Қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1 Еуразия халықтарының шаш қою мәдениетінің тарихы ... ... ... ... ... ... ...12
1.1 Ерте кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.2 Орта ғасырлар кезеңі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2 Қазақ халқының дәстүрлі шаш қою түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 24
1.1 Балаларға шаш қою ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
1.2 Ер адамдардың шаш қоюы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
1.3 Әйел адамның шаш қоюы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39
3 Шашқа байланысты ырымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.1 Шашқа байланысты ырымдар мен тиымдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
3.2 Бас киімдер мен әшекейлер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51
3.3 Шаш күтімі мен оны әсемдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...67
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының діни сенімі, тұрмыс-тіршілік ерекшеліктеріне байланысты қалыптасып, дәуір көшінің ұзақ үрдісінде ұлттық дәстүрдің мәйегіндей болып сіңісіп кеткен салт-дәстүрлеріміздің ұмыт болып бара жатқаны қаншама. Солардың біріне дәстүрлі шаш қою мәдениетін жатқыза аламыз. Қазақтың көшпелі қоғамында адам шашы ерекше қастерленгендіктен, ер балаға шаш қоюдың да, қыз баланың шашын өсірудің де өзіндік қағидалары болған.
Қазіргі уақытта этникалық сана-сезімнің оянып, дамуы кезеңінде материалдық және рухани мәдениет құбылыстарын зерделеу этнография ғылымының маңызды және қажетті зерттеушілік бағыты болып табылады. Материалдық және бір мезгілде рухани мәдениетке жататын қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениеті тарихи, мәдени мәні бар жоғары деңгейлі ақпаратқа ие. Сан ғасырдың сарабынан өтіп, біздерге жеткен бұл дәстүр – шын мәнісінде халықтың философиялық, эстетикалық мазмұнын айқын көрсетеді.
Адам баласы қай заманда да баскиімге ерекше көңіл бөліп, аса құрметпен қараған. Баскиімді жерге тастамайтын, кісіге баскиімін бермейтін ырым-тыйымдар күні бүгінге дейін сақталып келеді. Қуанғанда бөркін аспанға лақтырып, күйрегенде жерге ұрып сүйініш пен күйініштің де белгісін баскиім арқылы аңғартқан. Ертеде екі тайпа ел жауласып өзара бітімге келе алмай жағдай қиындағанда ақ жаулықты аналарымыз араша түсіп, кимешектің үстіндегі жаулығын басынан сыпырып алып екі араға тастағанда киелі баскиімнен ешкім аттап өте алмаған.Қазақта күйеу жігіт қалыңдық шашын сипағаны үшін, қыздың жеңгесіне «шаш сипатар» ырымын жасаған.
Шаштың қадірі бастың қадірінен кем болмаған. Өткен заманда шашына рұқсатсыз қол тигізген бөтен адамнан сөз құнындай құн дауланған, төлем белгіленіп айыппұл алынған. Қазақ халқының қылмыс туралы заңында шашқа байланысты арнайы баптар да болған. Оны бұлжытпай орындау, бұзса жазалау берік те қатаң тәртіп, дәстүр болып саналған. Сондықтан да бұзық ойлылар, есерлер әйелдің шашын кесетін болса, ол әйелдің бір дене мүшесін кескен болып есептелген және соған сәйкес әлгі адам қатаң жазаға тартылған, үлкен айып төлеген. Ал енді әйелдер қылмыс жасаса, оларға қолданған жазаның ауыр бір түрі – шашын кесу болған. Ол кезінде әйелдер үшін өлім жазасына тең жаза ретінде қаралды. Егер жас қыздар шашының ұшын кесіп тастаса, әжелері шапалақтап жазалады. Мұның бәрі халқымыздың әйелдердің шашын баяғы кезден-ақ өте қатты бағалағанын, қасиетін терең түсінгендігін көрсетеді. Қазақ қыздарына «шашыңды жайма» деген тыйым сөз төркінінің шығу тегі кешегі өткен зұламат заманда соғыс, аштық, тәркілеу, апат, жұт кезінде әйелдердің шашын жайып жылауы көп болады. Әйелдер мұң, шер жырларын да шығарады. Мұндай кезде ақсақалдар, әйелдер келіп, мұңды адамға тоқтам, басу айтып жұбатуы керек еді [1, 677 б.].
1 Әлімбай Н. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. –Алматы: РПК Слон, 2014. 5-том: Ө-Я. –839 б.
2 Усманова Э.Р., Логвин В.Н. Женские накосные украшения Казахстана: (эпоха бронзы). –Караганда: Лисаковск. 1998. –64 с.
3 Ахметжанов Қ.С. Жараған темір кигендер.– Алматы: Дәуір баспасы,
1996. – 256 б.
4 Шер А.Я. Каменные изваяния Семиречья. – Москва: Наука,1966. –137 с.
5 Ермоленко Л.Н., Куманкулов Ж.К. Оригинальное изваяние из фондов карагандинского историко-краеведческого музея // Археология Южной Сибири. К 80-летию Я.А. Шера. Вып.25. – Кемерово, 2011. –200 с.
6 Чариков А.А. О локальных особенностях каменных изваяний
Прииртышья // Советская Археология.– Москва: Издательство Академии наук ССР. 1979. №2. –С. 179-190 .
7 Фиельструп Ф.А. Из обрядовой жизни киргизов начала XX века. –Москва: Наука, 2002. –300 с.
8 Тохтабаева Ш.Ж. Қазақтың зергерлік өнері. –Алматы: Алматыкітап,
2011. – 384 б.
9 Жәнібеков Ө. Уақыт керуені. –Алматы: Жазушы, 1995. –192 б.
10 Хинаят Б., Сужикова А. Қазақ халқының ұлттық киімдері. –Алматы: Алматыкітап, 2011. –384 б.
11 Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Қазақстан,
1995. – 240 б.
12 Әлімбай Н. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. –Алматы: РПК Слон, 2011.
1-том: А-Д. – 735 б.
13 Усманова Э.Р. Могильник Лисаковский І. – Караганда: Лисоковск,
2005. – 232 с.
14 Матыжан К. Тарихи ғажайыптар. – Алматы: Аруна, 2001. – 10 б.
15 Анаш Д. Үржар ханшайымы: Тарбағатайдың тамыры тереңде екенiн танытты // Егемен Қазақстан. 2013. 19 маусым. Б– 4.
16 Құсайын Т. Алтын ханшайым – арғы тарихтан жеткен құндылық // Егемен Қазақстан. 2014. № 255. Б– 8.
17 Кызласов Л.Р. // О значении термина «балбал» древнетюркских надписей . Тюркологический сборник. К шестидесятилетию А.Н. Кононова. –Москва. 1966. – С. 206-208.
18 Марғұлан Ә.Х. Ежелгі мәдениет куәлары. –Алматы: Қазақстан,
1966. – 212 б.
19 Н.Базылхан. Қазақстан тарихы туралы түркі деректемелері : (Орхон, Енисей, Талас). – Алматы: Дайк-пресс, 2005. 2-том.: Көне түрік бітіктастары мен ескерткіштері. – 250 б.
20 Кунсткамера жинағындағы қазақтың дәстүрлі мәдениеті. –Алматы: Мәдени саясат және өнертану институты, 2008. – 224 б.
21 Әлімбай Н. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. –Алматы: РПК Слон, 2013.
4-том: Қ-О. –735 б.
22 Әлімбай Н. Қазақтың этнографиялық категориялар, ұғымдар мен атауларының дәстүрлі жүйесі. Энциклопедия. –Алматы: РПК Слон, 2012.
3-том: К-Қ. – 735 б.
23 Бопай Б. Бала мінезі қарын шашын алған адамға тартады //http://blogtime.kz/ethnopedagogy/bala-minezi-karyn-shashyn--algan-adamga-tartady.html
24 Қазақ әдеби тілі сөздігі. Он бес томдық. 2 том. – Алматы: Арыс. 2011.
А-Б. – 742 б.
25 Қазақ әдеби тілі сөздігі. Он бес томдық. 7 том. – Алматы: Арыс. 2011.
Ж-К. – 752 б.
26 Әубәкір А. Дәстүрден арылу қазаққа не береді? // Жас қазақ үні. 2008.
12 тамыз 4 б.
27 Солтоноев Б. Кызыл кыргыз тарыхы. 2-кітап. –Бишкек: Үчкун,
1993. – 59 б.
28 Әжіғали С. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том.
–Алматы: Арыс, 2005. – 328 б.
29 Сұрағанов С.К.,Сұрағанова З.Қ. Ер қадірін ел білер, зер қадірін зергер білер. Әдістемелік құрал. –Астана: «Шикула және К», 2013. – 40 б.
30 Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. –Алматы: Алматыкітап, 2006. –384 б.
31 Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. –Алматы: Ғылым,
1991. – 88 б.
32 Шорманов М. Казахские народные обычай. 2-е изд. –Астана: Алтын кітап, 2007. Библиотека казахской энциклопедии. Т-4. – 128 с.
33 Қазақ халқының дәстүрлі мәдениеті. Ғылыми мақалалар жинағы.–Алматы: Зият-пресс, 2004. –160 б.
34 Бауыржан П. Сұлулық құпиясы. – Астана: Red studio, 2011. –168 б.
35 Дорженов С. Инабаттылық иірімдері. –Алматы: Қайнар, 1994.–162 б.
36 Кәмалашұлы Б. Қазақтың байырғы баспаналары, үй жиһаздары, ұлттық киім кешек, ыдыс аяқ, ас сусын, тамақ тағамдарына қатысты салт-дәтүрлері.–Алматы: Өнер, 2006.–152 б.
37 Кенжеахметұлы С. Жеті қазына: жиған-терген. –Алматы: Ана тілі,
2003. 2 кітап –136 б.
38 Қайдауылқызы Ғ. Киелі кимешек. – Алматы: Өнер, 2012. – 240 б.
39 Рук А., Даубер Р. Болезни волос и волосистой части головы. –Москва: Медицина, 1975. – 528 с.
40 Олжаев А.Шаштың түскені, бастың піскені ме?// Айқын.2009.
26 наурыз. – 26 б.
41 Турдалиев К. Сөз сардары. –Ақтөбе: А-полиграфия, 2003. –240 б.
        
        Қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениеті
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.................................................................................................................7
1 Еуразия халықтарының шаш қою мәдениетінің тарихы...........................12
1.1 Ерте ... Орта ... ... 17
2 ... ... ... шаш қою түрлері.............................................. 24
+ Балаларға шаш қою....................................................................................24
+ Ер адамдардың шаш ... Әйел ... шаш ... 39
3 Шашқа байланысты ырымдар.....................................................................45
3.1 Шашқа байланысты ырымдар мен тиымдар...........................................45
3.2 Бас ... мен ... Шаш ... мен оны ... ......................................................................................................64
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі...........................................67
Қосымшалар ....................................................................................................69
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқының діни сенімі, тұрмыс-тіршілік ерекшеліктеріне байланысты қалыптасып, дәуір көшінің ұзақ үрдісінде ... ... ... ... ... ... ... ұмыт болып бара жатқаны қаншама. Солардың біріне дәстүрлі шаш қою мәдениетін жатқыза аламыз. Қазақтың ... ... адам шашы ... ... ер ... шаш ... да, қыз ... шашын өсірудің де өзіндік қағидалары болған.
Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениет құбылыстарын зерделеу этнография ғылымының маңызды және қажетті зерттеушілік ... ... ... ... және бір ... рухани мәдениетке жататын қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениеті ... ... мәні бар ... ... ... ие. Сан ғасырдың сарабынан өтіп, біздерге жеткен бұл ... - шын ... ... ... эстетикалық мазмұнын айқын көрсетеді.
Адам баласы қай заманда да баскиімге ерекше көңіл бөліп, аса құрметпен қараған. Баскиімді жерге тастамайтын, ... ... ... ... күні ... дейін сақталып келеді. Қуанғанда бөркін аспанға лақтырып, күйрегенде жерге ұрып ... пен ... де ... ... ... ... ... екі тайпа ел жауласып өзара бітімге келе алмай жағдай қиындағанда ақ ... ... ... ... кимешектің үстіндегі жаулығын басынан сыпырып алып екі араға тастағанда киелі баскиімнен ешкім аттап өте алмаған.Қазақта күйеу жігіт қалыңдық ... ... ... ... ... ... ...
Шаштың қадірі бастың қадірінен кем болмаған. Өткен заманда шашына рұқсатсыз қол тигізген бөтен адамнан сөз құнындай құн дауланған, төлем белгіленіп ... ... ... ... ... ... заңында шашқа байланысты арнайы баптар да болған. Оны бұлжытпай орындау, бұзса жазалау берік те қатаң тәртіп, дәстүр болып саналған. ... да ... ... ... ... ... ... болса, ол әйелдің бір дене мүшесін кескен болып есептелген және соған сәйкес әлгі адам қатаң жазаға ... ... айып ... Ал енді ... ... жасаса, оларға қолданған жазаның ауыр бір түрі - ... кесу ... Ол ... ... үшін өлім ... тең жаза ретінде қаралды. Егер жас қыздар шашының ұшын кесіп тастаса, әжелері шапалақтап жазалады. Мұның бәрі халқымыздың әйелдердің ... ... ... өте ... бағалағанын, қасиетін терең түсінгендігін көрсетеді. Қазақ қыздарына деген ... сөз ... шығу тегі ... өткен зұламат заманда соғыс, аштық, тәркілеу, апат, жұт кезінде әйелдердің шашын жайып жылауы көп ... ... мұң, шер ... да ... Мұндай кезде ақсақалдар, әйелдер келіп, мұңды адамға ... басу ... ... ... еді [1, 677 б.].
Қазақ халқының шаш қою мәдениетінің құрамдас бөлігі саналған зергерлік әшекей бұйымдары да ... ... ... ... ... толы.Қазақ шеберлері әсіресе, әйелдердің шашқа тағатын әшекей-сәндік бұйымдарын асқан шеберлікпен, зор талғаммен ... ... ... шолпы, шашбау, шекелік, шаштеңге, т.б. болса, олармен бірге жүретін дәстүрлі бас киім түрлерінің де өзіндік тарихи мәні ... ... ... бас киім ... - бай ... ... ... оны зерттеу бізді өткен ғасырдағы әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ... ... кең ... жан-жақты хабардар етеді. Әйелдердің күнделікті тұрмыс-тіршілігінде шашты жинап, басты байлап ... ... ... эстетикалық мәні зор.Ас әзірлеу, бала күтудің өзі ... ... ... ... ... ... ... шаш айналадан жаман қуатты тартатын, қажетті-қажетсіз хабарды, ғарыштық қуатты жылдам қабылдайтын түкті ... деп ... бір ... ... ... ... ... шашы ұзарып барады. Белгілі бір стильде емес, қалай болса солай. Енді біреулері тұлым қойып, елдің ... ... ... жүр. Дана халқымыздың титімдей нәрсенің өзін назардан тыс қалдырмайтын салт-дәстүрінен хабары жоқ кейбір жастар мұны жанып ... ... Одан ... ... ... жаппай сәнге айналдырып алады. Еліктеу бар да, оны орнымен пайдалану бар. ... ... келе ... мұра ... ... қауым, келер ұрпақ қанық түрде хабардар болуы үшін, қазақ халқының дәстүрлі шаш қою мәдениетін зерттеу өзекті болмақ.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Қазақ халқының ... шаш қою ... ... осы ... ... Еуразия, Қазақстан жерлерінде жүргізілген археологиялық қазбалардың нәтижелері көп мағлұматтар берді. Археологиялық деректемелерге жүгінсек, көне дәуірдегі үңгір ... ... ... ... мен ... ... бұйымдары белгілі бір шаш қою дәстүрі болғанын дәлелдейді. Атақты археолог, қола ғасырының маманы ... [2] ... ... ... ... ... орналасқан Лисаков І моласын бірнеше жылдар зерттеу барысында, біздің заманға дейінгі ІІ-ші мыңжылдықтың ортасына ... және ... ... ... ... дәлелдеген. Осы зерттеу барысында бірнеше жерлеу орындарынан әйел адамнын шаш тағылымдары табылған болатын. Яғни, сонау ерте заманнан жерлеу ... ... ... ... ... ... қатар батырлардың қару-жарағын, сыртқы бет-бейнесін зерттеген Қ.С.Ахмежановтың [3] берген мәліметтері бойынша, алғашқы көшпелілерде шаш қоюдың қалыптасқан бір үлгісі ... көне сақ, ... ... ... ұзын қылып, еркін қоя беріп, немесе желкеге түйіп алатынын олардың бейнелеу өнерінен көруге болады. Кейде баумен тартып, байлап ... да ... ... шығыстан батысқа созылып жатқан көшпелілер әлемінде көптеген ру-тайпаларды біріктірген көшпелілердің үлкен империяларының құрылуымен бірге барлық ... ... ... қалыптасып, біздің дәуіріміздің басынан бастап шаш қоюдың ... тек ... тән ... ... ... ... ... жататын балбал тастарда ер адамдардың шаш қою түрлері нақты бейнеленген. Оларға ... ... ... Оны біз, ... ... танымал ғалым Я.Шердің [4] жүргізген зерттеу жұмыстарының нәтижесінде көре аламыз. Оның бастауымен Орта Азияның солтүстік ... ... ... ... ... ... ... тастар, алғаш рет хронологиялық, семантикалық және тарихи-мәдени маңызы тұрғысынан ... ... ... ... да ... ... шаш қойыстары ерекше балбал тастар зерттелген еңбектерді де қарастырдық. Соның ішінде Л.Н.Ермоленко мен Ж.К.Куманкуловтың[5] бірігіп ... ... атап ... ... Бұл ... Қарағанды мұражайынан табылған балбал тас суреттеледі. Оның ерекше шаш қойысы басқа жерде табылған балбал тастармен, тастағы немесе ... ... ... ... Еуразия аумағын мекендеген тайпалардың ауыз әдебиетінде айдар шаш қоюға байланысты аңыздар мен өлеңдер мысал ретінде келтіріледі.
Одан басқа А.А. Чариковтің [6] ... ... ... ... тастарға жасаған типологиясына да назар аудардық.Жалпы зерттеліп, суреттелген 82 ескерткішіті 3 ... ... ... ... шаш пен бас киім ... қарай бөлген. Бұл кешеннен 6 топты бөліп шығарған: ... жағы ... етіп ... ... қысқы бас киімдері, дөңгелек пішінді бас киімдер, тоғыз балбал тас шашпен бейнеленген, шаштары ... ... ... ... ... ... шаштары артынан бұрымдап жіберілген, бас киімдерінің пішіні нақты көрсетілмеген балбалдар, тікбұрышты пішінді бас киім ... ... және ... төбе ... киілетін бас киім киген балбалдар. Әрбір топтың негізгі сурет, жалпы санын және басқа аймақтада ... ... ... ... ... ... кесте арқылы, біз бас киім түрінің қайдан шыққанын біле аламыз.Мысалы, бастың төбе тұсына киілетін бас киім түрі ... ... ... ... ... Тува мен Моңғолия жерінен, Хакасия мен Алтай арқылы ұзақ жол жүрген. Тікбұрышты пішінді бас киімдер санына қарағанда Ертіс бойында ... ...
X ... ... ... даласына ислам дінінің кеңінен таралуына байланысты балбал тастар қашау ісі өз мәнін жоя бастады. Себебі ислам діні адам бейнесін және ... ... ... ... ... Ғалымдардың пайымдауынша, адам бейнесінде қашалған соңғы балбал тастар XII ғасырға жатады.Шаш қою мәдениетіне келетін ... ол ... ... ... ... ұласа берді. Қазақ даласын аралаған жиһанкездер мен саяхатшылардың, әскерилер мен шығыстанушы зерттеушілердің жазбалары мен еңбектерінде қазақтың дәстүрлі материалдық мәдениеті, ... ... шаш қою ... ... ... ... кездестіреміз.
Белгілі ғалым, этнограф Ф.А. Фиельструп [7] 1924-1925 жылдары қазақ және қырғыз жеріне ... ... ... сол ... ... жерінде сақталған дәстүрлерді жазып алып, фотоға түсірген. кітабында деген бөлімінде балалардың қарын шашының алынуы, ұлдарға айдар, қыздарға тұлым ... ... ... ... біз үшін ... дерек болды.
90-жылдары шыға бастаған еңбектерден де қазақтың ұлттық мәдениетіне қатысты шоқтығы биік еңбектер қатарынан Ш.Тохтабаеваның [8]жеке зерттеулері мен арнайы жазылған ... ... ... ... ... ... ... [9] деп аталатын көлемді еңбегі тарихшы этнографтар және мәдениеттанушылар үшін бірден бір құнды еңбек. Айта кету ... ... ... ... ... бірге қазақ киім үлгілерін өзі елді аралап жинаумен бірге, киім үлгілерін жасап та қолданысқа енгізіп ... мәні бар ... ... ... ... ... еңбектер саналатын Б.Хинаят [10], С.Қасиманов [11], құрастырған мәліметтерден де біз қазақтың зергерлік ... ... ... ... мен әдістері, сондай-ақ қазақтың ұлттық бас киімдері мен олардың түрлері, сонымен бірге әрбір әйел бас киімдерінің жалпы атқаратын ... ... ... ... ... жұмысын жазу барысында барынша қолдануға тырыстық.
Шаш қою мәдениетіне ... ... ... мен әдет-ғұрыптар туралы мәлімет алу үшін, ХХ ғасырдың соңғы жылдары ... ... ... этнолог ғалымдардың қажырлы зерттеу еңбектері пайдаланылды.Сонымен қатар Н. Әлімбай[12] ғылыми редактор болған, 2011 жылдан бастап том-томнан ... ... атты ... ... ... ... берумен қатар, иллюстрациялар ұсынды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының негізгі мақсаты ... ... ... шаш қою ... ... Бұл ... мынадай міндеттерді тудырды:
* қазақтың дәстүрлі шаш қою мәдениетіне қатысты ғылыми зерттеулерді анықтау;
* еуразия халықтарының шаш қою ... ... шолу ... ... ... шаш қою ... жас және ... ерекшеліктеріне қарай жіктеу және оны анықтау;
* қазақтың дәстүрлі шаш қою мәдениетінің құпия сырларын анықтау;
* шаш қою мәдениетінің наным-сенімдік мәнін және оның ... ... ... ... ... дәстүрлі бас киімдері мен шашқа тағатын әшекей заттарының маңызын көрсету;
* шаш күтімі мен оны әсемдеу бойынша мәліметтерді ... да ... ... ... міндеттері болды. Сондықтан диплом жұмысын жазу барысында бұл ... ... ... ... ... ... ... жұмысының деректік негізін ең алдымен археологиялық қазба жұмыстары нәтижесінде табылған артефактар құрайды. Атап ... ... қола ... кезеңделетін Лисаков моласынан табылған әйел адамдардың шаш тағылымдары, Тақсай кешеніне жататын ағаш тарақ, Қазақстан аумағынан табылған түркі және қыпшақ дәуірінен келе ... ... ... Соның ішінде шаш қойысы ерекше балбал тастар. Шаш қою мәдениетіне байланысты нақты ... ... ... Ф.А. ... А.А. ... Л.Н. ... Я. Шер сынды ғалымдардың еңбектері де деректік негізді құрайды. Одан басқа дәстүрлі ... шаш қою ... ... ... Ө. ...
С. Қасиманов, Ш. Тохтабаева, Б. Хинаят, Қ.С. Ахмежанов сынды отандықғалымдардың жеке ... мен ... ... ... ... қатардиплом жұмысының тақырыбына қатысты халық ауыз әдебиеті, лиро-эпос жырларындағы бейнелер, ... де ... ... ... Ел ... ... этнографиялық мәліметтер мен мұражай экспозицияларындағы және қорларындағы ақпараттар да ... ... ... ... ... ... методологиясы мен әдістері. Диплом жұмысының методологиялық негізін қоғамдық ғылымдар аясында ұстанатын тарихилық мәдени принцип құрайды. Этномәдени ерекшелікке ... ... ... ... ... ... әдісін қолдандық.Тақырып ауқымына кіретін археологиялық және этнографиялық деректерді, ғылыми еңбектер мен ғаламтор желісінен жиналған мәліметтерді теориялық әдісті қолдана отырып, типологиялық ... ... ... ... ... мәдениеттану, филология ғылымдарының салааралық жетістіктеріне сүйену әдістері мен принциптері де басшылыққа алынды. Эмпирикалық әдіс аясында айдар, тұлым қойған адамдарды ... ... ... ... және талдау әдістерінқолдандық.
Диплом жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан, ... ... мен ... ... және ... ... ... тұрады.
* Еуразия халықтарының шаш қою мәдиниетінің тарихы
1.1 Ерте кезеңі
Ерте замандардан-ақ қазақ елінің этникалық негізін қалаған тайпалар ... ... ... құбылыстарын, болмысын түсінуге тырысқан. Табиғат қорларының алғашқы көздерінен түрлі киім-кешек, ... ... ... қана ... ... ... де назар аударып, шашқа тағатын әшекейлі ... ... ... ... аумағын б.з.д. ІІ мыңжылжықтың ортасында мекендеген қола ғасыры тайпаларының тұрақтарын археологиялық зерттеу, адамзатқа қола ғасырының заттай әлемінің қаншалықты түрлі ... ... ... ... ... ... ... Лисаков қаласының маңында орналасқан Лисаков І моласының көпжылғы қазбалары және оның материалдарының ұзақ уақытты жариялымдары қазақстандық археологияда ... ... ... ... бойынша, бір жағынан - типтілік андронов моласы, басқа жағынан - ... ... ... ... Оның ... - ... мен материалдарында, артефактардың біртума түсіндіруінде жасалған. Далалы аймағындағы ғажайып андронов ескерткіштердің арасында Лисаков некрополі бағалы орын алып тұр: ... ... ... ... ... қонысы, Сатан және Майтан молалары. Лисаков І моласының аумағы1500х800 метрге жетеді, Тобылдың оң жақ ... ... ... ... саны ... ... ерекше түсетіні. Бұл аймақтың андронов мәдениетіне жататын екі обасы зерттеліп, үшеуінің зерттеу жұмыстары жалғасып жатыр. Одан ... төрт оба ... 12 км ... жол ... ... олардың өзара ара-қашықтығы шамамен 3-4 км құрайды[13, 3 б.].
Табылған заттардың ішінде, біздің ... шаш ... ... Олар ... әйел ... ... Қазіргі таңда он үшінің реконструкциясы жасалып, суреттелді. Оның төртеуі синташты-петровтық ... ... ... Сатан), қалғандары алакөлдік мәдениетке (Лисаковский, Бөзенген, Шондықорасы)жататын ... ... шаш ... екі түрге бөліп қарастыруға болады (Қосымша А).
Бірінші түрі - екі жол ... ... соңы ... ... ... ... Тағылымдар баскиімге немесе шашпен бірге өрілетін. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... шығаратын. Бұл қорымнан (Лисаков, ХVІ қазыңды, 4 дуал, 1 жерлеу шұңқыры) былғарыдан жасалынған шаш қапшық табылды. Ол бұрымның ... ... ... ... түрі - екі ... одан да көп ... ... соңы күрделі комбинациялармен аяқталатын тағылымдар. Сонымен қатар, бұл тағылымдардың түріне былғары немесе тесьмадан жасалған қосымша жолақтар тізіліп, оларға ... ... ... Бұл ... ... 1 ... 1 жерлеу шұңқыры) табылған тағылым бастапқы қалпында сақталып табылуының ... ... ... ... ... суреттемесін жасауға болатын. Бас киімнің желке тұсына екі ... мата ... ені екі ... ... ... ... Әр тесьманың үстіне моншақтар тізіліп, соңына күрделі салпыншақтар тағылатын. Екі шеткі тесьмамен қоса, ортасында бір жуан тесьма, соңына ... тағы екі ... ... ... ... Осы ... барлық конструкция мықты ұсталынып, жүрген кезде ленталары жеңіл желбірейтін болған.
Жерлеу ғұрпының ритуалды әлемінің заты бола тұрып, шашқа тағылатын ... ... ... ... практикалық және символикалық мағынаға ие болды. Сонымен қатар, жерлеу кезіне тағылымдардың үзіліп салынуы, осы ... қош ... ... де ... Тағылымдардың түрлері мен жасалынған заттарына қарай, қола ғасырында өмір ... ... ... дәрежесін де көруімізге болады.Қола дәуірінде Қазақстаннан табылған шашқа тағылатын ... ... ... ... ... ... боялған. Одан басқа шолпы сыңғыры қара ниетті күштерден қорғай алады деген сеніммен ... ... ... ... ... қара ... ... аларлық күші бар деген сеніммен таққан [2, 29 б.].
Салт пен дәстүрлерде бас киім түрлерінің өзгеруі (инициация, ұзатылу) әйелдің қоғамдағы ... ... ... ... ... бас киім бірнеше қызмет атқарады: эстетикалық, әлеуметтік мәртебе(отбасылық жағдайы, жасы), ... Бас киім - әйел ... ең ... ... ... ... ... ұзатылатын жасқа келген қыздар, міндетті түрде шаштарына шолпы, шашбау таққан. Шашбау пішіндері мен көлемі әйелдің жасына қарай өзгеріп ... Жасы ... ... ... ... болады. Ерте заманда шашбау шаш арасындағы жын-шайтанды қашырады деп ... ... ... ... ... ... ... барлық жастағы әйелдердің киімдерінің міндетті бір элементі болды. Солардың ішінде ең ... ... ... - күміс немесе алтын теңгелер, тиындар қадалған шашбау. Оны ақталған ... ... етіп ... да, ... асылтастар орнатып, шыңжырлап тұмарша, қоза, қоңырау, күміс тиындар тағады.
Орта Азия мен Қазақстанды ... ... бас ... көбі ... ... ... Баскиімге қосып, ұзын мата тігіледі. Кейін оны гауһар тастармен, ... ... ... ... Оның ... бір метрге жеткен. Сібір халықтары: хакастар, тувалықтар, буряттар да әйелдің шашқа тағатын әшекейлеріне мән берген. Мысалы, ... ерте ... ... ... ... ... көп өрім болып өсірсе, ұзатылғаннан кейін екі өрім қылып өрген. ... ... ... баланың кіндігін кескеннен кейін, оны қапшыққа салып, бұрымының соңына өріп қоятын. Қапшықтың түсі мен пішініне қарай неше ұлы мен қызы бар ... ... ... [2, 38б.]. ... ... ... ... әсерлерінен қорғану, қорғалу үшін тұрмыстық қажеттіліктен пайда болған бүркеншік жамылғы бірте - ... ... адам ... даму ... эстетикалық талғамының көшірмесіндей өнер туындысына айналды. Сән үлгісінің ерекшеленуі салтты саралап, ұлтты даралап, өзіндік бейнесін сомдап көшбасшы дәрежесіне дейін ... Киім ... ... - ... ... да даму сатысы. Сарматтардың әйелдері б.д.д. ІV ғасырда шаравар киініп, басына желек жамылғанын, ежелгі Тұран елінде б.д.д. ІІІ ғасырда қос етек ... пен ... ... ... ... ... ... киімдеріміздік тарихы да тереңге тамыр тартады. Сондай-ақ қазақтың ою-өрнегінің ... тән даму жолы бар. Оның ... біз ... территориясын мекендеген көшпелі тайпалар өнерінен байқаймыз. Алғашқы ою-өрнек үлгілері ... ... ... ... ... ... онан кейінгі сақ, ғұн, үйсін мәдени ошақтарынан көреміз. ... ... ... ... ... ... біразы геометриялық ою-өрнекпен, яғни ирек сызықпен өрнектелді. Ежелгі адамдар геометриялық ою-өрнектердің магиялық және ... мәні бар деп ... Ол үшін ... ... барлық заттарға зооморфты, өсімдік түріндегі және геометриялық өрнектердің түрлі нұсқаларын бейнелеген. Қола дәуірінде аң аулаумен шұғылданған көшпелілер аң, жан-жануарларды ... ... ... ... Андронов, сақ мәдениеті дәуіріндегі бұйымдарда бейнеленген жуан, жіңішке жолақтар мидай жазық даладағы шексіздікке ұласқан жолдардың ... ... ... ... ... ... ағып ... байқауға болады. Аққан құйрықты жұлдыз соңында жарық сәуле аспанда жіңішке ... ... Ал ... ... ... болатын толқынды сызық бейнесімен көшпелілер киіз бұйымдардың шетін өрнектеген. өнері сақ, ғұн, ... ... ... ... да ... Олар өз ... ... балғарыға, тастарға салды. Сол ою өрнектер киім кешектер үшін қажетті құбылыс болды. Балалы әйелдер мен кейуаналар ... тік ... жөн ... ... ... ... жаулық ораған кимешек, аяғына етік немесе кебіс-мәсі киіп, сырт ... ... ... ... ... болған [1, 41 б.].
Қарғалы үңгірінен табылған диадема (бас киім) б.з.д. ІІ - І ғасырларда өмір сүрген үйсіндік зергер-ұстаның ... ... Бұл ... 35 см., ені 5 см. ... ... ... адамдар бейнеленген. Ол суреттер үйсіндердің наным-сенімдерін білдіреді. Мысалы, ондағы пырақты ... ... ... ... табылады. Үйсін шеберлері алтын әшекей бұйымдарды зерлеу тәсілімен жасады. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған осындай және басқа да ... ... мен ... ... ... ... даму деңгейін көрсетеді [14, 5 б.].
Сондай-ақ Үржардан табылған алтын әйел адамның бас киімі де ... ... Бұл ... шошақ келген, алтын әшекейлі өсімдік әліптес өрнектермен және зооморфты айшықтар - ... ... ... ... ... мен ... қазақтың сәукелесі мен бөрігін еске түсіреді. Мұндай үлгідегі ... ... ... ... ... ... үлгісінде болған. Сондықтан бұл көсемнің қызы немесе ... ... да ... ... орай ... қауымы археологиялық олжаны бірден атандырып жіберді [15].
Жаз кезінде сақтар бас киім ... ... ер ... ... маңдайға түспеуі үшін, оны баумен байлап отырған. Қыс мезгілінде, барлық ер адамдар күләпара деп аталатын бас киім түрін киген (Қосымша Ә). Оны ... тері мен ... ... бай ... ... ... ... Жоғары жағы шошақтау, құлақ пен мойынды жабатындай етіп тігілген. ... тап ... ... ... ... тәті де ... Ер ... шашы беліне дейін жететін және оны екіге өріп қоятын. Күнделікті өмірде әйелдер қауымы да шошақтау күләпарамен қатар, ... ... ... ... да ... ... мен орамалдар үнмеі алтын әшекейлермен безендіріліп киілген. Мереке және ... ... ... ... ... биік, цилиндр және конус пішінді бас киімдер киген. Бас киім өз пішінің жоғалтпас үшін, ішкі жағынан ағаш ... мен ... ... ... ... ... ... қарай алтын, гауһар тастармен әсемделген. Әйелдер шаштарын қимай, өріп жүретін. Мереке күндері ... ... ... ... буып ... [3, 174б.].
Тарихтың түрлі кезеңдерінде сарматтар әуелі скифтермен, бертін келе ғұндармен шайқастарда қиратылған жаужүрек тайпа. Қырағылығы жағынан әйелдері ерлерінен кем ... ... ... ... биік бас киім киінген. Скиф, сарматтардың әйелдері ... ... ... қатысып, аң аулаумен айналысқан.
Ғұндардың бас киімдері жүн матадан, ... ... ... ... ... сұр ... ... матамен тысталады, бұлғын терісімен әдіптеледі. Ғұн бұйымдарындағы ою - өрнекті біз кестелеу және тығыз кестелеу - оның ... ... ... ... ... безендірудің негізгі әдісінің бірі және Орта Азия халықтарының киімдерінде де ... ... ... ... біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжлдықта қазіргі Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... ... мағлұматтар бар. Гректер, парсылар, оларды скифтер, қытайлықтар - сэ деп атаған. Сақтар көптеген тайпалардан ... ... ... сақтар Шаш, Солтүстік Қырғызстан, Оңтүстік Қазақстан жерлеріне қоныстанған.
Сақтардың киіну мәдениеті жөнінде археологиялық қазбалар, ежелгі жылнамалар ... ... ... Сақ ... ... ... Шелекті, Бесшатыр қорғандарынан табылған ғажайып заттар, айбынды молалар мен обалар, металдан, ағаштан, матадан жасалған бұйымдар ... ... ... ... Есік қорғанынан табылған аң стиліндегі алтын, қоладан жасалған басқа да ... ... ... ... ... ... ... аударды. Нәтижесінде табылған алтын заттардың көшірмелері мен әсемделген теңдесі жоқ киімдер, бас киімдер және ... ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстандағы І Тақсай кешенін қазу кезінде алтын бұйымдарға аса бай ақсүйек әйелдің қабірі ... бұл көне ... ... ... жатқызады.Қорғаннан биіктігі бір метрден асып кететін 80 алтын әшекей табылған. Мұндағы ерекше бұйымға бұрын өзіне ұқсасы кезікпеген ағаш ... ... ... ... сол ... ... мен ... арасындағы шайқастың көрінісі бейнеленген. Ағаш тарақ - қабірдің басты элементтерінің бірі. Ол инемен ... ... салу үшін ... Осы ... инемен салынған таңбалардың маңыздылығы зор болған. Әйел жерленген орнының бүкіл ішкі жабдығы өртеніп кеткен, бірақ тарақтың ... ... ... ... ... бұйымдар және рәсімдік заттар да шықты. Қабірдің оң жақ төменгі бұрышында ағаш сауыттың ... ... оның ... ... ... келі мен ... ... пышақ болды.Қабір ішіндегі заттардың бәрі өртелген және қатты күйген. Моланың ағаш төбесі жанып, құлаған кезде әйел сүйегінің көп ... де отқа ... ... ... мыс бұйымдар балқыған.
Қазба жұмысы кезінде ағаш тарақтың қалдығын және онда бейнеленген суретті біртұтас күйде сақтап қалу мүмкін болды.Тарақ екі ... ... тік ... ... ... жасалған. Тарақ өте жаман күйде табылды: оның көп бөлігі өртпен өрттелген. Ені -- 11 см, ... -- 17 см, ... -- 0,5 ... шаш ... ... жоғарғы және төменгі қатарлы тістерден тұрады. Жоғарғы бөлігінде көлденен қимасы жұмыр әр ... ... 13 ірі ... ал төменгі қатарында көлден қимасы жұмыр шеңберлі дәл тілінген тістер түріндегі мөлшерлері бірдей 79 ұсақ тістерден тұрады. Тістердің екі ... ... ... ... ... декор ойылған.Тарақтың орталық бөлігінде тік бұрышты жақтаушада ұқыпты ... ... ... ... Жақтауша периметрі бойынша ойып жүргізілген ернеумен қоршалған, осы ернеу бетіне тік бұрышты, ағаштан жасалған қондырмалар жапсырылған, олардың орталығы ... ұсақ ... ... ... ... сыртқы, бүйір шеттері тік бұрышты тістермен декорланған [16].
Тарақтың тік бұрышты қоршалған жақтаушаның орталық бөлігінде бір жаяу ... ... ... екі ... және оның ... ... ... жатқан ұрыстың көрнісі бейнеленген. Бұл көрніс анық бедерлі түрде жасалған. Ұрыстың теке-тартысы жақсы көрсетілген. Екі дөңгелекті ... ... бір ат ... ... ... ... екі ... төрт ат жегіледі, бірақ бейнеде бір көрсетілген. Шебер жегілген аттың шоқтығында бір-бірімен ... ... және ... белдіктерді ойып анық берген. Арба қорабының орталық бөлігінде борттың орталық бөлігінің жоғарғы шетінен ... ... ... ... ... ... ... өрнектер байқалады. Жоғарғы жағынан вертикальды кертіктер салынған. Бұл жауынгердің жанына ілінген қорамсақтың бейнесі болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... ось көрінеді, дөңгелек 8 шабақтан және сыртқы айнала бұдырлары байқалады. Жылқылар тоқтап тұрған күйде бейнеленген: бастары кеудеге жақын ... ... ... ... ... аяқтары бүгілген және жоғары көтерілген. Жылқылардың жалы қысқа. Еріндері анық, аузындағы ауыздық анық көрініп тұр. Божылары кең белбеу ... ... ... ... қола ... ... ... археологиялық заттай деректер сол заманның өзінде шаш қою мәдениеті болғанын көрсетеді.
1.2 Орта кезеңі
Орталық Азияда орналасқан балбал тастарды жүйелі ... ... ... ... ғасырдың 70 жылдарында басталды. Сол уақытта, патшалық ... бұл ... ... және ... ... жайлы мәліметтер керек болған. Осы жерге көптеген зерттеушілер, топографтар, шенеуніктер, мұғалімдер мен дәрігерлер зерттеу жұмыстарын жүргізуге келген. ... ... ... ... де ... ... солардың ішінде белгілі орыс шығыстанушысы Бартольд В.В. атап өтуге болады. Сонымен қатар Жетісу жерінде Бернштам А.Н. өзінің ... ... ... ... ... ... Жалпы бақылаудың арқасында, балбал тас жасау үшін адамның дене ... ... ... ... ... Қазақстан аумағында табылған балбалтастарда көбінесе моңғолоидтық түр сипаттағы ер адамның түрлері бейнеленген. Шаш қою үлгісіне келетін ... ... ... ... ... ... арқасына жіберген, ұзындығы беліне дейін жететін түрлері кездеседі (Қосымша Б). Мұрт пен сақал қоюды жиі қолданған. Бас киім ... ... ... ... [ 4, 11 ... ... келе жатқан, талай заманның куәсі болған балбал тастардың ... шаш қою ... ... ... ... адам ... сол кездегі тұлғалардың мінездерін келтіріп, бірде айбынды рухты айдар шаштысын, бірде бұрымын жіберген батырдың бейнелерін ... ... ... ... - ... осы жерге ие болып, енді біздерге де осы жерге ие болып, өздерінен кейінгі ұрпаққа аманат етіп тапсырыңдар деген қарапайым ғана ойды ... ... ... ... ... ... ... азайып бара жатыр. Зерттеудің бір мақсаты осыған назар аудару.Көнетүріктік ... шығу тегі ... ... ... ... ... ... қатар нақты қай жерде алғашқы балбалдар пайда болғаны белгісіз. Нақты кім бейнеленгені туралы 2 ... ... бар, ... бойынша, балбал тастарда батырдың тірі кезінде өлтірген ержүрек жаулар бейнеленген. Екінші гипотеза ... ... өзі ... ... ... ... ... Балбал - ежелгі түрік дәуірінде жиі кездесетін тастан қашап жасалған адам бейнесіндегі ескерткіш. Қазақ даласының барлық аймақтарында кездеседі. ... сөзі бал бал, яғни ... ... үру ... ... қос ... тұрады. Бірақ бірыңғай мағынаны білдіретін ұғым. Түркологтардың пікірінше, деген мағынаны білдіреді. Балбалдың ... ... ... ... дәуірінде айрықша болды. Балбал - өліктің аруағына арналған ғұрыптық кешендердің ең семантикалық мәнді компоненттерінің бірі. Ежелгі түркі ғұрыптық ... ... ... тегін, тархан, чүр, түдүн сынды билік иелерінің және ... ... ... ... ... ... ... арналғандарыда бар. Осы кешендерде аза тұту, ас беру немесе аруаққа бағышталған сияқты этностың тіршілік циклының аса маңызды ғұрыптық жосындары ... ... ... ... ету үшін яғни ... ... және ас ... қатысқандар өздерінің ел-жерінен әкелген ұзын тастарды сол өлікке арналған арнайы ғұрыптық кешеннің күншығыс бағытына қарай арасын шамамен ... ... ... ... орнатқан. Аталмыш ғұрыптық кешенді салуға қатысқандардың әрқайсысы өз ру-тайпасының ... ... көне ... ... ... өз ... ... атақтарын жазды. Бұл ежелгі түркілердегі - жоқтау рәсімінің маңызды элементтерінің бірі болған болуы керек [17].
Өліктің аруағына тағзым ету үшін яғни ... ... және ас ... ... ... ... әкелген ұзын тастарды сол өлікке арналған арнайы ғұрыптық кешеннің ... ... ... ... ... ... ... тізбектеп тігінен орнатқан. Аталмыш ғұрыптық кешенді салуға қатысқандардың әрқайсысы өз ру-тайпасының таңбаларын немесе көне түркі бітік жазуымен өз ... ... ... жазды. Бұл ежелгі түркілердегі - жоқтау рәсімінің маңызды элементтерінің бірі болған болуы керек.
Осындай белгі қою арқылы осы рәсімге қатысушылар ... ... ... ... және оны ... ... ... салғандығын білдіргені депте айтуға болады. Ә. Марғұланның деректері бойынша, ертеректе Қарқаралы, Баянауыл жерлерінде ... саны 300 -- ... ... бағаналардан тұратын Балбал тізбектері кездескен. Бұндай аса үлкен тізбектер өлген адамның қадір-қасиетінің, ... тым зор ... ... ... ... тізбегі мұнан әлдеқайда аз болады[18, 15 б.].
Балбал тастың ішіндегі ең танымалы Күлтегiнге арналған ескерткіш. Ол өз кезінде көшпелiлер ... ең ... ... ... тұлғалардың бiрi. Атақты ірі қолбасшысы, күллi көшпелi этностарды көк байрақтың астына бiрiктiрушi, ұлы көшпелілер ... ... ... ... жосынын жалғастыра бiлген кемеңгер ер, дара тұлға. Оның қылышына ... ... адам ... ол ... ... ... ... 7 жас кезiнде әкесi Құтлық қайтыс болады. Қаған ... оның iнiсi ... ... Күлтегiн мен Бiлге, Қапағанның iнiсi Бөгүнi тақтан тайдырып, қағандық билiктi Бiлге қолына алады. Күлтегiн ұлы империя үшiн көптеген ру-тайпа, одақ, ... ... ... ... көзге түсті. Ол 16 жасынан бастап оғыз, қытан, татабы, табғач (қытай), қырғыз, түргеш, соғды және т.б. елдерге жорық жасап оларды ... ... ... ... Ескерткiш қазiргi Моңғолия елiнiң астанасы Ұланбатырдан 400 км оңтүстiк-батысында, ежелгi Қарақорым қаласынан 45 км солтүстiкте, Орхон өзенiнiң сол ... кең ... ... ... текше тас, кесене тұғырлары орнында, ал басқа құрамдас бөліктері сол жердегі "Орхон музейі " қоймасында ... ... ... бас мүсіні Моңғолия Археология институтында, зайыбының бет тұсының мәрмері Ұлттық Тарих музейінде сақтаулы. ... ... : ... ... ... , төрт ... ... және оның iшкi жағында күмбез, бітіктас, тасбақа тұғыр, Күлтегiннiң мәрмәр тасмүсiнi, Күлтегiн зайыбының мәрмәр тасмүсiнi, тас мүсiндер, ... тас ... ... тас, арыстан тас. Қамал құрылысының iшкi қабырғаларында Күлтегiннiң өмiрiн баяндаған ... ... ... ... деректерінде айтылады. Осы қамал құрылысының сыртқы жиегi бойымен су шұңқұрлары қазылған. Көгілдір мәрмер тастан балбалтас жасалынған. Оның төбесі ... ... үш қос ... алысқан бейнелі. Бірінші қапталының жоғарғы үшбұрышты шаршысында таңбасы - ... ... киiк) ... ... ... ... бірінші қапталы мен 6 қыры жазуға толы. Екінші қапталында қытайша көңiл айту жазылған .
1958 ж. ... ... ... ... - ... ... археологиялық экспедициясы осы ескерткiш-кешенде қазба жұмыстарын жүргiзiп мұқият зерттедi. Ескерткіш кешеннің жалпы жобасын да жасады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... басмүсiнді 6 м тереңдiктен тауып алады. Аталмыш басмүсiннің маңдай тұсында құс ... бес ... ... ... батыр тұлға сомдалған. Н.Сэр-Оджав бұл ер Күлтегіннің басмүсіні екенін, бөрік ... ... ... ... әрі ... ... белгісі деген түйін жасады. Осы ескерткіш кешен ЮНЕСКО-ның қолдауымен 1975 ж. Моңғолия мемлекеттiк қорғауына алынып, оған тек ... ... ғана ... [19, 62-64 б.].
Ертіс бойынан табылған балбал тастардың шаш қою үлгілері, бас киім түрлері, ыдыстар типологиясына тоқталған. Зерттелген және ... 82 ... ... 3 түрге бөлеміз:
1. Сол қолында қылыш ұстаған, оң қолын кеудесіне көтеріп ыдыс ұстап ... ... ... бет жағы мен ... ... Барлық мүсіндер дөңгелек барельеф техникасымен орындалған.
2. Бел тұсында екі қолымен ыдыс ұстаған ... ... пен ... ... жасалынған гранит.
3. Сұлбасы жинақталған стелаға ұқсас граниттен жасалынған балбалдар. Дененің белгілі бір бөлігін ерекшелеп белгілеу тән. Мысалы, қолдары, ... ... ... жынысы.
Бірінші түрге жататын балбалдарды жергілікт түркітілдес тайпалар б.з VI-VIII ғасырларында жасаған, екінші IX-XII ғасырлар және ... XI-XIII ... ... қимақ және қыпшақ тайпалары жасаған.
Бірінші түрге 38 мүсін жатады. Олар өзара шаш қойысы мен бас киімі арқылы ... Бас киім ... ... ең ... ... ... ... әлеуметтік, этникалық, идеологиялық, жыныстық ерекшеліктерді сақтайды. Сондықтан осындай дифференциацияның маңызы жоғары. Бұл кешеннен 6 топты шығаруға ...
1. ... жағы ... етіп ... ... ... бас киімдері;
2. Дөңгелек пішінді бас киімдер;
3. Тоғыз балбал шашпен бейнеленген. Шаштары алдынан екіге бөлініп, артына жіберілген. Алтауының шаштары артынан ... ... Бас ... пішіні нақты көрсетілмеген балбалдар;
5. Тікбұрышты пішінді бас киім киген балбалдар;
6. Бастың төбе тұсына ... бас киім ... ... аймағы көрсетілген кесте арқылы, біз бас киім түрінің қайдан шыққанын біле аламыз. Сонымен, бастың төбе ... ... бас киім түрі ... ... пайда болмастан бұрын Тува мен Моңғолия жерінен, Хакасия мен Алтай арқылы ұзақ жол жүрген. Тікбұрышты пішінді бас киімдер санына қарағанда ... ... ... ... ... ... ... мұнда балбалдар да кездеседі. Көбінесе балбалдардың бет пішіні дөңгелектенген. Осылайша, балбалдар Ертіс бойының ареалына тән ерекшеліктедің ... ... ... екі ... бел ... ыдыс ... тұрған балбалдар, бас киімнің пішініне қарай 4 топқа бөлінеді: 1) төртбұрышты трапеция пішінді бас ... 2) бас жағы ... бас ... 3) ... ... бас ... ... дөңгелек пішінді балбалдар.
Таралу аймағы көрсетілген кесте арқылы, біз Ертіс бойында әйел бейнеленген балбалдардың ... бас ... ... кигенін көреміз. Ер адамдардың бейнелерінде бастары дөңгелек пішінді.
Үшінші түрге сұлбасы ... ... ... 36 ... жатады. Шаш қойысы мен бас киіміне байланысты 4 түрге бөліп қараймыз: 1) бас жағы ... бас ... 2) басы ... ... ... 3) басы тікбұрышты пішінді балбалдар; 4) төбесіне қарай үшкірленген бас киімдер.
Дөңгелек пішінді бас ... ер ... ... ... биік ... -- ... ... ер мен әйелдердің мүсіндерінде кездесе береді.
Таралу аймағы көрсетілген кесте арқылы, біз үшінші ... ... бас киім ... ... көп тарағаның көре аламыз. Ең көп тарағандары басы ... ... ... Аз тарағаны бас жағы үшкір бас киімдер. Одан кейін басы тікбұрышты пішінді ... ... ... түр ... ... Ең аз тарағаны төбесіне қарай үшкірленген бас киімдер.
Ертіс бойында орналасқан балбал тастардың үшінші түрінің тағы бір ... бас ... бет ... ... ... ... жатқызамыз. Осы пішінді балбалдар бірінші түрге жататын ескерткіштерде де берілген, ... ... ... ... жататын балбалдарда да кездескеді. Моңғолдардың келуімен балбалтастар сирей бастады. Ал XIII ғасырдың ... ... ... ... ... антропоморфты стелаларға ауыстыра бастады. Бұған бір жағынан бұл аймақта исламның келуі де себепкер болды [6].
1980-ж соңыңда Қарағанды қаласының тарихи-өлкетану ... ... Л.Н. мен ... Ж.К, ... ... тас ... ... жері белгісіз. Адам пішінді балбалдың жоғары жағы ғана сақталды (шамамен беліне дейін).Монолитте ... басы ... ... желке жағы алдыңа шығынқы.Бетінің сырты жалпақ, тегіс, кей жерлері ... ... көз, ... ауыз ... ... ... екі ... үлкен құлақтың сұлбасы барельефпен салынған. Барельеф әдісімен басының төбесінде басталып оң жақ құлағына дейін ... ... ... ... ... ... айшықталған. Сол қолы шынтақ жерінде бүгілген. Алдыңғы шетінің бұзылып сақталуына байланысты, басқа пішіндерді ... ... Оң жақ ... ... ... атбрибут ретінде айта аламыз. Осыған ұқсас балбал тастар Қазақстан және шекаралас аймақтардан ... жоқ. ... ... ... жататын мүсіндермен байланыстыруға болады, Куцеволовки (б.з.д VI-VII ғасыр) және ... ... ... ... ... желкеге бағытталған , түрге жататын дулыға ретінде түсіндіріледі, алайда оның құлағы көрсетілген. Карағандылық және сақ ... ... ... бас ... ... тұрпатында белгілі бір ұқсастық көрінеді. Осындай ұқсастықты иықтарынан да ... ... ... қатар, екеуіне де пен тән.
теңестіруге келетін атрибуттар басқа да петроглифтерде бейнеленген антропоморфты кейіпкерлер мен скиф-сібір ... ... өнер ... ... ... ... аңғарында бейнеленген, садақ ішіндегі адамның басының төбесінен төменге қарай шоқ шашы (бұрымша) шығар. Зерттеушілер бұл кейіпкердің садағын қару-жарақ түріне ... О.С. ... ... ... Бұл ... бас киімі де болуы мүмкін.
Д. Эрдэнэбаатар мен Ю.С. Худяков пікірлері бойынша, ... ... ... ... өзара шайқасып жатқан екі жауынгердің бейнесінде шаш емес дуылғалары бейнеленуі мүмкін. Л.Н.Членова пікірінше, бұл дулыға емес,

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 83 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес24 бет
Алтын адам10 бет
Жарнаманың пайда болуы4 бет
Нұрсұлтан НАЗАРБАЕВ: СОҢҒЫ “МӘДЕНИ МҰРА”9 бет
''Дәстүрлі мәдениеттегі кикілжің жағдайларды шешу тәсілдерін психологиялық талдау”56 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Біріккен Араб Әмірліктеріндегі туризм35 бет
Бастауыш сыныпта педагогикалық технологияларды ендіру жолдары27 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь