Мұхамбет Салық Бабажанов еңбектеріндегі қазақ этнографиясы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7 1 Қазақ халқының рухани мәдениетіне қатысты этнографиялық деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12
1.1 Бөкей ордасындағы оқу ісі туралы деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.2 М.Бабажановтың Бөкей ордасындағы діни мәселелер туралы жазбалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.3 М.Бабажановтың қазақтың мақал, мәтел, жұмбақ, тақпақтары туралы жазбалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20
2 М.Бабажановтың қазақ тұрмыс тіршілігіндегі өзгерістер туралы жазбалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
2.1 М. Бабажановтың орыс жағрапия қоғамындағы қызметі ... ... ... ... ... ... ... 25
2.2 Қазақтың тұрмыс тіршілігі туралы деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
2.3 Жылқы шаруашылығы мен аңшылыққа қатысты жазбалары ... ... ... ... ... .34
3 М.Бабажанов еңбектерінде патшалық Ресейдің отаршыл саясатының зерделенуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
3.1.Бөкейліктердің Оралдың орыс.казактармен қарым.қатынасы туралы ... ..43
3.2 Жер мәселесіндегі әділетсіздіктер туралы деректер ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
3.3 М.Бабажановтың қазақ ұлтының болашағы жөніндегі тұжырымдары ... ..52
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58
Пайдаланған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .61
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
Тақырыптың өзектілігі. Бүгінгі және келер ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен дамыту өткеніміздің әлеуметік тәжірибесі арқылы қалыптасады. Ел тарихын, өзің өскен ортаның тарихын, тарих қойнауындағы әрбір құбылыстың, өзгерістердің қыры мен сырын терең білу арқылы тарих даналығына қанығамыз. Тұлғатану арқылы жас ұрпақтың ұлттық рухы биік болуына қызмет етеміз. Себебі, тарихымызда сан-салалы қызметімен елге адал қызмет етіп, тарих төрінде орын алған тұлғаларымыз жеткілікті.
Тарихтың бетінде, халықтың есінде аты да, хаты да сақталған, мұрасы бүгінгі ұрпақтың рухани қазынасына айналып отырған қазақ жерінің қасиетті тұлғалары аз емес. Олардың озық тобын толықтыруға лайық талай боздақтардың есімі таптық өшпенділікке суарылған кешегі кеңес заманында ұмыт қалдырып келді. Олардың атын атауға мұралары мен еңбектерін білуге тыйым салынып, тосқауыл қойылды. Ал бүгінгі бұл қымбатты есімдер, олардың мұралары халқына қаз қалпында қайтарылуда. Ежелден қазақ жері қарақан бастың қамын ғана ойлайтын құл емес, халқына ұл болып туған озық ойлы тұлғаларға кенде емес. Олар қазақ болғаннан бері барлық ғасырларда да кездеседі. Кешегі Абай, Ыбырай, Шоқандар өмір сүрген ХІХ ғасырда да аз болмаған. Солардың бірі – қазақ жерінен шыққан зерделі тарихшы, этнограф, дарынды публицист Мұхамбет-Салық Бабажанов. Мұхамбет-Салықты ел-жұрты көбіне Салық деп қысқартып атаған. Ол 1834 жылы Бөкей ордасында қазіргі Орда ауданында туған. Әкесі Жәңгір ханның қайын атасы, Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің шығуына себеп болған қанқұйлы қатыгездігімен қазақ жұртшылығына кеңінен танылған Қарауылқожа Бабажанов [1, 114 б.]. Бірақ, «Жақсыдан жаман туады, бір аяқ асқа алғысыз, жаманнан жақсы туады, адам айтса нанғысыз» дегендей халық қатал әкеден туған қайрымды ұл Салықты көзі ашық, көңілі таза, жаны жомарт, жүрегі кең адам ретінде таниды.
М.Бабажанов есімі белгілі Жәңгір ханның мектебін бітіріп және оның қамқорлығымен 1845 жылы М.Бекмұхамедов, Ж.Ниязов, М.Жантөриндермен бірге Орынбордағы Неплюев атындағы кадет корпусында оқыған 8 жастың бірі. Бұлардың бәрі де кейін ел алдында абыройлы қызмет атқарған алғашқы білімді қазақ азаматтарының қатарынан орын алды. Кадет корпусын аса зейінділігімен оқып, үлгілі-тәртібімен бітіріп көзге түскен ол 1851 жылы Орынбор қаласындағы Шекара комиссиясына 19 жасында жұмысқа орналасады. Алайда, сол кездегі теңсіздік, әділетсіздік, патша әкімдерінің жергілікті халықтарға жасаған шектен тыс озбырлығы, Жайық бойын жайлаған казактардың мейрімсіздігін көріп, аталған жұмыста көп тұрақтай алмайды. Жас Салық халық жағына шығып, олардың сөзін сөйледі. Жәбірленушілердің арыз-шағымын жазып беріп, оның оң шешілуіне қолынан келгенінше жәрдем жасады. Оның бұл ісі әрине, патша әкімдеріне ұнамады. Ақыры өтірік-шыны аралас дәлелдер тауып, Салықты жұмыстан қудырды, жер аудартты, соңына аңдушы қойды.
1 Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002.- 470 б.
2 Маданов Х. Мұхамбет Салық Бабажанов туралы бірер сөз. //Жұлдыз.- 1994.- №2.- 70-75 бб.
3 Маданов Х., Мұсабаева А. Мұхамбетсалық Бабажанов (Өмірі мен шығармашылығы). - Алматы: Санат, 1995.- 84 б.
4 Масанов Э.А. Очерк истории этнографического изучение казахского народа в СССР. Алматы, «Наука».- 1966.- 240 с.
5 Зиманов С. «Россия и Букеевское ханство.-Алма-Ата: изд-во «Наука», 1982.- 170 б.
6 Cухамбердина У. Дала Уалаятының газеті. М.Бабажановтың 1888 – 1894, 1895 – 1898 жылдарда басылған мақалаларының жинағы.- Алматы. – 1999.-300 б.
7 Ивлев Н. П., Масанов Н.Э. Этнограф и публицист Бабажанов. Алма - Ата: Изд-во «Наука», 1988.- 82 с.
8 Отарбаев Р. М. Салық Бабажанов. – Алматы: Мұра, 1990.-140 б.
9 Бабажанов С. Этнографиялық мақалалар.Алматы: Қазақстан, 1993.-120 б.
10 Маданов Х., Мұсабаева А. Мұхамбетсалық Бабажанов (Өмірі мен шығармашылығы). – Алматы: «Санат».- 1995.-96 б.
11 Ходжа Мухаммед Салих Бабажанов «Этнография казахов Букеевской Орды» (Қазақ этнографиясының кітапханасы, 19-шы том)/ Жауапты редактор Артықбаев Ж.О.- Астана: «Алтын кітап».- 2007. -221 б
12 Кенжетаев Б. Некоторые штрихи и биографии хана Жангира /Казахстанская правда.-1995.-16 август.- С. 3.
13 Жолдасбеков М., Салғарин Қ., Сейдiмбек А. Елтұтқа. - Астана: Күлтегін, 2001.- 216 б.
14 Құлкенов М. Отарбаев Р. Жәңгір хан. Даңқ пен дақпырт. – Алматы: Жазушы, 1992. -110 б.
15 Бекмаханова Н.Е., Кобыландин К.И. Участие казахов в 1812 году Отечественной войне. // Известия АН КАЗ ССР, Сирия общественных наук.Алма-Ата.- 1988. -30 с.
16 Отарбаев Р. Мұхамед-Салық Бабажанов //Жалын.-1998.- №3. -51-57 бб.
17 Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы.Қазақ шежіресі.- Алматы: Жалын, 1993.- 170 б.
18 Бес ғасыр жырлайды.- Алма-Ата: Жазушы, 2005.-312 б.
19 Азнабакиева М. Салық Бабажановтың өлкетанушылық қызметі //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы.- 2007.- №1.-81 б.
20 Cухамбердина Ү. Әдеби мұра.-Алматы, «Жазушы».- 1990.- 246 б.
21 Ходжа Мухаммед – Салих Бабажанов. Заметки киргиза о житье – бытье и участии его родичей.- соч.сб.ст.-Алматы: Наука, 1996.- 72 с.
22 Ахметова С.Ш. Историческое краеведение в Казахстане. Алматы; Казахстан, 1982.- 168 с.
23 Мұсабаева А.И. Мұхамбет Салық Бабажанов қоғамдық саяси және шығармашылық қызметі / Тарих ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындаған диссертация автореф.,Алматы.-1995.- 30 б.
24 Савичев Н. Жәңгір хан және оның заманы /Орал өңірі.- 1993.-17,18,19,24 ақпан
25 Ходжа Мухаммед – Салих Бабажанов. Лошади и их воспитание во внутренней Киргизской орде // Сочинения Сб. Ст. Алматы.- 1996.- 24с.
26 Ахмет Тоқтабай. Қазақ жылқысының тарихы. Алматы, Алматы кітап.- 2010.- 78б.
27 Бабажанов Салық. Ішкі қазақ ордасындағы аңшылық. «Ішкі ордасындағы аңшылық» Этнографиялық мақалалар. – Алматы; Жазушы, 1993.- 250 б.
28 Кенжетаев Б. Некоторые штрихи и биографии хана Жангира /Казахстанская правда.-1995.-16 август.- с. 4-7.
29 Ивлев Н.П. Находки краеведа. – Алматы: Казахстан, 1997. -190 с.
30 Шоқан Уәлиханов.Таңдамалы. -Алматы: Жазушы.- 1995.- 178 б.
31 Ысқақов Б. Қапыда үзілген өмір. //Білім және еңбек.- 1991.- № 10.- 74-79 бб.
32 Боранбайұлы Т. Ғасырға сыр.- Астана: Елорда, 2001.- 174 б.
33 Ерофеева И.В. «История Букеевского ханства. 1801-1852 г.г.», Сборник документов и материалов. «Дайк – Пресс», Алматы-2002, 1020 бет.
34 С.Даумов («Жас Алаш» 16.07.2002 ж,
35 Даумов С. 29.06.2002 ж),
36 Боранбай Ж. Осы жұрт Бабажановты біледі ме, екен... //Ақиқат.-2014.-28.04.- 25-31 бб.
37 Ысмағұов М., Ыдырысов Қ. Дүмбілез деректер. //Білім және еңбек.- 1975.- №5.- 21-24 бб.
38 Сейтақ Ғ. Нарынның нар ұлдары. – Алматы: Жазушы, 1998.- 206 б.
39 Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2005.-230 б.
40 Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында.- Алматы: Атамұра, 2003.- 288 б.
        
        Мұхамбет Салық Бабажанов еңбектеріндегі қазақ этнографиясы
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.......................................................................................................................7 1 ... ... ... ... ... этнографиялық деректер..................................................................................................................12
+ Бөкей ордасындағы оқу ісі туралы деректер.................................................12
1.2 М.Бабажановтың Бөкей ордасындағы діни мәселелер туралы ... ... ... ... ... ... тақпақтары туралы жазбалары...............................................................................................................20
2 М.Бабажановтың қазақ тұрмыс ... ... ... ... М. ... орыс ... қоғамындағы қызметі............................25
2.2 Қазақтың тұрмыс тіршілігі туралы деректер ...............................................28
2.3 Жылқы шаруашылығы мен аңшылыққа қатысты жазбалары.....................34
3 М.Бабажанов еңбектерінде ... ... ... ... зерделенуі...............................................................................................................43
3.1.Бөкейліктердің Оралдың орыс-казактармен қарым-қатынасы туралы......43
3.2 Жер мәселесіндегі әділетсіздіктер туралы деректер....................................47
3.3 М.Бабажановтың қазақ ұлтының болашағы жөніндегі ... ... мен ... ... ... ... ... және келер ұрпақтың тарихи санасын қалыптастыру мен дамыту өткеніміздің әлеуметік тәжірибесі арқылы қалыптасады. Ел тарихын, өзің ... ... ... ... ... ... құбылыстың, өзгерістердің қыры мен сырын терең білу арқылы тарих даналығына қанығамыз. ... ... жас ... ... рухы биік ... қызмет етеміз. Себебі, тарихымызда сан-салалы қызметімен елге адал қызмет етіп, тарих төрінде орын алған тұлғаларымыз жеткілікті.
Тарихтың бетінде, халықтың ... аты да, хаты да ... ... ... ... ... ... айналып отырған қазақ жерінің қасиетті тұлғалары аз емес. Олардың озық тобын толықтыруға ... ... ... ... таптық өшпенділікке суарылған кешегі кеңес заманында ұмыт қалдырып келді. Олардың атын атауға мұралары мен еңбектерін білуге тыйым салынып, тосқауыл қойылды. Ал ... бұл ... ... ... ... ... қаз ... қайтарылуда. Ежелден қазақ жері қарақан бастың қамын ғана ойлайтын құл емес, ... ұл ... ... озық ойлы ... ... ... Олар қазақ болғаннан бері барлық ғасырларда да кездеседі. ... ... ... Шоқандар өмір сүрген ХІХ ғасырда да аз болмаған. Солардың бірі - қазақ ... ... ... ... ... дарынды публицист Мұхамбет-Салық Бабажанов. Мұхамбет-Салықты ел-жұрты көбіне Салық деп қысқартып атаған. Ол 1834 жылы Бөкей ордасында қазіргі Орда ауданында туған. ... ... ... ... ... Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісінің шығуына себеп болған қанқұйлы қатыгездігімен қазақ ... ... ... ... ... [1, 114 б.]. ... дегендей халық қатал әкеден туған қайрымды ұл Салықты көзі ашық, ... ... жаны ... ... кең адам ... ... есімі белгілі Жәңгір ханның мектебін бітіріп және оның қамқорлығымен 1845 жылы ... ... ... ... ... ... атындағы кадет корпусында оқыған 8 жастың бірі. Бұлардың бәрі де кейін ел алдында абыройлы қызмет атқарған алғашқы білімді қазақ азаматтарының ... орын ... ... ... аса зейінділігімен оқып, үлгілі-тәртібімен бітіріп көзге түскен ол 1851 жылы Орынбор қаласындағы Шекара комиссиясына 19 жасында жұмысқа орналасады. Алайда, сол ... ... ... ... ... жергілікті халықтарға жасаған шектен тыс озбырлығы, Жайық бойын жайлаған казактардың ... ... ... ... көп ... алмайды. Жас Салық халық жағына шығып, олардың сөзін сөйледі. Жәбірленушілердің ... ... ... оның оң шешілуіне қолынан келгенінше жәрдем жасады. Оның бұл ісі ... ... ... ... Ақыры өтірік-шыны аралас дәлелдер тауып, Салықты жұмыстан қудырды, жер аудартты, соңына аңдушы қойды. Дегенімен қайда жүрсе де өзінің білімімен, ... ... ... ... оның жақсы қасиеттерін таныған Орынбор Шекара комиссиясы оны Ішкі Бөкей ... ... ... ... ... ... етіп тағайындайды [1, 115 б.].
Бабажанов қазақтың салт-дәстүрі, шаруашылығы, діни нанымы, аңшылық кәсібі жөнінде еңбектер жариялады. Халықтың көне тарихи ... ... ... ... ... зерттеді. Ресей музейлері мен ғылыми мекемелеріне қазақ тарихы мен тұрмысына ... ... ... ... ... 1861 жылы Орыс ... қоғамының мүшесі болып сайланды. Этнография бөлімінің жұмысына елеулі үлес қосқаны үшін 1862 жылы ... ... ... ... ... ... ... кезінде мүлде атаусыз қалған М.Бабажанов есімі қазақ елі теңдік, азаттық алғаннан өз тұғырына қайта көтерілді. Ресей Географиялық қоғамына мүшелікке Шоқан мен ... ... ... оның ғалымдық дәрежесін айқындай түседі. Мұның сыртында ғылыми еңбектері үшін ... ... ... ... ... ... Орта Азия және ... ғалымдары арасында тұңғыш алған қайраткер екенін де айтып өткен жөн. Ең ... ... сөз сан ... ... ... өз ... ... деген ыстық та айнымас махаббатын ерекше қабілеті арқылы танытып та, дәлелдеп те ... ары ... ойы ... ... ... азамат ретінде өмірден ерте өтті. М.Бабажанов - ХІХ ғасырдың орта кезінде Шоқанмен қатар шыққан белгілі ... ... Тағы бір ... оның ... де, ... де, ... де, тіпті білім дәрежесі де Шоқанға өте ұқсас. ... де ... ... ... де ... ... екеуі де бір мектептен. Ең ақыры тағдыры да ұқсас болды, екеуі де өмірден ерте өтті [2, 71 б.]. ... атын ... оның ... және публицистикалық шығармалары еді. Сегіз қырлы, бір сырлы ғалымның бұл еңбегі айрықша тоқталуды талап етеді. Қуғындағы ... де, ... ... де ол ... қолдан түсірмей, әділдік, шындық жолындағы өткір мақалаларын жариялап, күресін тоқтатқан жоқ. 1854 жылдан бастап Санкт-Петерборда, Орынборда және іргелес Астрахань ... ... ... , , , , , , ... ... ... алып, оқыды және оларға мақалалар жазды. М.Бабажанов заманы алғашқы қазақ зиялыларының туып, өсуі мен шетел және орыс саяхатшылары мен ... ... ... ... бастауымен тұтас келді. Орыстардың жергілікті халық өмірі мен тарихын, әдет-салтын білмей жазған, көбінесе теріс пікірде құраған мағынасы тайыз мақалаларын ... ... ... ... ... көптеген мәселелерді өзі жазды. Және білгірлікпен дәйекті ... ... Оның бұл ... ... ... ... кідіріссіз жариялап тұрды. М.Бабажановтың жазған ғылыми еңбектері, табыстары айта ... өте мол. ... ... ... әйел ... ... тас үшін ол күміс медальға ие болды. Сонымен бірге ғалымның батыс қазақ жерінің кен байлығы, географиялық ерекшеліктері топономика, этнография, тарих ... ... де бар [3, 4б.]. ... ... ... ... ... этнографиясы үшін құндылығын жоймайтын құнды деректер болып табылады. Мұхамбетсалық Бабажановтың жоғарыда аталған саяси-қоғамдық, ғалымдық, шығармашылық - ... ... ашып ... ... ... көрсетеді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Салықтың өмір жолы, ғылыми мұралары аз зерттелген. М.Бабажанов еңбектерінің көпшілігі көз ... және ... ... ... жарияланған. Бір өкініштісі сол, оның баспасөзге басылмай қалған ... ... ... ... көп мұра ... М.Бабажанов туралы тек соңғы жылдары көп еңбектер жарық көре бастады.
Салық Бабажанов туралы біршама толық ... ... ... ... ... ғылымының кандидаты Едіге Алдабергенов Масанов еді. 1965 жылы зерттеу экспедициясының құрамында жүріп, қайғылы қазаға ұшыраған ғалым артына көптеген ғылыми ... ... Оның 1964 жылы , ... 1966 жылы ... ... жарық көрген. Осы еңбектерінде Алтынсарин Ы, Дауылбаев Б, Жантөрин С.А, тағы басқалармен бірге Салық Бабажановтың ... мен ... ... ... [4]. Осы ... Салық туралы біршама толық мағұлмат алуға болады.
Салық Зимановтың деген еңбегінде Бабажанов туралы шағын ... мен оның ... ... [5]. 1889 -1990 ... ... ... 1888-1894, 1885-1828 жылдарда басылған мақалалардың жинағын шығарды [6]. Осы жинақтағы газеттің 1876 жылғы 28,33 сандарында, 1877 ... 10-12,31 ... ... ... ... ... ... туралы айтылады [6]. Сонымен бірге Қазақтың мемлекеттік ұлттық кітапханасының сирек кітапханасының ... ... ... Н.П. ... пен Н.Э.Масановтың деген машинкаға басылған 18 беттік қолжазба ... [7]. 1990 жылы ... ... ... К.Отарбаевтың атты мақаласы басылған [8]. Оның бер жағында 1993 жылы ... ... алғы сөзі мен ... Бабажанов деген еңбек жарық көрді, [9] оған оның ... ... ... ... біршама толық мағұлматты профессор Х.Маданов пен тарих ғылымдарының ... ... ... ... ... атты кітаптан алуға болады [10]. Одан басқа да Т.Боранғалиұлы (/ 24.11.1995ж.). С.Даумов (, 16.07.2002ж. және 29.06.2002ж.) және ... көп ... көп ... сіңірді. 2007 жылы баспасынан шыққан 50 ... ... ... ... кітабының 19-шы томы Мұхамбет Салық Бабажановқа еңбектеріне арналды [11]. Осындай білімді, ... ... ... ... ... ... оралды
Зерттеудің деректік негізі. М.С. Бабажановтың , , , , және өзге де мақалалары мен ... ... өте ... ... көздері болып табылады. Әсіресе, мұндағы жылқы, қымыз жөніндегі жазбалары күні бүгінге дейін құны ... ... () 1861 жылы ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Ұлттық академиялық кітапханасының, Қазақстан Республикасының ... ... - ... ... ... ... ... сақталған, сонымен қатар БАҚ беттерінде жарияланған М.С. Бабажановтың мақалалары диплом жұмысының ... ... ... ... мен ... Диплом жұмысының негізгі мақсаты Мұхамбет Салық Бабажанов еңбектеріндегі қазақ этнографиясын жан-жақты ... ... ... Осы ... қол ... үшін ... міндеттер қойылды:
* Бөкей ордасындағы оқу ісі және діни мәселелер туралы деректерді жан-жақты талдау;
* М.Бабажановтың қазақтың мақал, ... ... ... ... ... талдау;
* Мұхамбет Салық Бабажановтың орыс жағрапия қоғамындағы қызметін қарастыру;
* Қазақтың тұрмыс тіршілігіндегі өзгерістер туралы деректерді талдау;
* ... ... мен ... туралы деректерді зерделеу;
* Бөкейліктердің Оралдың орыс-казактармен қарым-қатынасы, жер мәселесіндегі әділетсіздіктер туралы деректерді тыңғылықты талдау;
* Мұхамбет Салық Бабажановтың қазақ ұлтының болашағы ... ... ... ... ... негізі. Тақырыпты талдауда біз соңғы жылдары заман ағымына байланысты отандық тарих ғылымында болып жатқан жаңа ... ... ... алдық. Зерттеу барысында жүйелілік, объективтілік, тарихи-салыстырмалылық секілді ғылыми таным принциптерін басшылыққа ... ... осы ... ... ... уақытта қалыптасқан жаңа ғылыми бағыттарды, тұжырымдар мен ой-пікірлерді мүмкіндігінше нақты басшылыққа алып, зерттеу ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Тұлғатану мәселесі қоғамдық ғылымдардың ішінде, негізінен, тарих, этнология ғылымдарында тұлғаға қатысты ... ... ... ... ғалымдардың бүгінгі таңда әлі де ғылыми теориялық мәнін жоймаған қағидалары, көзқарастары ... ... ... ... негізгі тұжырымдар:
* М.Бабажанов жазбаларында Бөкей ордасындағы оқу ісі мен діни мәселелер туралы жан-жақты жазылған;
* М.Бабажанов қазақ ... ... ... ... ... жөнінде ғылыми мақалалар жазып, құнды тұжырымдар қалдырған;
* Мұхамбет Салық Бабажанов орыс жағрапия қоғамында қызметте жүрсе де қазақ халқының ... үшін ... ... ... тұрмыс тіршілігі, жылқы шаруашылығы мен аңшылық туралы туралы құнды деректер қалдырған;
* Ресейдің отаршыл саясаты, жер мәселесіндегі ... ... ... қалдырған. Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігіне енген өзгерістер талданған;
* Мұхамбет- Салық Бабажанов қазақ ұлтының болашағы жөнінде ... ... ... ... Бұл ... ... күні де ... жойған жоқ.
Диплом жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, үш тараудан әр тарау үш ... ... мен ... ... мен ... тізімінен және қосымшалардан тұрады.
1 Қазақ халқының рухани мәдениетіне қатысты ... ... ... ... оқу ісі ... деректер
Мұхамбет-Салық Бабажанов - туған халқы және оның ар-абыройы мен теңдігі үшін ... ... ... ... ... ... білімді, зерделі азаматтардың бірі, публицист, ғалым-этнограф әрі экономист. дейтін ... ... ... ... оған ... күні жоқ. Сондықтан да оның нақты көріністері біздің қазіргі тіршілік салтымыздың шешуші, айқындаушы күші болып ... ... қол ... ... онан әрі ... үшін ... ... дамуындағы өзекті мәселелерді шешу үшін қам жемесек ілгерілеу, алға басу ... Мұны ХІХ ... орта ... Ішкі орда ... де ... ... Сөйткенде олар оқу-тәрбие жұмысы белгілі бір жүйеге, ... ... ... ... саласын мағұлмат беретін мектеп ашу мәселесін ойластырған.
Осындай оқу орынының ұйымдастырылуы үшін қажырлы қам-қарекет жасаған Жәңгір хан 1826 жылы Қазан ... ... ... ... ... [12, 8 б.]. Оқу орнының ұстаздар ұжымы, ... ... бай ... ... ... ... Фукске өзінің жастарды дәл осындай университеттерге түсіп оқу үшін ... ... ... ... ... ... Фукс риза ... - депті сонда.
Шынында да Жәңгір хандықты қолға алғанға дейін білім беру мәселесі Ішкі ордада қозғаусыз жатқан іс еді. [9, 16 б.]. Осы ... ... ... бір жолы ... ашу, жастарды оқу, білімге тарту еді. Мұны ... хан да, ... хан да ... ... ... хан ... ... патша әкімшілігіне әлденеше мәрте хат жазып, Ордада қазына есебінен мектеп ашуды сұрап өтініш жасады. Бірақ бұл мәселенің шешілуі ұзаққа созылып, тек 1841 жылы ғана оған ... ... ... сәті ... Сол ... сәуір айында сұлтан-правитель Шоқа Нұрғалиевке жолдаған осы хатында істің орайласып келе жатқанын хабарлап, Жәңгір хан ... деп ... , деді ... хан. ... әрі ол ... ашудың қазақ халқы үшін қаншалықты пайдалы екенін мынандай өзек жарды сөздермен жалғастырған: [13, 170 б.].
Бұл ... хан ... ... ... ... қызу ... ... болатын. Терезелерін оңтүстікке қаратып салдырған екі қабат мектеп үйі іске қосылып, ... ... ... қабылдауға әзір тұрды. Бұрын мұндай мектепті көріп білмеген ордалықтар мұнда оқудың орысша ... ... ... ... деп оған үрке ... ... Жәңгір хан өзінің екі баласын бірдей осы мектепке беріп, шоқыну жағынан қауіптің жоқ екенін жұрттың көзін жеткізді. ... ... ... 25 бала алынды. Бұл оқушылардың 16-ы үйден келіп, жетеуі сол мектеп үйінің ішінен ашылған жатақанға орналасып, басынан оқыған. Оқу ақылы ... деп ... ... ... Ханның шіріген бай, анау- мынауды менсіне бермейтін кертартпа билерінің бірі Шыман , деп ханға кеңес айтып, мектепке тек қана ығай мен ... ... ... ... [14, 20-21 бб.]. Хан оқу-білімге талапты жастың бәріне ортақ деп мұндай кертартпа пікірлерге құлақ аспай, мектептегі оқу сапасын, ... ... ... өзі бақылап, жөн сілтеп отырған. Жәңгірдің мұндай әділдігі мен ... ... ... жұрт ... ... [9, 73 ... мектебі аталып өмірге келген бұл оқу орнының ашылуы кезінде Ішкі ордадағы орасан зор қуанышты оқиға болды. Оны ... хан ... ... қайырлы болсын айту үшін тарту-таралғысын алып, хан ордасына халық ағылды. Олар өз ұрпақтарының ... осы ... ... оған зор үміт артты.
Мектепте негізінен оқыту орыс ... ... ... ... ... ... ... дін сабағы жүрді. Оны осы өңірде Құранды жақсы білетін, ... ... ... ... адам ... ... ... Мұхаммед Хакім деген молда оқытты. Орысша, қазақша жетік, мұсылман дінінің, Мұхаммбед пайғамбардың хадистерін жақсы ... ... өз ... дін ... оқытуға бұл кісні таңдауы тегін емес еді. Оның өзі үйретуге сараңдық қылмаған, үйренуіне сол арқылы әлем кеңістігіне шығуын жете ... ... ... ... ... оның ... ... назар аударыңызшы.
* Қандай ниетпен, ғылым үйренуге келдің?
* Алланың разылығы үшін, шариғат жолымен ... ... ... ... етпек үшін.
* Ғылым үйренудің жолдары қандай?- Ол төрт түрлі: парыз, мұстахаб,
мүхаб және харам. Парыз - адам ... ... ... ... адам болудың жолдарын білмегенге үйрету, мұхабадамдық жолмен толық зейнетке жету, харам - мақтан үшін ... сөз ... үшін ... ... − дейді екен Мұхаммед Хакім молда.
Мектеп шәкірттері дін ... ... ... ... ... орыс тілі тағы ... пәндерден дәріс алған оқу орнын құруда Жәңгір ханға үлкен көмек көрсеткен, мектептің меңгерушісі болып тағайындалып, ондағы оқу- ... ... ... ... ... еңбек сіңірген, Петербургтегі дәрігерлік-оташылық академияның түлегі Константин Петрович Ольдекоп орыс тілінен өзі сабақ берген.
1843 жылы ... ... ... ... ... ай өткен соң Орынбор шекара комиссиясының : деген сұраққа берген жауабында Жәңгір хан оның қазақ жастарын оқу орындарына ... ... үшін ... ... ... және татар тілдерінде оқып жаза білуін, әсіресе орысшадан қазақшаға одан ... ... ... грамматиканы, математика негіздерін, жағпарияны, Мұхаммед хадистерін игеруін жолға қою үшін ... ... ... [14, 4 ... ... да ол ... жастары үшін орыс тілін меңгерудің зор маңызын атап көрсеткен. ... ... ... ... балалары үшін оңайшылыққа түскен жоқ. Оны игерудің ортаға ... ... ... Ольдекоп ізденіп жүріп Орданың орыс тұрғындарының жас ... ... осы ... тегін оқытуға рұқсат алды. Мұның өзі жергілікті жердің басшыларының орыс тілін игеруін тездетіп табысты ете ... ... ... білімін игеруге шақырған Шоқан, Абай, Ыбырай сияқты ұлы ағартушылардың өнегесін өрістетуші болған Жәңгір ханның орыс жұртының зиялы ұлдарын өз еліне үйір ... ... осы ұлы ... ... білуге шақырғанда сол арқылы далалықтардың тұрмыс тіршілігін жақсартуды, оның әлеуметтік- мәдени деңгейін көтеруді ойлады. Дүниеде томаға-тұйықтықтан жаман ... жоқ. Егер адам өзі ... ... ... білмесе, қауызында қалаған дән сияқты көктемес еді, көгермес еді. Кіші орда халқы да егер төңірегіндегі жақсы-жаманның бәрін таразыға ... ... ... ұлы ... ... ... игермесе өсе алмас еді. Мұны Жәңгір жақсы білді. Сондықтан да ол ... осы ұлы ... тату ... оның ... біліп ,одан үйреніп, өркениетке жанасқанын қалады. Ол мұның өзі ұлы халықтың ... бір ... ... тыс менмендігін, одан да зор сорақы астамшылдығын туғызыр-ау деп, тіпті де ойлаған жоқ. Жәңгір білген, Жәңгір бауырына тартқан ... ... ... ... орыс ... ... мұндай пікір байлам жасауға негіз боларлық ешбір қылық көрсеткен де емес. Олар Ішкі орда ... ақ, адал ... ... ... көмек жасады. А.И.Левшин, В.В. Григорьев, Я.В.Ханьков, П.И. Небольсин, В.П.Шахматов, В.П. ... т.б ... ... оның тарихына үңіліп, жан дүниесін білуге, ұғуға ұмтылды. Осы өңірдегі көшпелі қазақтардың отыршылық тағдырын игеруге қалтқы болған да осы ... ... ... еді. Қазақтар олардың тұрмыс-тіршілігін машығын үйреніп олармен тығыз байланыс ұстап, Ресей қалаларының базарларына жылқы, ірі қара, қой малдарын, мал өнімдерін ... ... онан ... ... ... алып ... ... Осындай қарым-қатынас жасап, бірінің жоғын екіншісі бүтіндеп, ептесіп-септесіп отырған екі елдің бірі Ресей ... 1812 жылы ... ... ... кезде қазақтар бұл қырғынды өз басына төнген қауіптей көріп, орыс әскерлеріне ет пен майды, басқа да азық ... ... ... өз ортасынан жасақтар құрды. Аттың құлағында ойнайтын, ... ... ... мүлт ... ... ... орыс солдаттарымен бірге сұрапыл соғысты бастан кешіріп, Франциядағы Сена өзеніне дейін жеткен жеңісті жорықтың нақ ортасында болды [15, 26 б.].
Осындай ... ... ... ... ... қажетігіне Жәңгір хан, әрине көңіл бөлді. Сөйтіп Ордадағы өзі ұйымдастырған ... ... бір ... Петербургтегі, Орынбордағы әскери білім беретін оқу орындарына жіберіп отырған. [19, 186 б.]. Осы ... ... ... ... өз ... өткен жағдайға да тоқталып кетеді. 1860 жылы шілде айында Ішкі Ордадан бір топ қазақ делегациялары Петербургке, ... ... ...
- ... Салық.
Міне бір ғана мақал төңірегінде осындай сыр ... ... ... ... көптеген мақал-мәтелдерін, жұмбақ, тақпақтарды да аз жинаған жоқ. Олардың бірсыпырасы газетінің 1876 жылғы 28, 29, 30, 31, 32, 33 ... 1877 ... 10, 11, 12 ... ... ... ұзынырғасы үш жүзге таяу. Бұл мұра алғашқы жарияланған газет санында деп басталатын кіріспесімен берілген. Бұған қарап Салықты 70 ... ... ... болған екен деушілер де болған. Шын мәнісінде ол Ташкенте жұмыс ... Оның ... ... ... тақпақтарын газетіне бастырушы Салықтың інісі ... ... Бұл ... ... 1876 жылғы 36 санында айтылған.
газетінің бетінде 1870- 1882 жылдар аралығында басылған әдеби мұраларды жеке кітап ... 1970 жылы ... ... ... ... ... Суханбердина [20].
Салық жинаған мақалалардың арасында бұрын соңғы жігі ... ... ... ... ... ... сөздер, халық даналығын туғызған өзіндік мәні, өрнегі, мақал- мәтелдері баршылық. , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , , - деп ... ... көбі ... өмір ... ... Сонымен бірге Салық орыс мақалаларында қазақ тіліне аударып, оларды далалықтардың игілігіне жаратуға тырысқан. , , , , , ,

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақан Сері туралы8 бет
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Мұхамбет-Салық Бабажанов5 бет
Ақын–жыраулар мен билердIң шешендIк сөз өнерIндегI тәлIмдIк ойлар16 бет
Қазақ халық көне аспаптарының тарихи даму кезеңдері9 бет
Заманында жолы болмаған, артында жоқтаушысы аз, қайран Салық!10 бет
Ибн сина, фирдоуси, қ.жалаири еңбектеріндегі педагогикалық идеялар, тәрбие және еңбек туралы4 бет
М. Жұмабаев еңбектеріндегі жалпы психология мәселелері59 бет
Махмуд Қашғари еңбектеріндегі халықтық педагогика мәселелері8 бет
Сырдария облысы қазақтарының этнографиясы (Түркістан хабаршысы газетіндегі мәліметтер бойынша)54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь