болғанға ұқсайды. Кейіннен бұл құрылым Қазақстаннан табылған көне скифтік ескерткіштерде қолданылып, ... ... ... ... бірақ бұл сулықтардың саңылаулары өте үлкен, яғни үлкен ауыздықты өткізуге арналып жасалған. Алтайдың көне скифтік ескерткіштерінде қоладағы мұндай байланыс кездеспейді. ... көне ... ... ... ... қола ... алмастыруға да қолданылған орталық перпендикуляр саңылауы бар мүйізден жасалған сулық та кездеспейді. Тувада ... ... ... жоқ, ... ... сақ ... әсерімен жасалған жасанды ауыздықтар бар. Сулықтардың орталық перпендикуляр саңылаулары мен саңырауқұлақ қалпағы тәріздес ... ... ... ретінде ала отырып, Аржан мен Алтайдан табылған ең көне бүгілмелі ... өзі ... ... ... қалыптасты деуге болады.
Алтайдағы ең көнелердің қатарынан Жоғары Оба мен Алтайдың бөктері мен жазығын ... ... ... ... және ... ... бойынан табылған үш ойықты бүгілмелі мүйіз сулықтарды көреміз. Көрсетілген сулықтардың мерзімделуі б.з.д. ... ... ... және ... кейінгі қола дәуірінің қоныстарынан табылған сулықтардың ұқсастықтарына негізделеді. Б.з.д. ІХ-VІІ ғасырларда Курту-2-ні С.С.Сорокин мерзімдігенде ... ... ... бүк түсіріліп жерленетін және ауыздықсыз жүгеннің қолданылған ... әкеп ... ... орай, көрсетілген бүгілмелі сулықтардан басқа Ак-Алахи-2-дегі ауыздық формаларында, Курту-2, Ак-Алахи-2, БЕ-7,14-терде ешқандай сенімді белгілер байқалмайды. Елбаны қалашығының сулықтары тар уақыты жоқ ... ... ... ... шұңқырының кездейсоқ қазбаларынан табылған саңырауқұлақ қалпағы тәріздес сулықтарды талдай келе Н.Л.Членова ... ... ... және ... ... мен пышақтары саптарының болғандығы туралы деректерге сүйене отырып ең көне типке жатқызады. Шынымен де, қарастырылып отырған ... ... ... тәріздес қарасу бүгілмелі пышағына ұқсайды. Көрсетілген сулықтардың мерзімделуі ... ... ... ... ... ... ... тәріздес бүгілмелі сулықтардың пайда болуы тереңнен зерттелмеген нәрсе және ... көне ... ... ... ... ... ... бірақ соңғы кездерде басты назар жергілікті, бәрінен бұрын ... ... ... ... ... ... Алтай мен Тувадағы ең көне скифтік негізгі массаның құрамына кіреді. Ол олардың көне ... мен ... ... ... ... үш ... доға тәріздес пластинкалы сулықтардың хронологиясы айқын емес. Тек олардың біреуі ғана көне ... ... ... Бұл ... Кор ... табылған сулық та жатуы мүмкін, бірақ оның қорғаны аршылмаған. Сонымен қатар ... ... ... ... ... көне ... ... алғашқы сатыларында өмір сүргендігін көрсетеді. Карбане-1-дегі 5-қорғаннан табылған пластинкалыларға жақын мүйіз сулықтар көне скиф мәдениетінің соңғы ... ... ... Оған Карбана-1-дегі сулықтардың саңылауларының ортаға қарай жылжуы және қабанның басы бейнеленген ... ... ... ... ... ... Ал ... сулықтардың жоғарғы шетінің қолданылуы Алтайдағы б.з.д. ҮІ ғасырға жататын үш ойықты пластинкалы екі сулықтың табылуымен анықталады. Кайнду-дан табылған ... ...... ... сай, ... ... жыртқыш құстардың бастары сызба түріне бейнеленіп, дайындалғанын ескеруіміз керек. Стандартты көне скифтік сулықтарға Юбилейный-2-ден табылған ... ... ... ... да ... ... ... едәуір ірі үлгілер Алтайдағы үш ойықты пластинкалы сулықтардың жасалу дәстүрін аяқтайды. Бұл сулықтар барлық көне скифтік ... ... өмір ... деуге болады. Б.з.д. VІІ ғасыр шеңберінде, одан артық емес уақытта, Бийке, Семисарт-1 және Өскеменнің білік тәріздес ... ... ... ... сулықтардың ең кейінгісі соңында тұяқ пен бүркіттің басы бейнелген Элекмонар-2-ден доғар тәріздес және Карбана-2-ден тіке білік тәріздес ... ... ... ... қола ... ... ... санымен ерекшеленеді, олардың көбі басқа құралдың көмегімен немесе садақ тартпаларымен бірге әдемі, бай ер-тұрмандардың ... ... Бұл, бір ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Қарама-қайшылыққа қарамай қола сулықтардың мерзімделген жинақтары көне скиф мәдениетінің ... ... ... ... пішінге жинақталған қола сулықтар күтпеген жерден пайда ... ... ... ... көне топ әлі анықталмаған. Аналогиялық нәтижелер жерлеу рәсімінің де сараптамасын береді. Осыдан көне ... ... оның ... У ... және тілшелі сулықтар өте аз уақыт тіршілік ететін сияқты әсер пайда болады. В.Б.Бородаев, оның артынша ... да, ... ... болған уақытын б.з.д. VІ ғасырдың ортасынан немесе екінші жартысынан бастап жарты ғасырмен шектеуге ... ... ... ... Мәселе Алтайда б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғасырдың бірінші жартысындағы сенімді хронологиялық деректердің болмауында болып отыр. Таулы Алтай мен тау бөктерінің көне скиф ... ... ... жұмыстың авторлары нақты ескерткіштерді мерзімдеуден бас тартқан сияқты, олар Л.С.Марсадолов пен Н.А.Боковенконың еңбектеріне сілтеме жасай отырып б.з.д. ІХ - ҮІ ... ... ... ортасы аралығындағы ат жабдықтарының үш сатысы туралы негізгі ережелерден әрі аспайды. Мерзімдеу сұрақтары мен 10 ... ... ... ... жүйелеу мәселелері қарастырылмады. Арал маңындағы садақ ұштарына қарап б.з.д. VІІ ғасырдағы ... ... ... онда ... ... ... белгілерге ие болмаған.
Жоғарыда көрсетілгендей, сулықтардың Л.С.Марсадолов ұсынған даму сатысы Саян Алтай материалдарымен негіздес емес, кейде тіпті археологиялық ... ... ... ... [62, 8 б.]. ... ... ... б.з.д. VІІІ-VІІ ғасырдың соңына жатқызылған Карбана-1-ге назар аударайық. Бұл ... ... ... ... көнелілік белгілері байқалмайды. Карбана-1-дегі барлық материалдар көне скиф мәдениетінің соңында ... ... ... қола ... ... қолданылған деп ойлауымызға еш негіз жоқ. Олар бір-біріне өте жақын орналасқан саңылауларға - үш ... ... ... ... ие. ... доға ... болуы және соңында түйіншектердің болуы бұған қарсы келмейді. ... ... ... VІ-V ... мерзімделетін доға тәріздес екі ойықты және соңында түйіншегі бар қола сулықтардың көптеген саны белгілі. ... ... мен ... ... ... ... оларға деген көне анологтар жоқтың қасы. Биже-ге сілтеме жасау, біздің ... өзін өзі ... ... ... ... формасы басқаша және тұтастай жинақ тұрғысынан Аржан-2-ге уақытымен жақын. Сакар ... ... ... ... ... емес. Б.з.д. VІ ғасырдың ортасы мен екінші жартысының жинақтарында тіке ... және ... жағы ... ... болып келетін екі ойықты сулықтар көрсетілген үш ойықтыларға сабақтастық ретінде ұластық тапқаны көрініс ...
У ... және ... сулықтар. Қазіргі кезде Алтай мен Шығыс Қазақстанға ... ... 9 ... ... 29 У ... ... және екі кездейсоқ қазба белгілі. Және Тувадағы Алды Бель-1, ... ... ... ... ... және Чинге-ден табылған алты жинақ есептеледі. В.Б.Бородаевтың дұрыс көрсетуі ... ... ... ... ... У ... сулықтар Змеиногорск қаласына жақын солтүстік-батыс тау бөктерлеріндегі шағын ғана ауданнан бастау алады. Салыстырмалы түрде үлкен аралықта үш ескерткіш ... ... ... ... ... ... Алтай Республикасындағы Каракол мен солтүстік тау бөктеріндегі Катунида Суртайка деген ... ... У ... ... ... ... ауданынан бастау алады деп есептеледі.
Жинақтардың ұқсастығының жоғары дәрежесіне, және ... аз ... ... ... ... ... олардың қолданыста болған кезеңін б.з.д.ҮІІ ғасыр аралығында жарты ғасырмен шектейді. Шамамен осы уақытпен Н.Л.Членова Суртайка-дан табылған сулықтарды б.з.д. ҮІІ ғасыр ... ... ... байланыстырып қате мерзімдейді. Сәйкесінше, Н.Л.Членова бойынша У тәріздес сулықтар б.з.д. VІІ-VІ ғасырларға жатқызылып, Аржан-1-ден табылған сулықтардан да бұрынырақ ... ... ... У ... және тілшелі сулықтар VІІ ғасыр мен VІ ғасырдың басына ... [62, 9 б.]. ... ... ... ... V ғасырына телиді. В.В.Бородаевтың У тәріздес сулықтардың аз ... ... ... деген тұжырымына сүйене отырып автор олардың өмір сүру кезеңін б.з.д. VІІ ... соңы және VІ ... ... ... ... болады. Мұндай шартты мерзімделудің негізінде У тәріздес және ... ... үш ... ... ... ... орнатылған және сонымен қатар сол кезде кең тараған болжамдар тұрғысынан дайын күйінде Алдыңғы Азияға әкелінген б.з.д. VІІ ... көне ... ... ... ... ... ... екі ойықты сулықтарына өтудегі жалғастықты сақтайтын саты, желі ретінде қаралуы жатыр. Алайда бұл ... ... ... енгізу керек. Біріншіден, Алтайдағы қола сулықтардың (оның ішінде, У ... ... ... ... ... VІІІ-VІІ ғасырлардар аралығында Қазақстан мен Алтайды қамтыған процестің бір бөлігі деп қарауымыз ... ... ... ... ... көне ... ... пен одан кейінгі пазырық, быстряндық, сиароалай-лық және каменный мәдениеттердың болуын ұзақ уақыттық ... ... деп ... ... негіз бар. Сәйкесінше, қарастырылып отырған Алтайдағы (соның ішінде У тәріздес және тілшелі ... ... ... көне ... ... ... VІІ ... басына дейін көнелене алады.
Үшінші типті үш ойықты доға ... ... У ... және ... сулықтармен ұқсастықтары көп, соған қарағанда олар У тәріздес және тілшелі сулықтардың әсерімен пайда болып (керісінше емес) көне скифтік ... ... ... дейін бірге қолданыста болған.
Гилево-10 мен Измайловкадан табылған үш ойықты сулықтар көне скиф мәдениетінің өз бетімен дамыған модификациялы ... ... ... ... ... жазық болып келуі шебердің оларды жасаудағы ерекше стилінің нәтижесі ... ... ... деп ... Олардың бастапқы формасы Измайловка-дан табылған төменгі жағы тегістелген және жоғарысы түрілген болып келетін білік ... екі ... ... түрінде берілген. Бұл бақылау жазық формалардың осыған дейін немесе кейін болмағандығымен түсіндіріледі. Бойтыгем-2-ден табылған синхронды сулықтар жасалу кезіндегі жазықтық ... ... ... ... ... ... ... Оларға жақын S тәріздес формалар кейінгі кездері таралған жаңа ... ... ... ... ... ... [62, 8 б.]. Т және У тәріздес бөліктері бар сулықтарда саңылаулар шет жағына жақын орналасқан. Шынымен де, ерте кездерде ... ... қола ... орта ... шет ... ... орналасады, ал кейінгі кездері - шеткі ... ... ... ... ... ... бұл ... дұрыстауды керек етеді. Біріншіден, саңылаулары соңында орналасқан ... көне ... ... ... дейін қолданыста болады. Бұл жағдайда У тәріздес және тілшелі сулықтар ерекшеліктерге ие емес, керісінше, дұрыс, себебі Алтай, Тува мен ... ... ... ... үш ... қола сулықтардың саңылаулары соңғы жақта орналасқан қалпын сақтаған. Сондықтан соңғы аяқталу сатысындағы айырылған және бірітірілген ... бар ... Тува мен ... ... ... ... ... мүйізден және қоладан жасалған сулықтарда біріктірілген саңылаулар орталық бөлікте де, сол ... шет ... да ... ... ... ... мен Белокурихадан табылған сулықтардың мейлінше көне мерзімделуі белгісіз, солай бола ... да ... ... біз ... емес, саңылаулары әртүрлі қалыпта орналасқан сулықтардың бірге қолданыста болғанын көреміз.
Қорытынды
Ертедегі темір дәуіріндегі Орталық Қазакстанның ежелгі ... ... ... ... ... қазба жұмыстары жүргізілген Тасмола қойнауының атына сәйкес Тасмола мәдениеті деп аталды. Оны ерекше бөліп алуға тастар тізбегі бар ... - деп ... ... үлгідегі ескерткіштер себеп болды. Мұндай ескерткіштер қазақтың үсақ шоқылы өңірінен тыс жерлерден, мысалы, Қазақстанның шығыс және ... ... (Оба, ... ... және Еділ бойы ( аңғары) кездеседі, бірақ олардың кең тараған негізгі өңірі Орталық ... ... ... ... ... ... қола ... халықтың тікелей ұрпағы болып табылатын бақташы тайпалардың көшпелілік ... ... ... ... ... көруге болады. Аймақтың шет өлкелерден алыс, орталықта орналасқандығы көне ... ... ... ... әсерін тигізген. Тасмола тайпалары, сондай-ақ көптеген аймақтық мәдениеттердің қалыптасуына әртүрлі деңгейде үлес қосып отырған.
Тасмола мәдениетінің алғашқы кезеңінің обаларынан табылған заттаржиынтығы ... ... ... ... қос қанатты және үш қалақтыжебе ұштары, сабының жоғарғы үшы кесек немесе саңырауқұлақ тәріздесқол жылжымас үшін жасалған қаптамасы бар ... ... түрі тек осы ... ғана тән. ... кішкене үзеңгі тәрізді қола ауыздығы және қоладан не мүйізден жасалған үш тесікті айшықтары бар, ... ... ... де сол ... тән.
Екінші кезеңде (б. з. б. V-III ғғ.) Тасмола тайпаларының мәдениетікөбінесе өзінен бұрынғылардың дәстүрлерін жалғастырды. Жерлеу жоралғыларының ... ... ғана ... атап ... өлікке ат арнап,бірге көму ғұрпы жойылды.
Қару-жарақ, шаруашылық және тұрмыстық қажетке арналған заттардыжасауда неғұрлым елеулі ... ... ... ... және ... ... құрылымына байланысты жебелердің бұрынғы түрлерінің орнына қоладан жасаған ұңғылы, қанды басы үш қырлы стандартты ... ... ... ... кең ... ... Одан бәйегімүйізше сияқтанған семсерлер, ұштары иіліп дөңгелетілген ауыздықтаржасалынды. Б. з. б. III ғасырда қарудың ең көп ... түрі ... ... да ... қоланы ығыстыра бастады.
Қазіргі уақытта қару-жарақ заттарының көп және алуан түрлі жинағы еліміздегі музей қорлары мен жекелеген адамдардың ... ... ... ... ... ерте ... ... қоғамдардың ішкі дамуы тұрғысынан, сонымен бірге олардағы экономикалық, саяси-әлеуметтік құбылыстарды зерттеу мағынасынан келгенде толық сыныптауды, жіктеуді және ұғынуды қажет етеді.
Ерте ... ... ... ... ... белдеуіндегі көшпелі халықтардың қарулану мен әскери ісінің тарихнамасы - көлемді деректер базасы мен ... ... ... қарамастан, шешілмеген мәселелерге толып жатыр. Солардың бірі қару-жарақ пен қорғаныс сауыт сайманын дайындау технологиясын, көшпелілердің сол уақыттардағы тарихи-мәдени ... ... ... әскери жарақты өндіру шеберханаларын немесе өндіріс орталықтарын анықтау мәселесі ... ... ... мен ... және ... ... ... анықтау секілді мәселелер де жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Аталған мәселені шешу үшін, сақ-скиф мәдени қауымы таралған барлық ... ... ... ... кешенді жұмыстар жүргізу қажет және оларды қазба деректермен салыстырса жөн болар.
Ежелгі көшпелілердің қоғамында қару-жарақ жасаушы ... және ... ... ... ... арнайы топтары болды. Бұл топтардың көшпелілер қоғамының ... ... орны мен ... ... ... әлі ...
Б.з.д. І мыңжылдықта қазақ даласында өмір сүрген тайпалар ... ... ... өткен әскери-саяси оқиғалардың қайнаған ортасында жүрді. Сондықтан да, олар шабуылға және қоғанысқа арналған қару-жарақтардың дамуы мен жетілуіне ... ... ... ... таңда қолымызда жинақталған материал мәденигенез аясындағы әскери тарихқа қатысты көптеген маңызды мәселелерді қоюға және ... ... ... ... ... ... ... қару-жарақ пен әскери істің дамуына қосқан үлесін анықтауға мүмкіндік береді.
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі
1 ... А.Х. К ... ... ... ... и ... // ВАН ... 1948а. - №2.
2 Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура Центрального Казахстана. - ... ... ... ... А.З. Погребальные памятники и культоворитуальные сооружения древних номадов Центрального Казахстана (7-1 вв. до н.э.). Автореф. дисс... канд.ист.наук. - ... ... ... А.З. ... ... век // Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящим. - ... ... ... А.З. ... ... ... Сарыарқа сақтарының патша қорымы // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 ... ... - ... 2011. - 175-179 ... ... ... ... заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. - Алматы: Атамұра, 2010. - 1-т. - 544 ... ... Л.Ф. Наш ... ... 1946. ... ИИАЭАН КазССР, инв. 22. - С. 79-86.
8 Граков Б.Н. Скифы. Научно-популярный очерк. - М.: МГУ, 1971. - 200 ... ... М.П. ... майэмирского этапа эпохи ранних кочевников на Алтае // Краткие сообщения Института ... ... ... - М., 1947. - Вып. 18.
10 Рыков П.С. Работы в совхозе ... ... ... на ... в 1932-33 гг. вып 110. 1935. - С. ... ... ... (1933 г.) // Проблемы истории материальной культуры. - Москва, 1933. - С. 9-10.
12 ... М.К. ... ... ... ... Казахстана. Труды ИИАЭ АН Каз ССР. - Алматы, 1959. - Т.7. - 292 ... ... Ұ.Ү. ... ... ... қосқан үлесі. Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... - ... 2010. - 124 ... ... А.Х, ... К.А, Кадырбаев М.К, Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального ... - ... 1966. - 434 ... ... А.Х. К ... ... ... р.Сарысу и Улутау /АН Каз ССР. - № 2(35). - 1948. - 54-67 с.
16 ... А.М. Ә.Х. ... ... ... институтының мұрағаты. Фонд № 96, Дело №127. - 3-43 бб.
17 Кадырбаев М.К. ... ... ... ... Казахстана // ТИИАЭ, Том 7. Археология. - 1959.
18 Кадырбаев М.К. Курганы Котанэмеля // Первобытная археология Сибири. - ... ... ... А.М. ... с в могильнике Джанайдар как архитектурный памятник // Кулътура древних скотоводов и ... ... - ... 1969. - С. 175-192.
20 Ахинжанов С.М. Курганы с на юга-западных склонах ... // ... ... на Отраре. - Алма-Ата, 1975. - С. 72-85.
21 Толеубаев А.Т., Бейсенов А.З., Омаров Г.К. ... с ... ... на северных склонах Тарбагатая // Проблемы изучения и ... ... ... - ... 1998. - С. ... ... А.З. Исследование поселений - новое направление в ... ... ... века ... ... // ... ... хабаршысы. сериясы. - 2009. - №2 ... ... С.Г., ... А.Д., ... И.Э. ... с урало-казахстанских степей. - Челябинск, 2006. - 232 с.
24 Зданович С.Я., Зданович Г.Б., ... Т.С., ... М.К. ... в Целиноградской области // Археологические открытия - 1975. - ... ... ... А.З. Работы на могильнике Нуркен-2 // Историко-культурное наследие ... ... ... ... - ... ... Бейсенов А.З. Отчет об археологических исследованиях в ... ... 2005. Опис № 2. Дело № 2722. - ... 2006. - 247 с.
27 Чотбаев А. Қазақ даласының ежелгі көшпелілерінің қару-жарақтары. Вооружение и военное дело ... ... ... ... The armament of the ancient nomads of the Kazakh steppes. - ... Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Астана қаласындағы филиалының баспа тобы, 2013. - 200 с. - ... ... ... ... А.З. К ... о выделении памятников коргантасского типа в Восточной Сарыарке (вторая половина I тыс. до н.э.) // ... ... на ... ... ... ... ... - Алматы: Гылым, 1995.
29 Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. - М. - Л., 1953. - 402 с. + 120 ... ... Е.В. ... ... - Киев: Наукова думка, 1981. - 168 ... ... З.С. ... ... ... ... - ... Гылым, 1992. - 208 с.
32 Кубарев В.Д. О ... на ... ... 1981 ... - М., ... ... З., ... Д., Курманкулов Ж. Петроглифы Теректи Аулие. - Астана: Изд. Группа ФИА в г. ... 2013. - 240 ... ... С.С. О работах Восточно-Казахстанской экспедиции // Краткие сообщения Института истории материальной культуры. - 1956. - Вып. 64. - С. ... Грач А.Д. ... ... в ... ... - М.: Гл. ред. ... ... 1982.
36 Самашев З., Жумабекова Г., Ермолаева А., Омаров Г. ... ... ... из ... ... // ... археология. Оружие и военное дело в исторической и социальной перспективе // Материалы Международной конференции (Санкт-Петербург, 2-5 сентября 1998 г.). - СПб., 1998.
37 ... М.К. ... ... в ... раннего железа. - Алматы: Ракурс, 1994. - 170 с.
38 Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и ... ... реки Или. - ... Изд-во АН КазССР, 1963.
39 Иессен А.А. Некоторые памятники VIII-VII вв. до н.э. на ... ... // ... ... ... - М., 1954.
40 Смирнов К.Ф. Вооружение ... - ... и ... по ... ... - М., 1961. - Вып. 101. - 162 с.
41 Таиров А.Д. ... ... ... ... в ... ... // ... открытия 1984 года. - М.: ... 1986. - С. ... ... А.И. ... ... - М.: ... 1964. - 113 с.
43 Пиотровский Б.Б. Ванское царство. - М.: ... ... ... 1959. - 240 ... ... Е.И. ... ... Северного Кавказа. - М.: Наука, 1960.
45 Либерев П.Д. Хронология памятников ... ... ... // Вопросы скифо-сарматской археологии. - М.: 1954. - С. ... ... И.В., ... В.П. ... ... ... // Материалы и исследования по археологии СССР. - 1959. - № 60. - С. ... ... В.В. ... ... с ... ... из могильника Тегисжол // Вопросы археологии Казахстана. - Алматы, 2011. - Вып. 3
48 ... Ф.Х. ... ... из Казахстанского Прииртышья // Тезисы докладов Всесоюзной ... ... ... ... ... ... - Кемерово, 1979.
49 Членова Н.Л. Карасукские ... - М.: 1976. - 102 ... ... М.Н. Бронзовый кинжал переднеазиатского типа из Кедабекского могильника в Северном Азербайджане // АС. - М., 1960. - Вып. 37. - С. ... ... К.А., ... А.К. Проблема хронологии раннего этапа сакской культуры // ... ... ... - ... 1978.
52 ... К.А. Саки ... и ... европейские: Общее и особенное в культуре // Археологические исследования в Казахстане. - Алма-Ата, 1973.
53 Сорокин С.С. Памятники ... ... в ... ... // ... сборник Государственного Эрмитажа. - М.-Л., 1966. - Вып. 8. - С. 39-60.
54 ... В.Д. ... ... ... ... камни. - Новосибирск: Наука, 1979а.
55 Манной-оол М.Х. Тува в ... ... ... культура. - М., 1970. - 122 ... ... А.Г., ... А.С., ... А.М. ... ... урочища Тамгалы. - Алма-Ата: Өнер, 1985. - 144 с.
57 Полосьмак Н.В. Стерегущие золото ... ... ... - ... ... 1994. - 125 ... Кызласов Л.Р. Сакская коллекция с Иссык-Куля // Новое в археологии. - М., 1972.
59 ... А.З. ... ... тасмолинской культуры // МЧ. - Алма-ата, 1989.
60 Вишневская О.А. Культура ... ... ... ... в VII-V вв. до н.э. По ... Уйгарака // Тр. ХАЭЭ. VIII. - М.: 1973. - 160 с.
61 Кирюшин Ю.Ф., Тишкин А.А. Скифская ... ... ... Ч. I: ... ... в ... ... - Барнаул, 1997. - 232 с., ил.
62 Марсадолов Л.С. ... ... в ... форм ... ... и ... коня на ... в VIII-V веках до н.э. // Снаряжение верхового коня на Алтае в раннем железном веке и средневековье. - ... 1998. - С. ... ... ... ... обалардың негізгі түрлері
3 қорғанның көрінісі (Тасмола 5)
Қарамұрын қорымының көрінісі
16954500
Тасмола 1 қорымының ... 1 ... 19 ... ... мен ... 1 ... ... жүгенінің қоладан жасалған бұйымдары
(1,2,5 - 19 ... ... 1; 3 - ... 4 - 24 қорған, Тасмола 1)
Тасмола 5 қорымының 2 қорғаны. Қоладан жасалған ат әбзелдері
Ауыздықтар (3 ... ... ... (3 ... ... ... және ... жасалған сулықтар
(1-4 - 2 қорған, Тасмола 5; 5 - 1 ... ... 6; 6 - 3 ... ... 5)
Қарамұрын 1 қорымының 5 ж обасынан табылған қару-жарақтар
Қару-жарақтар мен шаруашылық бұйымдары
(1 - 2 ... ... 1; ... - 1 ... ... 2; 9 - 5а қорған, Қарамұрын 1; 10 - 2 қорған, Тасмола 2; 11 - ... ... 6; 13 - 2 ... Бұғылы; 14 - 6 қорған, Қарамұрын 1; 16 - 3 ... ... ... (1-2,4 - 1 қорған, Нұрманбет 1; 3,5,7 - 1 қорған,
Ақбұлақ 1; 6 - 16 ... ... ... - 3 ... ... 2;
9 - 5 қорған, Киіксу; 12,15,20 - 2 қорған, Тасмола 3;
14 - 3 ... ... 5; 16-18 - 5а ... ... 1)
Нұрманбет 4 қорымының 1 қорғанынан табылған қару-жарақтар
Қарамұрын 2 қорымының 1 ... ... ... 2 ...... ... жебелер
VІІ-VІ б.з.д. Орталық Қазақстанның қола жебелері
Ауыздықтар
(1. Иессен А.А. Солтүстік Кавказ, Подонье және Украина;
2. Қадырбаев М.Қ. ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ат әбзелдері, ер тұрмандар, қару-жарақтар46 бет
XX ғасырдағы Қазақстандағы археологиялық ескерткіштердің зерттелуі мен қазба жұмыстары55 бет
Абылай хан: мемлекеттік қайраткер, әскери қолбасшы және дипломат12 бет
Азаматтық қорғаныс және жануарлардың жаппай қарулық зақымданудан қорғау60 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Аса қауіпті аурулар және бактериологиялық қарулар12 бет
Атыс қаруы71 бет
Атыс қаруы құрылысы оны пайдалану күту және сақтау6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь