XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1 Сыр өңіріндегі діни ағартушылық мектептердің қалыптасу тарихы мен маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.1 Сыр бойындағы діни . ағартушылық бағыттың қалыптасуы және тарихи маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 ХІХ . ХХ ғғ. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы діни.ағартушылық мектептердің таралуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
2 Сыр өңірі ишандары мен пірлерінің қазақ даласына ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.1 Сыр өңіріндегі ишандар мен пірлердің қазақ қоғамында алатын орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Ишандар мен пірлердің қожалармен байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
3 Сыр өңіріндегі діни ағартушы тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
3.1 Мағдум Мағзамның діни ағартушылық қызметі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39
3.2 Қазақ руханиятындағы Марал ишан бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
3.3 Үш жүзге пір болған Айқожа ишан ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
Тақырыптың өзектілігі. Еліміздің тәуелсіздікке қол жеткізуі өткен тарихымызды қайта қарастырып, жаңа қырынан баға беруге мүмкіндік берді. Тарихтың ақтаңдақ беттерін ақиқатпен толықтыру арқылы өткен тарихымызды еске алып, өткенімізді білуге және оны бүгінгі көзқарас тұрғысынан түсінуге халқымыздың ынтасы күн сайын арта түсуде. Сондықтан да, ұлттық санасы оянған қазақ халқының өткенін әділ баяндау қажет. Қазіргі таңда Отан тарихында бірқатар көкейкесті мәселелер жаңа көзқарас тұрғысында ғылыми негізде зерделенуде. Оның көзге түсетін тұстарының бірі – ислам дінінің қазақ жеріндегі мың жылдан астам тарихы.
Елбасының ұлтаралық және конфессияаралық татулық пен бейбітшілікті көздеген саясатының нәтижесінде Қазақстан халқы ұлан-ғайыр жұмыстарды атқарып қоғам өміріндегі саяси және рухани жаңғырту кезеңіне көшті. 2005 жылғы 22 қарашада Қазақстан халықтары Ассамблеясының ХІ сессиясында конфессияаралық үнқатысусыз этносаралық келісім болмайтынын ескерте келе ҚР Президенті «Біздің қоғамымыз елдің ішінде және шет елде лайықты бағасын алған рухани келісімнің жоғары деңгейіне жетті. Бізде 3340 діни бірлестік, 40-қа жуық конфессиялар мен деноминацияларға тиесілі 2488 ғибадат орындары жұмыс істейді. Біздің елімізді конфессияаралық бейбітшілік пен әлемдік діндер үнқатысуының ордасы деп бекер айтпайды!» деп мәдени және тілдік, этностық және діни сан алуандық көріністеріне төзімділік өркениеттер арасындағы үнқатысу секілді, елдер мен халықтар арасындағы бейбітшіліктің, өзара түсіністік пен достықтың қажетті шарттары болып табылатынын айтты [1].
Діни-ағартушылық бағыты адамзаттың қазіргі дамуына орасан зор үлес қосқан рухани жетекші екені белгілі. Адам баласының жан-жануар әлемінен оқшауланып, өзін адам есебінде сезінуіне, жасампаз істерді атқаруына себепші болған да діни дүниетанымдық түсініктер. Қазіргі уақытта тарихқа өркениеттік принциптер бойынша қараудың бір жолы – қоғамның дамуына діни және рухани факторлардың әсері болғандығын дұрыс бағалау. Егер біз осы күнге дейін тарих ғылымында формациялық көзқарастардың ықпалында болсақ, енді өркениеттік танымға мойын ұсынуымыз керек. Оның формациялық көзқарастан бір ерекшелігі – адам дүниетанымы мен рухани үрдістерге сүйену. Ал, формациялық көзқарастар тұрғысынан қарасақ, қашанда материалдық өндіріс, экономика үстем тұрады.
Осы тұрғыдан келгенде қазақ жерінде діни-ағартушылық бағытының таралуы айрықша қызықты және мағыналы тақырып. Діни-ағартушылық бағытындағы ишандар мен пірлердің және олардың ағартушылық қызметін анықтау зерттеу жұмысының өзектілігі болып табылады.
1. Назарбаев Н.Ә. Бейбітшілік пен келісім саясаты. – Астана: Елорда, 2008. –480 б.
2. Казахско-русские отношения ХVIII-XIX веках. / Сб. документов и материалов.(Сост. Ф.Н. Киреев, В.Я. Басин, Т.Ж. Шоинбаев, К.Ж. Жунисбаев, В.С. Мусаева). – Алматы: Наука, 1964. – 575 с.
3. Қазақстан тарихы. – Алматы, 2002. – 766 б. – Т. 3 4. Кереев Қ.М., Айдосов А.Х., Қалиев Ы. – Қызылорда: Тұмар, 2005. – 350 б.
5. Тебегенов Т. Қазақстандағы ислам ағартушылығының тарихи мәдени негіздері және Марал баба Құрманұлының ұстаздық қайраткерлік қызметі / Ана тілі газеті. – 2009. – № 3. – Б. 13-14.
6. Дайрабай Т. Сыр перзенттері. – Алматы: Арыс, 2010. – 616 б.
7. Омаров Қ. Сыр бойындағы ағартушылық мектептердің төл тарихымыздағы орны мен маңызы // Қазақ тарихы. – 2008. – №13. Б. 54-59.
8. Сыр еліндегі діни-ағартушылық ой-сана. (Марал ишанның 230 жылдық мерейтойына арналған ғылыми-теориялық конференция материалдары). – Алматы: 2010. – 436 б.
9. Қалижанұлы У. Қазақ әдебиетіндегі діни-ағартушылық ағым. – Алматы: Білім, 1998. – 430 б.
10. Б. Кәрібозұлы. Сырдария. – Астана: Фолиант, 2011. – 288 б.
11. Әбсаттар қажы Дербісәлі. Қазақстан мешіттері мен медреселері – рухани шамшырақтар (ІХ-ХХ ғғ.). – Алматы: Аруна, 2009. – 387 б.
12. Д. Кенжетай. Ясауи жолы – дініміз бен діліміздің темірқазығы // Егемен Қазақстан. – 2011. – № 5. Б. 12-13.
13. Д. Қыдырәлі. Рухани ренессанс жолы //Егемен Қазақстан. – 2011ж. – № 3. Б.12-15.
14. Байтұрсынов А. Орысша оқушылар. Қазақ газеті. / Құрастырушылар: Ү. Субханбердина, С. Дәуітов, Қ. Сахов. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 560 б.
15. Кул-Мухаммед М., Жақып Акпаев. Патриот. Политик. Правовед. – Алматы: Атамұра, 1995. – 240 б.
16. Мамания. Тарихи деректер, естеліктер, өлеңдер, құжаттар, пікірлер. / Құрастырған Ж. Қалиұлы. – Алматы: Атамұра, 1999. – 272 б.
17. Миропиев М.А. О положении русских инородцев. – СПб., 1901. – 515 с.
18. Купенова Г.Ы. Политика царизма в области школьного образрвания на примере Оренбургского учебного округа (60-90 гг. ХIX века): Автореф. дис. канд.истор.наук. – Алматы, 2002. – 32 с.
19. Гольдцигер Г. Лекции об исламе. – СПб: «Брокгауз-Ефрон», 1912. – 302 с.
20. Садвокасова З.Т. Русификаторская политика царизма в области образования нерусских народов. // Отан тарихы, 2008. – №1. – С. 90-99.
21. Казахско-русские отношения в ХҮІІІ-ХІХ веках. /Сб. документов и материалов. (Сост. Ф.Н. Киреев, В.Я. Басин, Т.Ж. Шоинбаев, К.Ж. Жунисбаев, В.С. Мусаева). - Алматы: Наука, 1964. – 575 с.
22. Несипбай К.Р. Колониальная политика России и религиозная ситуация в Казахстане в середине ХІХ и в вначале ХХ вв. // ҚазҰУ хабаршысы, Тарих сериясы, 2007. – №2 (45). – С. 90-94.
23. Жаркенова А.М. Население Казахстана по первой всеобщей переписи 1897 г. (демографический анализ): Автореферат ... к.и.н. – Алматы, 2002. – 32 с.
24. Рабочее и аграрное движение в Казахстане в 1907-1914 гг. Сборник документов и материалов. / Составили: Ф.Н. Киреев, Ф.И. Колодин. – Алма-Ата, 1957. – 566 с.
25. Алаш қозғалысы. Құжаттар мен материалдар жинағы. Құраст. Грибанова Е.М., Смагулова С.О. – Алматы: Алаш, 2004. – 552 б.
26. Исхали И. Этническая мобилизация: Национальное движение в Тюрском мире. – Москва: Мысль, 1998. – 220 с.
27. Жұртбай Т. Маржани мен Абайдың тоғысар тұсы // Абай, 1996. № 3. Б. 18-23.
28. Расулов Б.М. Из истории мусульманских мактабов и медресе в Узбекстане (конец ХIХ – 20 годы ХХ в.). – Андижон, 1996. – 32 с.
29. Жақыпбек С.К. Из истории обучения казахской молодежи при царизме. // Вестник КазГУ. Серия историческая. – 1999. – № 13. – С. 54-59.
30. Омаров Ә. Қазақстандағы ағарту ісі және патша өкіметінің отарлық саясаты. – Алматы: Республикалық баспа кабинеті. – 1997. – 76 б.
31. Кенжетаев Б.А. ХIX ғасырдың ортасы – XX ғасырдың басындағы Қазан оқу орындары және қазақ интеллегенциясының қалыптасу процессі. – Алматы, 2000. – 390 б.
32. Хакимов Р. Джадиды. – Алматы, 1976. – 202 с.
33. Сборник материалов конференции / И. Гаспринский – просветель народов Востока. – Москва, 2001. – 890 с.
34. Назарбаев Н.А. Пять лет независимости. – Алматы: Казахстан, 1996. – 624 с.
35. Юныс сүресі, 62-64 аяттар
36. Шарх ақида әт-Тахауи, 133-бет
37. Нәміл сүресі, 40-аят
38. Әли Ғимран, 37-аят
39. Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинского области. Т. 5. С. 45-47.
40. Бартольд В.В Сочинение Т.7. Алматы, 1960. – 320 с.
41. Ибадуллаева З. Ишандар// Егемен Қазақстан газеті. – 2008 ж. – № 2. – Б. 5-6.
42. Дайрабай Т.М. Айқожа діни рух сепкен ғұлама. // Түркістан газеті. – 2008 ж.–№ 4. – Б. 5-9.
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС 

МАЗМҰНЫ
Кіріспе......................................................................................................................7
1 Сыр өңіріндегі діни ағартушылық мектептердің қалыптасу тарихы мен маңыздылығы.........................................................................................................11
1.1 Сыр бойындағы діни - ағартушылық бағыттың қалыптасуы және ... ... ХІХ - ХХ ғғ. ... ... ... діни-ағартушылық мектептердің таралуы...........................................................................................18
2 Сыр өңірі ишандары мен пірлерінің қазақ даласына ... Сыр ... ... мен пірлердің қазақ қоғамында алатын орны........................................................................................................................25
2.2 Ишандар мен пірлердің қожалармен байланысы.........................................32
3 Сыр ... діни ... ... ... ... діни ... қызметі..........................................39
3.2 Қазақ руханиятындағы Марал ишан бейнесі................................................43
3.3 Үш жүзге пір болған Айқожа ишан..............................................................49
Қорытынды............................................................................................................54
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................57
Қосымша.................................................................................................................60
Кіріспе ... ... ... ... қол ... ... ... қайта қарастырып, жаңа қырынан баға беруге мүмкіндік берді. Тарихтың ... ... ... ... арқылы өткен тарихымызды еске алып, өткенімізді білуге және оны ... ... ... ... ... ... күн сайын арта түсуде. Сондықтан да, ұлттық санасы оянған қазақ халқының өткенін әділ баяндау қажет. Қазіргі таңда Отан ... ... ... мәселелер жаңа көзқарас тұрғысында ғылыми негізде зерделенуде. Оның көзге түсетін тұстарының бірі - ... ... ... ... мың жылдан астам тарихы.
Елбасының ұлтаралық және конфессияаралық татулық пен бейбітшілікті көздеген ... ... ... ... ... ... ... қоғам өміріндегі саяси және рухани жаңғырту кезеңіне көшті. 2005 жылғы 22 ... ... ... Ассамблеясының ХІ сессиясында конфессияаралық үнқатысусыз этносаралық келісім болмайтынын ескерте келе ҚР ... деп ... және ... ... және діни сан ... ... ... өркениеттер арасындағы үнқатысу секілді, елдер мен халықтар арасындағы бейбітшіліктің, өзара түсіністік пен достықтың қажетті шарттары болып табылатынын айтты [1]. ... ... ... қазіргі дамуына орасан зор үлес қосқан рухани жетекші екені белгілі. Адам баласының жан-жануар әлемінен оқшауланып, өзін адам есебінде сезінуіне, жасампаз ... ... ... ... да діни ... ... ... уақытта тарихқа өркениеттік принциптер бойынша қараудың бір жолы - қоғамның дамуына діни және ... ... ... болғандығын дұрыс бағалау. Егер біз осы күнге дейін тарих ғылымында формациялық ... ... ... енді ... ... ... ... керек. Оның формациялық көзқарастан бір ерекшелігі - адам ... мен ... ... ... Ал, ... көзқарастар тұрғысынан қарасақ, қашанда материалдық өндіріс, экономика үстем тұрады.
Осы тұрғыдан келгенде қазақ жерінде діни-ағартушылық бағытының таралуы айрықша қызықты және ... ... ... бағытындағы ишандар мен пірлердің және олардың ағартушылық қызметін анықтау зерттеу жұмысының өзектілігі болып табылады.
Диплом жұмысын зерттеу барысында XVIII ... аяғы ХХ ... ... еліндегі діни-ағартушылық ой-сананы қалыптастырып, дамытудағы Сыр өңірі рухани мектептерінің рөлі мен діни ... ... ... ... ... өмір жолы мен ... ... сан-саналы қырлары туралы ғылыми және танымдық материалдар қарастырылды. Сыр өңірінің ... мен ... және ... ... ... т.б. мәселелер ғылыми әдебиетке негізделді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Сыр сүлейлері шығармаларын ХХ ғасырдан бастап зерттеу қолға алына бастады. Оған дейін ... ... ... діни ... ... ... ... соқты. Бұл дәуірде қаншама өзгерістер еніп, әдебиет даму үстінде болса да, тақырыбы мен идеясы төменгі орындарды иеленді. Себебі: халықтың өмірін, ... көз ... ... ... ... ... ұлы оқиғалардың мән-жайын бейнеледі. Кеңес үкіметі кезеңінде мұсылмандық мектептер мен медреселер тарихына байланысты орыс ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
К.П. Кауфман өз еңбегінде деп түсініп, деген ойға келеді [2, с. 231]. ... Н.П. ... ... мектептер мен медреселер тарихына байланысты бірқатар зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл еңбектерінде, ол ... оқу ... ... ... қою ... ... ... мұсылмандық оқу орындар өлкенің орыстандырылуымен шоқындырылуына кедергі ... еді. Оның ... ... ... ... жолы ... - деп, пайымдады. Жалпы алғанда, Сыр бойының Ресей ... ... ... мен ... жөнінде деректерді Н.И. Крафт, В.Н. Каплун, В.П. Вощинин, А.И. Добромыслов, Н.И. Веселов, В. Задорская мен Г. Александров, Т. Седельников, П.П. ... М.А. ... [3, 567 б.] ... ... болады.
Егемендігімізді алып, еңселі ел болғалы бері етек жеңімізді жинап, Ислами дініне бет бұрып, әдебиетіміздің тарихына көз ... ... те, Сыр ... ... ... тақырыбына қалам тартқан бір топ өлкетанушы ғалымдардың қатарында Ибадуллаева З.Ө., М.Қ. Кереев, А.Х. Айдосов [4], ... Д., Т. ... [5], Т. ... [6], Алматов А., Нуриддинов А., Нұртайұлы С., Қ. Омаров [7] және Шайдарбек Әшімұлының , Ұ. ... , Б. ... , ... ... еңбектерін ерекше атап айта кеткеніміз жөн.
Тарихнамалық шолу ... ... ... ... әлі де ... екендігін көрсетеді. Оның ішінде, тағы қазақ тіліндегі зерттеулердің тапшылығы. Олай болса, Қазақстанның оңтүстік аймағындағы ... ... ... ... ... ... тақырып екенін дәлелдейді.
Зерттеу жұмысының деректік негізі XVIII ... аяғы ХХ ... ... Сыр ... өмір ... ... әдеби мұралары, әр түрлі зерттеулер мен ғалымдардың ой-пікірлері, кітапханалар мен ... ... ... ... педагогикалық еңбектері және өзіміздің ғылыми-педагогикалық практикадан өту кезінде тәжірибеміз дереккөздері ретінде басшылыққа алынды.
Сонымен ... ... ... жазу ... зерттелу деңгейінде көрсетілген зерттеу еңбектер де дереккөзі есебінде енеді. Мәселен, Радлов, Ш.Ш. ... ... М. ... С. ... және т.б. зерттеушілердің зерттеулерінің деректік қабілеті өте жоғары.
Зерттеу ... ... мен ... Сыр ... ... ... мектептердің қалыптасуы мен дамуы және бұл діни мектептердің ... ... ... XVIII ... мен ХХ ... басы аралығындағы рөлі мен тарихын тың деректік материалдар ... жаңа ... ... ... ... оның жұмыс істеу тәсілдерін ашып көрсету - ... ... ... ... ... ... ... жұмысының міндеттеріне төмендегідей мәселелерді қарастыру болып отыр:
Сыр өңірінің ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық ... ... діни - ... ... ... ... діни - ағартушылық мектептерінің тарихи орны мен маңыздылығы;
Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы қазақ жанашырларының ... ... ... ... ... мектептері мен мешіттерінің ашылуы;
Оңтүстік Қазақстан өңірінде мешіт салу және діни ... ... ... Марал ишан, Айқожа ишан, Махдұм Мағзам және т.б. ... діни ... ... үкіметі кезіндегі идеологиялық қыспаққа қарамастан, отаншылдық, ізгілік, діни-мұсылмандық тәрбие беру ... ... ... ... ишандық және пір аталған мұсылмандық діни қызметтер халық ... ... ... Орта Азия мен ... ... қадрийа, кубарийа аталған сопылық бауырластықтар қалыптасуы;
Зерттеу жұмысының хронологияық шеңбері. XVIII ғасырдың аяғы ХХ ... ... ... ... ... жұмысының нысаны. Сыр өңіріндегі діни-ағартушылық мектептердің қалыптасуы (XVIII-ХХ ғғ.) тарихын анықтай ... Сыр ... ... мен ... және ... ... қызметтеріне талдау жасау.
Зерттеу жұмысының теориялық және практикалық маңыздылығы. Диплом жұмысының тәжірибелік мәнін үш тұрғыдан көрсетуге болады.
Біріншіден, зерттеу нәтижелерін ... ... ... ... ... ... ... зерттеу материалдарын исламға қатысты іргелі монографиялық еңбектер жазу барысында қолдануға болады, себебі диплом жұмысы ... ... ... бір ... ... мұсылмандық үрдістерді қамтиды.
Үшіншіден, зерттеу жұмысының нәтижелері қазіргі кезеңде діни-конфессионалды саясатты дайындау және ... ... ... ... ... ... және ... мамандығында оқитын студенттерге арнайы курстарды оқытуда пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі. Тақырыпты талдауда біз соңғы ... ... ... ... отандық тарих ғылымында болып жатқан жаңа методологиялық бағыттарды негізге алдық. Зерттеу барысында жүйелілік, ... ... ... ... ... принциптерін басшылыққа алдық. Сондай-ақ, осы тақырып төңірегінде соңғы уақытта қалыптасқан жаңа ғылыми бағыттарды, тұжырымдар мен ой-пікірлерді мүмкіндігінше нақты ... ... ... ... талдау, жинақтау қорыту әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі. Диплом жұмысының негізгі нәтижелері мен тұжырымдары ғылыми ... ... және ... ... ... ... ... қатар, халықаралық, республикалық ғылыми конференцияларда баяндамалар жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
Сыр ... ... ... ... ... мен ... атқаратын рөлі қарастырылды; Сыр өңірінің ишандары мен ... және ... ... ... ... Сыр бойындағы діни - ағартушылық мектептерінің тарихи орны мен маңыздылығы анықталды; Қазақ халқында діни - ... ... ... ... саясатына қарсы қазақ жанашырларының қолдауымен Қазақстанның оңтүстік аймағында мұсылмандық мектептері мен мешіттерінің ашылуы, олардың Сыр өңірінде мешіт салу және діни ... ... ... ... ... ... ... Махдұм Мағзам және т.б. сияқты діни ағартушылардың басшылық ету қызметтері анықталды; Кеңес үкіметі кезіндегі идеологиялық ... ... ... ... ... ... беру бағытындағы жұмыстардың жүргізілуі зерттелді;
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы ... үш ... ... ... әдебиеттер тізімінен, қосымшадан тұрады.
1 Сыр өңіріндегі діни ағартушылық мектептердің қалыпатсу тарихы мен ...
1.1 Сыр ... діни - ... ... ... және тарихи маңыздылығы
Қазақ халқының рухани жетістіктерге жету ... ... да ... ... ... көп болған сайын, оның бүгіні ғана емес, ... да ... ... ... ... ... қалыптасуы, дамуына қатысты көптеген құбылыстардың, оқиғалардың, жағдайлардың болғаны қандай ақиқат болса, тұғырлы ... ... ... үшін ... ... руханият дүниеміздің түгенделуі мен оның бүгінгі жағдайына бей-жай қарамаудың маңызы да соншалықты ... ... ... ... ... ... қазақ қоғамын түгел жайлаған, мұсылман дінінің қағидаларына сүйенген діни-ағартушылық жүйенің, ... ... ... ақ-қарасын ажыратып, ілімдік, білімдік тұрғыдағы сапалық ерекшеліктерін, қоғамға қызметінің оң,теріс жақтарын ... мен ... ... маңызы зор. Жалпы, ағартушылық бағыт дегеніміз - игерген білім негіздерінің қоршаған қоғамдық-әлеуметтік ортаның материалдық және рухани мәдениет ... ... да ... ... кешенді жұмыстардың, ықпалдардың жүйесі. Ағартушылық ұстанымындағы көрнекті қайраткерлер әлемдік өркениетте халқының экономикалық және рухани жақтарынан толық жетілуіне ықпал етуді көздейді. ... ... ... ... бағытты ұстанған қайраткер тұлғаларымыз, әсіресе, діни-исламдық ілімді таратушылар халықтың тұрмысының да, дүниетанымының да жетілуіне, өсіп-өркендеуіне ... ... ету ... ... Ғ. Есім діни-ағартушылық бағытын төрт бағытта өрбігенін дәлелдейді. Олар:
1. діни-ағартушылық ой-сананың дамуы ... ауыз ... ... ... және өнер ... тығыз байланысты. Қазақ халқының жыр-дастандарында, аңыз, қиял-ғажайып әңгімелерінде діни-ағартушылық сарын басымдығы басы ашық дүние. Өнерге қатысты айтсақ, кең байтақ ... қай ... ... ... ... ... өзге де туындылар осыған жарқын мысал.
2. діни ағартушылық ой-сананың жалпы халыққа білім беру ісімен тікелей байланысты ... ... ... ... ... халқының сауаты екі пайыздай болған деген жалған түсінік Кеңес заманында насихатталғаны белгілі. Оның мәнісі қазақтардың социализмге ... ... ... ... ... еді. Шын мәнінде бұрын діни-ағартушылық істерінің елімізде қарқынды жүруі нәтижесінде ... хат тану ... ... ... ... ... Мен оның пайыздық көрсеткішін нақты айта алмаймын. Бірақ, ғашық болған қыз-жігіттердің бір-біріне араб ... хат ... ... ... ... бір дәлел. Сол кезде қалыптасқан ұғым , ол деген сөз. ... ... ... ... ойды ... ... діни-ағартушылық ісінің қазақ халқының білім деңгейін көтеруде негізгі факторы ... ... ... ... ... отбасынан бір адам қайтыс болғанда оның қырқына, жылына дейін молда ұстап, сол отбасының балаларына хат ... ... ... ... еді. ... ... ... беретін мектептерді, медреселерді, оларға сабақ беретін ахундардың, шайырлардың ... ... ... ... берудегі жүргізілген қарқынды іс үлкен әңгіменің арнасы болмақ.
3. діни-ағартушылық ой-сананың тәрбие ісімен тікелей байланыстылығы. Басын ашып айтатын әңгіме ол діни ... қыз бала мен ұл ... ... ... ... жұртында білім алу үдерісінен қыз балалар ешқашан шет қалмаған. Олар ер балалармен қатар хат таныған. Бұл ... ... тың әрі жаңа іс. Біз ... ... ... ... теңдік туралы мәселені айтудамыз. Бұл қазақ елінде о бастан шешілген іс. Білім ... ... ... беру ... діни ... жаратылыстану т.б. пәндерден дәріс берілген.
Орта ғасырдағы деп ... ... ... ... беру ... толығымен болмаса да қазақ елінде сол негізде оқулықтар болған, жазылған. Маған олардың біразы бала кезімнен таныс. Онда математика, астрономия саласы ... ... ...
4. ... ... құқық мәселесінде кеңінен көрініс табуы. Әрине, ол шариғат қағидаларымен өрбіп отырған. Мұнда, ... әйел ... ... ... ... баяндалған. Құран Кәрімде мемлекеттің негізі әйел деген ұғым бар. Осы түсінік ... және оны ... ... еңбектерінде жан-жақты зерделеніп, отбасы, бала тәрбиесі, ана құқығы, ер адам құқығы кеңінен талданып, баяндалып, түсінікті тілмен жеткізіліп отырған. Осының ... ... ... ... ... ... ... істер жүйелі реттеліп отырғаны анық нәрсе [8, 7 б.].
Қазақтар тұрмысында түрме, сот, ... ... ... ... ... ... ... қазақтарда зындап деген түсінік жоқ. Осыны қазіргі құқықтанушы ... ... ... Ел ... өмір сүру әрі ... ... үстем болу үшін ел билеуші адамдарға қажетті жағдайлар жасалғаны бізге үлгі-өнеге. Осылайша елдің тыныштығы, біркелі тұрмысы қамтамасыз ... ... ... тән ... ... бірі - ... ... білім алуға, ғылым игеруге үгіттеу, насихаттау. Насихат айту - адамзат ұрпақтарының ... буын ... ... істерін кейінгі толқын ұрпаққа өнеге етіп айту. ... ... ... ... ғана ... ... ... көзі адам баласының бүтін ғаламдағы орны, жаратылуы мен құлшылығының сырлары, тіршілігінде атқарар қам-қарекетінің шегі көрсетілген.
Діни-ағартушылық ой-сана ... ... ... ... ... ... отыра, ұлттық сананың, идея мен идеологияның қалыптасуына тікелей әсер етуші болған екен. Академик Ғ. Есім , - деп ... [8, 9 ... ... ... ... зерттеген ғалымдарымыз бұл ағымның өмірге етене араласуын ХІХ ... аяқ ... мен ХХ ... ... саяси-әлеуметтік жағдайлармен байланыстырады. Мәселен, У. ... - ... [9, 31 б.]. ... Ресей тарапынан болған осы идеологиялық қысым қазақ даласында мұсылмандық қозғалыстың тууына алып ... Оның ... ... ... басындағы әдебиет өкілдері - діни-ағартушылық бағытты ұстанған ақындар поэзиясы болды. Бұл бағытты ұстанған ... ... ... ... - ... сана-сезімдерін мұсылмандықтың ізгі нұрымен сәулелендіру арқылы адал өмір сүру, адамгершілік, имандылық сияқты қасиетттерге тәрбиелеу, оқу-білім алуға ... еді. ... олар адам ... аузын, жауыздық, алдау-арбау, парақорлықтың кең өріс алуын дінсіздіктен деп түсінді. Және осы мұсылмандық жолдан тая бастауымызға негізгі ... бірі ... ... ... ... ... да ... аздырудан сақтап қалудың бірден-бір жолы ретінде дін моралін ұсынды. Ол тарихи-әлеуметтік дамудың қажеттілігінен, өмір ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігінен, еркін даму мүмкіншілігінен айырылған, оның үстіне екі жақты қанауға түскен қазақ шаруалары бұл кезде іздерінің ... ... ... ... ... ... қоя ... ой-сананың орнығып, қоғамды ілгерілетуге қозғаушы күш болған жерлерінің бірі Сыр ... ... ... ... Қазақ елі қиын-қыстау күн - дер - ді ... ... ... бет - ... ... ... Қазақ хал - қының ұлт болып қалыптасуына Сыр елі ... ... ... орасан рол атқарған. Өйткені Сыр елі - Алашқа ана, қазаққа пана болып, бақ ... ... ... ... де киелі мекен. Және ұлттық өнерімізді ғасырдан-ғасырға жалғастырған шайырлар мен ... ... ... - ... дана ... батырларымыз бен билеріміз, халқының діни сауатын ашқан ахундарымыз бен ... - ... ... ... қасиетті Сыр елінің баға жетпес шежіресі. Өткенімізді ... - леп, ... ... ... ... - аққа ... жасаймыз.
Сыр өңірі - ... ... ... дүлділ ақын, шайырлар, батыр, билер мекені ғана емес, ахундар мен ишандар, молда мен мақсым атанған ... ... елі. ... өнер, білім, ғылым саласында биік деңгейден көрінген Сыр бойы перзенттерінің Орта Азия ғана емес ... ... ... алар орны ... Олардың қатарында қазақтың өз алдына дербес ел ретінде құрылуына, мәдениетін дамытуға үлкен еңбек сіңірген мемлекет және қоғам ... ... ... бер. Осы ... ... ... ... философия, грамматика лингвистика, шығыс тарихы мен әдебиеті, астрономия және т.б. ... ... ... ... ... болған. Х-ХХ ғасырлар аралығында өмір сүрген, Мекке, Медине, Бағдат, Шам, ... ... ... Герат, Хиуа, Хорезм, Үргеніш, Самарқанд, Бұхара қалаларында оқып, білім алған олар Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... Өңірді білімдендіріп, ағартуда Бұхарадағы медресесінің орны ерекше болды. Медресе ... ... Сыр ... ... дербес мешіт-медресесін ашқан ағартушы ұстаздар көптеп саналады. Сырдария ауданы да осындай дана мен данышпан, әулие-әмбиелер, қазақтың небір жақсысы мен жайсаңын ... ... ... ... Сыр ... ... ісімен, жақсылық шапағатымен аты кең танылған, халық пір тұтқан тұлғалар: Сайт Ахмет Қосани ... жж.), ... Сейт баба ... Қожжан қожа (1595-1676 жж.), Мәдіқожа (ХVII ғ.), Мүсірәлі сопы әзиз (ХVII-XVIII ғғ.), Сейтбембет әулие (XVIII-XIX ғғ.), ... ишан ... ... жж.), ... ишан ... жж.), ... ишан Бұғыбайұлы (1809 ж.), Сайфназар ахун (1811-1873 жж.), Қалқай ишан (1815-1860 жж.), Ораз-Мұхеджан ахуын (1836-1894 жж.), Мұңайтпас би ... ... жж.), ... ахун ... ... ... (1846-1916 жж.), Тапал ахун (1842-1921 жж.), Бабай ишан Жүнісұлы (1857-1937 жж.), Қалжан ахун Бөлекбайұлы (1857-1916 жж.), Жармұхаммед ишан Оразайұлы ... жж.), ... ахун ... ... жж.), ... ишан ... ... жж.), Мақсұт ишан (1873-1938 жж.), Ақмырза ишан (1882-1930 жж.), Қарамолда Мұхамеджан ... жж.), ... ишан ... ... жж.) т.б. ... [10, 139 б.].
Жоғары да аталған ишандар мен пірлердің атқаратын қызметтері мынадай:
- еліміздің ... ... ... өркениетке қосылуына, ұлттық мәдениетті дамытуға ықпал ету;
- мешіт салып, елді ... ... ...
- ... ашып халыққа білім беру жұмысын ұйымдастыру;
- Шығыс ойшылдарының мұраларын зерделеу, тарих, тіл, әдебиет, өнер, философия, медицина, фармацевтика, астрономия және т.б. ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайы төмен әлжуаз топтарына қамқор-пана болу, қайырымдылық көрсету;
- Орта Азия ... мен ... ... ... ... ... ... арасында ұлт азаттығы мен діни-ағартушылық жұмыстарын насихаттау;
- Ресей білім жүйесі аясында ... ... ... ... ... ... жазба әдеби, фольклорлық мұралардың классикалық үлгілерін қайталай жырлаған қолжазбаларды тарату, кітап етіп жариялау, т.б.
- Кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... діни-мұсылмандық тәрбие беру бағытындағы жұмыстарды жалғастыру [10, 145 б.]. Сыр ... ... ... ... ... ... әрі жас ұрпақты сауаттандыру саласында риясыз қызмет атқарған ағартушылардың еңбегі байыпты зерттеулерді әлі де қажет етеді.
Сонымен қатар, ХIX ... 60-шы ... ... 20-ға ... ал 1920 ... 56 ... медресе, Қазан төңкерісіне дейін Ақтөбе аймағында 200-дей, Бөкей хандығында 78-дей, Жетісу өлкесінде 269, ... ... 49, ал ... ... өзінде 15 мешіт пен намазханалар жұмыс істеген [11, 9 б.]. ... ... Сыр ... де ... астам мешіттер мен медреселер болған. Солардың негізгілері Өзкент мешіті, Айтбай мешіті 1878 жылы салынған, Ақтас мешіті 1884 жылы салынған, ... ... 1888 жылы ... ... ишан ... 1892 жылы ... ... мешіті, Мырзабай ахун мешіті, Қазалыдағы Ноғай мешіті, Әзілхан ишан мешіті, ... ... ... ... Тәжімбет мешіті, Ақкөлдегі Алтай мешіті, Иманқұл мешіті, Бәлдік мешіті, Оқшы ата мешіті, Базар қожа мешіті, Қырық ... ... ахун ... ... Алтынқожа мешіті, Оразай ишан мешіті, Ахмет ишан мешіті, Жармухаммед ишан мешіті, Қалқай ишан ... ... ... ... қожа мешіті, Құлболды ишан мешіті, Қалжан ахун мешіті, ... ... ... 20-ға жуық ишан ... ұрпақтарының мешіті болған, Марал ишанның , , , , , , , мешіттері, Жаңақорғандағы Махмұт ишан мешіті, Қаналы мешіті, Кеңтоғайдағы ... ... ... мешіті, Сайыпназар ахун мешіті, Ораз-Мухаммед ахун мешіті, Алтайбек ахун мешіті, Бәймен ахун мешіті, Сейтпенбет әулие,Мүсірәлі әулие, Қармақшы ... ... ахун ... ... ишан мешіті, Ақмырза ишан мешіті, Сүлеймен ишан мешіті, Садық ахун мешіті, Қызылордадағы Ақмешіт мешіті, Алдаберген ишан мешіті, Басапа ишан мешіті, ... ахун ... т.б. ... сөз жоқ - ... ... ... ... болды. Соңғы уақыттары айтылып, жазылып жүргенінде қазақ мұсылмандығын қалыптастыруға, бекітуге қызмет еткен діни-ағартушылардың дүниетанымдық тұғырнамасы, ... ... ... ... негізделген еді. Жалпы, қазақ, түрік мұсылмандығы жөнінде айтқанда ұлы бабамыз Ясауидің деп ғұмыр кешкен, түркілік дүниетанымда ... ... ... ... ... әдебиет пен өнерде сопылық поэзияның негізін қалаған данышпандық жолын біліп қана қоймай, басшылыққа алып алып ... ... ... дау жоқ ... ... мұсылмандығы дүниетанымдық тұрғыдан сопылық философияға негізделсе, ұстанған жолы Имам ағзам Әбу ... ... ... - ... ... болмасын адамзат тарихының көне дәуірлерінен тамыр тартатын көздері жоқ емес. Мәселен сопылық дүниетанымын элементтері ... ... ... ... да ... Айталық данышпан Платонның интуиция, абстрактілі ойлау жайындағы ... ... бар. Сол ... имам ... Әбу Ханифа мазхабы қазақ ұғымына сіңгенше талай өткелдерден өтіп шыңдалды. Мұсылман дінін тұтастық қалыпқа жеткізуге Құран ілімін білгірлікпен тәпсірлеп, іргелі ... ... [13]. осы ... ... ... ілім қазақ даласына тараған мұсылмандықтың да, оны ... алып ... ... ... ... күйінде Х-ХХ ғасырлар арасын түгел қамтыған діни-ағартушылық ... да ... ... ... Олай ... біз ... аттарын атаған діни-ағартушылар діни ұстаным тұрғысынан осы данышпандардың ілімімен қаруланып, имам ағзам Әбу Ханифа мазхабымен жүрген, шәкірт тәрбиелеуде, оқу мен ... Қожа ... ... ... ... өз ... ойшылдары, діни-ағартушы ұстаздары болды деп айтсақ, қателеспейміз. Діни ағартушылық ағымының бүкіл Шығыста, Орта Азия ... ... ... оның ... ... ... барлығы қазақ халқының кешегі, бүгінгі өмірінде үлкен маңызға ие. Шындығына келгенде, Қазан төңкерісіне дейін рулық-патриархалдық, феодалдық қоғамды басынан өткерген ... ... ... ... ... ... Кеңестік саясатқа мойынсынбаушылығының бірден-бір себебі де қоғамда берік орнаған мұсылман дінінің қағидаттарының, осыған негізделген діни-ағартушылық ағымның әсер-ықпалында жатыр. Бүкіл ... елін ... ... ХХ ... бас ... ... көтерілістердің басына дінбасылардың келуі кездейсоқтық емес, әрине. Сыр өңірінің мысалымен айтқанның өзінде ... ... ... ишан бастаған көтерілістерді айтсақ жетіп жатыр.
Тарихымыздың ақтаңдақ беттерін аша түссек, ата-бабамыздың қаны төгілген, өздері ... ... ... ... қалай айтпаймыз. Осы көтерілістердің басында батырлармен бірге, діни-ағартушыларымыздың жүргенін мойындасақ, олардың әрқайсысының өмірін, атқарған қызметін ... ... ... оларды ұлықтауымыздың тарихқа жасаған әділетті қадам болатыны талассыз.
Сыр өңіріндегі Қазан төңкерісіне дейін қызмет атқарған 100-ге ... ... мен ... ... ... ... халықтың сауатын ашып қана қойған жоқ, дүниетанымын, азаматтық бет-бағытын, көзқарасын қалыптастырған үлкен жүйе ... ... ... дейін-ақ осындай мешіт-медреселерде діни оқулармен бірге жаратылыстану, қоғамтану пәндерінің ... ... орыс ... ... ... мән ... ... көп. Бұл деректің өзі діни-ағартушылық бағыттағы мешіттер мен медреселердің ел, халық өмірінде прогрессивті сипат ала ... ... ... ... ... ... Осы ... бітіріп, кейіннен үлкен қоғам, мемлекет қайраткерлеріне айналған жерлестеріміз қаншама.
Діни ағартушылық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасып, өсіп отырды. Оның бастау бұлағы Әл-Фараби, арғы жағы Платон, Аристотель, бергі жағы Абай, ... ... ... ... ойлау жүйесі, философиясы тұтас түсінікті қажет ететін феномен, Мәселе сол тұтастық ... ... ... ... ... ... ХХІ-ғасырда иелік ететін ұрпақтарымызға өткізуіміз керек.
Үш ғасырға жуық созылған бодандық дәуірінде өз ... ... ... ... бен ... айрылатын қауіпті шекке жақындадық. Дегенмен, отарлаушылардың сан-қилы ... ... ... ... ... ... ... құнарымыз, намыс-жігерімізді сақтап қала алдық.
Қазіргі таңда, әлемдік өркениет өрісіне бет ... ... ... ... ұлт тұтастығын сақтаудағы маңызы ерекше болып отыр. Оның тәрбиелік, ағартушылық қызметіне, халықтар достығы мен конфессияаралық қарым-қатынасты нығайтудағы рөліне ... мән ... ... ... ... ... және дәстүрлі діндер жетекшілерінің қатарынан 3 бірдей съезі өткізілуі, Қазақстанның ұйымына 2011 жылы төреғалық етуге сайлануы осының айғағы.
Қорыта ... IX-XX ... ... ... ... мен медреселерінің тарихы, еліміздің рухани өңіріндегі атқарған рөлі аса зор. Мешіт-медреселер жайын зерделеуге өз ... ... ... мен ... ... үкіметі де құлықты бола қойған жоқ, мүмкіндік те ... ... ... өткен ғасырларды, негізінен Орта Азия халықтарының тарихы, этнографиясы мен жағрафиясы, археологиясы, ауыз әдебиеті, әдет-ғұрпы, салт-санасын хатқа түсіргенімен, мешіттер мен ... жете ... бөле ... ... олардың өрісін тарылтып, халықтың назарын басқа дүниелерге аударуға күш ... Орта Азия ... ... ... ... жайлы жазылған еңбектерде де мешіттер мен діни оқу орындары көбіне-көп ... тыс ... ...
1.2 ХІХ - ХХ ғғ. Қазақстанның оңтүстік аймағындағы діни-ағартушылық мектептердің таралуы ... ... ... құрамына кірмей тұрған кездің өзінде-ақ балалар мен жастарға білім беретін мектептер мен медреселер болған. Мектептер негізінен ауылдарда ... ... ... ... ... ал қыста қыстауға көшіп жүрген. Сол себептен олардың белгілі бір жабдықталған ... ... ... ... ... ... ... ал жазда ауқатты қазақтардың ағаш үйлерінде болды. Бұл орындардың арнайы ... ... ... ... жерге төселген киізде отыратын. Мектептер көбінесе мешіттер маңында орналасты. Себебі, алғашқы оқу орындарының өзі осы ... ... ... ... мұғалімдерін зейін қойып тыңдап, айтқандарын жаттап алып отырған. Тәрбиеге үлкен мән беріліп, шәкірттердің мектеп ... ... ... ... оның болашағы да анықталып отырылды. Тәрбие жөнінде Ахмет Байтұрсынұлының газетіне шыққан мынадай сөзі бар: [14, 60 б.]. ... оқу 5-8 ... ... діни ... арифметика және мәнерлеп оқумен жалғасты. Оқушылардың саны 15 тен аспаған. Сабақ өткізу барысында қатты тәртіп сақталып, ал ... ... ... ... ... ... өту уақыты анықталмады және қандай да бір топтарға бөлінбеді. Оқу кезеңі бір кітапты толық меңгеру ... ... ... үшін маңызды Хавтияк секілді кітаптарды меңгеру бір сыныпты бітіріп, екіншісіне көшумен бірдей болды. ... өз ... ... ... мен ... ата-анасы есебінен жұмыстарын жүргізді. Әрбір отбасы жағдайына қарай ақшалай немесе малмен жәрдем беріп отырған.
Қазақ ... ... ... діни ... зор үлес қосты. Олардың ішінен өз еңбектерімен халыққа кеңінен танымал адамдар да кездеседі. Олар өсіп келе ... ... ... ... ... болады деген түсінікті берік ұстанды. Мешіттер тек діни қызметтерді атқарып қоймай, олар бастауыш білім берудің де ... ... Өз ... ... ... ... діни ... қазақ халқының білімді, сауатты болғанын қалады. Ол адамдардың қатарына қожа Тұрысбек Мамановты ... ... [15, 25 б.]. 1899 жылы ... ... Маманов пен оның ұлдары Тұрысбек, Сейітбаттал, Есенқұл қазақтың алдыңғы қатарлы өкілдеріне арналған мектебін ашты. Ру ақсүйектеріне балалардың жан-жақты білім ... ... ... ол, ... деген: [16, 53 б.]. Мамановтардың ойы жүзеге асып, мектепте математика, физика, география, табиғаттану, тарих, қазақ тілі, араб және орыс ... ... ... ... кітабы оқытылды. газетіне, журналына Мамановтар жыл сайын тәжірибелі мұғалімдерді шақырған хабарландырулар берді. ... ... ... жұмысқа келгендер: Т. Мұсағалиев - Каир университетін бітірген, құқықтану, сегіз тілді ... ... ... М. ... - белгілі жазушы, публицист, демократ-ағартушы, ... ... ... да ... мен сол ... ... адамдары келді [16, 57 б.].
Мамановтардың өз еліндегі ... ... ... ... А. ... былай деген: [14, 59 б.].
Жоғары білім алатын оқу орындарының ... ... ... ... ... олар ... көп жерлерде, қалаларда орналасты және мешіттер маңызды қызмет атқарды. Медреселерде мұсылман діни ... ... ... жұмысы қатаң бақылауда болмады, яғни оқу ұзақтығы 20-30 жылға дейін созылып жатты. Осы оқу жылында оқушылар төменгі, ортаңғы және ... ... ... ... еді. ... кезең бойынша оқытылған пәндердің қатарында араб тілі, ... заң және ... ... ... ... ... Шығыс әдебиеті мен поэзиясына өте үлкен мән берілді. Ал араб медреселерінде араб тілі, ілімі-тыбие (медицина), ілімі-икмет (физика), ілімі-кимья (химия), ... ... ... ... ілімі-эндесе (геометрия) және алгебра оқытылды [17, с. 54].
Барлық Қазақстанның ... ... ... ... ... Мысалы, 1900 жылы Орынбор губерниясында 264 мұсылман мектептері болды. Олардың ішінде 187 мектеп, 77 ... және ... 7 орыс ... ... істеді [18, 23 б.].
Оқушыларға бастауыш білім берген мектептердің кемшілігі болмаған деп айта алмаймыз. ... ... ... де оқу ... өмірмен жеткілікті байланысты болмады және олар о дүниені талқылауға көп көңіл бөлді. ... да ... ... ... ... ету үшін ... өмірмен байланыстыруға ұмтылды. Жаңашыл оқытушылардың пайда болуы патшалық Ресейдің билігі мен ... үшін ... ... ... Олар қазақтарды дарынсыз, сауатсыз деп тіпті білім беру саласында жаңа реформалар жүргізуге де қарсылық білдірген ... ... ... ... ... ... [19, 278 б.] ...
Ресей империясы қазақ даласын толықтай жаулап алғаннан кейін, отар ... ... ... тән ... ... халқына білім беріп, оның қоғамдық-саяси санасы мен мәдениетін көтеру емес, қайта оларды өзінің ... ана ... ... бойы ... дінінен, әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерінен айырып, рухани жағынан құлдықта, мәңгүрттік болмыста ұстау ... ... ... ... ... шоқындыру патша шенеуніктері мен шіркеу миссионерлерінің негізгі ... ... ... ... жергілікті халықтарды , әкімшілік органдарға ең жақын, жанашыр көмекшілері православтық шіркеу мен оның ... ... ... ... ... ... ... түскен, православиялық шіркеудің ең белсенді миссионерлерінің бірі, Н.И. ... 1860 жылы [20, 90 б.] - деп, ... ... ... ... 1886 жылы орыстық білім беру саласының дамуына үлкен үлес қосушы ретінде, патша әкімшілігі тарапынан құрметтелген Н.П. Остроумов, православ миссионерлері бірлігінің ... ... ... атты жиында, миссионерлердің негізгі назарын қазақ даласы мен Түркістан аймағына аударып: [21, 15 б.] - деп, ... ... ... ... ... ... жаулап алған күнінен бастап-ақ, жергілікті халықты өздерінің исламдық діни сенімдерінен ажыратып, христиан ... ... ... ... ... ұстанды. Сол уақыттардағы Түркістан өлкесіндегі әлеуметтік-қоғамдық жағдайды қарастыра отырып, Ресейдің Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі көздеген мүддесін, академик А.Н. Кононов өзінің атты ... [22, 90 б.] - деп, ашық ... XIX ... ... ... ... Перовск, Түркістан және Шымкент уездерінде орыс қоныстанушыларының арта ... ... ... ... село мен ... ... ... кеңінен ашыла бастады. Ашылған приходтар орыс шаруаларының сыйынатын орталығына және жер мәселесін талқыға салатын орынға ... ... ... ... ... ... көптеп сақталып, олар орыс шаруаларының балдары білім алатын ошақтарға айналып, жаңа шоқынған жергілікті ұлт ... де ... ... діни ... ... ... қызметтерін атқарған, сонымен қатар, олардың құрамына он шақты оқушыға жоспарланған шіркеулік мектептерде жұмыс істеді. Кейбір деректердің ... [23, 24 б.] - деп, ... ... ... мен міндеттерін ашық белгілеп берді.
1899 жылдың 2 қыркүйегінде Түркістан генерал-губернаторы Сырдария облысының әкімшілігіне, Қазалы уезі тұрғындарының ... ... ... және соның қорытындысын дайындауға арнайы тапсырма берді. Жоғары басшылықтың бұйрығына орай, Қазалы уезінің әкімшілігі атты мәлімдеме дайындады. ... [22, 34 б.] - ... ... ... ... ХХ ... бас ... бірнеше шіркеу мектептері ашылды. Мәселен, 1913-1914 жылдардағы Түркістан епархиясының есебі ... екі ... ... ... - Шымкент уезіне қарасты Арыс ауылында, екіншісі - Арал ... ... ... ... ... сектанттар мен раскольниктер негізінен Сырдария облысының Қазалы, Перовск және Шымкент уездеріне ... ... ... пен Перовск уездеріндегі сектанттар мен раскольниктер арасында православ діні туралы уағыз әңгімелерді Верный қаласының шіркеулік мектептердің ұстаздары жүргізіп, ... ... ... діни ... ... ... Ал, ... уезіндегі сектанттар мен раскольниктер арасында православтық үгіт-насихат жұмыстарын жергілікті шіркеу қызметкерлері мен барлаушылар жүргізіп отырды. Православ миссиясын таратушы ... ... мен ... бұл ... үшін 900 рубльге дейін жалақы алды [24, 221 б.].
Осындай жағдайда Ресей империясының отарлық саясатына ... ... ... ... жаңа тұрпатты қоғамдық-саяси әрі әлеуметтік күш қажет болды. Мұндай күш - алғашында ана ... ... ... өз ... ... мен ұлттық ерекшеліктерін жете меңгерген, кейіннен орыс оқу орындарында білім алып, патшалық отарлау аппаратында ... ... ... халықтарының зиялылары еді. Міне осы кезеңнен бастап өздерін деп атаған жаңа идеологиялық мәдени-ағартушылық бағыттағы қозғалыс дүниеге келеді. ... ... ... ... өмірде өз орнын алған феодалдық тәртіп пен патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына ... ... Олар ... ... -деп басқа елдер секілді тәуелсіз өмір сүруін аңсаған. Ал патша өкіметі болса бұл идеяға қарсы шығып, ... ... ... ... бұл пікірге қарсы шығып, ұлттық болмысын сақтай отырып, өркениетті елдер қатарына жете алатындығын дәлелдеуге тырысты [25, 133 б.]. Яғни ... ... ... ... ... халықтарының ерікті, өркениетті болуын, басқа азат халықтармен тең тұруын қалады және олардың қызметі үш бағыттан тұрған: жаңа оқу ... ... ... ашу ... ... рух пен ... көтеру; дарынды, жігерлі жастарды шетелдерде оқыту, қайырымдылық қорларын құру және ұлттық ... ... ... ... ... партия құруға әзірлеу. Жәдидшіл ілімнің негізін Маржан қаласында дүниеге келген Шаһабуддин Багауиддинұлы қалайды [26, 20 б.]. ... ... ... ... ... ... ... Ауляни, Убайдолла Қожаев, Кәмілбек және Кәрімбек Нәрбековтер, Тасболат Нарботабеков және тағы басқа да жәдидтер қолдайды. Олар 1909 жылы тамызда Сырдария ... ... және ... ... ... ... қаржылай көмек көрсету мақсатында Ташкент қаласында мұсылмандар қоғамын құрып, сол жылы өз Жарғысын бекітеді. Жарғы ... ... ... ... өз ... ... ... құрылтайшыларына Ташқожа Тұяқбаев, Низан-Қары Молда Хусайнов, Мода Абдулла Авлянов, Мүнәууар қары ... ... және ... ... ... Осы ... ... бастамасымен ХХ ғасырдың басында Сырдария облысында жаңа әдісті мектептер көптеп ашыла бастайды. Олардың арасында Әулиеата қаласында ... ... ... ... ... Перовскі қаласында ашылған атты жаңа әдісті мектеп және тағы ... ... ... ... білім берген. Ал жалпы Сырдария облысында білім берген жәдидшіл мектептердің санына ... ... 1914 ... ... 16 жаңа ... ... жұмыс істеп, онда 1650 шәкірт білім алған. Атап ... ... ... 2 жаңа ... ... ... 3 ... Қазалы қаласында 3 мектеп, Шымкент қаласында 2 мектеп, Түркістан қаласында 1 жаңа ... ... ... Ал ... мектептер көшпелі жағдайда қызмет атқарған. Жәдидтік мектептердің түрік ... ... ... ... ... рөл атқарғандығын Түркістан өлкелік оқу орындары басқармасында жіберілген мәліметтегі. деген мазмұндағы пікірден тануға болады [27].
Шындығында, ... ... ... ... ... ... ... қырым татарынан шыққан Исмаилбек Гаспринский мұсылман мектептеріндегі білім жүйесіне реформа жасады. Ол қол жеткізген жетістіктеріне тоқтамай, деп ... Оның ... орыс ... бір ... көзқарас болмады. Біреулері оны қолдаса, енді біреудері жаңалықтың орыс емес халықтар тарапынан ... ... ... ... ... деп ... 1907 жылы жарық көрген атты мақалада И. Гаспринскийдің қызметіне оң баға ... Онда ... деп ... ... патриот Измаил-бей Гаспринский өз жұртын рухани оятты және сол уақыттан бері үлкен махабатпен және ... ... ... өмірді қайта құруда жұмыс жасауда, қазіргі білімді меңгеруге және халық арасында сауаттылықты көтеруге ынталы>> [19, с. ... ... ... бастауыш мектептерінде болып жатқан жаңашылдыққа күдікпен қарап, біртұтас Ресей үшін мұның жағымсыз нәтижесі болады деп есептеді. И. Гаспринский үнемі ... ... ... ойы, ... бір болса, орыстану мен ассимиляциядан аман қалуға болады деп ойлады. Ол орыс халқымен достық, ... ... ... және қарым-қатынастың бәрі екі жақты тең құқылы болуын қалады. Оқудың жаңа әдістерін ұсына отырып, ол, [28, с. 20] ... Оның алып ... ... де ... ... бала дүниеге келгеннен соң және адам өлгеннен кейін ислам дінінде 40 күнде тиісті жоралғысын жасайды. Сондықтан Гаспринский де өзінің жүйесін ... ... ... ... жеңілдетілген оқу жүйесі ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Ресейдің түркі ... ... ... ... Жүйе ... ... ... Семейдің, Ақмоланың, Ақтөбенің, Қостанайдың, Оралдың және тағы басқа Қазақстанның қалаларында ... ... ... ... [29, С. 55]. Жаңа әдіс енгізілген мектептерорыс мектептерімен бәсекеге түсті және ұлттық рухты көтеруге, өз елін ардақтауға ... ... бәрі ... ... ... көңілінен шықпады. И. Гаспринскийдің жаңа әдісімен оқытылып жатқан мектептерде балаларға оқу мен ... ... ... ... орта ... ... түсініктерді қалыптастырды. Өте дарынды балалар өз білімдерін жалғастырып, Бұхара,иСамарқанд, Уфа секілді және одан да басқа араб елдеріндегі медреселерде ... ... ... ... ... ... ғалым, ақын дәрежесіне дейін көтерілді. Олар ата-бабалары салған жолмен жүріп, ұлы ойшылдардың дәстүрін жалғастырушы болды [29, 54 б.]. ... ... ... ... ... жаңа оқу ... ... татар өз қызметтерін жүргізді, олар жаз айларында келіп, көшпелі киізүйлерде оқуларын ... Оқу ... ... ... ... киіз үй ... іздеген жастарға толы болатын. Оқу мерзімінің қысқа болуы да қазақтар үшін өте ... еді. Олар жаз ... ... ... ... ... бірге татар мұғалімдері де келетін. Алайда жағдайдың екінші жағын қарау керек, татар мұғалімдердің қазақтар арасындағы ағартушылық қызметтерде билік басындағыларды қатты ... ... ... ... орыс ... ... ... тежеді деп айтуға болады. Жергілікті қазақтардың өзі балаларын оқытуға орыс миссионерлеріне емес, татар мұғалімдеріне сеніп тапсырды. Дегенмен қазақтардың өзі бастарына ... ... ... ... халқының алдыңғы қатарлы өкілдері ана тілдің тағдырына қатты ... Сол ... ... ... деп ... [30, 14 ... көшпелі киіз үйлерге деген қарым-қатынасы білімге деген құштарлықтан туды. Тілді, дінді, ортақ сенімді ... ... ... өз ... ... Сол ... қазақтар екі жақты ағартушылық ықпалда қалды: орыс және татар. Б.А. Кенжетаевтың атты ... деп атап өтті [31, 18 б.]. ... ... өсіп келе ... жас ... ... жол іздеді. Егер орыс мектептеріне билік пен оның ағартушылары ... ... ... ал ... ... саласында өз орындары үшін күресуге тура келді.
Тек жүз жылдан астам уақыт өткен соң ғана И. Гаспринскийдің әдісіне ... баға ... Егер ... ... тұсында оның жақсы жақтары айтылмай келсе, қазіргі кезде оның оңды жақтары ашық ... жүр. ... ... ... ... ... ... [32, 47 б.].
И. Гаспринскийдің жүйесі Ресей педагогтарын мойындатты. 2001 жылы күзде Мәскеуде деген атпен халықаралық ғылыми ... ... өтті [33, 209 б.]. Онда ... педагогтар және басқалары И. Гаспринский жүйесінің Ресей мұсылман мектептері үшін жасаған зор ... ... баға ... ... ... көрсетуге қадам жасады.
2 Сыр өңірі ишандары мен пірлерінің қазақ даласына ықпалы
2.1 Сыр өңіріндегі ишандар мен пірлердің ... ... ... ... ... ... ... қатар еліміздің рухани өміріне жаңаша өзгерістер ене бастады. Халыққа білім беру, ғылым мен мәдениеттің дамуы ... ... ... ... олар кешегі кеңестік жүйе орнатқан партиялық идеологияның саяси қағидаларынан арылды. ... ... ... ... жүріп өткен жолын жаңаша көзқараспен жазуға және қазақ тарихындағы орнын толтыруды қажет етеді. Яғни, отан тарихында әлі де үстірт ... ... ... ... тарихи тұрғыдан өз бағасын алмаған мәселелер аз емес. Соның бірі ХІХ-ХХ ... ... ... ... ... ... яғни Сыр ... діни ағартушылық мектебінің тарихы болып табылады. Аталған мәселе отандық тарихнамада толыққанды қарастырылмаған және бұл тақырыпқа байланысты ғылыми еңбектер ткүні ... ... өз ... жазылмаған. Сондықтан да, тарих ғылымында сыр бойындағы діни ағартушылық бағыттың арнайы зерттелуі сол ... ... ... өмірін, халықтың дүниетанымын ғылыми негізде тура және терең түсінуге жол ... ... ... ... діні ... орта ғасырда ҮІІІ-ІХ ғасырлардан бастап ене бастады. Ислам дінін таратуда көптеген тұлғаларымыз ... ... ... Солардың қатарында Сыр бойында Ислам дінін дамытуға Арыстанбаб, Әбдіжалил баб Қорасан ата, Қожа Ахмет Яссауи, Мүсірәлі, Марал ... ... ... ... ... Оқшы ата, Есабыз ата, Қалжан ахун, Тапал ахун секілді көптеген тарихи тұлғалар лайықты үлес ... Оған ... ... мен ... ... және олар ... жырланған тарихи жыр-дастандар дәлел бола алады. Ал біз қарастырып ... ... ХІХ мен ХХ ... ... сыр өңірінде қалыптасқан діни ағартушылық бағыт болып ... ХІХ мен ХХ ... ... сыр ... ислам дінінің сопылық жолы кеңінен насихатталып тарады. Соның ... ... мен ... ... ... ... рөлі ерекше болды. Ишандар және олардың қазақ даласындағы ықпалы туралы айтқанда, ең алдымен бұлардың діни іліміне назар аудару керек. Олар ел ... ... ... құра ... мұсылман дінінің имандылық-тәрбиелілік қасиеттеріне үгіттеді. Мешіт салдырып, медреселер ашты. Сөйтіп қазақ ... ... ... есте қалды.
Ишан сөзінің мағынасына көптеген анықтамалар беріледі. Солардың бірі қасиетті Құран аяттарында ,-деп баяндалған. Уәли (әулие) - ... ... Алла ... және ... ... біліп таныған, парыз құлшылығына аса мұқият, күнә істерден өте сақ мұсылман. Күнә істен сақ дегені мүлдем күнә ... және ... пәк ... ... ... қате-күнә жасап қойса, тез тәубе етіп, қатты өкінеді[36]. Демек, уәли (әулие) Алла тағаланың досы. Ал, ... (ғ.с.) ... Алла ... дос жоқ ... аян. ... ... ... мәртебесі биік тұрады. Шынайы әулиелерге Алла тағала иманын күшейту үшін және жігерлендіру үшін керемет береді. Керемет - ... ... ... ... - өз ... ... ... дініне берік, сенімі мен амалы дұрыс ізгі мұсылманның жасаған адам қолынан келмейтін амалы. Мысалы, Сүлейменнің (ғ.с.) Асиф бин ... атты ... ... патшайымның тағын қас қағым сәтте алып келуі. Құранда: ,-деп айтылған. Және Мәриям ананың ғибадат бөлмесінде қыс мезгілінде жаздық жемістердің, ал жаз ... қыс ... ... ... ,-деп ... ... ... өзінің бұл дәрежесін білуі яки білмеуі де ықтимал. Ал, адамдар ... одан ... ... ... ... пайғамбардан жоғары санау күпірлік және адасушылық.
Ишандар және олардың қазақ даласындағы ықпалы туралы айтқанда, ең алдымен бұлардың діни іліміне назар аудару ... Олар ел ... ... ... құра ... мұсылман дінінің имандылық-тәрбиелілік қасиет­теріне үгіттеді. Мешіт салдырып, медреселер ашты. Сөйтіп қазақ даласында осындай қызметімен есте қалды.
Ишандардың атқаратын қызметі тек қана ... ... етіп қана ... ... ... олар халық арасында медициналық, психологиялық қызметтерді де атқарды [39, 45 б.]. ... ... В.В. ... өз ... деген анықтама берді. Одан әрі ғалым - Орта Азиядағы суфизм жетекшілеріне берілетін атақ екенін, ол ... ... ... ... өтіп ... айтады[40]. Ал басқа зерттеушілердің бірі оларды Құранның басты мәнінен ... ... деп, ... ... ... ... соның деңгейіндегі жандар ретінде баяндайды. Расында да өмір тұрмысын пайымдау ишандар үшін ең қажетті ... ... ... Ал үшіншілері, олардың геналогиялық шығу тегін қожадан, сондағы белгілі бір қасиетті әулиеден, ақсүйектерден таратып көрсетеді. парсы тілінен аударғанда , , ... ... ... Яғни бұл ... құрметпен, ізетпен айтылатын сөз. Орта Азия елдері терминінде , , деп аталып, ол қасиетті және құрметті дін иелеріне ... ... ...
И.И. Гейердің пікірінше, қазақ даласындағы рулар және топтарын өздерінше пірге балап, оларды бір-біріне ұқсас деп ... ... ірі ... қожа ... ... ... ... арасында, олардың пірі - қожа болды. Мұндай жәйт қазақ даласының барлық ... ... алды [41]. Бұл ... ауыл ... ... байқауға болады. Олардың айтуынша, бір рулы елде 1-2 үй қожа ... ... ... ... қараған. Сондай-ақ, арқа елі Қожахан қожаны, Алтай өңіріндегілер Керей ишанды, Шыңғыстау жұрты Әуез қожаны, Сыр бойындағы әлім-шөмендер Қосым қожаны өздерінің ... деп ... ... араб ... немесе Мұхаммед пайғамбар ұрпақтары әрбір өңірлердегі қазақ руларымен тығыз араласып, олардың айналған. Әрбір қазақ ... қол ... ... ... ... ... деп білген.
Қазақ даласындағы ишандардың қызметі мешіт салып, медресе ашудан басқа мынадай түрде көрініс тауып ... ... ... олар өздерін толғандыратын мәселелер мен дін туралы айтып, "қасиетті дем ... ... ... ... ... сендіріп, жандарын тазартады. Үй өмірінің тыныш, дастарқанның ... үй ... ... ... ... ... береді. Ишан келген кезде ауыл адамдарының өз қалауларымен тарту ететін сыйлықтарымен бірге мал сойылып, ең жақсы құрметке ие ... Орта Азия ... ... ... ... байлық үшін емес, бұқара халық ішінде ықпалы күшті ... ... ... да құрметке ие болып отырды [41].
Сондай-ақ, баласы ауру болғандар ишанның алдына барды. Ата-ана қызы қатты ауырған ... оның ... ... үшін кей ... оны дін ... "нәзір" етті. Яғни қызы ауруынан айыққаннан кейін, оны ... ... ... уәде ... ... тұрды. ... ... ... де ... ... сыйлықтар алды, себебі әрбір жорық алдында мүридтер өздерінің ишандарынан жолы болу үшін, найза мен оққа қарсы бойтұмар, бата ... дін ... ... ... үшін ... ... Ол үшін мүридтерінен отбасына тірі оралған соң уәделескен "нәзір" сыйлығын ... ... ... ... ие ... ... ... бауырластықтың ірі өкілдерінің бірі Қожа Ахмет Ясауи және оның шәкірті Сүлеймен Бақырғани сияқты ірі тұлғалар ... ... ... ... ... ... ... қызметтің Қазақстан аумағы бойынша кең өріс алып, етек жаюы ХVІІІ-ХІХ ғасырларда басталады. Алайда, Ресей ықпалына түсуге дейін ... елді 2-3 ... бір рет ... ізбасарларымен аралайтын. Бірақ бұл жаңа Ресей отарлауы кезінде біраз уақыт бойы іске ... ... ... ... оларға келіп тұрды. Ол кезеңде Оңтүстік Қазақстан ... Орта Азия ... ... кең ... өріс ... Сыр бойы ишандары, Шу өңірінде Түркістан қожалары белгілі болды. Олардың қазақ даласындағы жүргізген ... Г.А. ... ... сипаттайды: . Сөйтіп, қазақ даласындағы ишандардың бірқатары ... ... ... бойынша осылай белгілі болды [41]. Соның ең көрнекті өкілі - Айқожа ишан. Бұл ... жан 1773 жылы ... ... ... ... [42]. ... соң Ташкент, Бұхара шаһарла - рына барып, медреселік білім алады. Бұдан ... ... ... ... қара суды теріс ағызатын Ислам Шайхқа барып, оның қолында төрт жылдай Кұлболды, ... ... ... ... ... ... ... алады. Содан Құлболды Тереңөзекке, Марал Қармақшыға, Қосым Қазалыға, Айқожа Жаңақорғанға ишан болып оралады [41].
Сыр өңірі бойында Айқожа ишаннан басқа да елге ... ... ... аз ... ... ... дәстүрін балалары Ибадулла мағзұм, Жұмаділла мағзұм, Ибрайым шайх, ... ... ... ... Ысқақ қожа, Ремет қожа, Пірше қожа, немерелері Сейдахмет, ... ... ... ... Балта, Мұстафа, Үсейін, мағзұмдар, Бұрхан, Мәді, Махмұд, Инаят мағзұмдар жалғастырған. Айқожа ишанның 11 ... да Сыр ... ... ... жаппас, коңырат, найман руларының "пірі" болған. Бірақ бұлардың ішінде дін уағыздаушы, дін иелері деген атпен 1937-1938 жылдары түрмеге жабылып, ... ... де ... Олардың арасында Сейдахмет мағзұм, оның ұлы Бұрхан мағзұм, Сәруар ишан, Әззам ишан және тағы басқалар бар. ... ... ... ... ... ... оқыған. Сонда "түрменің есігінің құлпы ашылып қала беретінін" көнекөз қариялар айтып отыратын [42].
, ... ... ... ... аста - ... терең мағына - жатса керек. Өз заманының ... - ... ... ... өз ... ... абыройынан асқақ қойған арда азаматтар мен тума перзенттер жеткілікті. Тіпті ... - ... ... ісін ... ... ретінде қарауға болады. Өскелең ұрпаққа өрелі істің өрімін көрсетіп, болашақ - қа бағыт-бағдар беріп, ... ... ... ден ... ... рухы ... бізбен бірге жасап келеді. Осындай жомарт жүректі, тынбай ізденіс үстінде жүріп келешектің өркендеуіне өзіндік үлес қос - ... бірі де ... - ... ахун ... Бабамыздың өмірі мен артында қалған мұрасы жөнінде көптеген шығармалар жазылды. Соның ішінде шоқтығы биік, даналықпен жазылған шығарма ол - ... ... ... Қалжанова апамыздың жасаған еңбегі. Бұл кітап бір ғана әулеттің тарихы емес, бүкіл ... ... ... басынан өткергені баяндал - ған тарихи деректі туынды. Қалжан ахун халқын қашанда бірлікке, имандылық - қа үйретіп отырған дара ... ... ... ... Ел арасынд - а атамызды әулие дейтіндер де жоқ емес. Қалжан ахун Бөлекбайұлының қызметі еліміздегі Ислам ағартушылығы ... беру ... ... орны қалыптасқан. Өзі игерген ілім, ғылым негіздері бойынша туған топырағында мектеп ашып, ұстаздықпен айналысуы - ... ... ... ғибратты өмір жолы. Қалжан ахун бабамыз ... ... өте ... ұстанған. деп айтқан. Бүгінгі мерейтойға байланысты ахун ұрпақтары ұстаған заттарымен қатар ... ... ... кітаптарын аудандық мұражайға тапсырды. Кеңес үкіме - тінің кезінде ахун ұрпақтары жан-жаққа қоныс аударған. Қуғын-сүргін кезі - нде қиын халде ... Сол ... де ... ... мен ... - лары қолды болып кеткен.
Сондай-ақ басқа да ... ... пір ... ... ... Көшім ишан, Мүкім ата, Керей ишан сияқты тұлғалардың да орны бөлек. Көшім ишан мүридтері - ... Оның ... ... және Шаян ... ... болған. Мүкім ата мен оның мүридтері Шолаққорған маңындағы Қарнақ, Созақ тұрғындары. Керей ишан ... ... ... Орта ... абақ ... ... ... дінін уағыздап, қожа, молдалар үгіт насихат­тарын жүргізген.
Тағы бір ... ... ХІХ ... осы ... елін ... дініне на­сихаттау үшін әрекеттер жасалып, Бұхарадан келген Шаһмансұр ... кісі ... ... ... Кетерінде өзінің жиырма жастағы ұлы Мұхаммед Мо­мын­ды олардың ішіне тастап кетеді. Мұ­хаммед Момын абақ керей елін 40 жылға жуық ... ... ... ... ... ... ... сендіру арқылы дінге бас игізеді. Алтай қа­зақтарына арнап алғаш мешіт салдырып, медресе ашқан және елдің белді ... ... ... тәу ... ... бастап барған бұл кісі ел арасында мұсылмандық қызметтері үшін ишан атанады. Көзі тірісінде "хазірет ата" аталған Мұхаммед ... ... елі ... пір ... ... халық оны Керей ишан деп атап кеткен.
Жалпы, ишандардың қоғамда атқаратын рөлі туралы тереңірек тоқталып кеттік. Енді, пір ... ... ашып алар ... ... тілінен аударғанда , сопылық әдебиетте деген мағына береді [43]. Бұл сөзді сопылық әдебиетте ең бірінші қолданып, ... ... ... тілінде жырлаған парсының сопы ақындарының бірі пір сөзін ­ ... ... ... ... атты ... өлең ... ... кейін бұл сөз сопылық әлемінде әйгілі бір терминге айналып, Қ.А. ... ... ... ... - ... ... деген сөз. Мұхаммед пайғамбарымыздан кейін дін тізгіні артында қалған төрт халифасының қолында болды. Әбу Бәкір ... ... ... ... Әлі. Осы ... ... ... озған соң дінге талас кірді. Пайғамбарымыздың өзі деген екен. Дін бұзушылардың таласы ... ... Имам ... ... ... ... софы деген сөз) рахматулла ғалей бабамыз бүкіл дінді бастапқы саф қалпына келтірді. Одан кейін дінді қалпына ... Имам ... (р.ғ.) ұшан ... ... етті. Содан кейін пайғамбарымыздың сахабасы Арыстан Баб (Арсылан баба) Қ.А.Ясауиге аманат-құрманы тапсырғаны ... ... Сол ... ... ... ... кейін ол кісінің тәрбиелеп шығарған сансыз шәкірттері елге, яки дінге ... ... ... деген танымымызда қалған ұғымдар сол кісіден бастау ... ... ... ... өткен Сүлеймен Бақырғани (Хакім ата), Шопан ата, Мұхаммед Дәнішпан Зарнуқи, Мейрам қажы, Шахжәлел, Жүсіп Бейдауа, Баба Машын, Уәли Бекташ, ... ... ... ... ... ... ... Зеңгі баба, Махтум Ағзам т.б. тәрізді әулиелер бүкіл әлемді шарлап, ... ... ... ... ... ... ... яки Әзірет Сұлтан жолының төрт мүриті: Баба Түкті Шашты Әзіз, Садыр ата, Бадыр ата, Ұзын ата ... ... ... заманында қауымға ақиқат ілімін түсіндіріп, бүкіл орданы жайлап алған түрлі жат ағымдардан тазартып, ... ... ... ... мәңгілікке орнықтырған.
Құдай тағала адамдарды дінге көндіру, ... үшін ... ... ... ... ... мүмкіндіктер дарытқан. Пайғамбарларға - мұғжиза, әулиелерге - ... ... ... ... де ... ... тыс ... көрсету) береді. Пір - бүкіл елдің рухани басшысы болғандықтан, пірдің рұқсатынсыз батыр - жауға аттанбаған, би - ... ... хан - іс ... ... ... би, Қаз ... ... Әйтеке билердің заманында да үш жүзге пір сайланғаны тарихтан белгілі. Әйтеке би ... 14 ... ... Софы Әзиз ... кіші жүзге, соңынан үш жүзге пір болған жалғыз тұлға. Бұрын қазақтың бар тайпасының өз пірі ... ... ... ... институты кіші жүздің ноқта ағасы саналатын Әлім тайпасында және Байұлы тайпасының Адай руында ғана сақталып қалған.
Нағыз адамды ... ... да, ... да жат ... дана ... білген. Міне, осындай ислам нұрын таратқан ғұламалардың бірі, халық пір тұтқан, Сыр өңірінің ишаны деп лақап ... атап ... ... ишан (кей деректерде Ақпанбет Тоғымұлы деп те жазылады) ... ... ... медреселердің бірінен терең білім алған Ақмұхаммед ишан Сырдың бір саласы болған Қуаңдарияның бойынан мешіт-медресе ашып (Қазалының оңтүстік ... ... ... 80 ... ... ... ауылында), сол өңірдің балаларын оқытқан. Ұстаздығымен қатар бір тайпа елдің сиынатын піріне айналған киелі кісі екен.
Ақмұхаммед ишанды ... ... ... бірі қарасақал Ерімбет атымен танылған Ерімбет Көлдейбекұлы өз руластарына пір ... ... бен оның ... зор ... ... ... қазақтың шежіресі мен тарихына жетік ғұлама шайырдың жай кісіні Пір қып сайлай салмасы анық. Пір сайлау ... ... кісі ... депті. Сонда Ерімбет деп жауап беріпті әлгі ... Мұны ... ... Ақмұхаммед ишан деген екен. Көнекөз қарияларымыздың айтуынша, Ақмұхаммед ишанның ата-бабалары да пірлік дәрежесіне жеткен қасиетті, текті кісілер ... ... ... ... жерінде Ақишанның мешітін салуды қолға алғанда әл-ауқатты 19 адам көмек берген. Солардың ішінде шайырдың туысы Қоспан бай (Қосмамбет) мен Ғани ... ... ... болыс ерекше көзге түскен көрінеді.
Орта Азия мен Қазақстан жеріне исламды таратқан, 42 ... ... ... ... ... ... ... 1100-1200 жылдарда өмір сүрген Абд-аль-Рахим бап ұрпағы ... ... ... Уыз ханның бір жұрағаты Бақы деген әулие кісі өтіпті. Шамасы, жоңғар шапқыншылығы тұсындағы аласапыран болса керек, Бақы Тараз жерінен ... аяқ ... ... ... ... кезде жұпыны да қарапайым өмір сүріп жатқан момын кісіге жергілікті жұрт онша мән бере ... ... ... мінерге есегі де жоқ бұл кісінің есігінің алдында барлық уақытта отын үйіліп жататындығына күмәнмен қарай бастайды. Ел жиылып бұл ... ізін ... ... ... ... ... жаяулап кірген Бақының ізін аңдып келіп, адам сенгісіз керемет оқиғаға тап болады. Ізін аңдушылардың көз алдында Бақы ... отын ... ... ... ... артып болған соң Бақы арыстандарды жетектеп үйіне қарай беттейді. Есігінің алдына келіп отынды түсіріп болған кезде арыстандар көзден ғайып болады. ... осы ... өз ... көрген ел Бақы бабаны (қазір Қазалыда Қожабақы ... елді ... бар) ... пір ... атын тікелей атамай, зор құрметпен Бабақожа деп атапты.
Тірі пендеге байқалмайтын Бақы әулиенің ... ... ... кірген жұрттың көзіне Алланың әмірімен әдейі көрінсе керек. Яғни әулиенің ақтығына жұртты сендіру үшін. Ал ... ишан ... осы ... ... ... Бақы ... ... ұрпағы екен.
Ақмұхаммед ишанның кереметтері туралы ел әлі күнге дейін айтып келеді. Соның бірі мынадай:
Сыр бойында бір қарияның жалғыз ұлы, ... қызы ... ... Бірде жолаушылап келе жатқан ишан сол кісінің үйіне түседі. Жалғыз ұлдың тілеуін тілеп отырған қария қуанып, ... ... ... атын сойып тастап, ишанның алдына тұлпардың басын тартып, жалғыз ұлына бата алып береді. ... осы ... ... ұл, бір қыз ... ... екен. Біз бұл әңгімені Ақмұхаммед ишанның дұғасымен өмірге ... ... ... ... ... өз ... ... атамыздан Якуда, Ысқақ, Әбдіжәміл деген үш бала туы­лады. Якудадан тұқым жоқ. Соңғы екеуінен ұрпақ бар. Ишанның бел ... ... ... ... ... Әбдіжәміл мақсымды көзіміз көрді. Осы ғасырға толық ілігіп, 90 жастан асқан ... (2005 ... ... ... ... Қазалы, Дәуқара, Хорезм жұрты түгел құрметтеген, алдынан ешкім кесіп өтпейтін кісі еді. Ал Ысқақтың ұлы Қайыр Мақсым - ... ... ... ... ... пір болды [43].
Ишан атамыздың көзін көріп, дәрісін тыңдаған қазына қарттарымыз өткен ғасырдың 80-жылдарының ортасына ... ... ... ... ... солақай саясатына байланысты сол қарттарымыз білетін мол мәліметтер қағазға түспестен, өздерімен бірге кетті. Бір ... сол ... ... ... ... әлі де арамызда баршылық. Ишан ата қазақтың салт-дәстүріне, өнер адамдарына құрметпен қарайтын кісі екен.
Бұл бөлімді қорытындылай келе, билермен қатар ... да ... ... ... қастерлеп өздерінің пірі ретінде санаған.
2.2 Ишандар мен пірлердің қожалармен байланысы
Сопылық, ишандық және пір ... ... діни ... ... ... ... байланысты болды. Орта Азия мен Қазақстанда яссауийа, қадрийа, кубарийа аталған сопылық ... ... ... даласында Қожа Ахмет Яссауи мен оның ілімін жалғастырушылардың мұсылмандық діни қызметтері ... ... ... тараған десе де болады.
Қазақ даласының әрбір өңіріндегі қазақ руларына ишандық қызмет атқарумен ... ... қожа ... шыққандар. Олардың мақсаты, халық арасында ислам дінінің негізгі қағидаларын насихаттау, діни имандылық қасиеттерге үгіттеумен бірге құрметті лауазымдарға да ие болды ... ... ... діни ... ... сословие. Қазақ қоғамында қожалар аса құрметті топ құрған. Олар ... ... ... ... ... ... кірген жоқ және өздерінің шығу тегін Мұхаммед пайғамбардың төрт серігі Әбу ... ... ... ... ... ... ... арасында қожаларды деп атаған. сөзін парсы тілінен ... , , ... ... ... ... ... қожалар ерте ортағасырларда еніп, мұсылмандық дін уағыздаушылар, миссионерлер, ағартушылар ... ... ... ... ұраны - , таңбасы - араб алфавитінің бірінші әріпі - І [46, 19 б.]. ... төре ... ... ... қыз алыспады, олардың қоғамында жақын туыстық неке қию кең тараған. Қожаларға зекет жинау құқығы берілді, ислам ... ... ... ... ... ... олардың қолдарында болған.
Қожалар рухани білім өкілдері болғандықтан әр ... ... ... тек сұлтандар сотымен ғана жазаға тартылды. Қожалар дінді уағыздаушылар болғандықтан бір ... ғана ... ... Олар ... ... ... ... Қазақстанның барлық ауылдарында кем дегенде бір қожа руына сіңісіп кеткен субэтникалық топ. сөзі қазақ шежірелерінде жүзге кірмейтін ру ... ... жеке ... ... Т. ... ... деп ... 1) ұстаз, молда, мырза, бай көпес, не қожайын; 2) төрт ... ... ... ... ... ... [46, 20 б.].
Көптеген ғалымдар сөзі парсы тілінен алынған деп айтқан. Мысалы, Л.З. Рүстемов өзінің еңбектерінде ... ... ... ... . ... шығу тегі әр түрлі талқыланады: бір деректер бойынша, оларалғашқы төрт халифтің ұрпақтары / Әлінің әйелі Фатима пайғамбардың қызынан ... ... ... ... ... ... бойынша, басып алушылық соғыстарда араб әскерлері жетекшілерінің ұрпақтары болып келеді.
сөзі энциклопедиялық сөздігінде келесі мағыналары ... ... ... - шет ... келген көпестер немесе бай көпес. Саманидтер (ІХ-Х ғасырлар) және Газневидтер (Х-ХІ) мемлекеттерінде қожа - ... ... ... империясында қожа деп уламды көрсеткен. Дәл осылай сұлтан тәрбиеші, сарай ... ... және ... аталған. Қожа және жоғары лауазымды тұлғалардың титулы. Көп санында хваджаган - Осман империясының ... ... ... ... кездегі Туркияда деп дінмен айналысатын адамдарды айтқан және ... ... ... ... араб ... ... еместерді атаудың әдепті түрі;
Орта Азияда ХХ ғасырдың басына ... қожа деп төрт ... ... ... (Пайғамбардың қызы Фатимадан тараған ұрпақтарынан басқа);
Абдаль - Хаким аль Гиджувени негізін қалаған сопылық ... ... ... (ХІХ ғасырға дейін), кейін осы туыстықпен генетикалық байланысы бар бірнеше билеушілер әулеті;
Үндістанның исмаилиттер, ... шиит - ... ... тобы.
Қожалар діни-ағартушы ретінде кең байтақ Қазақстанның түкпір-түкпірінен көптеп кездеседі. ХІІІ ғасырда Маулана Сади ... орын ... ... қожалардың Орта Азияға 766 жылы келгендігі айтылады. Қожалар тарихын зерттеген Ф.К. Муминовтің еңбегінде көрсеткен ... 9 ... ... ... ... ... ... (Сейіт), Қылауыз, Қырықсадық Керейт, Сунақ Қызылорда облысын ежелден мекен еткен. ... ... ... орны мен тегі, этнос ретіндегі ерекшелігі, қалыптасуы жайлы тұжырымдар өте аз. Бұған қоса өткен ғасырдың 30 жылдарындағы ... ... ... ... ... саралауға үлкен зиян келтіргені белгілі. Бірақ, қазақ тарихын тереңірек талдасақ, Қожа Ахмет Яссауи бабамыздың Гаухар атты ... ... ... ананы, Айғаным ананы, тарихта Шоқанмен қатар шыққан Мұхамед Садық Қарауыл Қожаұлы ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек шайқы Исламовты, Мұхамеджан Сералиевті, қазақ тарихы мен әдебиетінде аты алтын ... ... ... ... ... ... Асқар Сүлейменовтың қожа әулетінен шығып, бүкіл қазақтың мақтанышы болып, оның ... ... ... ... тарихтың жасырмайтыны белгілі. Абайдың әкесі Құнанбай Меккеге барғанда кім екенін ... ... , - ... ... сол ... ел ... қожалардың қаншалықты рөлінің зор болғандығын дәлелдейді.
Бізге жеткен деректер мардымсыз болғанымен қазақ тарихында қожалардан шыққан ... ... бірі - ... қажы ... Мәдіхожа - Диуана, Құсшы ата, ... ... ... лақап есімдерімен үш жүзге кеңінен танылған тұлға. ҚР Ғылым Академиясы жанындағы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының ... ... И.К. ... ... 2003 жылы ... ... деген еңбегінде Мәдіқожа бабамыз (Махди) ХVII ғасырда өмір сүрген деген дерек бар. ... ... ... ... ... өнген ұрпақтарының көптігіне қарағанда бабамыздың белгілі тарихи тұлға болғандығы және ол кісі ... ... ... Таяу ... ... ... керек [47, 20 б.]. Ал, біздің бүгінгі қолда барымыз өмірден өткеніне көп болмаған шежіреші Абдулатиф (Ләтіш) ... ... мен ... ... ... облысы) тұрғыны бауырымыз Сейдіғали Пазыловтың деген тақырыпта жарық көрген шежіре-эссесі. ... ... ... ... ... ... айнала бастағанында қуанышпен айтуға болады. Бұл ретте жерлесіміз З.О. Ибадуллаеваның ... ... ... ... ... ... ... жайлы бізге жеткен шежіреші Ләтіш Қажы Мәдіхожа Түркістан өлкесінде Қожа Ахмет Яссауиден кейінгі екінші ... ... ... ... ... иесі ... жан. Оны Түркістан өлкесіндегі қазақ, қарақалпақ, өзбек т.б. түркі тілдес ... ... ... Ол ... ... қазақ, қарақалпақ, өзбек т.б. түркі тілдес халықтар түгел таныған. Ол Абылайдың пірі ... Оны ... ... атты Абылай хан туралы дастаны дәлелдейді.
Қажы Мәдіқожа (Махди) Дуана бабамыздан тараған ұрпақтар тарихқа сол ... ... ... ... қожалар өздерін Ысқақ қожа ибн Исмайл ата Қазғұрди шықты. Белгілі зерттеуші Ә. Диваев өзінің атты мақаласында Исмаил ... ... ... Әмір ... 100 жыл ... өмір ... ... Осы Ибрахим атаның жетінші ұрпағы қажы Мәдіқожа Диуани ... ... ... ... ... қожалар жайлы ең ескі деректердің бірі бойынша Мәдіқожа бабамыздың шежіресін толық таратқан [48, 208 ... ... ... ... ... атпен бізге жетуінде де ол кісінің даңқын арттыра түсетін үлкен тарихи сыр жатқандай. Бұл сөз араб ... ... ... ... ... ... Ол ... діни ағымдарда (көрінбейтін имам) деген ұғымды беріп, ақыр ... ... ... ... елде ... шындық орнататын тұлға ретінде кейін деген ілімге айналған. Сондықтан бабамыздың Мәді деп аталуы - оның ... ұлы да игі ... ... ... ... болуымен делелдейді. Нұралы Өсерұлының аудармасымен 1991 жылы жарық көрген . Демек Махди - мәді сөзі ... ... ... бірін-бірі толықтыратын ұғымдар. Ал бабамыздың өмір жолы өзінің атына сай тарихи тұлға болғанын дәлелдейді. 10 мың қолмен ... ... ... ... пен Қаратауды, Сайрам, Ташкентті басып алған жоңғар хандығының билеушісі Қалдан Серенді (1693-1745 жж.) тоқтатуының өзі не тұрады. Мәдіқожа Диуана ... ... ... мен ... қарақалпақ әйелінен - Бақмұхаммед, тоқалынан Пірзада қожалар өмірге келген. Оның ... атты ... ... жоқ. ... ... ... ... талай елді тамсандырған шешендер мен көсемдер, билер мен батырлар, діни-ғұламалар шыққан. Сыр ... ... ... ... ... орны бар: Құлбоды ишан Сұлтанұлы (1785-1850 жж.), Сайыпназар ахун ... ... жж.), ... ахун ... Қадырұлы (1848-1821 жж.), Алтынқожа Биқожаұлы (1886-1937 жж.), Қармолда ... ... ... жж.) сынды таза дін жолын ұстаған ғұламалар өмірден өткен. Олардың өмір жолдарынзерттеп, білім кеңістігінен хабардар болсаңыз, сөз жоқ сыр ... ... ... ... ... ишан ... зор үлестерінің болғанынакөз жеткізесіз [48, 209 б.].
Құлболды ишан ... 1785 жылы ... ... ... мен айдарлы кеңшарларының арасында дүниеге келген. Әулие, дін уағыздаушы, 12 тілді меңгерген ғұлама. Тұран өңірінде Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... бесінші ұрпағы. Құлболды ишан Ханқожа медресесінде Исмаил әздерден ... ... ... Айқожа, Марал, Қасым ишандармен Бұқарада кейін Ауғанстанда бірге болған. Марал ишан - Қармақшыда, ... - ... ... Айқожа - Жаңақорғанда, Қосым - ... ... ... ... дінге ұйытқы болғандар. Қалжан ахунның немересі Хасанатулланың айтуы бойынша Құлболды ишан Меккедегі Махмудия медресесінде дәріс ... [48, 211 ... ишан ... ... бітіргеннен кейін қазіргі Сырдария ауданы төңірегінде өмір сүріп исламды уағыздап, емшілікпен айналысқан. ... ... ... бала ... ... ... ... шалдыққандар құлан таза жазылып кетіп жүрген. Қуаңшылық жылдары ... дұға оқу ... бұлт ... ... ... ... мерзімді басылымдарда айтылады. Ташкент бегі бір жылдық ... ... ... ... ... үшін ... ... қамал-зынданға салады. Сонда Тұрсынбай датқа , - деп ... ... ... Құлболды хабар тиісімен Тұрсынбайды іздеп барғанда айбынды бек алдына жығылып, айып төлеп, датқаны босатып, үлкен ... ... ... ... шығарып салыпты. Ешкімге иілмей жүрген бектің бұл ... таң ... бас ... уа бегім қазақтың бір қара шалының алдында соншама кішірейгеніңіздің ... ... - ... әлі өзіне келе алмаған Бек: [48, 212 б.] - ... ... ... ... кейінгі ұрпақтарына да дарыған. Құлболдыдан: Әбубәкір, Омар, Пазыл атты ... ... ... өте ... ... ашық кісі ... Ел ... Күлекеш ишан атанған. Ол кісінің кереметтері туралы мағлұматтар да жетерлік.
Құлболды бабамыздың жерленген жері ... ... мен ... арасында. Айта кетерлік жағдай тапал ахун бабамыздың өзі Құлболды ишанның бәтесімен ... ... ... ишан ... ... ... ... медресесін бітірген. Бұл кісі жастай әкесінің қолында оқып, кейін қайын ... ... ... ... ... Бұқар әмірінің балаларымен тәлім-тәрбие алып, өзбек, араб, парсы, шағатай, неміс тілдерін жетік білген.
Әбдісадық ишан ... ... ... ... ... қасиетті заттарын алуына байланысты, мұсылман әлемінде тарихи орвн алған ірі тұлғалардың бірі. Әбдісадық ишан Бұқар ... ... ... ... бірі ... Тоқсаба деген кісінің қфзфна үйленген. Бұл кісіден (анамыз өзбек қызы) 4 ұл, 4 қыз ... ... ... Омпан, Әбдіқайым, Хусайын. Қыздары; Айжамал, Бижамал, Ұрлыққа, Үрзипа. Барлығынан ұрпақ бар.
Әбдісадық ишан өте өте ірі денелі,батыр тұлғалы, ерен күш ... ... ... ... оқып ... ... күресте Әмірдің бас палуанын жығыпты. 38 жасқа келгенде толысып, күш қайраты артып, мойыны оңға, солға бұрылмай қалыпты. Намаз сәлемін ... ... ... ... ... ... ... Сайыпназар ахун сияқты ақындығыда болыпты. Әкесі өлгесін, мешітке өзі имам болып, медресені де өзі басқарған. ... ... үш рет ... ... ... рет ... келе ... Өзбекстан Республикасы, Бұқара облысы, Үшқұдық ауданы, Бесқұдық деген жерде оба ауруыннан қайтыс болған. Ол ... ... ашық ... ... оны ... ... ... бар.
Тапал ахун (Нұрмұхаммед) Қадырұлы (1848-1921) - Қажы ... ... ... 6-шы ... Оның ... ишан бірыңғай оқумен, тақуалықпен, ишандықпен өмір өткізген. Сондықтан болар, ел арасында атануы. Оның тоғыз ұлы ... ... ... ... ұзап ... ... - ... ахун.
Тапал ахун тазалық пен ұқыптылықты парыз санап, оқу-білімді бірінші кезекке қояды. Атамыз өте тақуа , көкіректегі сәулесін ... ... ... ... ... ... ... екен, баласының таланты мен зердесін таразылаған әкесі. Нұрмағанбетті Көкілташтың ұстаздарына өз қолымен апарып тапсырады. Оқу орнында ... ... ... одан ... ... шәкіртті қстаздары деп атап кеткен. Оқуды ... жылы ... ... ... байқау мақсатында құрандыта тбалдырыққы жасырып қойып, шәкірттерді бір-бірлеп шақырады, бірақ бәрі де ойланбастан ішке кіріп жатады. Кезек Тапалға келгенде, ... кілт ... ,- деп ... ... ... ... ...
Мұндай сынқьардың талайыннан өткен Тапалдың сезімталдығы мен ... ... ... ... ... ... таңба басып, еліне қайтарады. Атамыз бойшаң емес, орта ғана бойы бар, өте ... ... ... кісі ... ... ... Тапал ахун тек діни шығармалар ғана емес Ыбырай Алтынсарин, ... ... ... ... ... ... ... үлгі, өсиет етіп отырған. Әл-Фарабидің теңдесі жоқ ғұлама деп ... ... ... ... ... жастайынан жаттап өсіпті. Тапал ахун тек діндар, ғұлама ағартушы ғана емес, қазақтың бірлігін, тұтастығын да ... жан. Ел ... ... сыйлайды ғой. Соның бірі; ұлт-азаттық көтерілісінің қолбасшысы Амангелді мен Кейкінің арасына жік түсіп, үлкен дауға ұласады, бірін-бірі ... ... Іс ... ... бара ... соң, ел ... ... ахунды алдыртып, дәнекер болуды өтінеді. Екі батыр тапал ахунның алдында анадан туғандай төс қағыстырып қол алысады. Амангелді ауылы ... ... ... ... салады. ұшыраған қахақ халқының біразы Қараспан тауына қарай, біразы Сыр бойына қарай жылыстаған солардың бірі ... оның ... ... ишан ... Тапал ахун құлаққағыс етіп, оның аты мен өсиеті ұрпақтарымыздың аузында жүреді, аты өлмейді деп дәріптеп отырады екен. Тапал ... ... ... ... ... ... бақырып мазасын ала берген соң, әкеміз; , серттесіпті. Түйе бақырғаның қояды, бірақ әкеміз ... ... ... айтуға намыстанып, бірден Қалжан ахунға келіп, қателігіне кешірім сұрап өтінеді. Қалжан ахун; , деп қайтарып жібереді. Амалсыздан ... ... ... , деп ... ... ... ... Алдан; , деп үйге кіріпті. Тапал ахун Қалжан ахунды діни ... ... досы ... 1916 жылы ... ... ... , ... екен. Атамыз төрт некелі болған. Бәйбішеден Жұнайт, одан Камаладдин, одан ... ... ... Жұнайт ишандықты мұрат тұтқан, білімді болған, 23 жасында Ақмешітке Шораислам болып ... 26 ... ... өтеді.
Қажы Мәдіқожа - Диуана бабамыздан тараған ... елге аты ... діни ... Алтынқожа Биқожаұлының (1886 - 1937 ж.ж) және ... ... ... (1888 - 1937 ж.ж) атар ... ... ... ... жер аударылып топырақсол жақтан бұйырса, Қарамолда әкеміз кешегі асыра сілтеудің құрбаны болып, деген жаламен оқ құшты. Сыр ... бірі Кете ... ... ... айтқанда, өлкемізде діни-ағартушылық ой-сананы қалыптастыруда қожалар әулетінің қомақьы үлестері болғанынан құлағдар етуді мақсат еттік. Жалпы, мәселені қорытар болсақ, XIX ғсыр мен XX ... ... Сыр ... ... ... қалыптасуы мен дамуына сопылық ағымның рөлі ерекше болды. Атап айтқанда; ишандар, ахундар, мағзум және ... ... ... ... таратуда белсенділік танытып, нағыз көшбасшы болып табылды.
3 Сыр өңіріндегі діни ағартушы тұлғалар
3.1 ... ... діни ... ... ұзақ жылдар бойы ұлттық тарихымыз бен мәдениетімізді түбегейлі зерттей алмай келдік. Оның себебі, кеңестік идеологияның ұлт ... ... ... ... ... ... ... еді. Осындай заманды көріп, тарихтан өзіндік орнын ала алмай келген рухани бір шоғыр - Сыр сүлейлері.
XVIII ... аяғы ХХ ... ... Сыр ... ... мен пірлері және олардың атқарған ағартушылық қызметтері туралы біраз жинақтар кездеседі. Біз бұл ... Сыр ... ең ... ... ... ... Мағдұм Мағзам (Мағзаман әулие) жайында біраз мәліметтер ... ... ... ... ... мемлекет ретінде танылып, ұлтымыздың тарихы мен қадыр-қасиетін, салт-дәстүрін жаңа жағдайда зерделеу кезінде бұрын белгісіз, немесе аз зерттелген рухани байлықтарымыз бар ... көз ... ... ... ... ... тұлғалар аз емес: Әбу Насыр әл-Фараби, Әбу Райхан әл-Бируни, Қожа Ахмет Йассауи, Жалаңтөс Баһадүр тәрізді ұлы тұлғалар ... ... ... ұстазы. Осы тұлғалардың тарихында да әлі ашылмаған сырлары мен зерттелмеген деректері қаншама. ... бірі - ... ... туралы деректер халық арасындағы жазбаша, ауызша ескі әңгімелер мен аңыздар тарихи деректермен астасып жатады.
Кез-келген тарихи тұлғаны танып-білуде оны ... ... мен ... ... ... тыс ... ... анық. Түркі халықтарының орта ғасырларда біржола ислам дініне және араб ... ... ... ... ... дүниелерді алып келді. Сонымен қатар, бұл шығыс әлемінде сопылық ағымның әсері ... ... ... кең жая бастаған кезі болатын және бұл кезең Орта Азия мұсылмандары үшін де аса ... ... еді. Осы ... ... ... халықтың татулығын, адамгершілік пен имандылықты өз шығармаларында арқау еткен ғұламалар тобы тарих сахнасына шықты. ХҮ-ХҮІ ... өмір ... ... ... - ... ... де ... ислам дінімен тығыз байланысты болғандықтан, осы діннің сопылық бағытының ең басты саласы ілімінің ... ... ... ... түбегелі зерттеуді қажет етеді.
Мағдум Мағзам (Мағзаман әулие) - оқымысты, ... дін және ... ... ... ... Сайд ... ... Косани. Ферғана аймағының Косан шахарында 1461 жылы Сайд Жалоладдин ибн Жамаладдиннің отбасында дүниеге келеді. Сайд қожа әулетінен. ... ... ... Имам Хусейіннің ұрпағы. Анасы Сайд Абдулла Аржанд нәсілінен шыққан Мир Сайд Жүсіптің қызы [50, 45 б.]. Мағдум Мағзам 1542 жылы ... ... ... ... ... ... сол жерде жерленген.
Мағдум Мағзам әуелі медіреседе сауатын аша жүріп әкесінің нұсқауымен диқаншылықпен шұғылданады. Бұл туралы Әмір Темірдің тарихшыларының бірі ... ... Доро ... ... атты ... ... Мағдум Мағзамның өзі айтқан мына сөздерді келтіреді: [51, 6 б.].
Алғашқы ұстазы самарқандтық ғұлама Маулана Мир Сайд ... тіл ... ... морфология саласы бойынша білім алып үздік бітірген шәкірт, ұстазының кеңесімен Ташкентте тұратын Хазіреті Ахрар Уалидің жақын шәкірті және ... ... ... Мұхаммед Қазидың шәкірті болып қабылданды. Осы кезден бастап Сайд Ахмат Қосанидың ислам дініндегі сопылық жолдың ең үлкен ... ... ... ... ... қызметі басталып, осы бағытта 30-дан астам іргелі ғылыми еңбек жазып қалдырады. Аса талантты шәкірт ұстазының ілтипатына ... одан әрі Қожа ... ... ... Жами ... ... дәріс алып, іліми кеңестеріне қатысады. Отыз жасқа жетпей-ақ Мағдум Мағзамға деген атақ беріледі. Сол дәуірдің діни, ... ... ... мемлекеттік іс басқару жүйелері туралы еңбектер жазады. Ғұламаның ус - соликин ва танбиятус - ... ... ... ... ... ... халықпен қандай мәмледе болуы керектігі туралы айтылады. атты ... ... ... өтінішіне сәйкес жазылады. Бұл рисола Нақшбандия сопылық ілімінің Хазіреті Пайғамбар (с.а.с) және Абу Бакир ... ... ... ... пір ұстаздарына дейін болған уәкілдерін баяндауға бағытталған. шығармасында Хожа ... ... ... - сының Захириддин Мухаммад Бабыр Мырза ... ... ... ... ... және ... ... Мағзамға жіберген хатына жауап ретінде жазылған.
Мағдум Мағзам ХҮІ ғасырда Самарқанд, Бұқара, Хиуа ... ... ... тақ ... мен ... ... ... басынан өткеріп, оқиғалардың бел ортасында болып, аласапыран тарихи толқындардың ... ... ... ... қатарында тұрды. Сайд Ахмат Жалаладдин Косанидың сол кездегі мемлекеттік және діни, рухани ... ... Қожа Абул ... (ХҮІ-ХҮІІ ғғ.) , Хафиз Таншиннің (1549-1605жж.) , Мұхаммад Садих Қашқаридың (1762-1849жж.) сияқты еңбектерінде ... ... ... қатар, Ұлы Моғол мемлекетінің негізін қалаған, атақты Захраддин Мұхаммед Бабырдың ... ... ... ... ... ... дұшпандары оның діни кеңесшісі, ұстазы болған Маулана Мұхаммед Қазиды өлтірген соң, оның ... ... Сайд ... - ... ... ... ... сайланады. Осы кезеңнен бастап Захраддин Бабыр мен Мағдум Мағзам өз биліктерін нығайту мақсатында Мауеренахрдың кең даласын мекендеген Алшын бірлестігінің ... мен ... ... қол ... ... үшін ... ... Шайбани ханнан Захраддин Мұхаммед Бабыр жеңіліске ұшырап, Самарқанд қаласын тастап шығуға мәжбүр болады. ... ... ... деп ... [53, 77 б.]. ... ... Ауғаныстанға қарай шегінгенде Мағдум Мағзам Алшын Аспан тайпасының перзенті әрі өзінің досы Айтқұл бидің кеңесімен Алшын бірлестігіндегі қалың елге ... ... ... ... ... ... ... жұртында болған кезінде Мағдум Мағзам жергілікті Сарыбай бидің қызына үйленіп, Хаһназар (Ақназар) атты ұлды болады.
Баласы он ... ... ... ... ... ... ... бимен бимен Самарқандқа шаһарына оралады. Бұл кезең Жәнібек сұлтанның (1528 жылы қаза болған) Самарқанд ... ... ... еді. ... ... дін, ... ісіне Мағдум Мағзамды арнайы шақыртып, Самарқандтың қасындағы Ақдария-Қарадария аймағындағы Миянкөл деген ... ... ... Жаңа ... ... Мағзам өз қолымен он түп шынар ағашын отырғызып, ол зәулім ағаш болып ... ... бұл жер ... атауы бүгінгі ұрпаққа дейін жетіп отыр. парсы тілінде деген ұғым береді.
Ұлы тұлға Сайд ... ... ... жасаған мекен - Дахбед кенті бүкіл ислам әлеміне жайылып, талай тарихи, діни, саяси өзгерістердің өшпес ескерткішіне айналды. Самарқанд ... ... ... із ... әмір ... ... өмірі мен қызметі де осы Дахбедпен байланысты. ... ... 1656 жылы ... ... кейін оны өзінің өсиеті бойынша Дахбедтегі Мағдум Мағзам кесенесіне пірі Қожа Хашими Дахбеди қабірінің аяғына жерлейді. Бұл туралы ... ... ... 3 томында: - деген мәлімет берілген (488-490 ... [54, 488 б.]. ... ... ... оның ... ... бақилық мекені де осы қасиетті Дахбед кенті. Мағдум Мағзамның ... ... ... ... ... ... бастауы сол кездегі мемлекеттік және діни, рухани қайраткерлігі туралы жоғарыда да айтылды. Оның діни, мемлекеттік, саяси қызметтері ауқымының кеңдігі ... ... ... ... - ... ... ... сөзсіз. Қорқыт Ата атындағы ҚМУ профессоры Қ.Құдайбергеновтың зерттеулерінде Мағдум Мағзам жайлы, ол туралы ғылыми шығармаларды қысқаша үш ... ... ... ... пікір айтылады: 1.Мағдум Мағзамның өз еңбектері; 2. Мағдум ... ... ... дүниелері; 3. Орыс, парсы, өзбек, т.б. ұлт ғалымдарының еңбектері.
Дахбедийлер тайпасы ішінде Мағдум Мағзамнан ... ... ... тағы бір әйгілі теоретик ғалымы Мусохонхожан Дахбедийдің шығармалары оның ұрпақтары жазған шығармалардың басым көпшілігін құрайды. ... ... ... 13 ... белгілі болып отыр. Ұстазы туралы оның көптеген шәкірттерінің шығармалары сақталған. Менің пікірімше, Мағдум Мағзамның ұрпақтары жазған естеліктері мен ... ... ... әлі де ... таныла қоймаған дүниелер. Сондықтан, бұл туралы зерттеу жұмыстары жалғасын табады деген пікірдемін.
1994 жылы Өзбекстанда Комилхон ... атты ... ... ... көрді. Тағы бір шығарма - Наманган Университетінің философия кафедрасының оқытушысы Абдулвохид ... ... ... ... мен қызметі жайлы және оның 31 шығармасы туралы мәліметтер жинақталған [55, 19-30 бб.]. Ал, Илесхон ... ... ... ... ... шығармаларының атты топтамада жинақталғандығы туралы мәліметтермен қатар сопылық бағыты жолындағы қызметі жайында деректер ... [56, 93-95 ... ... ... ... ... ... Шығыстану институтының бөлім меңгерушісі, исламтанушы, тарих ғылымдарының докторы Бахтияр Бабажановтың Нақышбандия тарихаты мен Мағдум ... ... ... оқыдым. Б.Бабажановтың кейбір пікірлері маған Мағзаман әулиенің кейін Сыр бойындағы ... ... ... ... ... сенімге ие болуы мен пір атанып құрметтелуіне, сол аймақтың тұрғындары күні бүгінге ... оны пір ... ... ... көрінеді. Өйткені, Мағдум Мағзамның өзі ұстанған ілімді терең меңгеріп қана қоймай, оны ... ... ... ... діни ... ... шығармауында екендігі даусыз. 2010 жылы қараша айындағы менің Самарқандқа ... ... ... болып Мағдум Мағзам кесенесі мен мешітін, шынар ағашының діңгегін көргенім, сол жердегі мешіт шырақшысы 84 жастағы Аманолла хажымен және ... ... ... ... осы ... әрі қарай жалғастыруыма деген сенімімді шыңдағандай болды.
Сыр ... ... ұлы ... ... із қалдырған Мағзаман әулиеге арналған кесенесінің ашылуы мен мешітінің салынып бітуіне байланысты өткізілген мерекелік іс-шараларға ... ... ... деген ынтам одан әрі арта түсті. Атаулы іс-шаралар 2009 жылы 25-26 қыркүйек аралығында Қызылорда ... ... ... Майлыбас, Сарыбұлақ елді мекендерінде ұйымдастырылды.
Мағзаман әулие туралы қазақ халқының атақты жыраулары шығармаларынан да кездестіруге болады. Мысалы, атақты жырау ... ... ... жж.) ... ІІ ... ... атты ... - деп мәңгілік өмірдің болмайтынын жырға қосса, Әлім Қарасақал Ерімбет ақын:
- деген екен [57, 78 ... ... ... кең ... ұрпақтан ұрпаққа жетіп отырған әңгімелер жетерлік. Мағдум Мағзамды далалық көшпелі ел тұтынып әулие десе, отырықшы ел деп, ал діни ... ... үлес ... орай ... ... ... ... арасында ықылас-беделге ие болған бұл тұлғаның ел жадынан өшпей, бүгінгі ұрпаққа жетуі, ұлттық мұрамыздың бізге беймәлім ... ... ... келгенде еліміз тәуелсіздігін алғаннан бері тарихи мұрамызды жаңғыртып, ұлы тұлғаларымызды қастерлеу ісі үлгілі үрдіске айналған кезде, бүкіл ... ... ... ... Сайд ... Жалоладдин Косани - Мағдум Мағзамның ортағасырлық Қазақстан тарихы мен бүкіл ... ... ... ... орны бар, ғылым саласы мен мемлекеттік саяси басқару жүйелеріне сүбелі үлес қосқан тұлға.
Мағдум Мағзам - Саид ... ... ... ... ... ... болып қалыптасу тарихындағы атқарған қызметі мен Жәнібек сұлтан арасындағы тарихи, дәуірлік қарым - ... ден қоя ... ... ... ... бірге болашақта орта ғасырлық ғұлама ғалым, мемлекет қайраткері ... ... ... ... ғылыми зерттеу тұрғысында негіздеп, Егеменді ел, Дербес Мемлекет есебінде, төл тарихымыздың ... ... ... ... ... ... Отандық тарихшылардың алдында кезек күттірмейтін мақсатты жұмыс деп білемін.
3.2 Қазақ руханиятындағы Марал ишан ... ... ... - ... ... негіздерінің қоршаған қоғамдық-әлеуметтік ортаның материалдық және рухани мәдениет салаларының барлығының да өркендеуіне жұмсалатын кешенді жұмыстардың, ықпалдардың жүйесі. ... ... ... ... ... өркениетте халқының экономикалық және рухани жақтарынан толық жетілуіне ықпал етуді көздейді. Халық тарихындағы ... ... ... ... ... ... ... діни-исламдық ілімді таратушылар халықтың тұрмысының да, дүниетанымының да жетілуіне, ... ... ... ету ... ... ... Марал ишан Бабаның аталған жұмыстары Ислам ағартушылығы ... ... ... озық көріністері болып саналады.
Марал ишан Баба Құрман баласы - бұрынғы Сырдария облысына қарасты Қазалы уезіне және Торғай ... ... ... және ... ... ... мәлім болған көрнекті тұлға.
Марал ишан Баба Құрманұлы - Ислам ... ... ... ... ... ишан ... ... - Троицк қорғаны маңайында көшіп-қонып жүрген Керей болысының қазағы. Қазақ арасында дәрігерлік етуші әкесі ... ... ... ... жас ... ағайындары оны бір бұқаралық сартқа сатып жіберген. Сарт оны Бұқараға алып, бірнеше жылдан соң босатып қоя берген. Бұқарада Марал ұзақ ... ... Азия ... ... [58, 240 ... ишан ... Ислам діні негізіндегі Шығыстың ғылыми мұраларымен қарулануы оның ... ... ... ... қызмет етуге арнаған жұмыстарынан байқалады. Оның исламдық ағартушылық қызметі халық арасындағы ... ... ... т.б.) ... ... ... жүзеге асырыла бастайды. Қиындық көріп жүрген мүгедектерге көмектесу, шипалы ем ... ... ... де, жан ... де ... нұрын себелеу - Ислам дінінің қасиетті қағидасы. Марал ишан Баба ағартушылығының тағы бір саласы - қазақ жұртшылығын ... ... ... ... ... ... да ... Тарихи құжат тілімен дәйектей айтсақ: [58, 241]. Демек, көшпелі тұр­мыстың жан-жақты дамуын жетілдіру үшін Марал ишан Баба ағартушылық­тың осы ... озық ... ... жұртымызға дарыту жұмыстарын жалықпай жүргізген.
Марал ишан Бабаның ағартушылық қызметінің өзекті арнасы - діни-исламдық оқыту мен тәрбиелеу жұмыстарын ... ... ... Бұл ... тарихшы ұстаз Сәден Нұртайұлының кітабындағы тарихи деректерге назар аударамыз:

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы91 бет
«GNPF» акционерлік қоғамның қаржылық – экономикалық жағдайдын талдау11 бет
Жорға аттарын шықтыру және салыстыру5 бет
Жылқының тұсамыс буынының контрактурасын анықтау және емдеу28 бет
Насекомдар5 бет
Негізгі қор және кәсіпорынның онымен қамтамасыз етілуі25 бет
Негізгі құралдардың амортизациясы бойынша есебі17 бет
Сақтандыру нарығы туралы4 бет
Тілдік қатынас формалары21 бет
Тазымен із кесу, аң қағу16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь