Қазақ халқындағы неке және оның түрлері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1 Отбасы және неке институтының адамзат қоғамының қызмет етуіндегі рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
1.1 Институттың этнологиялық зерттелу тарихы мен тарихнамасы ... ...10
1.2 Отбасы және неке институтының қоғамдағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ...16
2 Отбасылық қатынастар мен туыстық жүйенің көшпелілер қоғамының қызмет етудегі басты орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.1 Отбасы және туыстық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
2.2 Туыстық қатынас ерекшеліктері этномәдени сипаты ... ... ... ... ... ... .28
3 Дәстүрлі қазақ халқындағы некелесу түрлері мен қатынастары ... ... ..32
3.1 Құдалық және оның түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
3.2 Дәстүрлі некелесу рәсімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .46
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..55
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..57
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60
Тақырыптың өзектілігі. Дәстүрлі қазақ отбасы мен некелік қатынастарын зерттеу жұмысы өте ауқымды да күрделі мәселе. Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін дәстүрлі мәдениетіміздің ғаламдық сипаты одан әрі айқындала түсуде, өйткені мәдениет рухының күштілігі мен оның өміршеңдігі қай заманда болмасын салт дәстүрімізбен тығыз байланыста болған. Олай болса, дәстүрлі қазақ қоғамындағы отбасы және неке мәселесін көтерген, бұл еңбекті қазақ мәдениетін этнологиялық тұрғыдан танып-білудің алғашқы талпыныстарымның бірі деп қарастырған жөн болар.
Қазіргі қоғамдық дамуда біздің елімізде қанатын жайған ғаламдық қатынастардың өркендеп дамуы, қоғамның әртүрлі салаларындағы реформалар, өркениетті дамыған елдер қатарына қосылу жолында ғасырлар бойы сұрыпталған салт-дәстүрлерімізді және рухани құндылықтарымызды ескермесек, ұлттық мәдениетімізден айырылып қалуымыз да әбден мүмкін. Дәстүрлі қазақ отбасы мен некелік қатынастарын этнографиялық түрғыда зерттеудің ғылым үшін де, күнделікті өмір мүддесі үшін де зор маңызы бар. Осы тақырып төңірегінде жазылған ғылыми зерттеулердің Кеңес дәуірінде жазылғандығын ескерсек, ол жылдары бүл мәселе төңірегінде таптық түрғыдан пайымдаулар болып, көп мәселенің өзегіне жете мән бермей, бір жақты қарастырылғанын ескерсек, бүгінгі күнгі ұлттық дәуірлеу заманында, бұл мәселеге осы диплом жұмысында ұлттық тұрғыдан жаңа көзқарас тастап, өзекті мәселелерді жаңа қырынан ашуға тырыстық.
Зерттелу деңгейі. Бұл мәселе, яғни дәстүрлі қазақ қоғамындағы отбасы мен некелік қатынастары этнология ілімінде әр уақытта әр қилы бағаланып, зерттелініп, отырған.
Дипломға сүйеу болған Халел Арғынбаев атамыздың «Қазақ отбасы» атты еңбегінде қазақ отбасының өткені мен бүгінгісі, халқымыздың оған байланысты бай салт- дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары терең қамтылған.
Бұл диплом жұмысы осы тақырыпқа жазылған, әр түрлі теориялық ізденістер, тұжырымдар мен терең мәдени қайнарларға, отандық және әлемдік этнология, мәдениеттану және траихтың жаңалықтарына сүйеніп, оларды теориялық және әдіснамалық арқау етеді.
Сондай-ақ, дипломдық зерттеуге қазақ халқының дәстүрі, мәдениеті, этносына және жалпы отбасы тақырыбына этнологиялық талдау көрініс тапқан, осы зерттеуге арқау болған Л.Г. Морган, А.И. Левшин, С. Кенжеахметұлы, С. Өзбекұлы, И. Г. Андреев, Ж. Артықбаев т.б. есімдерін атап өткен жөн.
1 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы: қазақ отбасының кешегісі мен бүгінгісі жайындағы ғылыми зерттеу еңбек / Халел Арғынбаев. –Алматы: Қайнар, 1996 ж. – 285 б.
2 Артықбаев Ж.О. Казахское общество в ХІХ веке традиции и инновации. –Караганда: Полиграфия, 1993 ж. –329 б.
3 Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла: қазақтың салт дәстүрлері туралы таным. Алматы: Ана тілі, 1998 ж. – 160 б.
4 Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы отбасы мен неке. – Алматы: 1976 ж. -216 б.
5 Казахи: Историко - этнографическое исследование: Алматы: Казахстан, 1995 год. - 352 б.
6 Шалекенов У.Х., Шалекенов М.У. История и этнология народов Амударьи и Сырдарьи ХҮІІІ – ХХ вв. Монография. Алматы: Қазақ Университеті, 2003 г.-315 с.
7 Толеубаев А. Т. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов (ХІХ – нач. ХХ). – Алматы: «Ғылым» 1991 г. - 214 с.
8 Жүнісұлы А. Құдалықтың түрлері \\ Қазақстан әйелдері 1997-№ 10 16-17 б.
9 http://www.ref-monster.ru
10 Морган Л. Г. Древнее общество или исследование линий человеческого прогресса отдикости через варварство к цивилизаций. Ленинград: Издание интерната народов севера ЦИК СССР, 1934 г. -312 с.
11 Байжанов Н. Неке және отбасы. Алматы: Жеті жарғы, 1997 ж. -53 б.
12 Уәлиева С.К. Семейно-Брачные отношения в Казахстане в конце ХІХ – первой чтверти ХХ в 2003 (Автореферат). -38 б.
13 Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Монография. – Алматы: «Мектеп», 2002 ж. -224 б.
14 Левшин А. И. Описание киргиз-кайсачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей/Алексей Иракливич Левшин; под общей редакцей М.К. Козыбаева. - Алматы: Санат, 1996. – 654 с.
15 Затов Қ. А. Баба дәстүр бастаулары \\ Саясат – 2005 № 9 36-38 б.
16 Кенжеахметұлы, С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары/ Сейіт Кенжеахметұлы.- Алматы: Ана тілі, 1994.- 79 б.
17 Калиев С., Оразаев М., Смайылова М. Қазақ халқының салт дәстүрлері. –Алматы: “Рауан”, 1994 ж. -221 б.
18 Байқадамова Д. Салт-сана әдет-ғұрып жол-жора мәнісі. \\ Ана тілі – 2005 қараша 3-9 б.
19 Қоңырбаева Г. Қазақтың отбасылық мәдениеті \\ Ұлағат 2001- № 2 8-11 б.
20 Ахмет С. Қалың мал - қыздың малы, қыз еншісі. \\ Қазақ тілі мен әдебиеті. – 1993 - № 3 76-77.
21 Жігіттің үш жұрты: туыстық қатынастар хақындағы әңгімелер жинағы / құраст. Естенов А. –Алматы: Қайнар, 1994 ж. -191 б.
22 Ниязбеков М. Біз қалай туысамыз? – Алматы: Өнер, 1991 ж. -46 б.
23 http://www.ethnonet.ru/ru/pub/0504-02.html
24 Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл. Алматы: Санат, 1994 ж. -240 б.
25 Толысбеков К. Құдалық \\ Қазақстан әйеледері – 1992 № 2.
26 «Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» бірінші том. Жауапты редакторы т. ғ. д. пр. С. Е. Әжіғали – Алматы: 2005 ж. -325 б.
27 Қазақ әдет-ғұрып құқығының материалдары. Құрастырған: З. Кенжеалиев және т.б. – Алматы: Жеті жарғы, 1996 ж. -208 б.
28 Алтынсарин И. «Избранные произведения» Қаз ССР ҒА баспасы. – Алматы: 1957 ж. -464 с.
29 Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Т. 2. Дүниеге келгеннен өмірден озғанға дейін (отбасылық әдет-ғұрыптар ертеректегі авторлардың еңбектері бойынша) / жауапты редакторы С.Е. Әжіғали.- Алматы: Арыс, 2006.- 416 б.
30 Қазақтың мақал- мәтелдері / құраст.А. Т. Смайлова.- Алматы: "Көшпенділер"баспасы, 2005.- 400б.
31 Жар-жар Беташар ақбата тойбастар.- Алматы: Ана тілі, 1994.- 32 б.
32 Құтты болсын тойларың: той кітабы / құрастырушы Б. Сапаралин; суретші Қ. Аббаев; редакция алқасы: С. Оразалинов, М, Әлімбаев, Р. Бердібаев және т.б.- Алматы: Өнер, 1990.- 510 б.
33 Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл : әдеби-этнографиялық таным / құрастырғандар: Б. Әлімқұлов, Е. Әбдіраманов; редакторы Б. Әлімқұлов.- Алматы: Санат, 1994.- 238 б.
34 Қазақтың той ойындары / кітапты баспаға дайындағандар: Ә. Көпіш, Р, Рахымбек.- Алматы: Өнер, 2001.- 62 б.
35 Қазақы неке: салт дәстүр жөніндегі жазбалар / орыс тілінен аударған Б. Қожабеков.- Алматы: Жалын, 1994.- 64 б.
36 Қазақтың үйлену салт жырлары: хрестоматия / құраст. М. Шәріпханұлы.- Астана: Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ, 2009.- 403 б.
37 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні = Обычаи и обряды казахов в прошлом и настоящем=Kazakh customs and rites in the: мақалалар жинағы / редакторлар: Б.Е. Хабдина, Ш.А. Ералиева, Т.К. Жәнібекова, Г.А. Хұдайбергенова; Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих этнология институты.- Алматы: Ғылым, 2001.- 42 6.
38 Байқадамова Д. Салт-сана әдет-ғұрып жол-жора мәнісі. \\ Ана тілі – 2005 қараша 3-9 б.
39 Мустафина Р. М. Представления, культы, обряды у казахов. – Алматы: «Қазақ Университеті», 1992 г. -172 с.
40 Жайлауов Ө. Жаңа тұрмыс жаңа салт. Алматы: Қайнар, 1986 ж. -224 б.
41 Айтжан, Б.Е. Отбасы құқығы: оқу құралы (көмекші оқу құралы) / Б.Е. Айтжан, Т.Б. Шіркінбаев.- Алматы: Жеті жарғы, 2006.- 112 б.
42 Қазақы неке: салт дәстүр жөніндегі жазбалар / орыс тілінен аударған Б. Қожабеков.- Алматы: Жалын, 1994.- 64 б.
43 Обычное право казахов.- 2-е изд., доп.- Астана: Алтын кітап, 2007.- 221 с.- (Б-ка казахской этнографии, том 35).
        
        Қазақ халқындағы неке және оның түрлері
|МАЗМҰНЫ ... |
|1 ... және неке ... ... ... ... ... |
|рөлі...................................................................|
|...............................................10 ... ... ... ... ... мен ... |
|1.2 Отбасы және неке институтының қоғамдағы ... |
|2 ... ... мен ... ... ... қоғамының |
|қызмет етудегі басты ... ... ... және ... ... ... Туыстық қатынас ерекшеліктері этномәдени ... |
|3 ... ... ... некелесу түрлері мен ... ... ... және оның ... ... Дәстүрлі некелесу ... ... ... әдебиеттер ... ... |
| ... ... ... қазақ отбасы мен некелік қатынастарын
зерттеу жұмысы өте ауқымды да күрделі мәселе. ... ... ... тәуелсіздік алғаннан кейін дәстүрлі мәдениетіміздің ғаламдық
сипаты одан әрі айқындала түсуде, өйткені ... ... ... ... өміршеңдігі қай заманда болмасын салт дәстүрімізбен тығыз ... Олай ... ... ... ... отбасы және неке мәселесін
көтерген, бұл еңбекті қазақ мәдениетін этнологиялық тұрғыдан ... ... бірі деп ... жөн болар.
Қазіргі қоғамдық дамуда біздің елімізде қанатын жайған ғаламдық
қатынастардың өркендеп дамуы, ... ... ... ... дамыған елдер қатарына қосылу жолында ғасырлар бойы сұрыпталған
салт-дәстүрлерімізді және рухани құндылықтарымызды ... ... ... ... да ... мүмкін. Дәстүрлі қазақ отбасы
мен некелік ... ... ... ... ... үшін де,
күнделікті өмір мүддесі үшін де зор маңызы бар. Осы тақырып ... ... ... ... ... ... ... ол
жылдары бүл мәселе төңірегінде таптық ... ... ... көп
мәселенің өзегіне жете мән ... бір ... ... ... ... ұлттық дәуірлеу заманында, бұл мәселеге осы диплом ... ... жаңа ... ... ... мәселелерді жаңа қырынан ашуға
тырыстық.
Зерттелу деңгейі. Бұл мәселе, яғни дәстүрлі қазақ қоғамындағы отбасы
мен некелік ... ... ... әр ... әр қилы ... отырған.
Дипломға сүйеу болған Халел Арғынбаев атамыздың «Қазақ отбасы» атты
еңбегінде қазақ отбасының өткені мен ... ... оған ... салт- дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары терең қамтылған.
Бұл диплом жұмысы осы тақырыпқа ... әр ... ... ... мен терең мәдени қайнарларға, отандық және әлемдік
этнология, мәдениеттану және ... ... ... ... және ... ... ... дипломдық зерттеуге қазақ халқының дәстүрі, мәдениеті,
этносына және жалпы отбасы тақырыбына этнологиялық талдау көрініс ... ... ... ... Л.Г. ... А.И. Левшин, С. Кенжеахметұлы, ... И. Г. ... Ж. ... т.б. ... атап ... жөн.
Ғылыми жаңашылдығы. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы отбасы және неке туралы
осы уақытқа дейін Қазақстан тарихында аз ... ... жоқ. ... ... негізінде біз осы мәселеге жаңа мән беруге тырыстық. ... ... ... баяндай отырып, оны қазақтың жазылмаған заңдарының
негізінде түйіндеп отырдық. Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ұштастырдық.
Жұмысытың хронологиялық кезеңі. Қолда бар этнографиялық материалдардың
негізінде қазақ халқының ХҮШ-ХХ ғ.ғ. ... ... ... ... ... алуымыздың себептері: біріншіден, Қазақ халықтарының
отбасы ... біз ... ... және ... әдәбиет
материалдары негізінен осы кезеңдерді қамтиды; екіншіден, ... ... ... ... бұл кезең әлі де дәстүрлі
қоғамдық қатынастар өз қалпында сақталып ... ... ... ... ... мен ... Диплом жұмысының негізгі
мақсаты қазақ халықтарының отбасы, ... ... ... ... ... ... ... ортақтастықтар мен
ерекшеліктерді ашып көрсету, олардың шаруашылық, ... ... ... ... байланысты мынадай міндеттер қойылды:
- қазақ халқындағы неке және оның түрлеріне қатысты ғылыми зерттеулерді
анықтау;
- қазақтың отбасы және неке ... ... ... некеге байланысты наным-сенімдер және оның ... ... ... ... ... ... отбасы формаларын, олардағы ер-әйел, ұрпақтар
арасындағы қарым-қатынастарды сипаттау, сол ... ... ... ... ... ... отырған қазақтардың неке құруға байланысты
әдет-ғұрыптарының негізгі циклдарын сипаттай отырып, ... ... бір ... ... ... ортақтастықтар,
жекелеген халықтарға тән ерекшеліктерді анықтау;
- қазақтардың баланың дүниеге әкеліп, өсіп, тәрбиеленуіне ... ... ... ... ... ... негізі. Қоғамдық дамуға шынайы, ғылыми талдау жасауға
мүмкіндік беретін тарихшылдық, объективтілік, жан-жақтылық және тағы басқа
принциптеріне ... ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа тарихи көзқарастар тұрғысынан жазылған зерттеулер
басшылыққа алынды. Жұмыстың басты методологиялық ... ... ... ... ... ... ... орнына қазіргі этнология
ғылымында кеңінен пайдаланылып жүрген функционализм, структурализм сияқты
ілімдердің әдістері пайдалынылды.
Диплом жұмысының ... ... ... үш ... ... ... ... бөлімде отбасы және неке институтының адамзат
қоғамының қызмет етудегі рөлі, оның ... ... мен ... ... екінші бөлімде қазақ отбасының негізгі өзегі, туыстық қатынас және
қоғамдық өмірдегі алатын орны ... ... бала ... ... айтылған, ал үшінші бөлімде некелесу, құдалық, оның ... ... ... ... және қалың мал мөлшері туралы айтылады.
ХХ ғасырдың басына дейін қазақ ... ... ... ... ... ...... отбасы мен некесінің де ... ... ... ... тарихына тән кезеңдерді басынан өткізгендігін айқын
дәлелдейді. Осы жағдайларды ескере отырып, біз бұл еңбегімізде қазақ ... неке ... ... ... ... қарым қатынастарды, бала
тәрбиесі мен мәйітті жерлеу ғұрыптарын, уйлену тойы мен қалың мал төлеп,
жасау беру ... ... ... ... жол жоралғыларды, сондай-
ақ қазіргі қазақ отбасы мен некелік қатынастарын этнографиялық тұрғыда жан
жақты сипаттауға күш саламыз.
Зерттеудің сыннан өтуі. ... ... ... тұжырымдары
жалпы 6 ғылыми мақалада жарияланды, оның 4 Халықаралық ... ... ... ... ... ... ... Отбасы және неке институтының адамзат қоғамының ... ... ... ... ... ... мен тарихнамасы.
Отбасы мен неке туралы бұрын соңды көптеген зерттеулер жүргізіліп,
бірталай кітаптар жазылғаны бәрімізге ... [1,2,3]. Оның ... ... дейін ғылым үшін мәнін жоймай келе жатқан көне қауымдағы отбасы
мәселесін ... ... ... ... зерттеулер мен бірге
жекелеген ... ... және неке ... ... тұрғыда
сипаттайтын монографиялар да аз емес. Олардың әрқайсысы өз ... ... көне ... ... ... жазуға себін тигізді. Материалистік
ілім қағидалары бойынша жер шарын мекендейтін ... ... мен ... ... ... қарай адамзат тарихына мәдениетіне өзіндік үлесін ... ... ... ... ... ... ... зерттеудің
қажеттілігі туып отыр. Сондықтан да қазақ халқын этнографиялық тұрғыда ... ... бір ... ... ... ... мен неке ... тұрғыда зерттеу арқау болған еңбектер өте көп.
Жалпы отбасы дегеніміз не? Ол қалай пайда болды? ... ... ... сұрақтарға жауап іздеп көрейік. Отбасы – адам баласының алтын
діңгегі. Өйткені адам ең алғаш шыр етіп ... ... ... ... ер жетіп, отбасының ... ... ... да отбасы –
адамзаттың аса қажетті, әрі қасиетті алтын мектебі.
Кеңес ... ... ... мен ... ... ... зерттеген
ғалым – Х.А.Арғынбаев. Ол ... ... ... ... ... ... мен неке» атты еңбегін жариялады. Бұдан басқа
Х.Арғынбаевтың ... ... осы ... ... ... өзі
қайтыс болғаннан кейі шыққан кітабы [4] зерттеуімізге өзінің фактілік
материалдарымен, ... ... ... ... ... ... ... семья мен неке» атты монографиясы таза
теориялық-методологиялық мәселелерге терең араласпағанымен де ... ... мен ... негізгі сипатын, түрлерін, ерекшеліктерін
жан-жақты сұрыптап бергені ақиқат. Х. ... ... ... ... дәстүрлері, жанұядағы әйелдің ... ... көне мәні ... ... ... өз ... басшылыққа
алдық. Сонымен бірге кеңестік кезеңдегі этнографиялық ... ... ... ... – қызды сату, сатып алу құны екендігі» туралы
тезисті біздің ... ... ... ... да ... ... бұл жерде адам құнында ғана ... ... ... жаңа ... қажетті үй бұйымдарын, дүние мүлікті қыз ... ... ... ... де ... ... ... шығаруға
болмайды.
Өткен ғасырдың 90-жылдарының орта ... ... ... атпен
академиялық жинақтаушы еңбек жарық көрген еді [5]. Соның ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... де
қазақ отбасының түрлері, ... ... ... ... ... құдалық, қалыңмал, жасау мәселелері дәстүрлі ... ... ... ... У.Х. ... ... төменгі
сағасындағы қазақтары жөніндегі монографиясында қазақтың отбасылық тұрмысы,
оның ішінде ... ... ... ... ... көп әйел
алушылық салты, отбасылық әдет-ғұрыптар қаратырылды. Ғалым өз еңбегінде
қазақтың отбасылық ... ... пен ... ... ... айта келіп, Әмудәрияның төменгі сағасында тұратын қазақтарда
қызылқұм, үстірттегі қазақтарға қарағанда ... ... ... болды,
сондықтан олар шариғатқа көбірек бағынды, [6, 21 б.]- дейді.
Бұл өте дәл айтылған ғылыми пікір еді, жалпы ... ... ... болған
халықтарда отбасылық қатынастар негізінен шариғат жолымен құрылатындығына,
біз ... ... ... ... ... көз ... ... С. Ақатаевтың еңбектерінде қазақтағы ата-баба
аруағына сиыну, ... ... ... жанұядағы әкенің
құзіреті, әмеңгерлік, жоқтау, сыңсу, рулық бейіттер, т.б. көне ... ... салт ... ... ... ... әдет-ғұрыптар мен наным-сенімдер ... Ә.Т. ... ... және ... бар ... ... ... әдет-ғұрыптарында сақталып қалған, өзінің шығу
тегі жағынан өте көне – ... ... ... пайда болған ырым-
жоралғыларды, діни дүниетанымдық салттарды ... ... ... С.Е. Әжіғалидің еңбектерінде біздің қаратырып
отырған тақырыбымызға тікелей қатысты зерттеулер Жетісу, Батыс ... ... ... ... . Бұл ... ... ... өңіріндегі жерлеу архитектурасы негізінде қазақтың жерлеу әдет-
ғұрыптары, олардың шығу ... ... ... қарастырылса,
екіншілерінде Жетісу қазақтарының, Монголия қазақтарының отбасылық әдет-
ғұрыптарындағы ерекшеліктер мен ... ... ... отбасылық әдет-ғұрыптарының символдары, ... ... ... ... жас ... Ж.
Ерназаровтың еңбегінде қарастырылған.
Қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымындағы үлкен патриархалдық отбасының
сарқыншағы іспеттес құрылым – ... ... ... ... ... жан-жақты сипатталып, талданған. Ғалымның
ойынша, «Бір ата баласы» деген атаумен анықталатын осы ... ... ... ... ... ... жеке ... ата балаларымен
бірігіп шешетін мәселелері (құдалық, қалыңмал, жылу жинау, үлкен ... ... ... алу) осы ... ... шешілді .
Қазақ халқының дәстүрлі тұрмысындағы маңызды әдет-ғұрып, жөн-
жоралғылар мен ... ... Н.Ж. ... ... шыққан этнографтар А.Жүнісұлы мен С.Кенжеахметұлының қазақтың
дәстүрлі мәдениетінің ... ... ... ... арнайы мән
берелік. Мысалы А.Жүнісұлы өзінің ... ... ... ... ... ... ... [8] қазақтың балаға, үйленуге және ... ... ... өте ... сипатталып
жазылған. С. Кенжеахметұлының көпшілікке арналған кітаптарында қазақтың
біраз ... ... ... ... өте ... ... 1948 жылы ... ССР Ғылым академиясы орыс
тілінде шығарған «Материалы по казахскому обычному ... ... және ... жарық көрген «Қазақтың музыкалық фольклоры», «Жар-жар», «Беташар»,
«Той кітабы», «Наурыз», ... ... ... ... «Ақ бата»
жинақтары, Б. Уахатовтың «Қазақтың тұрмыс-салт жырларының ... ... ... ... тәлімдік ой-пікір антологиясы (VІ
ғасырдан ХХ ғасырдың басына ... ... ел ... жиналып
республикалық газет, журналдарда жарияланған тұрмыс-салт жырлары
пайдаланылды.
Қазақтың ... ... ... ... ... қосылған
үлкен ғылыми үлес, ол Тарих және этнология ... ... ... ... ... жауапты
редакторлығымен, «Мәдени мұра» аясында жарық көрген екі томдық ... ... мен ... атты ... Бұл ... ... осы ... қазақ этнографтарының қазақтың әдет ғұрыптарын зерттеуге
арналған мақалаларынан тұрады. Жинақтың екінші томы аты ... ... ... ... ... ... ... дейін» атқарылатын
ғұрыптары ... ... ... ... тәржімаланған
еңбектерінің жинағы. Біз бұл жинақтағы материалдарға өте ... ... және ... ... ... ... мәселелері, ондағы жасалатын ғұрыптар регионалдық,
диаспоралық материал ... Ү. ... Б. ... ... Д.Б. ... Н. Байғабатованың, ... А. ... мен Н. ... Ж. ... ... зерттеулері, мақалалары, көпшілікке арналған кітаптарында
арнайы болмаса да қарастырылады.
Қазақ халқының отбасылық-некелік ... ... ... ... Ж. Қаракөзованың, С.Х.
Шалғынбаеваның, А.К.Галимованың еңбектерінде көрініс тапқан.
Қазан төңкерісі ... ... ... ... әдет-ғұрыптары жөнінде дерек беретін еңбектер жоқ емес. Белгілі ... мен ... ... ... ... А. ... ... П.
Маев, А.Д. Гребенкин, А.П. Хорошхин, В. Наливкин және ... ... ... ... Орта Азия халықтарында отбасы, ... ... ... ... дәстүрлері, қала мен ауылдық
жерлердегі берілетін қалың ерекшеліктері, үйлену кезінде атқарылатын ... ... ... ... ... ... ... бойынша болашақ әйелінің меншігінде болатын дүние деп түсіндіреді
де, жасау жайында құдалар арасында ешбір келісімнің ... ... ... ... ... ... мен некенің тарихына
арналған очеркі біздің тақырыбымызға өте ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... формалары, олардың ... неке және оған ... ... ... ... кей
жағдайларда салыстырыа талданған. ... ... ... мен ерекшеліктерге баса назар аударған.
Н.П. Лобачева қазақ ... ... ... діни ... ... ... Ол халықтың этногенетикалық тарихының
негізгі кезеңдерінің дәстүрлі мәдениетте көрініс беретінін ... ... ... ... ... Орта Азия ... ... салыстырмалы бағытта талдаулар жасап, тарихи-мәдени әсерлерді
анықтайды.
Отбасы институты қоғамның құрылуы мен пайда болды. ... ... ... ... ... қабылданған. Некенің формасына
байланысты моногамиялық және полигамиялық отбасына бөлінеді. Моногамиялық
отбасы некелік жұп - ... мен ... ... ... ... ... бірнеше әйелінің бөлінуін қарастырады. Туыстық қатынастардың
құрылымына байланысты отбасының типтері жай, нуклеарлық ... ... ... ... ... – некеге тұрмаған, бірақ балалары бар
жұпты айтады. Егер отбасындағы балалардың қайсібірі некеге ... ... ... ... ... типі болып табылады [9, 64 б.].
Эндогамиялық неке – бір ... ... ... (ру, ... ... ұлт) ... ... неке.
Экзогамиялық неке - әртүрлі әлеуметтік топтарға жататын адамдардың
өзара некелесуі.
Қай қоғамда болмасын ... ... тұру ... пайда болады. Неке –
отбасының өмірге кірер қақпа. Неке – тек ... ... ... ... институт болса, отбасы – ата-ана мен ... ... ... ... ... ... ... қауымдық қоғам кезіндегі отбасы жағдайын айтсақ, тарихтан
бәрімізге белгілі болғандай полигамиялық некелерді, яғни реттелмеген ... ... ... ... ... ... рулық қоғам кезінде бұл
қатынастар сәл ... жеке ... ... құра ... Жалпы әлем
этнологиясындағы отбасы мәселесінің зерттеліп, этнографтардың еңбектерінен
көрініс таба ... ... ... бірер сөз айтып өтейік. Американ
этнологы Льюис Генри ... ... 1877 жылы ... ... ... ... ... үш этнологиялық мәселені қарастырады: адамзат
тарихындағы ... ... орны мен ... ... және ... қалыптасу тарихы және және адамзат тарихының кезеңделу
мәселелерін қарастырған болатын. Морган ... ... және ... ... ... ... ... отбасының дамуының әртүрлі бес
сатысын бөліп көрсетеді. Оларға тоқталып өтейік:
1) қандытуыстық отбасы (кровнородственная семья) – отбасының бірінші
формасы. Мұнда ... және туыс ... мен ... ... ата-анамен бала арасындағы некеге жол бермейтін) некелік қатынастар
жайында айтылады;
2) пуналуалдық отбасы – бұл ... ... ... ... немес бірнеше ағайындылардың ортақ әйелінің ... ... ... ... бір ... ... ... синдиасмитикалық отбасы;
4) патриархалдық, яғни полигамиялық отбасы;
5) Кейінгі кездегі моногамдық отбасы.
Морган ... ... ... туыстық формалары туындаған бірінші,
екінші және бесінші түрі ғана тұрақты болып саналды. «Три из таких ... ... ... ... и пятая могут считатся основными, так как они были в
достаточной мере универсальны и ... ... ... ... три
различные системы родства существующие и действующие до ныне. Остальные две
формы (ІІІ и ІҮ) были ... и не ... ... ... чтобы
создать новые или существенным образом изменить действования тогда системы
родства», - деп ... ... [10, 256 ... ... ... Семей, Өскемен төңірегінде қызмет бабымен
ондаған жылдар бойы тұрған әскери инженер И. Г. ... ... ... ... «Описание Средней Орды киргиз-кайсаков» атты еңбегінде
сол маңдағы қазақ жұртшылығы мен ... ... ... ... ... ... аралығындағы дәстүрлі қазақ қоғамының этникалық, ... оның ... ... халқының рухани мәдениеті адамның
дүниеге келгеннен бастап, ... ... ... ... әдет-ғұрып,
салт-дәстүрлер туралы өте құнды ғылыми еңбектер қалдырды.
Андреев еңбегі негізінен Қазақстанның солтүстік ... ... жүз ... өміріне байланысты жазылған. Андреев ... ... 1875 жылы ... ... Г.Н. ... да өте ... оның ... басылуын қажеттілігін атап көрсеткен болатын. [1, ... ... ... ... болған әдебиет Халел Арғынбаев «Қазақ
отбасы» атты еңбегінде төңкеріске дейінгі қазақ ... мен неке ... ... ... ... ... Бұл еңбек автордың отбасы тарихы
туралы зерттеуінің алғашқыларының бірі. Мұнда кең байтақ ... ... ... ... ... ... отбасы тарихындағы
өзіндік ерекшеліктері мен ортақ жайлар толық қамтылады. Отбасы және ... ... ... келетін болсақ, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ
ғасырдың басында Қазақстанның жеке аймақтарынан қазақ жұртшылығының ... ... ... ... ... ... жарияланды. Мң тамен
эта баафиясына байланысбразом ... ... ... ... ... боолуыарихы және және адамзат тари ХІХ ғасырдың басында
қазақтың отбасы мәселесін сөз ... ... бірі ... өлкесін
зертеуші Г.И. Спасский. Ол Қазақстанның солтүстік аймақтырын аралап. ... ... ... қоса ... ... ... ... кеңінен
пайдаланып, қазақтың үш жүзінің өмірі туралы ... ... ... [ 1, 8-9 б.]
Қазақ халқын этнографиялық тұрғыдан зерттеуде С.Б. Бороневский де
айтарлықтай із ... Оның Орта жүз ... ... мен ... ... ... еңбектерін былай қойғанда зерттеліп отырған отбасы
мәселесіне де ... ... ... ... 20 ... ... ... әдеттік правосы туралы
деректерді ел арасынан жинау ісінің ең ... ... ... ... ... әскери губернаторы Л. Ф. Баллюзек жариялады. Бұл еңбекке
кірген қыруар деректерді негізінен. ХІХ ... 60 ... ... мен ... ... ... ... жинаған. ХІХ ғасырдың аяғы
мен ХХ ғасырыдың басында ... ... ... ... ... ... Төңкеріске дейін ғана 130-дай үлкенді кішілі еңбек
жариялаған А. ... ... ... ... ... өмірінің сан алуан
жақтары жайында қызықты деректер табылды, әсіресе қазақ халқының үйлену
тойы мәйітті ... ... мен ... ... ... жазады [ 1, 8 б.].
А. Т. Толеубаев Реликты доисламских верований в семейной обрядности
казахов (ХІХ – нач. ХХ) ... ... ... неке ... ... « В ... ... у казахов существовал экзогамынй брак [7,
14 б.].
Қазақ халқының этнографиясын ғылыми ... ... ... ғылым
академиясының құрылуына байланысты басталды. Оның өзінде отбасы және ... ... ... жеке ... қазіргі тұрмысы мен
мәдениетін зерттеу барысында В.Востров, Ж. Кармышева, У. Шопекенов және ... ... ... ғана сөз ... ... ... ... көп мағлұматты қазақтың ауыз әдебиеті береді.
Қазақ халқының бұрыннан пайда болған салт дәстүрлері басқа ... ... ... ... ... ... «Қырғыз қазақ бір
туған» деген мақал қазақ халқы мен қырғыз халықтарының ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтар да қазақ ... бір ... ... ... Осындай көрші халықтармен салыстыра ... ... де аз емес ... ... ... дәстүрлі қазақ қоғамы
жайында айтарлықтай құнды материалдарға бай У.Х. ... ... ... ... Амударьи и Сырдарьи (ХҮІІІ – ХХ вв.)» деп аталатын
монографиясын айтуға болады [6].
1.2 ... және неке ... ... ... «Үйлену оңай, үй болу қиын» - дегендей, үйленіп, үй болу адам
өмірінің ұмытылмас кезеңі. Оның да ... ... мен ... бар. ... қыз ... ұл үйлендіріп келе ... ... ... ... халықтың бірі. Ежелден бері қалыптасып келе жатқан
дәстүр бойынша, ... ... отау ... әр ... ... ... өте көп. Отау тігу ... ... ... әрі мағыналы ететін – салт-дәстүр. «Қызын қияға, ұлын ұяға қондыру»
әке-шешенің ұл-қызына ... ... Осы ... ... ... ... береді. Қазақ халқының шығармаларында олар айқын
суреттеледі. Қазақтар дүниеге ұл келсе де, қыз ... де, ... ... ... оған ... үміт артып, «мұрагерім бар» деп, ұлын мақтан тұтқан. Ұлды
қадірлеп, ер жетуіне ... ... ... Ұл өссе, бір отаудың иесі
болады. Халқымыздың айтқанындай: ... ... ... ел ... жау ... ... ... су ішінде өрт алар» - ата-анасы ұлын ... ... ... бағады. Дүниеге қыз келіп жатса, ата-анасы: «Ырыс алды-қыз»
деп, қуанып жатқан. ... ... ... ... ... ... ... төрге
отырғызып, қадірлеген. Екеуі ер азамат болып, ертеңгі күні бір-бір үйлі
–жайлы болып кетуіне, тәрбиені бала ... ... ... ат ... ұл мен қыз өсіру үшін әкесі баласына, шешесі қызына өздері үлгі
болуға ... ... ... ... ... отын
сөндірмейтін ізбасарың. Ұлының ер жетіп, үй-жайлы болуына әке-шеше ... ... ... ... да, тұрса да тәрбиесін аямаған. Ұл-қызына
өмірлік серікті іздеуге көмектесетін де олар. Әдепті ... ... ... сала жүреді. Ұлымен ақылдасып, болашақта ... ... ... айтады. Ұлдарына ең ... ... ... ... ... ... жөн.
Бұл жерде қыз өсірген ата-ана, қызы бой ... ұл ... ... қыз ... ... ... шешесі қызына үлгі болып,
үй жұмыстарына, киім қию, әйел ... ... ... ... ... баулиды. «Қызына қияға қондыру» - әке-шеше борышы. Қыз ... олар ... ... орынға қондыруға, алдын ала, қызы да, ... ... ... ... ... ... ұрпақ тәрбиесіне ежелден жете
көңіл бөліп келген аталарымыз қыз баланы «он үште отау ... он ... «ат ... ... ... ... болды» деп оларды өз алдына үй ... ... ... ... он бес ... ... бәлиғатқа толған ұлына
әкесі ... ... ... айттырып, құдалықтың бастапқы жөн-
жоралғыларын жасап, қыз ... ... ... өте ... ... ... ата- баба салтында жасы толған ұлын әкесі жолдас жоралары
мен «қыз көру» немес «жар таңдау» сапарына аттандырады [11, 65 ... ... ... да тән ... басты екі шарты бар.
Оның біріншісі және ең бастысы – болашақ жарды алыстан, яғни жеті ... ... ... бұл ... да ... ... нәсілінің
ертеңін ойлаудан туған. Аралары жеті атаға жетпей қаны ... ... ... ... тумайды. Туа қалған күнде де олардың саны өте ... ... өте ... болып келеді. Ол туралы С. Уәлиеваның ... ... в ... ... ... ... из наиболее
интересных и значимых в казахской среде является брачный обряд, в котором,
как в зеркале, ... ... ... ... казахского
народа. По-существу все известные нам источники ... о ... у ... ... на заключение которого накладываются определенные
ограничения, предупреждающие кровно-родственные браки. В связи с ... ... ... не могут вступать в брак представители одного ... в ... ... чем в ... ... либо проживающие на
территориях, ... ... чем ... ... ... даже при
выполнении этих условий, на брак требуется ... ... ... и ... ... рода ограничения способствуют предупреждению кровно-
родственных смешений и обеспечивают здоровое потомство и процветание нации»
[12, 20 б.].
Қара ... ... ... ... сыйлап келген. «Ұл –орнықты
алтын ту, қыз – айдыннан ұшатын аққу». Ұл баласы ер жетсе, бір шаңырақ иесі
деп санаған. Ол ... ... ... ата-анадан бөлініп шығып, өз
шаңырағын ... Көп ... ... әр ... ұядан ұшқан құстай,
осылайша шаңырақ көтереді. Ата-анасының шаңырағында ең кіші ұлы немесе әке-
шешелері қай ұлы қалады деп шешсе, сол ... ... ... ... ... ... болатын ұлын алып қалады. Ал, ... ... ең ... ... сол ... иесі деп ... ... ең құрметті, сыйлы иесі – атасы мен әжесі. Шаңырақтың
басқа мүшелері мен туған-туыстары ... ... ... ... шақтарында, қара шаңырақта қалған ұлының қолында ... ... мен ... өз ... көрсетеді. Басқа ұл мен
қыздары қара шаңыраққа жиі ... ... ... ... ... ... ... қайтқанша қасында болып,
қамқорлығын көрсету жатады. Оған басқа ұл-қыздары көмектерін көрсетеді. Сол
үйдің шаңырағын мықтап ұстау, ... ... ... ... ... бар. ... ұрпаққа мұра етіп қалдырған бұл үйді киелі тұтып,
оған құрметпен қарайды. ... ... ... қара шаңыраққа деген
құрметтерінен білінеді. Әке-шешелері қайтқаннан ... де, ... ... қара ... деген қамқорлықтарын үзбейді.
Алайда осының барлығын ұйымдастыру үлкен ұлға жүктеледі. Ағайынның
басын қосып, ұйытқы ... ... ұл ... ... ... жатса,
келінді қара шаңыраққа түсіріп, сол үйдің табалдырығын аттатады. Кейіннен
олар сол шаңырақтан бөлініп жеке шаңырақ көтереді. ... туыс ... ... ... ... ... үйі – ақ жайлау» дегендей, алыстан ... мен сол ... ... ... ... үйге ... ... бере
кетеді. Қара шаңырақтан түлеп ұшқан ұл-қыздары бас қосып, балалық ... ... Сол ... ... ер ... ... шақтарын естеріне
алып, қалай бөлініп шыққандарын айтып, жиі ... ... ... бас ... ... ... ... түседі.
ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. басында ... мен ... ... де көп әйел алу ... ... бірақ бұл салт тек ауқатты, ... ... ғана ... ғ. соңы мен ХХ ғ. бас ... ... ... отбасында
әйелдердің жағдайына байланысты әмеңгерлік салт (левират) және балдыз алу
(сорорат) дәстүрі кең өріс алды. Себебі, ол ... ... ... ... ... ... Орталық Азия халықтарындағы (өзбек,
тәжік, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ) левират пен ... ... ... бұл ... да ... ... ұқсастығы
байқалады. Дегенмен де, патриархалдық-рушылдық ... ... ... сақталған қазақ, қырғыз, түркмендерде левират, сорорат ғұрыптары
көп жағдайда бұлжытпай орындалды.
Орталық Азия ... ... ... ... ... жиен мен ... ... жақындығы байқалады. Бұл
халықтардың дәстүрлі мінәсабаты бойынша нағашысы жиенінің жар ... ... рөл ... Осы, тағы да ... ... ... ... аналық ру қауымының сарқыншағы екендігінде
күмән жоқ.
Жалпы үлкен ... ... ... қаймағы бұзылмаған қоғамда
қазақ халқы мен Орталық Азия халықтарының бәріне де тән ... ... ... ... Азия халықтарының бәрінде де негізінен 3-4 ұрпақ
өкілдерінен тұрды. Дегенмен де, отырықшы ... мен ... ... ... бір ... ... енші ... ортақ шаруашылық
жүргізу әдеті жағынан басқа Орталық Азия ... ... ... ... басымырақ және күшті болды. Сондықтан да үлкен
патриархал отбасы олардың бүкіл экономикалық, ... ... шешу ... және ұзақ уақыт сақталды.
Үлкен отбасы уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... ... көлемі азайып, ұрпақ саны да
шағындап, біртіндеп кіші отбасына ауыса ... ... ... кіші
отбасылар ұзақ уақыт бойы шаруашылық және ... ... ... ... ... ... отбасылық қауымнан кіші отбасыға өткен
отбасылық-туыстық топтар экономикалық өзара ... ... ішкі ... ... ұзақ уақытқа дейін жоймайды.
Қазақ қоғамында көп әйел ... ... ... шариғат
нормаларының талаптары бойынша еркектің төрт әйелмен некелесуге ... ... Ал ... ... ... көп әйел ... шектемеген, ер
адамның тұрмыстық, әлеуметтік жағдайларына байланысты қалыптасқан. ... ... бұл ... кең өріс ... [13, 61 б.]. А. И. ... ... или киргиз-кайсацких орд и степей атты еңбегінде
қазақ отбасы ... ... орны ... ... деп жазады:
«Страшая или первая жена называется байбича (богатая жена), она одна ... ... ... Если бы мух и не ... ее он обязан иметь к ней
уважение и ... оное ... ... ... которые между тем, будучи все
равны, не имеют никаких друг перед ... и ... ... зависимости от байбичи. Байбича может оставить мужа, если имеет ... ... ... и ... к ... ... ... жены не могут
сделать того же» [14, 338 б.].
Тарихи даму ... ... көп әйел ... ... қазақ
қоғамында прогрессивтік рөл атқарғанын атап кеткен жөн. Бұл институт
медецина ... ... ... оба, шешек, мерез, туберкулез сияқты
көптеген аурулар халықты қырғынға ұшыратқанда ұлтымыздың ... ... рөл ... десек ешбір қателеспеген болар едік. Тек қана көп
әйел ... ... ... ... сандық мөлшерін өсіріп отырған
[15,37 б.].
Дәстүрлі қазақ қоғамының отбасы заңдарында әменгерлік институты да
бекітілген. ... - ... ... ... ... ... оның
бауырына немесе жақын ағайындарының біріне ... ... Бұл ... халқы сол атам заманынан: «Аға өлсе, жеңге ... іні ... «Аға ... іні ... іні өлсе, аға мұра» деген мақалдармен заң
нормасынан өз ... ... ... ... ру ақсақалдары, қарындас
туыстар арасында мұқият талқыланған. Марқұм болған күйеуінің ... мал – ... және ... қалатыны белгілі. Біріншіден, көшпелі
қауымда жесір қалған әйел басқа біреуге күйеуге шығып, ... ... алып ... ... өгей әке, ... жұрттың оларға мейірімділікпен
қарауы, бетінен қақпай өсіруі ... ... ... ... ... мал – ... жесір қалған әйелге берсе, бөтен адамның
иемденіп тіпті талан – ... ... ... ... ... жоқ.
Үшіншіден, баланы туған анасынан ажыратып туғандары алып қалса, анасыз
бала өсірудің ... ... ... және жас ... ... ... қандай үлкен қиянат екенін де ... ... ... ... ... ... ойшылдары жақсы ескерген. Ері қайтыс
болған жесірдің оның аға – інілерінің біріне күйеуге ... ... ... аға – інілері жоқ болса, ақсақалдар ... ... ... туыстарына күйеуге шығуына шешім қабылдайтын болған.
Осылай қаза тапқан еркектің туған – ... ... ... әменгері деп
аталған. Жалпы алып қарағанда көшпелі қоғамда ... ... ... өте сирек кездескен. Тек қосылатын сәтте әйелдің төркінің шақыртып,
келісуге бата беріуін ... Ал егер әйел ... бас ... оған бала да, мал – ... ... тек өзі ғана ... ... институты Сейіт Кенжеахмет ұлының қазақтырдың салт-дәстүрлері
жайында жазылған еңбегінде көрініс табыды: «Күйеуі өліп, жастайынан ... жас ... салт ... ... ... туыс ағасы немесе інісімен
қосылу керек салты (левират) болған. Жесірге ... - ... ... ... ... - өлген күйеуінің атын өшірмей, оның ... ... ... Жасы ... ... ... ... әйелдер жалғыз
өзі бала-шағасын асырап, жесір болып қала береді. ... салт ... ... бар» [16, 15 ... ... ... егер ... әйелі өліп қалған жағдайда
балдызды (сорорат) алуға рұқсат ... ... ... ... ... ... туған сіңлісінің әр уақытта жаны ашиды, жетімдіктің
зардабын тарттырмай, өз ... ... ... ... бұл ... міндетті
нормаға жатпайды, тек екі жақтың ... ... ... ... балдызына қойған талабын қыз қабылдамаса, билер сотынан қорғау
таппайды [17, 56 б.].
Сүйек ... ... қыз ... қыз ... ... ... жаңғырту» немесе «сүйек шатыс» дейді. Қазақ ... ... де ... ... Бір ... ... ... адамдар
құдалықтарын ұзақ жалғастыру үшін қыз берісіп, қыз алысады. ... ... ... ... ... ғана ... алады. Бұны
атастыру арқылы, құда түсу немесе екі жасты бірімен бірін жақсы таныстыру
арқылы жасайды [16, 17 ... ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... Азия ... негізгі түрі үлкен патриархалдық семья болды. Үлкен патриархалдық
отбасы ... ... оның ... ... ... ... Осы
кездегі қазақ отбасының көпшілік бөлігі нуклеарлы семья ... ... ... отбасының үлес салмағы айтарлықтай болды және
патрирархалдық ... ... ... ... ... жиі ... ... отырған регион халықтарының отбасылық әдет-
ғұрыптарындағы құда ... ... қыз ... ... түсіру тойлары, ондағы
рәсімдер өзінің структуралық жағынан өте ұқсас, ... да ... Бұл ... ... айырмашылығы көбіне-көп
халықтардың шаруашылық-мәдени типіне қарай ... ... ... ... ... ... тойдың дастархан мәзірі, малшы-
көшпелі, немесе малшы-жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... ... толық ақшамен өлшенеді,
шаруашылық-мәдени типіне қарай шашудағы, силықтардағы, ритуалдық (ғұрыптық)
тағамдардағы, той ... ... ... ... басым.
3. Экзогамиялық некелік қатынас қазақтарда жеті атаға дейін таза
сақталса, ... да Орта Азия ... ... неке басым болды.
Некелесушілердің арасындағы ... ... ... ... ... күйеудің тыстары мен келіннің, күйеу мен қайын ... ... ... де ... халықтарында ұқсастықтар басым.
Дегенмен де бұл салада да ... ... ... ... келіннің
күйеуінің жасы үлкен еркек кіндікті туыстарынан ... ... (бет ... ... ... халықтарға қарағанда әлсіз болды, кей жағдайда
бұл салт тіпті сақталынбады.
4. Баланың дүниеге келіп, тәрбиеленіп ... ... ... негізінен халықтардың баланың аз-көптігіне деген ұстанымы, ұл-
қызға ... ... ... бала ... босануға дейінгі жоралар, әйелді
босандыру ырымдары, шілде ... ... ... ... ... ... ... ырым-жоралғылар қазақтарда үлкен маңызға ие болған.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... мал-жер өнімдері жағынан басқа да Орта
Азия халықтарынан біраз айырмашылықтары бар. ... ... ... қазақтарда мәні зор. Атап айтқанда, қазақтар, сүндет тойға
ерекше мән береді. Олардағы тойдың ... ... ... ХІХ ғ. Орталық Азия халықтары және қазақтар таза дәстүрлі ... ... де, өз ... ... ... ... болған еді. Ал ХХ ғ.
бірінші жартысында Қазан төңкерісі, Кеңестік ... ... ... ... біршама өзгерістер болды. Бұл өзгерістердің
деңгейі Орталық Азия – Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... қарақалпақтардың өмір-
тұрмысының, әсіресе отбасылық өмірінің ... ... ... оларда көптеген діни ... ... ... Кеңес заманында әсіресе қазақтар мен қырғыздардың отбасылық әдет-
ғұрыптары көбірек өзгеріске ұшырады.
6. Сонымен қатар ... ... ... өзінің шығу
негіздері, пайдаланылатын атрибуттары, ғұрыптардың мән-мағнасы, ... ... бір ... ... ... көшпелі малшы халықтар
ғұрыптары болып, екінші ... ... ... ... болып
бөлінеді. Регион халықтарын бұндай мәдени-шаруашылық жіктерге бөлу бұрыннан
бар. Біздің жаңалығымыз, осы пікірді отбасылық ... ... ... ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... кіші жеке ... ... болды,
бірақ патриархалдық үлкен жанұяның көптеген қалдықтары сақталды. Қазақ
қоғамындағы біршама ... ... тобы мен ... ... ... ... ... соңғыларының жеке үй болып
бөлініп шықпаған кіші балаларынан тұрған.
Жалпы қазақтағы қара шаңырақты қадірлеу ата-баба ... ... ... және өте ... келе ... дәстүр. Үлкен патриархалды
отбасының ыдырау кезінде қара ... ... ... ... ... ол
ыдырап бара жатқан қара ... ... ... ... ... мәнге ие болған.
Осы кезге дейін жазылып келген материалдарға қарағанда қазақтар мен
Орталық Азия халықтарының тарихының соңғы екі ... ... ... ... соңы – ХХ ғ. ... үлкен патриархалды отбасы ыдырады, оның орнына шағын
дара отбасы ... ... ... ... түрлері – отбасылық-
туысқандық бірлестіктер (топтар), көше, ата баласы сияқты ... ... ... бұл ... негізінде ауылдық (аумақтық) қауым пайда
болды. Төңкеріске дейін қазақтар мен ... Азия ... ... ... ... ... ... ретінде әке үкімі, мұрагерлік,
туыстық көмек, көп әйел алу сияқты әдет-ғұрыптарды атауға болады.
Зерттеулерде қазақтарда неке нормаларының, ... ... ... тыйымдардың Орта Азия халықтарымен ұқсас екендігін көрсетеді.
Бұл топпен некелік нормалардағы ұқсастықтар ... мен ... ... да байқалады, бірақ соңғыларында экзогамия ... ... ... деп ... ... ... отбасы және туыстық жүйесінің көшпелілер
қоғамының қызмет етудегі басты орны
2.1. Көшпелілердің дәстүрлі отбасы және қоғамдық өмірі
Қазаң ... ... ... қазақтардың әдеттік құқық
жүйесін зерттеген орыс зерттеушілері бұл ... ... ... ... деп ... «Қазақтар әйел таңдағанда ең алыс туыстық
қатынастарды сақтайды және бір рудың ішінен әйел ... ... ... ... басқа бір деректе қазақ қоғамында ... ... жеті ... неке ... ... салынады», -деп атап көрсетіледі [18, 6 б.]. Бұл
талаптардың мазмұны, әрине, жоғарыда айтылғандай, салауатты ұрпақ қамы.
Қазақ ... ... әйел ... ... және ... ... бағынуына негізделген патриархалдық қатынастар үстем
болды. Отбасы қатынастары әдеттер мен шариат заңдарымен ... ... ... ... мүлкіне, шаруашылығына өзінші билік жүргізді. Егер ол
қайтыс болса, ересек ... ... ... ... оның ... ... иелік етті. Ал жанұя құрғаннан кейін үй иесі ... ... ... ... ... ... ... жағдайында басқа да Орталық Азия
халықтарының әйелдері сияқты ... ауыл ... ... ... ... бала ... тоқыма, тігу сияқты ауылшаруашылық
жұмыстарына ат салысып, қолмен ұн тарту, тамақ әзірлеу т.б. үй ... ... ... ... ... айналысатын халықтарға
қарағанда айтарлықтай еркін өмір сүрген. Көшпелі ... ... ... қарайтын, ислам дініңнің ... ... ... ... әйелдері көпшілік отырыстарда, мейрамдарда беттерін
жаппай еркін баруға мүмкіндіктері болған. Бірақ ... ... ... де ... басқа да Шығыс елдерінің әйелдері сияқты өте ... ... ... ... ... ... тек қана ... күйеуінің
атын атауға емес сонымен қатар бүкіл қайын жұртының ... ... ... Тек ... ... ... Мысалы: қайынене,
қайыната, қайын аға, қайын іні, қайынсіңілі, жезде күйеу-бала т.б., немесе
кейбір тапқыр, қалжыңды ... ... ... ... ... ... байланысты, еркеліктеріне байланысты дара аттар қойып алатындар
болған. Күйеуінің ата-анасы тірі болса келін өз тұңғыш баласын да ... ... оны ... мен ... ... ... ұл ... кемпірдің
баласы, қыз болса кемпірдің қызы деп атаған.
Қазақ қоғамында ... ... ... ... жол ... ... бар,
сондықтан жолға шыққан еркек орта жолдан үйіне кері қайтпас үшін ерді
көрген әйел ... оған жол ... олай ... ... ол ... ... деп ... Шағыстағы мұсылман әйелдерінің ақылдары ерлерден
қарағанда таяз деп ... ... ... үй ... ... ... ... санаған. Алайда, кедей қазақтар
арасында әйелдерімен ақылдасып, шешім ... да аз ... ... ... ... ең ауыры - көп әйел алушылық ... ... ... байлар, ақсақалдар, сұлтандар арасында кең тарады, ... У.Х ... ... ... «...наиболее склонным к многоженству
являются обеспеченные слои киргизского населения и притом ... ... ... ... 90 % всех ... ... ... семьи с 3 и 4 женами ... ... ... ... [6, 269 ... ... ... көп әйел алушылық өте баяу дамыды, себебі әрбір
қалыңдық үшін ... мал ... ... ... ... отбасында әйелдер,
байлардың әйелдеріне қарағанда аз қалған. Күйеуі әйелінің шексіз және
сөзсіз қожайыны ... ... оның ... да ... ... ретінде
қабылдаған. Айырылысу шариат заңдарымен есептеліп, еркектің рұқсатымен ғана
жүзеге асырылатын болған, ал әйел ... ... ... алмаған.
Әйелдің құқықтары шектелгендігі соншалық, тіпті тиісті ... ... ... ... ... ... ... әйелдер етерінен танып қалған
жағдайда оған ешкім ... ... ... тек ... ... ... ... ғана шектеліп қойған. Босану қиын болған
жағдайда үйге бүркіт құс пен ... ... олар ... деп ... ... ... әйелдерге ыңғайлы күйінде жатуға
рұқсат етпей жоғарыда ... ... ... ... отырғызған,
нәтижесінде көптеген әйелдер өліп кететін болған [6, 270 ... ... ... ... қай елде ... үлкен қуаныш болып
табылады. Бала туылғаннан кейін ата-анасы ауылдастарын ... ... ... ... деп ... ... үйде адам көп болса балаға жын-шайтандар
жоламайды деп ... ... ... ... ... шара ол – ... бала ... келгеннен кейін 3-4 өткенде болады. Қонақтарға ас
бергеннен кейін баланы бесікке жатқызып, молданың ... азан ... ... [6, 271 ... ... отбасы үйленудің екі жолмен іс жүзіне асыруды
талап етеді: атастыру және айттыру. Екі жастың бір-бірін ... ... ... етек ... ... – қыз бен ... ата – ... сәбилердің жас
кезінде келісу арқылы, барлық рәсімдерді ... ... ... үйлендіруге уәделеседі. Атастыру негізінде бір – бірімен етене
жақын, достар тамырлар, құда-жекжаттар арасында ... әдет – ... ... ... ... ат мінгізіп, шапан, ... ... ... ... ... шарт ... аяқталады. Екі жақтың
ата-аналары жас кезінен бала мен қызына олардың ... ... ... ... ... ... қыз ... болашақ
қайын жұртына деген сүйіспеншілігі арта түседі, психологиялық дайындығы
қалыптасады. Бұл да ... ... ... ... ... ... тән бір көрінісі. Сөз арқылы жеке ... ... ... ... А. И. Левшин описание киргиз-кайсачьих,
или киргиз-кайсацких орд и ... ... ... ... ... ... частию не по выбору своему берут своих ... жен, но по ... ... ... же ... подчинены воле их. От того ... ... ... ... ... огцы ... ... богатые сговаривают детей своих еще в пеленах» [14, 334 б.]. Бұл ... ... ... ... қасиеттерінің сипаты ... ал сөз ... ... ... ... ... проблема.
Айттыру балалардың әке–шешелері тарапынан іске асырылатын ... ... ... ... беру ... өздеріне ұнаған, көңілдері
түскен үйдің ата- аналарына сөз салады. Айттырудың ... ... жол ... және қадірменді, текті, ел ... ... құда ... ... ... ... ... бақыты, жанұяның
тұрағы, келісімділік пен ... ... ... ... ... ... табалдырықты аттағаны мен ... ... ... ... кенелуі байланыста деп таныған. Айттыру арқылы
қиылған некеге ерлі зайыптылардың ... ... пен ... ... ... жағдайларда келін мен баланың ата–аналары бір –
бірімен ақылдасып отырып, ... ... ... Ал ... ... шауып бара жатқанда ақсақалдар кеңесінің даналық сөздері ... ... ... әсер ... ... ... дер ... отырған [8, 16 б.].
Айттыру әр түрлі нәтижемен аяқталып отырған, нәтижесіз болғаны ... ... ... Себебі қыздардың дәулетті, текті жерге баруын
қалаған ата – аналары бұрын етене ... емес ... ... ... ... ... Мұңы ... аңыз, ауыз әдебиеті дәлелдейді. Өз
еркімен, яғни ата–аналарының ақ ... ... ... ... ... үлкен дау туып отырған. Мұнда айттырылып ... ... ... ... те, ... ... ... қыз да айыпты деп танылып, оларға
өлім жазасын кесуге ... ... Ал егер әйел ... ... ... ... де өлім ... кесіледі, калыңмал алып отырған қыз болса,
екі ... ... ... ал ... ... басы бос қыз
болса, қалыңмалын және оның үстіне айыбын төлейді.
Аттастырылып, айттырылып қойған ... ер ... ата – ... ... қоюға құқылы. Қалыңмалдың мөлшері әр ... ... ... ... жеті», «отыз жеті», « қырық жеті», «жетпіс
жеті» жылқыдан құралған. Әрине, ... беру ... ... ... ... байланысты болғаны бәрімізге айқын.
Осыған байланысты қазақ қоғамында жесір дауының пайда болуы жесір
болып қалған әйелдің, ... ... ... ... бос ... ... ... Қорытынды мағынада айтатын болсақ, қалыңмал
беріп атастырып қойған, ... ... қыз сол ... ... ... болып есептеледі, сонымен қатар ері қайтыс болған әйел де ... ... ... ... [19, 9 ... біріншісі ұзатылмаған қыз болашақ күйеуін ... оған ... ... бас ... екі ру, ел арасында дау болып, ... ... заң ... қаралады, шығарған шешім іс жүзіне асады. Бұл жерде
талапкер күйеу жағы ... да, ... қыз ... ру ... « Жеті ... талаптары бойынша жауапкер болған жақ ... ... ... ең ... атастырылған қыздың не себепті
атастырылған жігітті менсінбейтінін сұрайды, дәлелді ... ... ... Ал ... ... ... ... негізінде айттырылған болашақ
күйеуінің сыртқы мүшелерінің кемшіліктерін, ақыл – ой ... ... ... ескеріп, дауды шешеді. Күйеу бойындағы кемшіліктер
аңықталған болса, жауапкер жағы «қыздың басы ... деп ... ... бар. ... мұндай келісімшілікке талапкердің жағы риза болмай,
келісім ... де ... ... ... Немесе талапкер жақ ру мүшелерінің
санынан басқа күйеуді таңдап алуына мүмкіндік береді. Таңдауға ... ... ... ... ... ұсынылады. Егер қыз оған
разы болмаса, бір ру елдің ішінен ... яғни өзі ... ... ... ... ... беріледі. Құрық салынған адам мейлі кедей,
мейлі бай, мейлі бойдақ, мейлі әйелі ... ... ... деп ... ... қыздың күйеуі ... ... Ал егер ... өз
қалауынша құрыққа ілінген адам қызды алудан бас ... ... ... да, ол үшін ... қалыңмал кері кайтарылады.
Қалыңмал - қалыңдық үшін әке – шешесіне ... қыз ... ... ... – орын ... ... төрт түлік мал және әр
түрлі ... ... ... ... ... біршама өзгеріске ұшараған
мағынасымен осы уақытқа жетті [20, 76 ...... ... ... және оған мүлтіксіз
қызмет еткен қоғамдық ... ... ... құқы ... ... ... ... алуға берілетін мал деп қана түсіндірумен
шектеліп, оны феодалдар, ... тап ... әйел ... қорлауға,
олардың құқықтарын және бостандықтарын қорлайтын, ... ... ... ... ... төңкерісінен кейін большевиктер жалған интернационализм ... ... ... мен ... дәстүрлерге, әдет – ғұрыптарға
қарсы күрес науқанын жүргізіп, Кеңес ... 1920 жылы ... ... ... ... ... оны ендігі уақытта қылмыс деп жариялады.
Бірақ қаншама репрессиялық ... ... ... ... қалыңмал
беру қазақ халқының өмірінен еш уақытта қалған емес, бірақ ... ... ... осы күні де қыз ... ... ... өз атынан қалыңдығының туыстарына және ... ... ... ... ... қалған мынандай сөз бар:
«Қалыңсыз қыз болса да, кәдесіз күйеу болмайды». ... кәде ... ... әр ... беретін сыйлықтарды күні бұрын туыстармен
ақылдасып әзірлейтін болған. Күйеудің кәдесін күйеу жігітке жүктеген.
Есік ашар мен ... ... ... қыз бен ... ... қонаққа шақырады. Жақын жора-жолдастары, жас жеңгесі мен ағасы,
іні-қарындастарын ертіп, күйеу жігіт қалындығымен, белгіленген уақытта, ... ... ... ... ... ... рет ... отырғандықтан,
мұны «есік ашар» дейді. Оны да келіп отырғандықтан, күтіп алады. Отқа ... шашу ... Ол да құр қол ... жөн. ... ... ... бұйымдар сала келеді. Қазақ халқының қалта қарайтын
тағы бір салты осы ... ... ... ... ... соң, ... мен
қыз жеңгелері қалтасын қарап, тапқандарын алады. Қыз әке-шешесі кішігірім
той жасап, күтеді. Дастарқан басында күйеу жігіт ... ... ... төс ... ... ... Еріп келген күйеу жігіт пен ... ... ... ... ... ... ... жұртына қымсынбай, келе
беретін болады [17, 247 б.].
Ертеректе ұзатылған қыз әке-шешесінің үйіне төркіндеп, бір жылдан ... ... ... ... қызы ... қазіргі уақытта да
төркіндеп келеді. Алыста тұратын ... ... ... ... ... ... ... туыстары мен көршілері қонаққа ... ... ... ... әке-шешесі сыйлық тартады.
Құда шақыру. Қазақстанның көп жерлерінде «құда шақыру» ... ... Құда ... ... күйеу жігіттің әке-шешесінің міндетіндей
болып ... Оны ... ... кем ... Ал кей ... ... ... тойына шақырып, кәделерін арнап салған білезік, жүзіктерін
тағы басқа ... ... ... ... Бұл ... құдағилардың
басқаларға көрсеткен сый құрметі. Кейбір жерлерде қыз киімінің дайындалған
сапасына ауыл ... баға ... ... Киім алып ... қыз ... ... Шамасы келіп жатқандар сырға, сақина салады.
Жасау беру – ежелден келе ... ... ... ... ... шешесі жасауды, қызы бой жетпей тұрып-ақ, жасап қоятын ... ... ... берілетін дүние-мүліктер. Оған үй жабдықтары: көрпе-төсек, ыдыс-аяқ,
жерге төсейтін текемет немесе кілем, ілетін кілемдері, сандықтары ... ... ... ... ... салынатын болған.
Кейбір жерлерде жасауды қызы тұрмыс құрғаннан кейін бір, екі ... ... ... Оны ... ... хабарын береді. Қыздың шешесі мен
тағы бір-екі әйел жасауды алып ... Оған да ... той ... жаңа ... ... болсын!» айтып келушілер шашу шашады,
байғазы береді. Жасау әкелген құдағиларға ... ... ... ... ... ... салып, сыйластықтарын білдіреді. Жиналған ... мен ауыл ... қыз ... ашып ... ... ... әр
түйін заттың бетіне әдейілеп салынған сыйлықты ашып көрсеткен адам өзі
алып, басқа ... де ... ... ... ... ... шешесіне
ризашылықтарын білдіреді.
2.2 Туыстық қатынас ерекшеліктері
Көшпелі және рулық-тайпалық негізде құрылған ... ... ... ... ... ... ... ағайын, туыс,
жақын туыс, аталас, бір ата ... бір әке ... ... туыстық
байланыстан туындайтын парыз бен қарыз міндеттер өте көп. Олар ... ... ... ... салт-дәстүрлері ағайын–жекжатқа байланысты. «Жігіттің
үш жұрты болады: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты» деген сөз ... ... ... ... Қандай туыстар өз жұртын жеті
ұрпаққа тартып, атайды. «Жеті атасын білген –жетімдіктің ... ... ... ... ат ... затына сай атай білген.
Ата-ананы қастерлеу қазақ халқының өнегелік ... ... ... ... жүрген көптеген мақал-мәтелдер бар. Мысалы: «Ата-ананың
кадірін-балалы болғанда білерсің, ... ... ... «Ата ... жігітті, «жаным» десе болмас па!». Бір ата-анадан
туған ұлдар мен ... бірі аға, бірі іні, ... ... ... ... жағасы бар, інісі бардың тынысы бар» «Ағаға қарап іні
өсер, апаға қарап ... ... деп ... ... ... ... ... үлкендеріне келін болады. Апаларының күйеуі кішілеріне
жезде, үлкендеріне күйеу бала ... ... ... інісінің әйеліне
абысын болса, кішісі – келін. Қазақ халқында кіші келіндері абысындарының
атын атамай, ... деп ... ... ... және ... атымен атамау салты бар. Оларға отбасындағы ... ... ... ат ... Күйеулерінің атын көпшіліктің алдында атамай,
«отағасы», «біздің үйдің кісісі» т.б. осындай атаулармен ... ... мен ... «қайын аға», «қайын іні» деп атайды. Қарындастары ... ... ... апа мен қайын сіңлі. Оларға «әпке», қайын сіңлілерін
еркелетіп «ерке қыз», «сұлу», «әдемі қыз» деген сияқты ... ... ... ... қояды [21, 189 б.].
Қазақ халқында туыстық атаулары өте көп. Бұндай атаулар туыстардың
арасында жиі қолданылады. Бір ... ... ... ... қыздарына
үйленген адамдар бір-біріне бажа болады. Әйелдерінің жасы кіші іні, сіңлісі
мен туыстары балдыз деп ... ... мен ... ... ... өте ... екені қалжындасқандарынан көрінеді. Балдызы қалжыңмен
жездемнің құлағын бұраймын деп ойнайды. Бөле деп ... ... ... ... ... ... қатынастың атауын айтады. Ерлі-
зайыптылардың аталары, ... ... ... туыс ағалары құда болады да
аналары, әжелері, үлкен балалы-шағалы әпкелері құдағи болады. Іле-шатыстары
бар құда адамдар ... деп ... ... мен құда бала деп ... ... мен сіңлі, қарындастары аталады.
Адамның өзінің бел баласы – ұлы мен қызы. Ұлдан туған бала – ... ... бала – жиен ... ... ... ... туған немерем
немесе туған жиенім деп атайды. Осы немере мен жиеннен туған ұрпақ шөбере
және ... ... ... деп ... Бұл үшінші ұрпақ болып саналады.
Төртінші ұрпақты немере ... және ... ... Әрі ... ... ... мен шүбірлері деп аталады [22, 213 б.].
«Жігіттің үшінші жұрты нағашысы» делінген. «Балалығынды ... ... бар, ... ... ... бар» ... ... жұртына
жігіттің анасының туыстары жатады. Туыстық қатынасы ... ... ... ата, ... әже, нағашы апа, шеше, нағашы аға мен жеңге, нағашы ... ... ... іні мен келін, нағашы қарындас пен нағашы апа, шешесінің
сіңлісінің туған балалары ... ... ... ... егер шешесімен
бірге туған қыздарын туса, туған бөле, ал нағашысының қыздарынан туса ... бөле ... [23, 78 ... мен ... ... ... батым болған. Қалжындасып ойнай
білген. Жиені нағашысына: «Қырық ... ... ... деп, ... ... ... ... «нағашылап келдің бе?», «жиендік жасайын
деп жүрсің бе?» ... ... ... ... ... ... келген
шешесімен еріп келген кішкентай жиендеріне нағашыларының бәсіре мал ... ... ен ... ... болған. Бұл салт қазір де орындалады. Малды,
дәулетті ... ол ... ... ... ... ер ... енші қылып
береді екен. Нағашыларының қолында тәрбиеленген жиендерін үйлендіріп, үйлі
жайлы етеді. Қызынан туған жиенінің ұрпағы оның ... ... ... ... ... «туа жат» деп аталады. Бұл атаудың мәні жетінші
ұрпақ туғанымен, ол жат ... ... ... ... 39 ... ... ел ... желке ас болмас» деген мақалға қарсы
келетін «Жиен ер болар – малы ... ... ас ... – майы ... ... мағынасы- жиенді, қанша бағып тәрбиелесең де, ... ... ... ... ... жақсы болса да, жігітке өз елі ыстық әрі
қымбат. Атасы мен жері, елі басқа болғандықтан, ... мен жиен ... ... ... ұсақ ... ... арасында жат қылық
саналады. Біріне бірінің құрметпейілдері таза болған.
Жиын-тойларда ағайынның ... зор. ... ... ... ... ... сыйласпасаң, кең дүниеге сыймассың»,
«Ағайын бірде араз, бірде тату», «Ырыс қашса да, туыс ... ... ... адам ... ... ... ... халқында туыстық есеп еркектер тарапынан жүргізілгендіктен оынң
бабасынан бастап неменесіне дейін жеті атаға, яғни жеті ... ... ... ... қазақта «немен», «шөпшек» атандыруы ... ... ... ... атаудың өзі не екені белгісіз деп сұрақ қойып, тұрған
тәрізді, ал ... бұл ... мәні ... ... Қазақ шөпшек деп
ағаштың қурап, сынып түскен жіңішке бұтақтарын айтады. Осыған ... ... ... ... ... туыстық мәні жойылып, олардың
арасында ... ... ... ... ... білдіретін тәрізді. [1,
39 б.]
Ағайын – туыс. Қазақ ... ... ... ... ... үш ... болады: өз жұрты, нағашы жұрты, қайын жұрты»
деген сөз ... ... ... ... көрсетеді. Қандай
туыстар өз ... жеті ... ... ... ... атасын білген
–жетімдіктің белгісі» деген қазақ халқы ... ат ... ... сай ... ... ... халқының өнегелік салты. Бұған байланысты
халық аузында жүрген көптеген мақал-мәтелдер бар. Мысалы: ... ... ... ... қадірін-жалалы болғанда
білерсің». «Ата деген жігітті, «жаным» десе ... па!». Бір ... ... мен ... бірі аға, бірі іні, ... ... «Ағасы бардың жағасы бар, інісі бардың тынысы бар» ... ... ... ... ... ... ... деп тегін айтылмаған. Ағасының әйелі
кішілеріне жеңге, үлкендеріне келін болады. Апаларының ... ... ... ... бала ... Ағасының әйелі інісінің әйеліне
абысын болса, кішісі – келін. Қазақ халқында кіші келіндері ... ... ... деп ... ... ... және ... атымен атамау салты бар. Оларға отбасындағы орындарына, ... ... ат ... ... атын ... алдында атамай,
«отағасы», «біздің үйдің кісісі» т.б.осындай атаулармен ... ... мен ... «қайын аға», «қайын іні» деп атайды. ... ... ... ... апа мен ... ... ... «әпке», қайын сіңлілерін
еркелетіп «ерке қыз», «сұлу», «әдемі қыз» деген сияқты атауларды жеңге,
келіндер шебер ... ... ... ... ... өте көп. ... ... туыстардың
арасында жиі қолданылады. Бір адамның немесе ағайынды ... ... ... ... бажа ... ... жасы кіші іні, ... туыстары балдыз деп аталады. Жезде мен балдыз ... ... өте ... ... қалжындасқандарынан көрінеді. Балдызы қалжыңмен
жездемнің құдағын бұраймын деп ойнайды. Бөле деп ... ... ... ... арасындағы туыстық қатынастың атауын айтады. Ерлі-
зайыптылардың аталары, әкелері, үлкен ағалары туыс ағалары құда ... ... ... ... ... ... ... болады. Іле-шатыстары
бар құда адамдар құда-жекжат деп аталады. Құдаша мен құда бала деп ерлі
зайыптылардың інілері мен ... ... ... ... бел ... – ұлы мен қызы. Ұлдан туған бала – ... ... бала – жиен ... ... немере жиендерін туған немерем
немесе туған жиенім деп атайды. Осы немесе мен жиеннен ... ... ... жиеннен туған жиеншар деп аталады. Бұл үшінші ... ... ... ... ... (шөпшек) және туажат дейді. Әрі қарай жалғасатын
ұрпақтар үбірі мен шүбірлері деп ... ... ... ... ... ... ...
нағашыңа бар, жігіттігінді сағынсаң –қайныңа бар» дегендей, нағашы жұртына
жігіттің анасының туыстары жатады. ... ... ... ... ... нағашы әже, нағашы апа, шеше, нағашы аға мен жеңге, нағашы апа мен
жезде, нағашы іні мен ... ... ... пен ... апа, ... ... балалары бөлелер болып саналады. Бөлелер, егер шешесімен
бірге туған қыздарын туса, ... ... ал ... ... туса ... бөле ... мен жиендер әрқашан бір-біріне батым болған. Қалжындасып ойнай
білген. Жиені нағашысына: ... ... ... келдім» деп, арнайы
нағашылап барады екен. ... ... ... бе?», ... ... ... бе?» деген қалжың сөздер осыдан ... ... ... еріп келген кішкентай жиендеріне нағашыларының бәсіре мал атап,
жас төлдерге ен салдыру салты ... салт ... де ... Малды,
дәулетті нағашылар ол төлдердің өсіміне тимей, жиені ер ... енші ... ... ... ... ... ... үйлендіріп, үйлі
жайлы етеді.
Халқымызды «Жиен ел болмас, желке ас ... ... ... ... ... ер ... – малы болса, желке ас болар – майы болса» деген
мақалдың мағынасы- жиенді, қанша бағып ... де, ... ... Нағашы жұрты, қанша жақсы болса да, ... өз елі ... ... Атасы мен жері, елі басқа болғандықтан, нағашы мен жиен ... ... ... ұсақ ... ... арасында жат қылық
саналады. Біріне бірінің құрметпейілдері таза болған.
Жиын-тойларда ағайынның көмегі зор. Қазақ ... ... ... ... ... кең ... сыймассың»,
«Ағайын бірде араз, бірде тату», «Ырыс қашса да, туыс қашпайды» ... ... адам ... мағызды орнын көрсетеді.
3 Дәстүрлі қазақ қоғамындағы некелесу рәсімі
3.1 Құдалық және оның түрлері
Қазақ халқы қоғамдық қарым-қатынастарды әдет-ғүрыптар ... ... ... қыз ... қыз ... құда болу арқылы нығайтып
келген. «Қыз бала - жат жұрттық», «Қыз -дәнекер» дейтін ... сол ... ... ... ... неке дәстүрін өткен ғасырда
П.Маковецкий, Н.Гродеков, Л. Баллюзек, А. ... ... орыс ... ... ... ... жағы да осы ... тойға дайындалып, құдаларын күтеді. Құдаларды
күткенде, мағынасымен орындалатын ... ... ... ... түседі. Құда түсушілер кіре берісімен, ... ... ... әйелдер кәдесін құдалардан алады. Күйеу балаға шашу шашады,
отқа май құйғызады. Алдын ала ... адам ... сырт ... ... ... ... ... кәдесін жасайды.
Бұрынғырақта қазақ халқы ауыл-ауыл болып жайғасқан жерлерінен, көлік
орнына, ат мініп келген. ... ... адам ... ... ... түсіріп, жайғастырып, «ат байлатар» кәдесін алған. Қыз ұзату тойы
болмай тұрып, киіз үйлер тігілген. Жастарға арналып тігілетін отауға ... отау ... ... ала беріп жіберетін болған. ... ... отау тігу ... ... қыз ... ... артына тіккен.
Үй тігіскен әйелдер «шаңырақ көтерер», «отау жабар», «уық шаншыр», «туырлық
жабар», «түндік жабар», «үзік ... «бау шу ... ... ... ... алып, салтты орындаған.
Құдаларды арнайы дайындалған дастарқанға ... ... ... ... ... ... бар. ... беру» кәдесін
жасап, табақ тартылады. Оны да ... ... ... ... ... ... еткен әйелдер алған ақыларын өзара бөлісіп алып жатады.
Кей жерлерде «Есік ашар» кәдесін ... ... ... болып
жатқандарының құрметіне сыйлағандарын білдіріп, түрлі сыйлықтармен келеді.
«Малға бата ... ... ... ... ... ... соң, жасайды.
Малға бата жасап, оны дайындап, құдалар ... ... соң, ... ... Оны ... ... өзара бөлісіп алады. Құдалар жағына той бастау
ұсынылады. ... мен ... бар ... той ... құдаға немесе
құдағиға ұсынады. «Той бастар» кәдесі осы жерде жасалады. Оны ... ... ... ... Құдаларға арнап өлендер айтып,
тілектер тілейді. Кейбір жерлерде тойды ауыл ... ... Әр ... ... ... ... құдаларға сыйлы табақтар тартылады. Асықты жілік, жамбас,
сияқты сыйлы мүшелер салынған табақтарды ... «сый ... ... ... ... бір ... – «ұн ... кәдесі. Ол да мағыналы,
әзіл-шыны аралас. Ұндай жұғысты ... деп, ... ... ... үстіне ұн жағады.
«Құда тарту» дәстүрі әр жерде әр ... ... Кей ... ... ... оны ... алмаған құдаларға кәдесін бергізген.
Мысалы: құданың аяғынан тартып сүйрету, ән салғызу, жарыстыра би ... ... сол ... ... ... кіреді. Бұл талаптарды орындай
алмай жатса, кәдесін беріп, құтылып жатады.
Бұрынғы кездерде осындай түрлі талаптарды ... ... ... ... киіз ... ... үйтеріне су құйып, ... ... ... ... ... ... ... қылған. Сонда да құдалар ... көну ... ... ... ... жақта құдаларға осындай
талаптар қойылып жатса, Оңтүстік жақта құданы еңбектетіп, үстіне алты ... ... ... алған. Осындай ойын-сауықтар кейбір құдалардың намысына
тиіп, ренжіткен [16, 15 б.].
Қазіргі күні мұндай өрескел ойындар ... ... ... ... ... құдағиын құрдасындай болсын», «Күйеу-жүз жылдық, құда ... ... ... ... ... сұрас, құда болған соң, қолда
бармен сыйлас» ... ... ... ... ... ... ... деп, құдасын жан салмай сыйлайды. Енді құдалар бар мәселені,
кәделерін орындай отырып, ... ... соң, ... ... әр ... киіт кигізеді.
Бұрынғы заманда бас құдаға және құдалыққа келгендерге ... ... ... ат ... кілем жауып, нар жетектеткен. Кей жерлерде ат
шаптырып, көкпар қуған. Әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... шамасына қарап киітін, мінгізер атын
сыйлайды. «Ағайын-туғанның қызығы-алыс-беріс, құдалықтың қызығы – ... Ең ...... ... әке-шешесі қыз ұзату тойын жасап,
қызын шағырып ... Т. ... ... ... ... в семейной обрядности
казахов (ХІХ – нач. ХХ) еңбегінде құдылққа бару жайында былай дейді: ... ... ... «счастливый день» обычно такими днями считались
среда и четверг, иногда у отдельных семей, даже у отдельных людей были ... дни» [7, 15 б.]. ... ... ... сапардан оралған жігіт
өз таңдауын жеңгелері ... ... ... ... соң ... ... әлгі ... ауылына қыдырысып барып, ата-анасымен танысып,
болашақ қалыңдыққа үкі тағып қайтады. Бұл ендігі ... ... ... ... ... бар ... аңғартса керек. Осыдан кейін ақ екі ауылдың
арасында алыс-беріс, аралас-құраластық басталып жігіт жағы ... мал ... жағы ... жасау жабдығын ойластыра бастайды. Осы рәсімдер мен
тиісті ... ... ... құда-құдағилар жағы бұл мәселені әбден
пісіріп мәмілеге келіп болғанша арада үш-төрт жылдың жүзі ... Бұл ... ... пен ... ... ... ... бір-біріне бауыр баса
үйренісіп дегендей бір-бірін қас қабақтан ақ түсінісетіндей жақындаққа ... ... ... ... бұл ... ... ... «жүз
көрсету», «қол ұстатар» сынды жеңгелердің жауапкершілігіне ... ... да ... жөн ... ... жүзеге асырылатын [5, 48 б.].
Әрине өмір болған соң әр ... ... мен ... да ... ... көңілі құлаған қыздың ата-анасы жағынан ... ... мен ... ... алымсынбау секілді жайттардың
жоғарыдағыдай ата жолымен құда түсіп, келін түсіргенге ... ... ... қыз ... ... күйеу жігіт сүйгенін алып қашып,
үйленетін болған.
Жаушы ... ... ... ... ... ... өте мағызды.
Сондықтан, ақылдаса отырып, қазақтың салт-дәстүрі бойынша «қыз ... «жар ... ... ... ... ... дәстүрі ертеден келе
жатқан дәстүр. Ол –қыз айттыруға баратын өкіл. Жаушы ... ... ... құда ... «қыз айттыру» дәстүрін орындайды. «Құда
түсу» дәстүрі де осы кезде белгіленеді. Осылайша екі жақ ... ... ... ... Қонақжайлы қазақ, жаушы келген кезде,
қонақжайлық танытып, дастарқанын жайып, қарсы алады. Мал ... ... Қыз бен ... ... ... ... өтінішін қабыл алып,
екі жақ құда ... ... ... ... деп, ... ... ... жағы «құда түсуге», ал қыз жағы «қыз ... ... ... ... ... Қазақстан аумақтарында жаушыны – хабаршы дейді. Қыз, ата-
анасымен ақылдаспай, кетіп жатқан ... ... ... ... ... өз қолымен жазылған қолхаты мен кешіріміне бір малын,
бір ... ... ... алып келеді. Кейбіреулер ... ... ... ... қыздың келісімінсіз алып қашады. Сондықтан әке-шешесі қыздың
өз ... ... ... көз ... ... қыз ... біліп кететін
қуғыншы жібереді. Қуғыншы болып қыздың жанашыр ағасы мен жеңгесі барады.
Қыз өзі таңдап келіп ... ... ... жеткізгеннен кейін, қыздың
қалғанына көнеді. Қуғыншыларды жігіт жағы сыйлап, дастарқандарынан дәмдерін
татқызып, қызды ... өз ... ... ... киеттерін
кигізіп, шығарып салады. Қуғыншылар қыздың әке-шешесіне осы ... соң, ... енді құда деп ... Оны ... ... шақырып,
бірге ақылдаса отырып, қабылдайды [25, 39 б.].
Жұбайлық неке кодексі бұзылған жағдайда халықтың өз ... ... ... ... ... ... ауыл ғана емес ... ру қамтылып
отырған. Қазақ ұғымында жеке адамның бақыты деген ұғым жоқ. Оның ... ... ... ... биік гуманизмге толы көзқарас орын алып келген.
Сондықтан да құда түсі, қыз ұзату, келін ... ... ... болу ... ауыз ... жеткізгісіз салтанатты қуаныш, үлкен мереке болды.
Соның бірі ... ... салт ... құда болудың бірнеше кезеңдері
болған, атап айтқанда бел құда, бесік құда, есік құда, сарысүйек құда ... ... ... ... алма, бесік көргенді ал» деп келетін ... ... ... ... қыз ... ата-аналар ерте бастан
әңгіме қозғап, дайындық шараларын жүргізе бастаған. ... бір ...... Бел құда ...... ... қойы ... отырған көршілес,
жапсармас отырған екі ру елдің екі ... ... ... ... ... ... ... жұбайларының құрсағында жатқан, әлі
дүниегше келмеген болашақ нәрестелерді өзара атастыру ырымы. Бұл көне ... ... Баян ... ... ... ... Алайда, өмір әдебиет
емес, серттескен ата-аналардың ... ... ұл, ... қыз ... ... жағдайда бұрынғы серт уәде қалмайды. Егер екі жақтан бірдей
қыз бала дүниеге келсе, тетелес деп ес ... етек ... ... ... ... алып, төс соғыстырып, өмір бақи тату тәтті болу үшін бәсіре
тайларын айырбастап, серт ұстасқан [26, 210 ... ... түрі - ... құда ... ... тұрғандай,
сәбилерді бесікте жатқанда өзара атастыру. Егер құда болу алдын ала ... ... ... ... малын алдын ала беріп те қояды. Оны
«қарғыбау» деп атайды. Қарғыбаудың қалың малы ... ... ... ... ... қыз бала бой ... «қарғыбауын» алған ата-аналар жағы
құдасына сәлем айтып, келінін келіп алып қайтсын деп сәлем жолдайды. Егер
осы ... ... ... ... бала тірі ... өзі ... Ал егер өліп
қалса, «әмеңгер» ретінде оның не інісі не ағасы, не ... ... орын ... Қазақтың «жеңгедей алу», «келіндей алу» деген сөзі
осындайдан қалған. Қарғыбауы берілген қыз баланың жұртына енді аса ... ... мал беру ... ағайын арасында шешілетін ... ... ... ... малы ... қыз ... тұңғыш барған күйеу бала
жолы ... ... ... сала ... «қол ... ... ... көре бару»
т.б. деп аталады. Өз қалыңдығын тұңғыш рет көре барған ... қыз ... ... ... ... ... ... беру көптеген өткелдерден өтіп
барып, атастырған жарының жүзін зорға ... [26, 221 ... - ... ... - ... құда-жекжат болып келе жатқан
адамдардың сүйек жаңғыртуы. Ескі құдалардың арасындағы байланыс көмескілене
бастағанда екі жақ ... құда ... ескі ... ... ... қыз алған жақ қарсы жаққа қыз ... ... ... ... ... бірақ жол-жоралар сақталады.
«Құда тартар» салт. Жол-жоралар, салт-дәстүрлері, түрлі ырымдары мен
кәде түрлері өте көп. Солардың ішінде қыз ... ... ... ... ... те аз ... Сол сияқты олар тартатын күлкі азап одан да
көп. Олар «құдаларын құдайындай сыйлай» ... ... ... атты ... ... өтпейді. Бұл ойын-күлкіге, сауыққа, сынға құрылған салт.
Мұнда құда ... ... ... ... ... бастаған топ құдаларға лап
қояды да, оларды көкпар тартқандай тарта жөнеледі. Әрине, Бұған ... мен жас ... ... Олар ... ... қаратып өгізге
мінгізеді, «кірлеп кетіпті ғой» деп өзенге де ... ... ... ... үйдің шаңырағына да асып қояды. Не керек жұрт ... ... ... ерсі қимылдарға да барады. Бұған құдалар ашуланбайды. Қолынан
келсе оларда құдағи жағына күш көрсетіп, ... қоса ... ... Мұнын
өзі жұрттың көңілін көтеретін бір үлкен ойын-сауыққа ұласып кетеді.
Қазақ қоғамында қалыңмал берудің белгіленген тәртібі ... ... ... ... ... ... елдің, рудың дәулетіне,
тұрмысына байланысты беріліп отырған. Атап айтсақ, ... ... ... «Бас жақсы», «Қырық жеті», «Отыз жеті», «жиырма жеті», «он
жеті», «Дөңгелек қалыңмал». Аса ... ... ... ... сонымен
қатар «Жетпіс жеті» қалыңмалды мөлшері де болған [27, 254 б.].
«Бас жақсы» ең басты, мағынасы жағынан сол ... ең ... ... ... ... Оның ... ... ерекше көзге
түсіп, бас жүлделерді алып жүрген ... ... ... ... ... атан түйе ... ... күшті дулығалы қара нар енген. «Бас жақсы»
негізінде ауқатты, дәулеті мол қазақ руларына тән ... ... ... осы ... түрі бас ... ... былай делінген
«...Кроме того вместе с калымом уславливаются о «бас ... Бас ... от ... ... ... для ... убора
(саукеле) невесты. Такой подарок большею частью ... ... 288 ... ... мен « Он ... аралығындағы қалыңмалдың мөлшері қара
малдың сандық мағынасымен белгіленген. «Дөңгелек қалыңмал» ең ... ... оның ... он бас қара малмен шектеліп отырған.
Құйрық-бауыр ... Той ... ... осы ... қызықты
өткізетін бір дәстүр – «құйрық бауыр ... ... ... ... «Құйрықтай тәтті, бауырдай жақын болайық» дегенді білдіреді.
«Құйрық-бауыр жедің бе, құда болдым ... бе». Бұл ... ... рәсімі
болғанымен ұлт салт-дәстүрінде орны бөлек жай. Екі жақ келісіп құда болған
жағдайда оларға «құйрық бауыр» арнаулы сый ... ... әйел ... ... ... ... деп ... білдіреді. Одан барлық құдалар
ауыз тиеді. Құйрық бауыр қазақ дәстүрінде құда ... ... ... ... ... ... Бұл ... құда болудың белгісі. «Құйрық бауыр»
асатқан келіншектер алған ... ... А. Т. ... ... ... в ... обрядности казахов (ХІХ – нач. ХХ)
еңбегінде: «Из ... и ... сала ... ... блюдо для сватов – «құйрық бауыр». Сюда добавляли
кислое молоко – «қостық»», - дейді [7, 17 б.].
Аталмыш қалыңмалдың ажырамас ... ... ... ... ... ... орындау кірген: ілу, сүт ақы, той мал, өлі – тірі ... ... Екі жақ ... ... соң ... ... бір ... адамды бас етіп «Өлі тірі», яғни кәделі мал-жылқы
жіберіледі. «Өлі тірі» ... – «өлі мен тірі ... ... ... қосқан
құдалығымызға ақиқат» деген ұлттық ұлағатты ұғымды ... Бұл ... әрі ... жол-жоралғы, құдалық бекіді деген сөз. «Өлі тірі» өткен
соң өлген күйеу ... деп ... ... ... қалыңдығына «ұрын» баруына
жол ашылады. ... ... ... ... ... алып ... әке – ... туыстары тарапынан қыз ауылына кешірімге
барғанда апаратын мал мен ... А. Т. ... өз ... ... жайында: «Отец жениха сверх калыма ... ... ... ... ... ... в ... подарка (өлі-тірі) иначе по
народному поверью невеста будет болезненной, на наш ... и об ... само ... ... ... ... как мертвым, так и
живым предкам », - деп жазады [7, 18 б.].
Ілу - қалыңмалдың ... ... ... ... ... ауылына
бірінші рет баруына байланысты және болашақ жұбайымен ... ... үшін ... ... ... ... сан алуан болған
және ол Қазақстаннның әр аймағында әр ... ... әдет – ... ... ... Ілу ... да Ы. ... атамыз былай деп
айтқан: «Через два три три года ... ... ... ... ... к невесте с более ценными подарками называемыи лю
(ілу) [28, 290 б.].
Сүт ақы – ... бір ... ... ... ... ... ... берілетін ақы немесе сыйлық. Сүт ақы ... ... ... киім – ... тұратын блған [16, 16 б.].
Той мал – күйеудің ауылынан қалыңдықтың ұзату ... ... мал. Той ... ... ... ... ... елдің,
жанұяның, рудың дәулетіне байланысты болған [16, 17 б.].
Үйлену тойында орындалатын ... ... ... ... ... ... - дегендей, үйленіп, үй болу адам өмірінің ұмытылмас кезеңі.Оның
да өзіндік қызығы мен қиындығы бар. Қазақ халқы, қыз ... ұл ... ... ... халықтар сияқты, думаншыл-сауықшыл халықтың бірі.
Ежелден бері қалыптасып келе жатқан дәстүр бойынша, ... ... ... әр ... ... ... салт-дәстүрлері өте көп. Отау
тігу дәстүріне көрік беріп, ... әрі ... ...... қияға, ұлын ұяға қондыру» әке-шешенің ұл-қызына деген міндеті. Осы
дәстүрлер қазақ халқының ... ... ... ... халқының
шығармаларында олар айқын суреттеледі. Мысалы: ұл мен ... ... ... ... қыз ... қыз көру, жар таңдау, құда түсу сияқты ... ... қыз ... ... ... қызын ал, аяғын көріп асын іш»
немесе «Тегіне қарап қызын ал, соғуына қарап қару ас» ... ... ... дәстүрге байланысты айтылған болса керек [29, 66 б.].
Қазақтар дүниеге ұл келсе де, қыз ... де, ... ... Ұл ... үлкен үміт артып, «мұрагерім бар» деп, ұлын ... ... ... ер ... ... барын салады. Ұл өссе, бір отаудың ... ... ... ... ... жігітті, ел ішінде жау алар,
шығысы жаман қамысты, су ішінде өрт ... - ... ұлын ... азамат
етуге тырысып бағады. Дүниеге қыз келіп жатса, ата-анасы: «Ырыс алды-қыз»
деп, қуанып жатқан. Қызға ... ... ... ... ... ... ... қадірлеген. Екеуі ер азамат болып, ертеңгі күні бір-бір үйлі
–жайлы болып ... ... бала ... ... ... ат ... ұл мен қыз ... үшін әкесі баласына, шешесі қызына өздері үлгі
болуға тырысады.
Жақсы ұл-шаршасаң-қолтығыңнан демейтін ... ... ... ... ... ер ... үй-жайлы болуына әке-шеше борышты.
Сондықтан ісімен, сөзімен, жатса да, тұрса да тәрбиесін ... ... ... ... ... де слар. Әдепті жердің қыздарына көз
қиығын сала ... ... ... ... ... жанұя болу
керектігін айтады. ... ең ... ... ... ... ... ... жөн.
Бұл жерде қыз өсірген ата-ана, қызы бой жеткенше, ұл өсіргендей
еңбектенеді. Шешесіне қыз ... ... ... ... ... үлгі болып,
үй жұмыстарына, киім қию, әйел орнын білу, әйелдің атқаратын ... ... ... қияға қондыру» - әке-шеше борышы. Қыз өсе
келе, олар қызын құтты орынға қондыруға, алдын ала, қызы да, ... ... ... ... ... жақсы ұл өсіріп, қызды бой
жеткізгенге ... ... ... Мақал-мәтелдер өмірден алынады емес
пе? Мағыналы, әрі орынды айтылған сөздер, ... дәл ... ... «Ата ... ... баладаң без, ана тілін алмаған қыздан ... ... ... күң ... ұлын ... ... құл ... «Қыз
өсірдім-бой жетті, еріне кетті, ұл өсірдім-ер жетті, үйіне ... ... ... ... ұлы епті, қызы көрікті болады», «Ана сүтімен ... ... ... «Қыз ырыс емес пе, ұл қоныс емес пе?», «Ұлың өссе,
ұлы үлгілімен ауылдас бол, қызың өссе ... ... бол» ... ... ... көп ... [30, 111 ... Қазақстан аумақтарында жаушыны – хабаршы дейді. Қыз, ... ... ... ... ... ... ескертуге жаушы
жіберіледі. Қыздың өз ... ... ... мен ... бір ... ... ... киітін алып келеді. Кейбіреулер зорлық жасап, қыз
ұнаса болды, қыздың келісімінсіз алып қашады. ... ... ... ... ... отырғанына көз жеткізу үшін, қыз хабарын біліп ... ... ... ... ... ... ... мен жеңгесі барады.
Қыз өзі таңдап келіп отырғанына әбден көздерін жеткізгеннен кейін, қыздың
қалғанына ... ... ... жағы ... ... ... ... жылатпай, өз қыздарындай көретіндіктерін айтып, ... ... ... Қуғыншылар қыздың әке-шешесіне осы хабарын
жеткізген соң, ... енді құда деп ... Оны ... ... ... ... ... қабылдайды.
Солтүстік жақта қалың малға көп көңіл бөлінбейді, ал ... ... ... ... ... деп есептейді. Сондықтан «Құда түсу»
кәдесін жасап, құда түсушілер құр қол ... Әр ... ... әр ... ... оны ... салу» тойы деп ... ... ... ... жақ ... малға» қосатын бұйымдарын сыйлай бастайды. Қалың малға:
мал, ақша, ... ... ... ... ... дәмді шайлық
тәттілер кіреді. Киеттерін тоғыз қылып жасайды. Шамасы келіп ... ... ... ... ... тоғыз атауларын бөлек-бөлек тоғыз
етіп жасайды. Оның басына құда мен құдағиға ... ... ... ... ... «өлі-тірісі» кәдесіне қосылатын жоралары бар.
«Сүт ақы», күйеу апаратын «ілу» дегені болады. «Ілу» - ... ... ... ... сыйлық.
Қыз жағы да осы үлкен тойға дайындалып, ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер тойға көрік беріп,
гүлдендіре түседі. Құда түсушілер кіре ... ... ... жасап, әйелдер кәдесін құдалардан алады. Күйеу балаға шашу шашады,
отқа май құйғызады. Алдын ала ... адам ... сырт ... ... ... ... ілер» кәдесін жасайды.
Бұрынғырақта қазақ халқы ауыл-ауыл болып жайғасқан жерлерінен, көлік
орнына, ат мініп келген. Әдейілеп ... адам ... ... ... ... жайғастырып, «ат байлатар» кәдесін алған. Қыз ұзату тойы
болмай тұрып, киіз үйлертігілген. Жастарға арналып тігілетін отауға ... отау ... ... ала ... ... ... Құдалар ауылға
жақындағанда отау тігу басталған, отауды өыз әкесінің үйінің артына тіккен.
Үй тігіскен әйелдер ... ... ... ... «уық ... «туырлық
жабар», «түндік жабар», «үзік жабар», «бау шу ... ... ... ... алып, салтты орындаған.
Құдаларды арнайы дайындалған дастарқанға жайғастырып отырғызады.
Дастарқан басында орындалатын кезекті кәделер бар. ... ... ... ... ... Оны да ... ... беріп, сатып алады. Сыбағаны
тарту еткен әйелдер алған ақыларын өзара ... алып ... ... ... ... кәдесін құдалар орындайды. Жекжат болып
жатқандарының құрметіне сыйлағандарын білдіріп, түрлі ... ... бата ... ... құдалар келіп, біраз жайғасқан соң, жасайды.
Малға бата жасап, оны ... ... ... ... соң, «табақ саларын»
береді. Оны табақ әкелгендер өзара бөлісіп ... ... ... той ... Сыйлықтар мен жыртыстары бар табақты той бастайтын құдаға немесе
құдағиға ұсынады. «Той бастар» кәдесі осы жерде жасалады. Оны ... ... ... ... ... ... өлендер айтып, тілектер
тілейді. Кейбір жерлерде тойды ауыл әйелдері бастайды. Әр түрлі ... ... ... құдалардың осы тойын қызықты өткізетін бір дәстүр –
«құйрық бауыр асату». Құйрық бауыр ... ... ... тәтті,
бауырдай жақын болайық» дегенді білдіреді. Бұл ... құда ... ... бауыр» асатқан келіншектер алған кәделерін бөліседі.
Той кезінде құдаларға сыйлы табақтар тартылады. Асықты жілік, жамбас,
сияқты сыйлы мүшелер ... ... ... «сый ... кәдесін
алады.
Толып жатқан кәделердің бір қызығы – «ұн жағу» кәдесі. Ол да мағыналы,
әзіл-шыны ... ... ... ... деп, ... ... ... үстіне ұн жағады.
«Құда тарту» дәстүрі әр жерде әр ... ... Кей ... талап қойып, оны орындай алмаған құдаларға ... ... ... ... тартып сүйрету, ән салғызу, жарыстыра би ... ... сол ... ... ... ... Бұл ... орындай
алмай жатса, кәдесін беріп, құтылып жатады.
Бұрынғы кездерде осындай түрлі ... ... ... ... ... киіз қалпақ кигізіп, үйтеріне су құйып, беттеріне ұн,
балшық жағып, өгізге теріс мінгізіп мазақ ... ... да ... жағы
өкпесіз көну керек болған. Солтүстік ... ... ... ... қойылып жатса, Оңтүстік жақта құданы еңбектетіп, үстіне алты ... ... ... ... Осындай ойын-сауықтар кейбір құдалардың немысына
тиіп, ренжіткен.
Қазіргі күні мұндай ... ... ... бермейді. «Құдаң шын
досындай болсын, құдағиын құдасындай болсын», «Күйеу-жүз жылдық, құда –мың
жылдық», «Құда болғанша, ... ... құда ... соң, қолда бармен
сыйлас» деген мақалдарға байланысты қазақ халқы «Құданды құдайындай ... ... жан ... ... Енді құдалар бар мәселені, кәделерін
орындай отырып, шешіп болған соң, қайтарларына қарай әр ... ... ... [31, 94 ... ... бас ... және құдалыққа келгендерге арнап киітін,
шамасына қарай ат немесе кілем ... нар ... Кей ... ... ... қуған. Әр түрлі ойындар айналған. ... ... ... ұстанғанымен, әрқайсысы шамасына қарап киітін, мінгізер атын
сыйлайды. «Ағайын-туғанның қызығы-алыс-беріс, құдалықтың ...... Ең ...... ... әке-шешесі қыз ұзату тойын ... ... ... ... ... Той қонақсыз өтпейді. Қыз ұзату тойын бастамай тұрып,
жан-жаққа тойға шақыртушылар жіберіледі. Жетісу елінде үстіне әдемі ... ... ... ... киіп, қоңыраулы күміс ер-тоқымды жорға
мініп, қыз жеңгесі шақырған. Бұл тойды ауылдың өнерді жастары ... ... Қыз, ... ... бөлініп, екі жақ айтысқан. Жеңілген жақ ұсақ-
түйектен бір тоғыз ... ... түн ... ауа тарсқан.
«Той десе, қу бас домалайды» демекші, той күні бала-шаға, жастар, қыз-
келіншектер және үлкен кісілер тойға жиналған. Той ... ... ... ... табақтар таратылған кейін, той басқарушысы ... ... ... ойындар ұйымдастырған: балуандар күресі, ат бәйге,
қыз қуу, көкпер, жамбы атыс, арқан ... ... таң ... ... ... ... ... ақ отау алдында жиналып, жат жерге кетіп бара жатқан
бойжеткен ... ... ... ... ... ... ... құрбыларын қимай қоштасса, жігіттер жағы «үлгілі, әдепті болып,
қайын атанды, кайын ененді сыйла, туған ауылыңа сөз келтірме» - деп ... ... мен ... ... ... ... ... жерінде
бақытты болуын айтып, әдепті келін болуын тілейді. Ата-енесін сыйлап, сол
ауылдың үлгілі келіндерінің бірі ... ... ... одан басқа не керек.
Өздерінің игі тілектерін төменде ... өлең ... ... ... жырлар айтып қоштаспағанмен, үзатылатын қыздың үйі туған-
туысқандарын жинап, тойлап, шығарып ... ... ... ... ... ... үлкен той жасап, шығарып салса, кейбір қыздар ... ... ... ... ... кету де ... жатады.
Соңғы күні ұзатылар қыз үй-үйді аралып ... ... ... қыз ... ... әр ... өз ... дәм тартқызады.
Әр үйдің от-орнымен қоштасып, көп болса, көпсінбей, аз ... ... ... ... ... жүру ... ... бұл салт ел ішінде
«танысу» деп аталады. Батыс ... ... ... ... ... ... ... болған.
Ұзату тойы біткен соң, жақындарын шақырып, дәстүр бойынша қыздың
жасауын көрсетеді. Жасауға ризашылық білдірген құдаларға киіт ... ... ат ... ... ... ... ... сауып ішер сиыры
мен биесі де қыз ... ... ... ... әр жеоде жасау беру әр түрлі орындалады. ... ... ... ... ... жыл ... соң жасауын береді немесе той
үстіне алып ... ... ... ... ... ... келе жатқан дәстүр бойынша, ұзатылған қыз әке малынан әр ... «мал ... деп ... ... мал, ... әке ... ... берен сауыт қалауына болдаы. Дәстүр бойынша, қызы не ... ... ... ... ... Бас ... рұқсатымен қыз жасауы
буылып, түйіледі. Әр теңнің арасына әйелдерге ... ... ... ... ... ... ашатын қарсы құда жақтағы әйелдер осы
сыйлықтарды бөлісіп алады.
Қыз аттанарда, қимас ата-анасы, ... ... ... құрбы құрдастарымен қоштасып, «сыңсу» айтқан. Қазіргі уақытта
қызды ... қосу жоқ. ... ... ... Той ... ... қыз жағы ... шығарып салады. Қуанышты тойлардың бірі
болғандықтан би биленіп, ... ... Қыз ... ... ... ... [32, 45 б.].
Шамасы келіп, «Қыз ұзату» тойын жасап, қазақтың осы салт-дәстүрлерін
орындап жатқандар аз ... Қыз ... тойы ... күні көп ... ... жатыр. Безендіріліп жатқан осы тойлар қазақ ... ... ... ... ... туған туыстарына бұл той қуаныш
әкеледі. Қыз ... ... ... ала ... Оны ... түсіру тойынан
кем өткізбейді. «Ана алдында – құрмет, ата алдында – қызмет», «Әкеден ... ...... «Перзент –көздің нұры, жүректің жыры». Әке шешесінің
перзенті болғандықтан, оның да ... ... ... олар ... «Гүл өссе – ... көркі, қыз өссе – елдің көркі» демекші, қазақ
халқы да қызға аса бір ерекше көңілмен қарайды. «Ұлың өссе – ... ...... деп, ... ... кем ... ... күндері «Қыз ұзату»
тойына көптеген туған туыстары шақырылады. Той өтетін орынды безендіруге
айрықша мән ... [33, 14 ... бар ... ... ... ... өткізуге тырысып бағады. Ол,
алдын ала, айтылатын әндер мен билерді, айындарды, тілек айтушыларды ... ... ... ... ... ... ... өтуі тікелей асабаға
байланысты болғандықтан, той иелері асабаны күні бұрын белгілеп ... ... ... ... өлең –жыр мен әзіл сыйақыларды көп білетін,
музыкалық ... ... ... ән сала ... өнерлі, әрі ауыл
адамдардын түгел танитын болғаны жөн. «Ел іші - өнер ... ... ... кез келген ауылдан табылады. Қазіргі кезде арнайы ... ... ... ... ... ойнай алатын адамдарымен өз
көмектерін ұсынуда. Тойдың ... ... өтуі оны ... ... да ... ... ... байланысты дастарқан дайындалады. Дастарқан
мәрізін даярлауға ерекше көңіл бөлінеді. Ыдыстар мен тағамдарды жеткізетін
даяшылар, қазан-ошақ басында жүретін ... ерте ... ... ... жиылып болғаннан кейін, асаба той бастауға кіріседі. Ол,
біріншіден, қонақтарды рет-ретімен ... ... ... ... соң, ... той бастауға кіріседі. Дәстүрі бойынша ... ... ... ... Бұл ... қыз ... ... той көйлегін,
бас киімін киеді. Жар-жар айтып, екі жасты ... ... ... ... өз ... екі жасқа білдіріп, баталарын береді. Той бітпей
жатып, ... ... ... құдалар қайтуға ыңғай танытады. Оларды
кошеметтеп, шығарып ... бара ... ... ... ... ... ... қоландары, жора
жолдастары жолын бөгейді.
Қарсы жақ құда кәдесін беріп, жолын ашқызады. Ендігі ... ... ... ... ... Келін түсіретін жақ белгіленген уақытқа
қонақтарын шақырып, ... ... ашар мен ... Қыздың әке-шешесі қыз бен күйеу баланы
үйлеріне қонаққа шақырады. Жақын ... жас ... мен ... ертіп, күйеу жігіт қалындығымен, белгіленген уақытта, қыз
әке-шешесінің үйіне барады. Күйеу жігіт ... рет ... ... ... ... ... Оны да ... отырғандықтан, күтіп алады. Отқа май
құйғызып, шашу шашады. Ол да құр қол ... жөн. ... ... ... ... сала ... ... халқының қалта қарайтын
тағы бір салты осы жерде ... ... ... келген соң, балдыздары мен
қыз жеңгелері ... ... ... ... Қыз ... ... жасап, күтеді. Дастарқан басында күйеу жігіт қайын жұртымен танысады.
Оған төс салынған ... ... Еріп ... ... ... пен ... кигізіледі. Осыдан кейін күйеу жігіт қайын ... ... ... ... ... қыз ... үйіне төркіндеп, бір жылдан соң
келетін болған. Тұрмыс ... қызы ... ... ... ... ... ... тұратын қыздары арнайы төркіндеп, қыдырып қайтады.
Келген қызды ... ... мен ... қонаққа шақырады. Төркіндеп
болған қызға, қайтарында, әке-шешесі сыйлық тартады. Бұрынғыда сауып ішетін
малды сыйласа, қазіргі кезде ... ... ... ... сыйлайды.
Бұл әке-шешенің қызына көрсеткен сый құрметтері мен көмектері.
Құда шақыру. Қазақстанның көп жерлерінде «құда шақыру» дәстүрі кеңінен
тараған. Құда шақыру, ... ... ... ... ... ... Оны үлкен тойлардан кем өткізбейді. Ал кей жерлерде құдаларды
жастардың үйлену тойына шақырып, кәделерін арнап салған білезік, ... ... ... ... ... ... Бұл дәстүр құдағилардың
басқаларға көрсеткен сый құрметі. Кейбір жерлерде қыз киімінің дайындалған
сапасына ауыл ... баға ... ... Киім алып ... қыз жеңгелеріне
киіт беріледі. Шамасы келіп жатқандар сырға, сақина салады.
Жасау беру. Жасау беру-ежелден келе ... ... ... ... бірі. Қыз шешесі жасауды, қызы бой жетпей тұрып-ақ, жасап қоятын
болған. Жасау – қызға берілетін ... Оған үй ... ... ... жерге төсейтін текемет немесе кілем, ілетін ... ... Қыз, ... жасауымен бірге шығарып салынатын
болған [34, 106 б.].
Қазіргі кезде, шамасы келіп жатқандар, қыз ... той ... ... жатады. Жасаудың қаншалықты болатыны қыз жағының шама-шарқына
байланысты. Кейбір жерлерде ... қызы ... ... ... бір, ... ... кейін береді. Оны апармас бұрын, хабарын береді. Қыздың шешесі
мен тағы бір-екі әйел жасауды алып барады. Оған да ... той ... жаңа ... ... ... ... ... шашу шашады,
байғазы береді. Жасау әкелген құдағиларға үлкен құрмет көрсетіліп, аиіт
беріледі, сырға, ... ... ... білдіреді. Жиналған туған
туыстар мен ауыл әйелдеріне қыз жасауын ашып ... ... ... әр
түйін заттың бетіне әдейілеп салынған сыйлықты ашып ... адам ... ... ... де ... ... Жасауын әкелген қыздың шешесіне
ризашылықтарын білдіреді.
Қыз киімін ... ... ... ... беру ... көп ... ... Ал Оңтүстік Қазақстан аумақтарында бұны міндетті түрде
орындайды. Бұрынғыда қыз киімін қыз жасауымен қосып, ... ... ... ... Қыз ... бас ... ... аяқ киімі, сырт киімдері,
бағалы киімдері, қыздың жеке өзі тұтынатын заттары кіреді. Оны қыздың анасы
мен жеңгелері дайындайды. ... ... ... ... қыз кеткен соң,
немесе, той үстіне дайын киімдерін алып барады. Қыз киімін ... ... оны алып ... ... ... ... ... жағы оларды
дайындықпен күтеді. Қазақ халқы ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Белгіленген күнге келген құдағиларын құрметтеп, дастарқандарын жая, ... ... ... ... ... көтерген соң, қыз киімін көру
басталады. Туған-туыстар мен ауыл ... қыз ... қыз ... ... ... ... киімдерді ашқан әйелдер, әдейілеп салынған
сыйлықтарды ... ... ... ... Қыз ... ауыл ... ... білезік, жүзіктерін тағы басқа сыйлықтарын өзара бөлісіп
алады. Бұл дәстүр құдағилардың ... ... сый ... ... қыз киімінің дайындалған сапасына ауыл әйелдері баға беріп жатады.
Киім алып келген қыз жеңгелеріне киіт ... ... ... жатқандар
сырға, сақина салады [35, 53 б.].
Келіннің жанұядағы қызметі мен ... ... ... ... ... қазақ халқы келіннің әдептілігіне көп көңіл бөледі. Келіні
әдепсіз болса, ата-енесіне және ... ... сөз ... ... ... ... ... түскенде, келінге арналып, «Беташар» жырында тәлім-
тәрбиелігі зор өлең ... ... ... ... ... мен ... ... тілектері де келіннің әдепті болғанын қалайтын
тілектер. Әр ... ... әр ... ... ... ... ... зор, мағыналы. Келіннің әдепті сөйлейтін сөзі мен жанұядағы
міндетін абысындары мен ... жаңа ... ... ... ... ... бір ... берекесін кіргізетін болашақ ана болғандықтан, ата-ене үйлі-
жайлы ... ... ... үйлестерін қосады. «Жақсы келін-
қызындай, жақсы күйеу – ... деп ... ... ... ... де ... ... түсе сала, өзіне артылған міндеттері бар.
Таңертең ерте шай қою, ... ... шай ... үй тазалығы, ауылды
жерде –ошақ басындағы қызметі, мал жайғастыруы, сиыр сауып, күбі ... ... ... ... ... ... осы ... бұрын, ізеттілік көрсетіп, ата-енесіне тізе бүгіп, сәлем салады.
Сәлем салу дәстүрі- келіндердің ата-енесіне, қайын жұртына деген ... ... ... ... ... жанұя мүшелеріне салады. Қонаққа күйеу
жігіттің ... келе ... да, ... ... ... ... Шай дайындап,
дастарқан жаяды. Сәлемін алған адам келінге ризашылығын ... ... ... үлкендерге алдында орамал тартып жүреді. Ол да ... сый ... ... ... ... болып түскеннен кейін тастағаны жөн.
Дөрекі сөйлемейді, әдепсіз қимылдар ... ... ... ... болса, бұл да ата-енесі мен жолдасына деген сый-құрметі. ... ... ... ... ... ... болсын, жеке өздері
қалғанда болсын, жанұясының басшысы – жолдасын ... ... ... ... ... ... кешіру, түсінікпен қарау, қиын сәттерде
қол ұшын беру, сырласу сыйлаған әйел, елін де ... ... ... ... ... ... келген. «Ұл –орнықты
алтын ту, қыз – айдыннан ұшатын аққу». Ұл баласы ер жетсе, бір шаңырақ иесі
деп санаған. Ол ... ... ... ... ... ... өз
шаңырағын көтереді. Көп балалы отбасыларының әр баласы, ұядан ұшқан құстай,
осылайша шаңырақ көтереді. Ата-анасының шаңырағында ең кіші ұлы ... ... қай ұлы ... деп шешсе, сол қалады. Қартайған шақтарында өзіне
жанашырлықпен қарайтын, қамқорлы болатын ұлын алып ... Ал, ... ... ең ... ... сол ... иесі деп есептеледі.
Әрбір шаңырақтың ең құрметті, сыйлы иесі – атасы мен әжесі. Шаңырақтың
басқа мүшелері мен ... ... ... ... ... ... қара ... қалған ұлының қолында қалған
қарттарға, баласы мен келіні өз ... ... ... ұл мен
қыздары қара шаңыраққа жиі келіп, араласып тұрады. ... ... ... ... өте ... ... бала – ... ғой. Ауылды жерлерде туған отауға алыстан әдейілеп келіп аман
саулықтарын ... ... ... ... ... ... болу - әрбір
перзентінің міндеті.
Шаңырақта қалған ұлдың міндетіне әке-шешесі қайтқанша қасында болып,
қамқорлығын көрсету ... Оған ... ... ... ... ... ... мықтап ұстау, тоздырмау, қонақжайлылық көрсету деген ... бар. ... ... мұра етіп ... бұл үйді киелі тұтып,
оған құрметпен қарайды. «Ағайын – ... ... ... ... қара шаңыраққа ... ... ... ... ... де, ... мен қыздары қара шаңыраққа деген қамқорлықтарын
үзбейді. Бас қосып, жиналып тұрады.
Алайда осының барлығын ұйымдастыру үлкен ұлға ... ... ... ұйытқы болып отыратын ұл балалары. Ұлдары үйленіп жатса,
келінді қара ... ... сол ... ... ... ... сол ... бөлініп жеке шаңырақ көтереді. Туған туыс жиналса да,
қара шаңыраққа жиналады. «Ағаның үйі – ақ ... ... ... ... мен сол ... ... ... үлкен үйге соғып, сәлембере
кетеді. Қара шаңырақтан түлеп ұшқан ... бас ... ... ... ... Сол ... қалай ер жеткендерін, қызықты шақтарын естеріне
алып, қалай бөлініп шыққандарын айтып, жиі жиналып отырады. ... ... ... ... жиналған балалары бас қосып, дастарқан басынан дәм
татып, әңгіме ... ... ... бас қосу ... ... ... түседі [36, 34 б.].
Әмеңгерлік. Күйеуі өліп, жастайынан жесір қалған жас әйелді, салт
бойынша, өлген ... туыс ... ... ... ... керек салты
болған. Жесірге мұрагер - әмеңгер туыстары болып саналады. Мақсаттары ... ... атын ... оның ұрпағын жалғастыру болып табылады. Жасы
үлкен шағында жесір қалған әйелдер ... өзі ... ... ... қала береді. Әмеңгерлік салт ... ... ... бар. ... ... бұл салт көп орындала бермейді.
Шашу. Шашу-қуаныштың белгісі. Үйлену тойында ортаға шыққан екі жасқа
тәтті заттар мен ақшалар шашылады. Жаңадан ... ... ... ... Келінді көруге, қуанышпен бөлісуге келген көршілер мен ... ... ... шашу шашады. Қазіргі кезде жаңа пәтерлі, автокөлікті
немесе басқа да ірі жаңа ... ие ... ... шашу ... ... ... ақшалай заттар шашуды сеуіп шашады. Шашылған
шашуды шашқан ... ... және ... ... ... Бұл ... білдіреді және сондай қызықшылыққа біз де жете берейік деген
тілекпен теріп алынады. Қазақ халқында көп жасаған ... ... ... ... ... Ондай шашуды «теңге шашу» дейді.
3.2 Дәстүрлі некелесу рәсімі
Қыз ұзату тойы. Қыз ... ... ... ... ... тойға
шақыртушылар жіберіледі. Жетісу елінде үстіне әдемі киім ... ... ... ... ... ... ... жорға мініп, қыз
жеңгесі шақырған. Бұл тойды ауылдың өнерлі жастары қызықты қылып өткізген.
Қыз, жігіттер болып бөлініп, екі жақ ... Азия ... ... ... неке ... ... 13,
қыздарға – 9. Ал өмірде көбінесе некелесетін жастары- ұлдарға 15-18, ал
қыздарға – 13-18 жас. ... ... ... бұл ... де ... да ... бар. Отырықшы-егінші, ислам дінінің әсері күштірек
Орта Азия халықтарында отырықшы-егінші бөліктерінде ... қыз ... ... жасы ... ... ... ... бойынша бұл
халықтарда қыздың тұрмыс ... жасы – 13-14 ... Азия ... ... ... құда ... алдымен қыз
әкесіне жаушы жіберуден бастаған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мен басқа Орталық Азия халықтарының салт-
дәстүріне өте ... ... ... қу бас ... ... той күні ... ... және үлкен кісілер тойға жиналған. Той дастарқаны басында
қымыз ішіліп, ... ... ... кейін, той басқарушысы
ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... ат бәйге, қыз қуу, көкпер, жамбы атыс, арқан тартыс. Жастары таң
атқанша ойын-сауық құрған. ... ... ... ақ отау ... ... жат жерге кетіп бара жатқан
бойжеткен құрбы-құрдастарымен қоштасып, «Жар-жар» жырын ... ... ... ... ... ... жігіттер жағы «үлгілі, әдепті болып,
қайын атанды, кайын ененді сыйла, туған ауылыңа сөз келтірме» - деп назарын
айтады [37, 165 ... ... ... ... ... ұзатылатын қыздың үйі
туған-туысқандарын жинап, тойлап, шығарып салады. Тойды әркім шама-шарқына
қарап жасайды. Біреулері ... той ... ... ... кейбір қыздар
үлкен жеңгелерінің қолынан кетеді. Жеңгелерінің қолынан кету де ... күні ... қыз ... ... ... ... ... қыз туыстары дайындалып, әр қайсысы өз дастарқанынан дәм тартқызады.
Әр үйдің от-орнымен қоштасып, көп болса, ... аз ... ... ... ... ... жүру ... алатын бұл салт ел ішінде
«танысу» деп аталады. Батыс Қазақстанда танысатын ... ... ... ... ... ... тойы ... соң, жақындарын шақырып, дәстүр бойынша қыздың
жасауын көрсетеді. Жасауға ризашылық білдірген құдаларға киіт кигізіп, ... ат ... ... отаудың көшер көлігі, сауып ішер сиыры
мен биесі де қыз ... ... ... ... әр ... ... беру әр түрлі орындалады. Қызды ұзатып
шығарып салғаннан кейін, бірер жыл өткен соң жасауын береді ... ... алып ... ... беруде орындалатын дәстүрлер көп.
Ежелден келе жатқан дәстүр бойынша, ұзатылған қыз әке малынан әр түлік
бойынша «мал құты» деп ... ... мал, ... әке ... мылтық, берен сауыт қалауына болады. Дәстүр бойынша, қызы не сұраса
да, әкесі ... ... ... Бас құданың рұқсатымен қыз жасауы
буылып, түйіледі. Әр теңнің арасына әйелдерге ... ... ... сыйлықтары салынады. Теңді ашатын қарсы құда ... ... ... бөлісіп алады.
Қыз аттанарда, қимас ата-анасы, туған-туыстары, қасиетті ел-жұрты,
атамекен, құрбы құрдастарымен қоштасып, «сыңсу» айтқан. ... ... ... қосу жоқ. ... «сыңсу» айтылмайды. Той тойлап, қызын
ұзатқан қыз жағы той-думандатып ... ... ... «Қыз ұзату» тойын жасап, қазақтың осы салт-дәстүрлерін
орындап жатқандар аз емес. Қыз ұзату тойы ... күні көп ... ... ... ... ... осы тойлар қазақ халқының салт-
дәстүрлерін көркемдейді. Ұзатылатын қызға, туған туыстарына бұл той ... «Ана ...... ата алдында – қызмет», «Әкеден – ақыл,
анадан – ... ... ... ... ... жыры». Әке шешесінің
перзенті болғандықтан, оның да ... ... ... олар күшін
аямайды. «Гүл өссе – жердің көркі, қыз өссе – ... ... ... ... да ... аса бір ерекше көңілмен қарайды. «Ұлың өссе – мұратың, қызың
өссе – жұратың» деп, ... ... кем ... ... ... «Қыз ұзату»
тойына көптеген туған туыстары шақырылады. Той өтетін орынды безендіруге
айрықша мән ... бара ... ... ... ... керіп, көрші қоландары, жора
жолдастары жолын бөгейді.
Қарсы жақ құда ... ... ... ... ... кезектегі той
күйеу жігіттің ата-анасы жасайды. Келін түсіретін жақ ... ... ... ... ... ... ... салт-дәстүрлер. Келін түсіруге
байланысты орындалатын салт-дәстүр ежелден келе ... ... ... ... бәрі ... ... орындалатын болған. Ауылға
келін кіре бере, жасаулы көштің алдынан әйелдер шығып, шашу ... ... ... ... ... ана» деп ... оған ... сый берілген.
Ауыл адамдары жүкті дереу түсіріп, отауды ... ... ... ... үрім ... өскен, елге беделді, салиқалы адамға жүктелген.
Бұл жерде жаңа ... жас ... «осы ... ... ... деген ырымды
көздеген [26, 191 б.].
Қалындықты ауыл келіншектері мен жастары күтіп алып, шашу ... ... ... ... ... ... Шымылдықты құрғаны
үшін сый алады. Абысындары басына орамал салып, тағы басқасы отқа ... Сол ... үшін ... ... ... Орамал салғаны енді
келін болды дегенді білдіреді. Жас келінді көргісі ... ... ... ... мен апаларының біріне көрімдіктерін береді.
Келіннің бөлмесіне апарып, келінмен таныстырады. ... адам ... ... ... ... ... деп тілегін айтады [26, 192 б.].
Беташар болмайынша, келін шымылдықтан шықпай, іске араласпай отырады.
Келінді көруге келгендерге ол ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанда осы дәстүрлердің барлығын орындауға
тырысады, ал басқа ... ... ... ... басына орамал салу
дәстүрлері орындалғанмен, шымылдыққа отырғызу ... ... ... келінді туыстарымен көпшіліктің алдында таныстыратын
беташар болады. Келіннің бетін ашатын ақынды дайындап ... ... ... ... ... келу құрметіне арнап өлендер айтады. Келіннің бетін
ашпас бұрын, асаба жиылған қонақты орналастырып, беташарға дайындайды.
Беташар. Жаңа түскен ... ... ... ... таныстыру –
халқымыздың құрметтейтін, ежелден келе жатқан дәстүрі. Келіннің бетін ... ... ... «Беташар» айтар жігіт, ақындығына қоса, әншілігі де
бар, әзіл-оспаққа жүйрік болғаны жөн. Беташар әр ... әр ... ... жерлерде, күндіз туған туыстарына той жасалып, ... ... соң, ... ... Ақын ... той басқарушы мен той иелерімен
ақылдаса отырып, келінге сәлем ... ... ... мен
отбасындағы орындарын жазып ... ... ... әр ... ... айту ... дайындалып алады. Басына, бетін көрсетпей, ... ... екі ... екі ... ... ... ала дайындап қойған
жерге алып шығады. Екі жағында тұратын ... жас ... ең ... ... ... Мұның өзі абысындарының өзінен кейінгі келінге
көрсеткен ... әрі ... ... ... ... ... өзі
абысындарының өзінен кейінгі келінге ... ... әрі ... ... ... ... жолы болып табылады. Өйткені
«келіннің бетін кім ашса, сол ыстық» деген сөздер алғаш ... ... ... ... абысындарға да қатысты. Бұл кезде келінді сүйеп ұстап
тұрған жас ... да ... ... ... ... ... ... Бет ашуға дайын тұрған ақын, ... ... ... және
көпшілікке арнап өлең айтады. Келіннің жанұядағы орнын айты ... ... ... ... ... туыстарымен таныстырып, сәлем бергізеді.
«Беташардың» мағынасы – енді ... жаңа ... ... ... ... Қыз ... ... қылықтарын тастап, әдепті келін
болуы жайлы осы жерде айтылады. Айтылатын өлеңнің мазмұны – жалпы үлкендер
алдындағы инабаттылық, ... ... ... ақыл ... «Беташар»
айтатын адам, жанұяға жаңа келген келінге, осы екі ... ... ... ... кім ... ... ... жақындығы бар екендігін
айту. Ата-енесімен, қайын аға, қайын апа, қайын ... ... ... ... ... да, тізе ... ... салғызады.
Жақын ағайындарының атын атап, оларды да таныстырады. ... екі ... ... ... ... ... қабақ шытпай, қонақжайлылық танытуын, қадірлеуін де айтып кетеді.
Сәлем алған адам жас ... ... ... ... да, ... ... да құр қол қалдырмайды. Ақын жігіттің алдына ... ... ... ... [38, 6 ... отыру үйлену рәсімінің ең бір жауапты да қызықты ... ... ... ... ... күн ... ... сол күні күндіз өтеді. Некеге
отыру мемлекетіміздің заң ... ... бұл ... ... ... ... ... рәсімі кезінде жастарды Аланың алдында таза,
мұсылмандық некеге тұрып, діни жолмен ... етіп ... ... ... ақ бата алу ... ... барып немесе молданы үйлеріне
шақырып некелерін қиғызған. Бұл жайында А. И. ... ... ... или ... орд и степей» еңбегінде былай дейді: «По
окончании всех ... ... ... и невесту, наряженных в
лучшее платье приводят в кибитку, назначенную для совершения ... ... их ... ставит перед ними чашу с водоюи ... ... ... молитвы, потом спрашивает соединяемых, охотно ли они
приступают к ... и ... поит их ... ... дает оную пить всем
предстоящим» [ 11, 336 б.].
Осы дәстүр жайында Кеңес өкіметі кезіндегі қазақ қоғамындағы ... ... ... ... айтқан: «...Как отмечалось, свадебный обряд у
казахов сохронял свои древние ... ... за ... акта ... «Неке қияр»» [39, 152 б.].
«Баланы бастан, келінді жастан» ... ... ... ... көп ... ... ... әдепсіз болса, ата-енесіне және
қыздың әке-шешесіне сөз тиеді. ... да, ... ... ... ... ... «Беташар» жырында тәлім-тәрбиелігі зор өлең ... ... ... ... сөзі мен жанұядағы міндетін
абысындары мен ... жаңа ... ... ... ... Жас келін бір
үйдің берекесін кіргізетін болашақ ана болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... келін-қызындай,
жақсы күйеу – ұлындай» деп қазақ ... ... ... де ... ... түсе ... ... артылған міндеттері бар.
Таңертең ерте шай қою, ... ... шай ... үй ... ... ... ... мал жайғастыруы, сиыр сауып, күбі пісу. Келін
болып түскен күннің ертеңіне-ақ, ... осы ... ... ... ... ... тізе бүгіп, сәлем салады. Сәлем
салу ... ... ... ... ... ... құрметі мен
сәлемі.. Сәлемін алған адам келінге ризашылығын білдіріп, рақметін айтады.
Келін үлкендерге алдында ... ... ... Ол да ... сый ... ... ... келін болып түскеннен кейін тастағаны жөн.
Дөрекі сөйлемейді, әдепсіз қимылдар жасамайды. Киген ... ... ... бұл да ... мен ... ... ... Той біткен соң тойды өткізуге ат салысып, дайындасқан
адамдарға ... той ... ... жасайды. Арнайы дастарқан даярлайды.
Кішігірім ... ... ... ... қамқорлықтарын көрсету
туысқандықты нығайта түседі. Той ... ... ... келіндер мен
күйеу балалары, туған туыстары жиылып, тойдың қалай ... айта ... ... атқарғандары үшін той иелері ризашылықтарын білдіріп,
сыйлықтарын береді. Бейнетаспаға түсіріп алған тойды ... ... ... ... [40, 213 б.].
Неке қию шарты. Отау тігетін екі жастың одағын бекіту дәстүрі - ... деп ... ... ... неке қию ... ... ... бері белгілі, некелескенге дейін күйеу қалыңдық ... рет ... ... түсер, ұрын келу т.б.). Неке қию құда түскеннен
бірнеше жылдан кейін де ... ... неке қию ... ... ... ... соң қыз ... тойы барысында қыз әкесінің ауылында
орындалады. Жастардан отау ... ... ... неке қию ... ... ... ... кәмелетке жеткен болуы тиіс, егер қыз ұялып
үндемесе, келісім бергені деп саналады, шариғат үшін ... разы ... ... ... қоғамында неке қиюға молданы қыздың ... ... неке қию ... үйде, кей өңірде «қызқашар»
ұйымдастырған үйде, яғни ... ... ... ... Неке қиылғаннан кейін жас жұбайлар отау үйге барған, алғашқы
түнді өткізу де қыз әкесі ауылында ... ... ... келе ... ... ... болды.
Қазақтың әдеттік құқығы, дәстүрі бойынша жеті атаға дейін қыз ... өзі, ... ... ... қан ... ... ... туындаса, екіншіден, екі рулы елдің бір-бірімен ... ... ... ... ... ... татулықтың орнауына
септігін тигізген. Қыз алыспайтын рулар арасынан ... ... ... 90-ға ... дүре соғылып, бүкіл халық беттеріне түкірген, халықтың
теріс айналуы жазаның ... ... [3, 172 б.]. ... ... ... 30 дан 70-ке ... ... некені қиған молданы ... 75 тен 90-ға ... дүре ... [3, 178 б.]. ... өгей ... қызға, келінге, енеге үйленуге болмайды. Сондай-ақ еркек әйелінің
көзі тірісінде балдызына, қайынбикесіне, ... ... ... ... ... ... некеге тұру жасы ерлер үшін 15 жас,
әйелдер үшін 16 жас деп белгіленді [41, 19 б.]. Дегенмен ... ... ... ... отау ... ... кездескен. Қазақтар қыздың ерте
тұрмысқа шығуын «тұзды көп сақтама су бұзар, қызды көп сақтама сөз ... ... ... ... ... ... ... жағдаймен байланысты болды. Байлар ұлдарын 12-15, ... ... ... ... ... ... арасында балаларын 9-
12 жаста үйлендірген жайттың кездесетіндігін айтқан [42, 96 б.]. ... ... 12-15 ... ... ... жиі кездескенін
Құдабай Қостанаев та өз еңбегіне арқау еткен. 12-13-те үйлендіру ... ... ... ... ... ... көзіміздің
тірісінде міндетімізден құтылайық деуі т.б.), қызды енесі қасына алып,
өзіне баулып ... тек ... ... ғана ... қосқан. Ертеде Сыр
бойындағы қазақ отбасының бәрінде дерлік қызбаланы бесікте ... ... ... ... - ... ... әрі бұл ... орын
алуын Сыр өңірінде қоқандықтар билігінің орнығуымен ... ... ... ... ... ... ... көбіне қыздар 15-17 жаста тұрмыс
құрған.
Неке қию ... ... ... алуы ... Ташкент өңіріндегі
қазақтар неке қиғаны үшін имамға 40 тиын, биге 2 рубль ... ... ... ... ... айтуы бойынша неке қидыруға шақырған отбасы
әлеуметтік жағдайына шама-шарқы жеткенінше 1 қой және 40 ... ... 4 ... 40 тиын ... ... ... берген. Перовск уезінде де
неке қиюға молдамен қатар би де шақырылған. Биге еш сыйақы берілмеген, ... неке ... үшін «екі ... ... яғни ... ... қошқар, ол
болмаса 4 рубль ақша берген. Ал жесір әйелмен неке ... осы ... ... Ал, ... ... ... ... 40 тиын
төлейді, ал ауыл биі некеқиярға қатыспаса да ... ... ... ... ... ... өңірінде неке қию ақысын күйеу жігіттен
куәлар арқылы сұраған, неке қию ... 5-10 ... ... [43, 119 б.].
Неке қию тәртібі. Некеқияр қалыңдықты аттандырар күннің алдында «қыз
қашар» және «тартыс» ... ... ... ... Неке ... мен некелесушілер арасында «куәгерлер» жүреді. Қазақтар ... неке ... мен ... ... ... жүргізушілер есебі
десе де болады. Некеқияр кезде eкi арада жүретін eкi куәнің, ... ... ... сұраған уақытта айтатын сөздерін «неке қияр сөз» немесе
«куәлік сөз» деп ... Бұл ... ... бipaқ ... ... ... ... кyә, кyәдірміз,
Куәлікке жүредірміз.
Мұнда халық қасында,
Таңда Хақ алдына
Ақ куәлігін бередүрміз, [44, 36 б.] - деп қыз ... ... ... ... ... ... ... жеткізіп отырады .
Қазақтар арасында неке қию дәстүрінің аймақтық ... ... ... ... ... ... бөлінген,
қонақтар оны көре алмайтын киіз үйдің бір бөлігінде отырады, қалыңдық ... ... ... үйде ... Молда екі епті жігітті таңдап алып,
қалыңдықтың әкесіне: «қызын пәленше деген адамға беруге ... ме?», ... ... жібереді. Жіберілгендер қайтып келіп, бәрі еститіндей ... ... ... осындай сұрақпен куәлерді қыз әкесіне үш рет
жібереді. Одан ... ... ... қыз әкесіне «қалыңмалды толық алды ма,
неке қиюға ... жоқ па?» - ... ... ... Одан ... ... шын ... некеге тұрғысы келеді ме?» - деп
сұрайды. Содан кейін сол сұрақпен ... ... ... жылап жауап
бермеуі мүмкін, әке-шешесі «айналайын келісе ғой, өмір бойы бірге ... ... - деп оны ... ... алып ... Содан кейін барып молда
күйеу жігіт пен қалыңдықты, жиналғандарды киіз үйге кіргізіп, неке ... Неке суын ... ыдыс ... ... қойылып, жерге ұшына матаның
қиындысы байланған ... ... ... ... ... ... ... Ыдысқа таза суды молданың өзі құйып, бетін мата кесіндісімен
жабады. Неке қидырушы жұбайларға бата ... ... ... ... ... оқып ... соң ол қалыңдықтың жүзігін алып суға ... ... ... ... соң ... ... ... өмірлік жарына қорған
болуына өсиеттер айтады. Соңында күйеужігітке, ... ... ... ішкізеді [45, 29 б.].
Қазалы уезінде неке ыдысына су ... ... ... ... ... ... ... да, ыдысты ақ орамалмен жабады. Күйеу ... ... ... ағаш ... Неке ... ... неке ... қайта алып, оны некелерінің белгісі ретінде сақтайды. Неке суын
алдымен күйеу, ... соң ... одан ... ... отырған куәлар
ішіп шығады. Ақ орамалды куәлар алады. Некесі қиылған ... ... отау үйге ... ... ... ... неке ыдысына сақина немесе сырғаны қалыңдықтың ... ... соң беті ... ... дұға ... біткен соң
тостақандағы заттар шығарылып ... ... мен ... неке ... Ал, ... ... неке қию қалыңдықты аттандырар алдында
«отаусалар» дәстүрі алдында өтіледі. ... ... неке қию ... ... ... ... жіберген, қалыңдық жауабын
құрбылары арқылы берген, дауыстап келісім беру ... ... ... суын ... ... ... дұға оқылған соң бірінші молданың өзі
ішкен, сосын қалыңдыққа, одан кейін күйеуге, содан ... неке қию ... ... жасы ... бастап ішіп шыққан.
Қ.Қостанаев бойынша, молда неке қиюды «аумин, аулакбар» деп бата
айтудан бастайды. ... ... ... ... ... ал ... екі куә, ... киіз үйдің ортасында ... ... ... ... және оның әке-шешесінің атын айтып, (бәленше қызы
түгеншені) «өзіңе жұп ... ... ... бе» деп ... Күйеу жігіт
«қабыл қылдым, қабыл тұттым» деп жауап береді. Осы сұрақты қалыңдыққа ... ... ... ... Әр ... ... ... кейін олар міндетті
түрде «куә жырын» айтып отырады. Содан кейін молда «хұтба» дұғасын ... ... су ... ... ... ... ... ағаш аяқ әкелініп,
оған молда дем салып, «үшкіргеннен» соң, ... ... ... пен ... ... қатысып отырғанда ұсынады, әрқайсысына бір ... ... ... ... ... неке қиярда күйеу ... ... ... ... ... Неке суын қатысушылардың бәрі ішіп болған
соң, қалыңдық түбіндегі қалғанын ішіп ... ыдыс ... ... жігіт
әдейі салып қойған сақинаны алады .
Қиылған некені «неке суын» ішкізу ... ... ... неке ... аздап, тұз, қант қосқан екен. Су – екі жастың пәктігіне, тұз – ... ... бірі ... опасыздық етіп, некені бұзса, дәм атуына, қант –
екеуінің тату-тәтті өмір сүруіне деп ырымдалған, ал сақина неке ... ... еске ... ... ... ретінде саналған. Күйеу мен
қалыңдық ыдыстың бір жерінен ішу ... Бұл ... ... ... бірге
болатындықтарын білдіреді. Некеқияр аяқталған соң қыз ата-анасы күйеу
жігітке «құлыңызға бір ... ... мұны ... күтіп бағыңыз, азар
беріп, ұрма, бимаз ... ... - ... ... ... ... болма,
атаңа нәлет келтірерсің» - деп, ақыл-кеңес береді. Некесі қиылған жастар
арнайы тігілген отау үйге, алғашқы түнді ... ... ... ... ... ... келушілермен күйеу ауылына аттанады.
Әдеттік құқық бойынша, неке қию үшін кемі екі куә қатысуы тиіс және
молда неке қию ... ... ... ... ... ... алуы ... өңірінде молда неке қиғанда екеуінен де «ырзасың ба», - ... ... ... ... ... ... ... неке суын ішкізген.
Молданы үйге оңаша шақырып, жасырын түрде неке қиғызу кеңес үкіметі тұсында
да, жалғасқан, молдаға неке қиғаны үшін ... ... ... ... көрсеткен, бар болса қой берген не ... ... ... ... түйіншек дайындаған, кеңестік дәуірде неке қию жігіт үйінде
орындалған.
Қазақ жерінің Сыр ... ... ... ... неке ... қатысса,
кейін билердің бұл құзырына шектеу ... бұл ... ... ... ... ХІХ ... ... билер лауазымын шектеуімен
байланысты. Ә.Бөкейханов тіпті орыс ... кей ... ... да неке
қиюын шектеп, бұл қызметті ауылнай атқарып жүргенін жазған [46, 251 б.].
Неке қию дәстүрі қазақ ... ... ... ... құрғанға дейін
берік сақталды, кеңестік билік исламша неке қидыруға қарсы болғанымен,
ішінара жалғасып ... ... ... ... ... ислам жолымен, яғни
неке қию арқылы бекіту дәстүрлері қайта жаңғырып, бұл мешітте орындалуда.
Қазақ халқының неке қию ... ... ... ... ... нормалардың неке-отбасылық талаптарынан, некелесу жасынан,
неке қию шарттарынан көрінді. Неке қию рәсімінің атқарылуының қазақ ... ... орын ... ... ... ... ... жазба деректері айғақтайды. Қазақ халқының неке қию дәстүрінің
кейбір шарттары ХХ ... бас ... ... ... мысалы, неке қию
рәсімінің қыз ауылында өтуі, неке қию рәсімінде «куәлер ... ... ... ... Неке қию рәсімі атқарылатын ғұрыптық рәсімдер
жүйесі наным-сенімдер жүйесімен ... ... ... ... ... неке қию дәстүрінің алатын орны
ерекше. Дипломда қазақ ... ... ... нормаларына сәйкес
некелесу арасындағы айырмашылықтар және әдеттік ... ... ... ... қамтылады. Молдаға неке қию ақысын күйеу жігіт
әлеуметтік жағдайына қарай алған. Неке қию ... ... ... ... ... қалың малы толық төленген соң қыз әкесінің ауылында қыз
ұзату тойы ... ... ... ... Әдеттік құқық жеті атаға
дейін қыз алысуға рұқсат ... ... ... ... ... мен оған
қатысқан куәгерлер әдеттік құқық бойынша жазаға тартылған. ... ... ... ... мен далалық экспедициялық деректер негізінде неке
қию рәсімінің әр ... ... ... ... ... халқы ежелгі заман дәуірінен бастап өзіндік тарихы мен әдет-
ғұрпымен, салт-дәстүрімен, өркениет ... ... ... және баға жетпес құндылықтарымен танымал болып келді.
Қанадай халықтың болмасын салт-дәстүрлері сол ... ... ... ... алады. Мысалы: қазақтарға тән бауырмалдық, ақжарқындық,
қонақжайлық. Әрине бұл қасиеттер басқа халықтарда да ... ... ... әр ... әр ... көрініс береді. Сонымен ұлттардың ... ... мен ... ... ... бірін-бірі
толықтырады.
Ұлттық мәдениетіміз бен бірегейлікке қол жеткізу арқылы ғана болащаққа
қарай батыл қадам жасауға болады. Қазақ ұлтының жаңа ... ... оның ... ... ... ... ... «Ұлт мемлекетсіз өмір
сүре алмайды», құрып кетеді. Өз кезегінде ұлттың жойылуы, оның мемлекетінің
өмір сүруін мәнсіз ... ... қай ... ... қарамайды. Олардың
барлығы үшін мүмкіндіктер теңдігі мен құқығы жағынан заң алдында ... ... ... ... ... біз сол ... ... ұлттық менталитет пен мәдени дәстүрлерге үйлестіре
қабылдаймыз.
Ұлттың әдет-ғұрпы, салт-дәстүр ... оны ... ... ... ... ... өзінің рухани мәдениеті мен өзіндік ... ... ... ... ... дәстүрлі отбасы және неке қатынастарының
даму жолдарын, өзіндік ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... білу, болашақ жастарды көркемдік-
эстетикалық рухани интеллектуалдық тұрғыда ... ... ... ... ... қалыптастыру.
Дипломдық ізденісті қорытындылай келе мынадай ... ... ... болады:
- дәстүрлі қазақ қоғамындағы отбасы және неке қатынастары әлеуметтік-
гуманитарлық пәндерді меңгеру барысында ... ... ... ... ... тіршілік болмысы, әдет-ғұрып, салт-
дәстүр, наным-сенімдері көшпелілік өмір салты ... ... ... қазақтың дәстүрлі мәдениетінің этнологиялық ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдағы адамдардың, ... ... ... ... ... және ... ... мәдени болмысын,
ұлттық дәстүрін зерттеудегі ... ... ... ... ... мәдени болмысын зерттеу бүгінгі ... ... ... ... ... қарасақ, Қазақстанның
тарихи феномені өз басына түскен ауыртпалықтар мен қатерлі сындардың ... ... ... бере алатындай жағдайда сияқты. Олай болатын себебі
көшпелі халықтар мәдениеті, оның ішінде ... ... өз ... ... ... басынан кешірді. Ол үнді-иран, Қытай, Византия, араб,
түрік, моғол, славян мәдениеті мен ... сан қилы ... ... ғана тән ... ... ... қарашығындай сақтай
білді, тіпті ұзаққа ... ... ... ... шиеленіскен
этносаяси оқиғалардың өзі де қазақ халқының жігерін мұқалта ... ... ... ... ... бойы қалыптасқан өмір салтын тұрмыс
тіршілігін мүлде өзгертумен халқымыздың дүниетанымын аз ғана тарихи ... жаңа ... ... ... ... ... ... ұлтының басына
түскен ең ауыр сындарың бірі. Бұл ... ... ... ... ... төл ... асыл ... сақтай отырып, жаңа мәдени
құндылықтарды да игере білу болды. ... ... да ... ... ... пен ... ... қалыптасқан жаңа ұғымдар
мен түсініктер мен байытылған мүлде өзгеше жанрлар мен формаларды қабылдау
социалистік қоғамның бұлжымас заңдылығы ... ... ... және неке ... ... ... ... бүгінгі күні нағыз қолға алынатын, тіпті оған ... ... ... ... ... ... ... деректер мен әдебиеттер тізімі:
1 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы: қазақ отбасының кешегісі мен ... ... ... еңбек / Халел Арғынбаев. –Алматы: Қайнар,
1996 ж. – 285 б.
2 Артықбаев Ж.О. ... ... в ХІХ веке ... и ... ... 1993 ж. –329 ... Ақбаев Н. Ата салтыңды аяла: қазақтың салт ... ... ... Ана ... 1998 ж. – 160 б.
4 Арғынбаев Х. ... ... ... мен неке. – Алматы: 1976 ж. -216 б.
5 Казахи: Историко - этнографическое исследование: Алматы: Казахстан, ... - 352 ... ... У.Х., ... М.У. ... и ... ... Амударьи и
Сырдарьи ХҮІІІ – ХХ вв. Монография. Алматы: Қазақ Университеті, 2003 ... ... А. Т. ... ... ... в ... обрядности
казахов (ХІХ – нач. ХХ). – Алматы: «Ғылым» 1991 г. - 214 с.
8 Жүнісұлы А. ... ... \\ ... ... 1997-№ 10 16-17 ... ... ... Л. Г. Древнее общество или исследование линий человеческого
прогресса отдикости через ... к ... ... ... ... ... ЦИК ... 1934 г. -312 с.
11 Байжанов Н. Неке және отбасы. Алматы: Жеті ... 1997 ж. -53 ... ... С.К. ... отношения в Казахстане в конце ХІХ ... ... ХХ в 2003 ... -38 ... Өзбекұлы С. Көшпелі қазақ өркениетіндегі құқық. Монография. – Алматы:
«Мектеп», 2002 ж. -224 ... ... А. И. ... киргиз-кайсачьих, или киргиз-кайсацких орд и
степей/Алексей Иракливич Левшин; под общей ... М.К. ... ... ... 1996. – 654 ... ... Қ. А. Баба дәстүр бастаулары \\ Саясат – 2005 № 9 36-38 б.
16 Кенжеахметұлы, С.  ... мен ... ... Алматы: Ана тілі, 1994.- 79 б.
17 Калиев С., Оразаев М., ... М. ... ... салт ... “Рауан”, 1994 ж. -221 б.
18 Байқадамова Д. ... ... ... мәнісі. \\ Ана тілі – 2005
қараша 3-9 б.
19 Қоңырбаева Г. ... ... ... \\ ... 2001- № 2 8-11 ... Ахмет С. Қалың мал - қыздың малы, қыз ... \\ ... тілі ... – 1993 - № 3 ... ... үш ... туыстық қатынастар хақындағы әңгімелер жинағы /
құраст. Естенов А. –Алматы: Қайнар, 1994 ж. -191 ... ... М. Біз ... ... – Алматы: Өнер, 1991 ж. -46 б.
23 http://www.ethnonet.ru/ru/pub/0504-02.html
24 Күйеу келтір, қыз ұзат, тойыңды қыл. ... ... 1994 ж. -240 ... ... К. Құдалық \\ Қазақстан әйеледері – 1992 № 2.
26 «Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» бірінші том. ... т. ғ. д. пр. С. Е. ...... 2005 ж. -325 ... ... ... ... материалдары. Құрастырған: З. Кенжеалиев және
т.б. – Алматы: Жеті жарғы, 1996 ж. -208 б.
28 ... И. ... ... Қаз ССР ҒА ...... ж. -464 с.
29 Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Т. 2. ... ... ... ... ... ... ертеректегі авторлардың
еңбектері бойынша) / жауапты редакторы С.Е. ... ... ... ... б.
30 Қазақтың мақал- мәтелдері / құраст.А. Т. ... ... 2005.- ... ... Беташар ақбата тойбастар.- Алматы: Ана тілі, 1994.- 32 б. 
32 Құтты болсын тойларың: той ... / ... Б. ... ... Қ.
Аббаев; редакция алқасы: С. Оразалинов, М, Әлімбаев, Р. Бердібаев және т.б.-
Алматы: Өнер, 1990.- 510 б.
33 Күйеу ... қыз ... ... ... әдеби-этнографиялық таным /
құрастырғандар: Б. Әлімқұлов, Е. ... ... Б. ... ... 1994.- 238 ... ... / ... баспаға дайындағандар: Ә. Көпіш, ... ... ... 2001.- 62 ... Қазақы неке: салт дәстүр жөніндегі жазбалар / орыс тілінен аударған Б.
Қожабеков.- Алматы: ... 1994.- 64 ... ... ... салт ... хрестоматия / құраст. М. ... ... ... ЕҰУ, 2009.- 403 б.
37 Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және ... и ... ... в ... и ... customs and rites ... мақалалар жинағы / редакторлар: Б.Е. Хабдина, Ш.А. Ералиева, ... Г.А. ... ... ... ... және ғылым
министрлігі, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих этнология институты.- Алматы:
Ғылым, 2001.- 42 ... ... Д. ... ... жол-жора мәнісі. \\ Ана тілі – 2005
қараша 3-9 б.
39 Мустафина Р. М. Представления, культы, обряды у ...... ... 1992 г. -172 ... ... Ө. Жаңа ... жаңа салт. Алматы: Қайнар, 1986 ж. -224 б.
41 Айтжан, Б.Е. Отбасы құқығы: оқу құралы ... оқу ... / ... Т.Б. ... ... Жеті ... 2006.- 112 ... Қазақы неке: салт дәстүр жөніндегі жазбалар / орыс тілінен ... ... ... ... 1994.- 64 ... ... ... 2-е изд., доп.- Астана: Алтын кітап, 2007.- ... ... том ... ... А.И. Юридический быт казахов  / А.И. Мякутин.- 2-е изд., доп.-
Астана: Алтын кітап, 2007.- 252 с.- (Б-ка казахской этнографии, том ... ... ... степь Оренбургского ведомства  / Л. ... НПФ ... 2007.- 193 с.- ... ... Букейханов, А.Н. Казахи: историко-этнографические труды / ... 2-е изд., доп.- ... ... ... 2007.- 303с.- ... т. 14). 
Қосымшалар
ҚОСЫМША А
ХІХ ғ 90 жылдардағы қалындықтың суреті (К.Де ...... ... / ... баспаға дайындағандар: Ә. Көпіш, Р,
Рахымбек.- Алматы: Өнер, 2001.- 62 б.
ҚОСЫМША Ә
Келін ... (К.Де ... 1897 ... ... оқу ... / Б.Е. ... Т.Б. ... Жеті жарғы, 2006.- 39 б.
ҚОСЫМША Б
ХІХ ғ аяғы. Қазақ отбасысы (Ермолин Н. А. суреті)
Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Т. 2. ... ... ... дейін (отбасылық әдет-ғұрыптар ертеректегі ... ... / ... редакторы С.Е. Әжіғали.- Алматы: Арыс, 2006.-
78 б.
ҚОСЫМША В
Қазақы ... салт ... ... ... / орыс ... ... ... Алматы: Жалын, 1994.- 64-65 б. 
ҚОСЫМША Г
Қыз ұзату тойының көрінісі (Семей обл., С.М. ... 1907 ... ... дәстүрлі мәдениеті / жалпы редакторы
Е. Саиров, С. Әжіғали, Ә. ... Г. ... ... ... ... ... ... 2008. - 45 б. 
-----------------------
Мұса шорманұлы отбасымен.
ХХ ғ. 30 жылдары
Ауқатты қазақ байы әйелдерімен.
ХІХ ғ ІІ жартысы

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Атамекен13 бет
Жапония туралы6 бет
Тәттімбет Қазанғапұлы4 бет
Хаммурапи заңдары12 бет
Қазақ әдет-ғұрып заңдарындағы мұра мен мұрагерліктің қоғамдағы рөлі6 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы жайлы9 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы ақпарат52 бет
Алиметтік міндеттемелерді құқықтық реттеу126 бет
Араб халифаты11 бет
Ата - ана мен бала арасындағы құқықтық қатынас9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь