Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1 Қазақ ұлтының бала туу және оны өсіруге байланысты әдет ғұрыптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
1.1 Сәбидің дүниеге келуіне қатысты әдет.ғұрыптар ... ... ... ... ... ... ... ... .11
1.2 Бесікке салу, қырқыннан шығару, тұсау кесу, сүндетке отырғызу ғұрыптарының мәні мен маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19
1.3 Ер бала мен қыз бала тәрбиесі . ұлттық мүдденің кепілі ... ... ... ... ... 26
2 Қазақтардың некелік әдет.ғұрыптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.1 Үйленуге қатысты әдет.ғұрыптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...32
2.2 Отбасылық.некелік қатынастарға негізделген әдет.ғұрыптар ... ... ... 35
2.3 Құдаласу, қыз ұзату, келін түсіру дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
3 Қазақтардың дәстүрлі қоғамындағы отбасы және отбасылық қарым.қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
3.1 Отбасының түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..48
3.2 Қазақ қоғамындағы әйел.ананың орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..53
3.3 Туыстық қарым.қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 57
3.4 Жерлеу ғұрыптары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...63
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..71
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..73
Тақырыптың өзектілігі.«Отан - Отбасынан басталады» деген даналық бар. Отбасының қоғамдағы орныөзекті тақырыптардың бірі екендігі шындық. Отбасы тақырыбына қатыстызерттеулер болғанымен, Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлеріне қатысты арнаулы зерттеулер аз. Шын мәнінде, қазақ тарихы мен мәдениетін зерделесек, отбасы тәрбиесіне орай ұлттық рухымыз биік болған.Әке мен ананың отбасындағы орны мен олардың күнделікті жағдайы да отбасы тарихындағы маңызды мәселенің бірі. Бұл зерттеу жұмысынның өзектілігі қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлерін жан-жақты зерделеу болып табылады.
Мұсылман дінін ғылыми тұрғыдан ұғынғанда өмір философиясын небір қырынан тануға мүмкіндік ашылады. Ең басты мәселе адам болмысын ұғыну, болмысымызды бүлдірмеу, адамдық қалыппен өмір сүру. Ал, қазақ ұлтының сан ғасырлар қойнауынан келе жатқан дәстүрі ислам дінінің теориясына сай болды. Мәселен, қазақтың өмір философиясын ақылмен зерделегенде «тіршіліктің қызығы адамға жақсылық қылумен көрінеді» деген қағида көзге түседі. Ал, философтар еңбектерін парақтағанда өмірдің құндылығы оның қайталанбайтындығында екендігіне табан тірейміз.
Қазақтың ұлттық дәстүрі өмір ақиқатымен сабақтаса байланысып жатыр. Ал, өмір ақиқаты мұсылман дінінің негізгі теориясы. Қазақ ұлтының адамды сыйлау ғұпнынан бірашама мысалдар келтірсек. Мәселен, қазақтарда үйіне келген кез келген адамға міндетті түрде тегін қонақасы беру, оған жайлы төсек-орын салып, қондырып жіберу әдет-ғұрпы ежелден бар. Егер үй иесі қонаққа ондай құрмет көрсетудің дәстүрлі әдет-ғұрпынан бас тартқан жағдайда, жолаушы үй иесінің үстінен биге барып, шағым айтуға құқылы еді. Ал, би өз кезегінде қонақжайлылық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне ат-тон айып салатын-ды. Алайда, қонақты сыйламау қазақ үшін құдайға қарсы шыққанмен бірдей түсінік еді. Қонақты сыйлау, шын ниетіңмен дәм ұсыну туралы Құранда да арнайы жазылған.
Қазақтарда ежелден келе жатқан әдет-ғұрыптың бірі - дәм ауыз тию. Үйге бас сұққан кез келген адам «Қуыс үйден құр шықпайтын» еді. Қазақтардың және бір жақсы әдет-ғұрпы - ерулік беру. Басқа жақтан жаңадан көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы дастарқанға шақырып, ерулік тамақ беру сыйластық ниеттен туындайтын.
1 Ибадуллаев С. Ел болам десең бесігіңді түзе.– Алматы: Қайнар, 2015.-232 б.
2 Бағашар Қ. Исламдағы бала тәрбиесі – Алматы: Қайнар, 2012. - 228 б.
3 Кішібеков Д. Қазақ менталитеті: кеше, бугін, ертең. – Алматы: Ғылым, 1999. - 200 б.
4 Жүнісұлы А. Пәниден бақиға дейін. - Алматы: Жазушы, 2001.- 296 б.
5 Әжіғали С. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет ғұрыптары. І том. – Алматы: Арыс, 2005.- 328 б.
6 Әтемова Қ.Т. ІХ-ХІІ ғ ұлы ғұламалардың отбасы тәрбиесі туралы ой – пікірлері, - Астана, Фолиант, 2007. - 174 б.
7 Арғынбаев Х. Қазақ отбасы. – Алматы: Қайнар, 1996, - 288 б.
8 Әділбаева Ш. Исламдағы жанұя – Алматы; Көкжиек, 2014. – 224 б.
9 Әлімқұлов Б, Әбдірахманов Е.Күйеу келтір қыз ұзат, тойынды қыл: Әдеби этнографиялық таным.– Алматы, «Санат», - 1994. -240 б.
10 Әділбаева Ш. Хадис – ғұрпымыз, сүннет – салтымыз.-Алматы: Көкжиек, 2011. – 280 б.
11 Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: Қайнар, 2005.-216 б.
12 Мұхитдин Исаұлы. Отбасы ғылымхалы. – Алматы: «Нұр-Мүбарак», 2011. – 360 б.
13 Нұралыұлы Н. Қазақтардың дәстүрлі отбасы және неке құқықтары. Алматы: КазМЗА, 2001. - 250 б.
14 Кенжеахметұлы С. Ұлттық әдет-ғұрыптың беймәлім 220 түрі. – Алматы: «Санат» 1998. – 256 б.
15 Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. – Алматы: ЖШС «Қазақстан» баспа үйі, - 2000. – 256 б.
16 Қожабекова Б. Қазақы неке. - Алматы: Жалын, 1994.- 64 б.
17 Жұмамәді И. Қара шаңырақтың қасиеті. //Астана хабары.- №1 (27940) – 14.02.2005.- 36 б.
18 Пальванова Б.П. Октябрь және Түркменстан әйелдері., http://journal.kaznu.kz/; - тарих сериясы,- 1995.- №3.- 122 б.
19 БалтабаеваА.К. Вовлечение казахских женщин в сферу государственного управления Казахстана» (20-30 гг. ХХ в.): Автореф., диссертации на соискание ученой степеникандидата исторических наук.М., 1995.-30 с.
20 ҚазиевО.Қөшпелі қазақ өркениетіндегі әйел құқығының мәртебесі(ХVІІІ-ХІХ ғғ. бас кезені). Заң ғыл. канд. А;- 2005. - 30 б.
21 Әбишева Ж.Р.1926-1941 жылдардағы қазақ әйелдерінің арасындағы қоғамдық-саяси жұмыс. - Тарих ғыл., канд., ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссерт. автореф., Алматы:- 2002.-30 б.
22 Зуев Ю.А. О формах этносоциальной организации кочевых народов Центральной Азии в древности и средневековье: пестрая орда, сотня. – Военное искусство кочевников Центральной Азии и Казахстана. (Эпоха древности и средневековья). – Алматы: Кітап, 1998.-250 с.
23 Кляшторный С.Г. «Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии.- М.,Изд-во: «Наука», Москва.-1993г. - 214 с
24 ЛевшинА.И. «Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы: Дайк-пресс,1996.-250 с.
25 Федоров-ДавыдовГ.А. Кочевники Восточной Европы под властью золотоордынских ханов.- М.,Изд-во МГУ, 1990. — 276 с.
26 Гумилев Л.Н. Көне түріктер: көпшлілік оқырман қауымға арналған. – Алматы: Білім, 1994. – 480 бет.
27 Бекмаханов Е.Б.Казахстан в 20-40-е годы ХIХ в.: Учебник. – Алма-Ата: Қазақ университеті, 1992. – 397 с.
28 Әбішева Ж. Әйелдердің кеңестік құрылысқа тарту жұмыстары. (1920-1930 жж.) // Қорқыт Ата атындағы Қызылорда униврситетінің хабаршысы 1999. № 2.- 118 б.
29 Кенжина А.И. Түркі фольклор деректеріндегі әйел бейнесі. //ҚазҰУ хабаршысы. - Тарих сериясы.- 2007.- №4 (47).-110 б.
30 Құндызбай Д. Қазақ қоғамындағы әйел-ананың орны мәселесінің зерттелуі. ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, «Қазақ университеті» баспасы №3(62,63). 2011.- 109. - 125 б.
31 Ибаддуллаев С.Дін мен дәстүр. – Алматы: «Ғибрат» баспа үйі,2014. -192 б.
32 Естенов А. Жігіттің үш жұрты.- Алматы: Қайнар, 1994.- 192 б.
33 Жүсіпова Б.Ж. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. – Алматы:«Көшпенділер» баспасы, 2004. - 200 б.
34 Қыдырәлі Д.Атымды адам қойған соң....-Алматы: Таймас баспасы, 2008.-180 б.
35 Амантаева С.Әйел концептісінің мақал-мәтелдер мен нақыл сөздерде бейнеленуі. Лингвистика мен лингводидактиканың өзекті мәселелері. Қарағанды. - ҚарМУ баспасы, 2005.-89 б.
36 Кәрібаева К. М.Әуезов шығармаларындағы аналар бейнесі.- //ҚазҰУ хабаршысы.- Тарих сериясы.- 2011.- №3 (62).-95 – 102 бб.
37 Сейдімбек А.Қазақ әлемі.- Алматы: Жазушы, 1994.- 200 б.
38 Төлеубаева К. М.Қазақ және Орталық Азия халықтарының отбасы, отбасылық әдет – ғұрып, салт – саналары (салыстырмалы – этнографиялық зерттеу).: Тарих ғыл., докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссерт. автореф., 2010.-50 б.
39 Толыбаев Қ. Бабадан қалған бар байлық. – Алматы: ЖШС «Қазақстан» баспа үйі, - 2000. – 256 б.
40 Әбутәлиева А. Тарихи романдағы әйелдер образы// ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы.- 2010.-№2 (61).-103 – 106 бб.
41 Ерназаров Ж. Семейная обрядность казахов: символ и ритуал. – А., 2003.-199 с.
42 Еділқызы Л.Әжелер – ай!/ ЕгеменҚазақстан. - 2011.-5.03.- 5 б.
        
        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Тақырыбы: Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер
МАЗМҰНЫ
Кіріспе..............................................................................................................7
* Қазақ ұлтының бала туу және оны ... ... әдет ...
+ ... ... ... қатысты әдет-ғұрыптар.................................11
+ Бесікке салу, қырқыннан шығару, тұсау кесу, сүндетке отырғызу ... мәні мен ...
1.3 Ер бала мен қыз бала ... - ұлттық мүдденің кепілі....................26
* Қазақтардың некелік әдет-ғұрыптары....................................................32
+ Үйленуге ... ...
+ ... ... ... ...
+ Құдаласу, қыз ұзату, келін түсіру дәстүрі..............................................43
* Қазақтардың дәстүрлі қоғамындағы отбасы және ... ...
+ ... ...
+ ... ... ... орны..................................................53
+ Туыстық қарым-қатынастар....................................................................57
+ Жерлеу ғұрыптары...................................................................................63
Қорытынды......................................................................................................71
Пайдаланылған деректер мен әдебиеттер тізімі..........................................73
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі. деген даналық бар. Отбасының қоғамдағы ... ... бірі ... ... ... тақырыбына қатыстызерттеулер болғанымен, Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлеріне қатысты арнаулы зерттеулер аз. Шын ... ... ... мен ... зерделесек, отбасы тәрбиесіне орай ұлттық рухымыз биік болған.Әке мен ананың отбасындағы орны мен олардың күнделікті жағдайы да ... ... ... ... ... Бұл ... жұмысынның өзектілігі қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлерін жан-жақты зерделеу болып табылады. ... ... ... ... ... өмір ... небір қырынан тануға мүмкіндік ашылады. Ең басты мәселе адам болмысын ұғыну, болмысымызды бүлдірмеу, адамдық қалыппен өмір сүру. Ал, қазақ ұлтының сан ... ... келе ... ... ислам дінінің теориясына сай болды. Мәселен, қазақтың өмір философиясын ақылмен зерделегенде деген қағида көзге түседі. Ал, ... ... ... ... ... оның қайталанбайтындығында екендігіне табан тірейміз.
Қазақтың ұлттық дәстүрі өмір ... ... ... ... Ал, өмір ... мұсылман дінінің негізгі теориясы. Қазақ ұлтының адамды сыйлау ғұпнынан бірашама мысалдар келтірсек. Мәселен, қазақтарда үйіне ... кез ... ... ... ... ... қонақасы беру, оған жайлы төсек-орын салып, қондырып жіберу әдет-ғұрпы ежелден бар. Егер үй иесі ... ... ... ... ... әдет-ғұрпынан бас тартқан жағдайда, жолаушы үй иесінің үстінен биге ... ... ... ... еді. Ал, би өз ... қонақжайлылық әдет-ғұрыпты бұзған үй иесіне ат-тон айып салатын-ды. Алайда, қонақты сыйламау қазақ үшін ... ... ... ... ... еді. ... ... шын ниетіңмен дәм ұсыну туралы Құранда да арнайы жазылған.
Қазақтарда ежелден келе жатқан әдет-ғұрыптың бірі - дәм ауыз тию. Үйге бас ... кез ... адам еді. ... және бір ... әдет-ғұрпы - ерулік беру. Басқа жақтан жаңадан көшіп келгендерді оның туған-туыстары немесе көршілері арнайы дастарқанға ... ... ... беру сыйластық ниеттен туындайтын.
Кеңестік тоталитарлық жүйе жағдайында ... ... ... құндылықтарынан айырылып қалды, ал сақталып қалған ұлттық салт - дәстүрлердің бет - пішіні, мазмұны өзгерістерге ... ... ... қасиеттерінің ең бір құндыларына оның әдет - ... ... Әдет - ... ұлт, ұлт ... - ... өмірдің қай саласында орындалуына қарай бірнеше топқа бөлінеді. Олардың ішіндегі ең ірілері: шаруашылыққа байланысты ғұрыптар, үй - ... ... ... қоғамдық - әлеуметтік ғұрыптар. Шаруашылық әдет - ғұрыптары өз кезегінде - ... ... ... ... ... ... ... кете береді. Үй тұрмысына байланысты ғұрыптар, отбасылық ғұрыптар, үй шаруашылығына байланысты ғұрыптар, т.б. болып бөлінеді.
Ұлттық салт-дәстүр дегеніміз, ... бір ... тән ... ... ... бұзылған жерде халықтан бірлік кетеді, отбасы құндылығы сақталмайды. Қандай ұлт болмасын, өзінің дәстүрін жаһандану қармағынан қорғай әрі ... ... ... ... ажырамаған елдер өркениет көшінен қалмайды. Мәселен, жапон халқының тарихына көз жүгіртсеңіз, халықтық салт-дәстүрден айырылмай, соның арқасында ХХ ғасырдың ... ... ... ... дәстүр, еуропалық білім" деген ортақ ұранмен ашты. Сөйтіп, олар өз діндерін, өздерінің ұлттық мәдениетін ... ... ... ... енді. Осының арқасында жапондықтар әр салада еуропалықтарды тез қуып жетті де, әлемдік ... ... қақ ... ойып ... орын ...
Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер мәселесін , деп екі топқа бөліп ... ... ... ... ... ... діни дәстүрлер этнолгия ғылымы биігінен зерттеуді талап ететін ... ... ...
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлері тарихын зерттеуді шартты түрде үш ... ... ... Ол - ... ... дейінгі,қазан төңкерісінен кейінгі және 1991 жылдан басталған тәуелсіздік кезеңі. Алғашқы кезеңде орыс ғалымдарының, саяхатшыларының этнографиялық зерттеулерінде бір бөлім немесе бір ... ... ... арналған. Сол кезеңде Ресей құрамындағы барлық ұлттарды зерттеумен тек ... ... ... ... ... ... ... болатын. Экспедиция жұмыстарының нәтижесінде құнды деректер жиналған. Соның ішінде қазақ халқы да барынша жан - жақты ... ... ... қоса ... ... ... Төңкеріске дейінгі авторлар қоғамдық, шаруашылық, отбасылық, діни, әдет - ғұрып, салт - дәстүрлерді қоса жазған.
КСРО ... дін ... ... ... ... ... дін, ... әйел мен дін, ислам - әйел құлдығының қорғаушысы және т.б. менталитетті ... ... ... әдебиеттер шыға бастады.
Отбасы тақырыбы төңірегінде Халел Арғынбаев жан-жақты зерттеу ... Ол өз ... ХІХ ... орыс ... ... қосылатын жерде қосылып, кейбір жағдайда қарсы шығып отырған. Х. Арғынбаев төңкеріске дейінгі көптеген әдебиеттерде қазақ әйелді сыйламайды, ұрып - ... ... ... ... ... ... айтылған пікірлер деген. Қазақ ерлері мен әйелдерінің арасындағы қатынас қожа мен күннің арасындағы қатынасқа мүлдем ұқсамайтындығын, көбінесе бірін - бірі ... ... ... ... ... әйелдері өздерін әрдайым еркін ұстағандығын неміс ғалымы Р. Каружц те атап ... ... ... ... еліміздің тарихында қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлеріне қатысты еңбектер өте аз. Соңғы ... ... ... әр ... ... - ауыл ... ... іс - шара салаларындағы, сондай - ақ қоғамдық дамудың әр сатысындағы орны мен ... ... ... ... - ... және ... ... пайда болды. Егемендік алғаннан кейін әйел мәселесі бойынша газет, журнал ... ... ... этнограф С. Ақатаевтың деген еңбегінде қазақтағы ата-баба ... ... ... ... ... ... ... құзіреті, әмеңгерлік, жоқтау, сыңсу, рулық бейіттер, т.б. көне діни сенімдерге байланысты салт ... ... ... ... ... А. ... мен С. Кенжеахметұлының қазақтың дәстүрлі мәдениетінің түрлі ... ... ... ... мән ... Мысалы А. Жүнісұлы өзінің (А., 2001) деген кітабында ... ... ... және ... жөнелтуге байланысты әдет-ғұрыптарын өте ыждағаттылықпен сипаттап жазған. 1998 жылғы ... ... ... тұтастай этномәдени зерттеу нәтижесінде жарық көрген мақалалар жинағы (А., 2001) деп аталады. Бұл жинақта да қазақтың отбасылық ғұрыптарына үлкен мән ... ... ... көрген екі томдық атты жинақта (А., 2005) құнды мәліметтер бар. Қазақ отбасының жекелеген мәселелері, ондағы жасалатын ... ... ... ... ... Ү. ... Б. Камалашұлының, Б.К. Қалшабаеваның, Д.Б. Ескекбаевтің, Н. Байғабатованың, С.П. Кульсариеваның, Е. Смағұловтың, А. Құдайбергенова мен Н. Бекбалақтың, Ж. ... ... және т.б. ... ... ... ... арналған кітаптарында да қарастырылады.
Зерттеудің деректік негізі.Бұл кезеңнің маңызды деректеріне халық ауыз әдебиетінің туындылары кірді. Оған ең ... ... одан ... ... жыры, хикая - дастандар, діни дастандар, ертегілер, ... - ... т.б. ... ... деректік негіздерін қазақ халқы жөнінде Қазан төңкерісіне ... ... ... және ... ... баспа беттерінде жарық көрген материалдар, ғылыми зерттеулер құрады.
Зерттеу нысаны. Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлер.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ... діни ... ... мәдениеттегі рөлі мен орнын сипаттау.Қазақ халқының отбасы тұрмысындағы діни дәстүрлерін зерделеу.
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін төмендегідей міндеттер ... ... ... діни ... ... ... ... мақал-мәтелдер, теңеу, метафора, символдардың мазмұнындағы концептілік өрісті анықтау;
- көркем мәтіндердегі, мифология мен топонимдердегі, т.б."қазақ отбасы"бейнесін сипаттайтын деректерді концептілік ... ... ... ... салт - ... ... - сенім, ырым, әдет - ... ... ... мәдениетінің өзіндік ерекшеліктері, мазмұндық - мәні, тәлім - тәрбиелік мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... біз ... жылдары заман ағымына байланысты отандық тарих ғылымында болып жатқан жаңа методологиялық бағыттарды негізге ... ... ... ... ... ... ... ғылыми таным принциптерін басшылыққа алдық. Сондай-ақ, осы ... ... ... ... қалыптасқан жаңа ғылыми бағыттарды, тұжырымдар мен ой-пікірлерді мүмкіндігінше нақты басшылыққа алып, зерттеу барысында талдау, жинақтау, қорыту әдістері қолданылды.
Қорғауға ... ... ... ... ... ұлттық мүдденің кепілі
- Отбасы тәрбиесі арқылы имандылық негіздері бала жанына сіңіріледі;
- Отбасы тұрмысы ислам құндылықтарымен үйлестірілді;
- Қазақ ... қыз ... әйел адам ... ... ... ұлт өмірінде алатын рөлі жоғары;
Диплом жұмысының құрылымы: Дипломдық жұмыс кіріспеден, әрқайсысы үш тараушадан тұратын үш тараудан, қорытынды мен ... ... ... тұрады.
1Қазақ ұлтының бала туу және оны өсіруге байланысты әдет ғұрыптары
+ Сәбидің дүниеге келуіне ... әдет - ... ... ... ... құрған соң баласы болуды арман етеді. Жаратқаннан жақсы ... ... ... болу - пайғамбарлардың сүннеті [1, 37 б.] десек, қазақ халқы да баласын үйлендіріп, қызын ұзатқан соң олардың ... ... бала ... ... Жаңа ... ... ... алғашқыда бала мәселесіне онша мән бермегенмен, жас келіннің аяқ басқаны, ... ... ... ененің көз қиығынан қалыс қалмайды. Жас келіннің бойына бала біткенін сезісімен енесі оны өз қамқорлығына алып, оны пәле-жаладан, тіл-көзден ... ... ... ... ... ауыл әйелдерін жинап тойын өткізеді. Мұны деп те ... ... оған ... ... әрқайсысы шашуларын әкеліп келіннің үстіне шашады. Өмір ... мол қарт ... жас ... ... ... екіқабат кездегі әртүрлі құбылыстарға шыдамдылықпен қарауға үйретеді.
Адам баласының бұл өмірге саяхаты жатырға түскен сәтінен басталады. Құран Кәрімде сәбидің ана ... даму ... ... ... 12-14 ... ... 31 б.]. Осы ... де Құдайға жалбарынып сәбидің аман есен туылуын ... ... ырым ... ... керек.
Тіл-көз тимесін деп молдаға дұға жаздырып, бойтұмар жасап береді. Оны былғарыға тігіп, бау тағып мойнына салып жүреді. Немесе ылғи үстінде ... ... ... ... жағынан қадап қояды. Жетісу төңірегінде жеті ұсақ тасты тұмарша етіп шүберекке тігіп шолақ жең камзолының желкесіне астыңғы ... ... ... етіп ... ... ... Бұл да тіл-көзден сақтау шарасы. деген қарғыс осыған байланысты.
Түн қараңғысында екі ... ... ... қараңғы қораға шамсыз жалғыз жібермейді, үйде ері жоқта бір өзін жатқызбайды. Өйткені халық ... ... ... есік ... ... ... кісі ... үйде жын-шайтан, пері, албастылар жүреді, олар жаңа түскен, аңқау жас келінге үйір ... ... ... ... ауруларға шалдығып іштегі нәрестеге зақым келуі мүмкін деп ойлағандықтан жас келіншектің төсегінің ... ... ... қару ... ... жас келіннің отауына әр түрлі қару-жарақ қамшы, балта, қасқырдық азуы, бүркіттің тұмсығын іліп қояды. Мүның бәрінен ... ... ... ... ... міс.
Әдетте ағасы үйде жоқта жеңгесінің жанында қайнылары мен қайың сіңлілері болады. Әсіресе жастау болса да еркек кіндікті баланың екі ... ... ... ... ... келіншектің өзіне де, әр нәрсеге сенгіш ата-енесіне де әжептәуір медеу болады. Халық түсінігі бойынша баланың кіндігі бұралып ... үшін әйел екі ... ... ... арқан аттамау керек, баланың бір мүшесі кем болып тумау үшін іштегі бала ... -- ... ... итке кет ... ... ... ырымдар да бар.
Қазақ арасында кең тараған сенім бойынша екі қабат әйел түйе етін жемеу керек. Түйе етін екіқабат кезінде жеген әйел 9 ай 9 ... ... 12 ай ... ... сенім де болған. Түрлі биологиялық себептермен босану мерзімінің кешеуілдеуіне байланысты немесе анық мерзімінен ... ... ... бауырынан не алдына өткізіп, оның тезірек босануына мүмкіндік туғызамыз деп ойлайтын. Осы сенімдерге ... ... аяғы ауыр ... оған түйе етін жегізбейтін.
Демек, жүктілік кезеңінде ананың жеген тағамынан, өмір сүріп жатқан ортасына дейін бәрі ... ... ... әсер ... Осы ... ... Баласағұн бабамыздың , - деген сөзінің мәні тереңде жатса керек[2, 33 б].
Айы күні жеткен ... ауыр ... ... Әсіресе жас келіннің алғашқы баласында үлкендер тарапынан көп көңіл бөлініп, ... ... ... ... оның өз ... ... болса, екіншіден, алғашқы немересі ата-анаға ыстық болып, оның әрқашан үлкен әкесі мен ... ... ... де ... ... ... ... баланы көпшілік жағдайда әбден ер жеткенше үлкен әжесі мен әкесінің қамқорлығында болып, ... ... ... тәрбиеленгендіктен, өз әкесінің інісіндей боп өсетіндігі ежелден бері келе ... көне ... ... ... Еділ ... ... көне болгар және түрік халықтарында болғандығын Ибн-Фадлан да байқаған ... ... ... ... де ... жақсы болады да, аман-есен босанып, оның балалы болуына себін тигізгісі келген әрбір туысының, әсіресе енесі мен тату абысындарының жаны ... ... ... ... ... ... алып ... Көрші әйелдер мен жақын абысындар үй шаруасын өз міндеттеріне ала бастайды. Толғатқан әйелдің үстіне ... ... ... ... не ... ... басшылығымен үйге арқан керіліп не бақан байланып, толғақ қысқан әйел екі ... ... ... ... ... ... ... шашын тарқатып, беліндегі белбеу мен баулардың барлығын босатып тәжірибелі кемпірлер неше түрлі ырымдарын жасай бастайды, Толғақ үстіне келген кемпірлер шашу ... ... ... ... ... ... әйелдің қиналмай, тезірек босануын тілесіп жатады. Енесі дереу ... ... ... ... ... ... ... кіріседі, Самаурынға шай қойылады, сүт пісіріледі. Үй ішіндегі әбдірелер ашылып май, ... аузы ... құрт ... ұзын арқанды өткермелеп байлап шығады да, екінші ұшынан тартып оп-оңай тарқатып жібереді. Арша ... ... ... ... ... ... Етек жағынан күкірт түтетеді. Мұның бәрі толғатушы оп-оңай -- ... ... тең ... ... тарқатылған тәрізді, шай қайнатым, сүт пісірім немесе ет асым уақытта, қазанмен жарыса тез босансын деген ниеттен туған әрекеттер екені ... Ал, арша ... ... ... ... ... әйелден әр түрлі жын-шайтан, албасы-мартулар аулақ болсын ... ... ... ... Мұндай жеңіл-желпі шараларды орындағанымен әйел босана қоймаса, қарулы әйелдерге, немесе қайын інілерінің ... оның ... ... Ол үшін бел ... адам ... арқа жағынан отырып, сегіз көзден тізесімен сүйемелдей, белінен қаусыра құшақтап, арам шеміршектен төмен қарай қойдың құйрық майымен сылап ... ... ... ... ... еппен тартады да баланың тууын тездетеді.
Өткен ғасырдың ... ... ... ... ... атқарған И. С. Колбасенко қазақ тәжірибесіндегі бел тарту әдісі баланы жылдам туғызуға шын мәнісінде көмегін тигізетініне өз ... куә ... айта ... оны ... бойы ... нәтиже беріп келген халык тәжірибесі деп бағалаған. Мұндай әдістің дүрыс нәтиже беретіндігін және оның ... ... ... ... Солтүстік және Оңтүстік Америка халықтарында да болғандығын төңкеріске дейінгі бірнеше зерттеушілер айтқан. ... ... да еш ... ... бала ... әйел біртіндеп әлсірейді, ышқынудан да қалады. Мұндай жағдайда діни сенімдер бойынша әйелді ... ... ... яки ... деп ... Халық түсінігі бойынша -- албысты (марту) екі ... ... ... ... қыз кейпінде келеді де, оның кеудесінен басып тұншықтырады да ... ... ... ... ... алып көлге апарып тастауға тырысады. Егер өкпені суға тастап үлгерсе, әйел қайтып есін жимай өледі деп ойлайтын. Марту басу деген осы. ... қуу үшін ... ... ... әйелдің басына ойнатады, үкі әкеледі. Үйдің алдына шағыр көзді айғыр әкеп байлайды. Үйге еркектер көбірек кіріп, ... екі ... ... ... ... ... білетін аяттарын оқиды, жастары қайта тысқа шығып, қару -- ... ... бар ... мылтық атады, әйелдер отқа тұз тастап, үйдің іші-тысын азан-қазан етеді.
Ата-бабалардан қалған сауыт-сайман, кісе, айбалта, найза, қылыш, қамшы тәрізді бұйымдар болса ... ... үйге ... ... ... ... ақырындап әйелді арқадан жанай тартып, та жібереді. Мұның бәрі нәтиже бермесе, ... ... ... шақырылған молда келіп, құран оқып әйелге ішіріткі жазып ішкізеді. Ол үшін кесенің не кішкене тәрелкенің түбіне сия карындашпан дұға ... да оның ... су ... суға ... ... ... деп ... Молданың оқуы көмек кермесе бақсы шақырлылады. Бақсылар қобызы мен зікір салып, жын-шайтан мен мартуды қууға кіріседі. Бірақ бақсы зікірінің ... ... ... болмайды. Өйткені ол халық тәжірибесімен жанаспайтын шаман дініне байланысты жасалатын зиянды әрекет. Амал не, зікір күшіне сенген қараңғы халық ... ... ... ... ... ... өкінішті жағдайға ұшырайтын. Немесе бақсы әрекетіне байланысты өз бетімен босанса да зікір әсері деп білетін. Темір дүкенін, ұсталық ... ... ... ... ... де ... санап, құрмет тұтатындықтан, одан албасты да қашады деген оймен қиналып жатқан әйелдің ... ... ... ... темірді төске қойып соққызып та көретін.
Баланың теріс келуіне байланысты босана алмаған әйелдерге қазақ оташылары сәті түскен жағдайда, яғни бала ... ... кез ... ... ... ... баланың өлгендігіне көз жеткенде, ананы сақтап қалу үшін қол ... ... ... ... оташылар мұндай операцияны кейде тым сәтті орындайтын да, әйел тірі қалатын. Әрине, мұндай жағдай өте сирек кездесетін.
Толғатқан әйелдің жанына бала ... ... ... тырысатын. Толғатушы әйелдің қасында көбінесе ниеттес оның жанашырлары ... ... Бала ... оны ... көтеріп алу бірнеше балалы болған мосқал әйелге тапсырылады. Халық сенімі бойынша баланың мінезі баланы ... ... ... ... ... ... деп есптеледі. Сондықтан жерден көтеруші мүмкіндігінше өзінің жағымды мінезділігі, мейірімділігімен ағайынға жаққан әйел болу керек. Ол баланың ұл не қыз ... ... ... ... Баланың кіндігін кесетін адамды шешенің өзі не енесі, күйеуі күн бұрын белгілеп қояды. Кейбір ... ... ... ... машықтанған тәжірибелі әйелдер де болады. Олар толғақ басталысымен кіндік байлайтын тарамыс пен кездігін әзірлеп дайын ... ... ... ... ... ... балтамен кестіретін де әдет болған. Кіндік кескен адам баланың кіндік шешесі деп аталынады.
Босанған әйел ... ... ... кіндік шеше сол үйдің шаруасын істеп, ана мен балаға қарайды. Бір жеті ... ... әйел ... ... ... соң ... шеше балаға иткөйлек тігіп әкеліп, кіндік баласының әке-шешесінен көйлек киеді. Бір жылдан соң қара табан болып жүруге жарағанда кіндік шеше бір ... ... ... алып құттықтап келеді де, кіндік баласының әке-шешесінен қалағанын алады. Мұны қазақта дейді. ... ... ... ... ... не ... екі ... беретін. Кейде қалау дәстүрін баланың жылға толуына ... ... ... түсінігі бойынша баланың, әсіресе мінезі мен іс-әрекетінде жағымсыз қылықтары болса, немесе тым жуас ... ... ... ... дейді. Әрине егер кіндік шешеде ондай қасиеттер болса. Ал, ... ... ... әр әке-шеше, туған туыс өз қандастарынан іздейтін. Кіндік шешеге деген баланың ықыласы кейін есейгеңде де қалмайды. Өйткені ... шеше де ... ... баласына әр уақытта қолынан келген қамқорлығын жасап, жылы шырайын білдіретін. Баланың әке-шешесі де кезінде шын ниетімен ... ... ... ... алған кіндік шешенің қызметін үмытпайтын, әсіресе балалары ауырмай-сырқамай, ... ... ... ... да балалар ерсе, қолы жеңіл болды деп ырым ететін.
Иткөйлекті жұмсақ сисадан не жұқа ақ бәтестен жеңі мен ... ... ... ... ойып ... да, ... ... екі жанын қолмен тепшіп жас баланың нәзік етіне тігістің батпау жағын қарастыратын. Иткөйлектің етегін ... ... -- ... ... өсіп, жасының ұзақ болуын тілеген ырымға да байланысты. Әдетте иткөйлекті баланы қырқынан шығарғанша кигізетін.
Әйел босанған соң ... ... ... оны ... ... бөтен біреулерге көрсетпей адам баспайтын таса жерге мұқият көмгізеді. Ол үшін тареңдігі бір метрдей шұңқыр қазғызып, оның бір бүйірін үңгіп ақым ... Сол ... бала ... кіндігін жоғары қаратып салады да, шұңқырға жолдас жуылған қанды суды төгіп көміп тастайды. Баланың жолдасын ит ашып ... ... Ал, бала ... ... ... ... жасырып істеудің өзінше себебі де бар. Халық ... ... ... ... кіндігін (жолдаста қалған кіндігінің жартысын) бедеу әйел аяғымен басса, босанған әйел бұдан былай бала ... оның бала табу ... ... әйелге ауып кетеді деген сенім бар. Бедеу әйелдерді толғатқан әйелдердің ... ... өзі де ... ... Бала ... ... әйел ... жолдасы түсісімен бала табу үмітімен кіндіктің кесілген ұшын басуды өте қалайды. ... үй иесі оған ... ... ... ... ... ... әйелі жоқ ауылдарда бала жолдасын жасырап көмудің қажеті де болмайтын. Бұл ырым көбінесе Ұлы жүз ... ... ... түскеннен кейін босанған әйелді шомылдырып жатқызады, үйді жылы ұстауға тырысады. Басын сәлімен бүркендіріп ылғи терлеп жатуын қамтамасыз етеді, Дереу ... ... қой ... жас ет пен жылы ... ... қалжалайды, керек болған жағдайда қойдың құйрық майын шыжғырып ішкізіп, аз ... ... ... ... ... ... сойған қойдың мойын омыртқасын тұтас асып, тіс тигізбей мүжиді де омыртқаларды бір-бірінен ... сол ... ... үйдің маңдай алдына не кереге басына іліп ... ... ... ... оны ... ... етсе ... мойны жылдам бекиді деген сенім болған. Халық түсінігі бойынша жақсы қалжалаған әйелдің өзі де ... ... ... сүт те көп ... жас бала уызға бөгеді.
Қазақ салт дәстүрі бойынша жаңа туылған нәрестеге арнап құрбандық шалу деп аталса, ... ... деп ... - нәресте туылғанда Алла тағаланың ұрпақ берушілік нығметіне шүкіршілік ретінде сойылатын құрбандық ... ... сөзі ... ... ... ... (с.а.с) ақиқа туралы сұрақ қойылғанда: , - деді, (Мәлік ибн Әнес әл-Муатта кітабында риуаяат еткен) тағы да бір ... ... ... ... ... ... деген: . (Сүнән кітаптарының авторлары мен имам Ахмет риуаят еткен)[1,84 б.].
Кіндігін кесіп, жергөкке орап алған баланың ... су ... ... ... ... үстін қүрғатып болған соң жұмсақ шүберекке құндақтаи орап қояды. Бұдан соң баланың кіндігі түскенше оны ... ... тез ... ... ету үшін Жетісу өлкесінің қазақтары иіс сабынның үгіндісімен қалжаға сойылған қойдың құлақ түп не тіл асты ... ұсақ ... ... ... ... ... үстіне жапсырып қоятын көрінеді. Осының нәтижесінде кіндік үш күнде кейде тіпті одан да ерте ... ... ... ... ... ел ... ... деректерде күндікті қара сабынмен сылап, күйдірілген көк шүберектің күлін себу әдеті де бар. Қара ... ... көк ... күлі ... кіндікке микроб түсірмейтін, ушықпауын қамтамасыз ететін пайдалы шара. Халық тәжірибесі бойынша мұның бәрі өзінің дұрыс ... ... ... ... ... түскен кіндікті баланың шешесі таза шүберекке орап, белгілі жерге тығып, үзақ уақыт сақтайды. Мұны сақтаудың себебі де, жоғарыда айтылғандай, бала ... ... ... ... бала табу қасиетіне нұқсан болмасын деген қауіптен шыққан. Кейде ырымшыл кемпірлер кепкен кіндікті ... ... ... ... бала ... ... ... әйелдерге білдірмей жегізіп те жібереді. Бұл әрине бедеу әйелге пайдасы тиеді деген діни сенімге байланысты қалыптасқан ырым. ... өзі ... ... неше ... ... қасиеттейді дегені сияқты, соның қазақтарда сақталып келген бір түрі. Жоғарыда айтылған бала жолдасының кісі баспайтын жерге адамша ... ... ... оны ... ... дейін қорып жүруі, баладан үзіліп түскен кіндікті көп уақытқа дейін сақтау әдеті Хорезм ... де ... ... өте ... Бүл ... де қазақтарды бір кезде Сырдария мен Үргеніш төңірегін мекен еткен оғыздар тіршілігіне жалғастырады. Бұл туралы Г. П. ... ... не ... ... ... сенімдер бойынша көмілетін жолдас та, сақталатын кіндік те, бала жанының бір бөлшегі деп сенуден ... ... Оның бұл ... күмәндануға болмайды. Өйткені қазақ өмірінде сақталғаң ырымдар оның дұрыстығын дәлелдей түседі.
Баланың дүниеге келуі мен тәрбиесіне байланысты қазақтарда көптеген ... ... ... мен ... көне наным-сенімдерге негізделген салт-дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар қалыптасты. Баланың өмірге келуіне байланысты ғұрыптар кешені (бала көтеру, бала туу, ... ... ... ... ... мен ... жетілуіне және анасының бала көтеру қабілетінің сақталуына бағытталған. Қазақтардың бала ... мен оның ... ... ... наным-сенімдері, әдет-ғұрыптары халықтың эмпирикалық тәжірибесімен бірге тылсымдық (магиялық) ... мен ... ... да, ... өмірге келуіне байланысты ғұрыптар бұрынғы кездерде тылсымдық сәттерге толы болды. Бас кезінен бастап әйел тағам түрлеріне байланысты ... мен ... ... ... ... ... ... тағамдарды (түйе мен қоян еттерін және балықтан жасалған тағамдар) пайдаланбау ... ... ... тән ... Бүрын да, қазіргі кезде де қазақтар аяғы ауыр әйелдің тағамдық тәбетін (жерігін) қанағаттандыруға тырысады. Бүны, ... ... ... ... сұраныс баланың өзінен шығып отыр, оны қанағаттандырмау үлкен күнә деп ... ... орай XIX г. ... ... ... ... ... дәрігер болып жүмыс істеген И.С. Колбасенко: , - деп жаза отырып, одан әрі аяғы ауыр бір ... ... етін ... ... ... ... ... және еті харам деген діни тыйымға қарамастан, оның ... ... ... ... ... бұл ... де сын көзбен қарау керек.
Шектеу қойылған тағамдардан бөлек, терең мағыналы басқа да көптеген тыйымдар болды. Келінді тіл-көзден және ... ... ... үшін оған бойтұмар сыйлаган. Этнограф X.Арғынбаевтың түздік материалдары бойынша Жетісуда бойтұмар - матаның ... ... ... ... ... оған жеті ұсақ тас ... ... келеді. Мұндай тұмарларды жіпке өткізіп мойынға немесе желеткенің астарына, тұмар көзге түспес үшін кеуде ... ... ... ... ... ... оған ... де үлкен жауапкершілік енесі мен күйеуінің туыстарына ... ... ... ... бала бітіп, 3-4 ай өткен соң енесі міндетті түрде кішігірім құрсақ шашу тойын өткізетін болған. Аяғы ауыр әйел ... ... ... ... жақындарына хабардар етеді. Арнайы әйелдер болмағанымен, іс жүзінде ... ... кез ... әйел босандырудың жөнін жақсы білген. Босандыру кезінде оның ... және тез ... үшін ... ... ... мен ... атқарылған. Яғни босанып жатқан әйелдің бұрымын жазған, киіміндегі барлық түйіндерді шешкен, бойындағы барлық темірден жасалған сәндік ... ... ... тым ... ... ... ... Бұл қуанышты хабарды күтетін өте қызықты наным болып табылады. Жарыс қазанды егде әйелдер мен күйеуі жағынан жақын ... ... ... ... ... өткізетін болған. Қазанға ет салып, оны бала ... ... ... ... ... ... ... бүндай жағдайда дейтін болған. Наным бойынша, сәби бұл қатысып, тезірек жарыққа шығуға тырысады. Бала ... ... ... бүл ... ... ... ... піскен еттен дәм татуга тиіс болған. Қазіргі күнде бұл ритуал баланың дүниеге келуімен байланысты әдет-ғұрыптар қатарынан жоғалып кетуі, ... ... ... бұл ... ... ... жатуымен байланысты болса керек.
Босандыруды әдетте бәріне қүрметті егде әйелге - , ал кіндік кесуді ... ... ... ... - , ... бұл ... ... көптен күткен ұл бала туғанда ер адам атқаратын ... ... шеше ... көрсетпей жасырын барып елеусіз жерге баланың жолдасын көметін болган. Егер жолдасын бедеу әйел ... ... оның ... босанушы әйелге көшеді деп есептеген. Баланың жолдасына ... ... ... ... әйелдің одан арғы қабілеттілігін сақтаудан туындаса керек. Кесілген кіндікті де бедеу әйел көріп қоймау үшін көзден таса жерге көметін ... ... ... ... босанушы әйелге аудару үшін кесілген кіндіктен 2-3 ... ... ... ... ... жесе жеткілікті деген наным болған. Бүл әдет-ғұрыптардың барлығы исламға дейінгі наным-сенімдерге байланысты болып келеді. Ол наным ... ... мен ... ... ... бір бөлшегі болған.
Сәби дүниеге келгеннен кейін шілдехана тойы атқарылған. Ғасырлар бойы ұлтымыздың санасына сіңген ... салт ... ... нәрестеге таныстары мен жақындары айтып құттықтап, тілек ... Бала ... ... ... ... түні қуаныш болған үйге ауылдың жастары шілдеханаға жиналып, таңға дейін көңіл көтеріп, ойын-сауық ... Олар ... жаңа ... ... ... ... қорғаған. Өйткені исламға дейінгі наным-сенім бойынша, әсіресе алғашқы күндері баланы ... ... ... ... ... жас нәрестені қара ниетті күштер айырбастап кететін ... X. ... ... ... ... ... бойынша, жанұяларда бұған дейінгі балаларының тұрақтамау себебін қандай да бір мифтік байланыстырған. Ол жаңа туған ... ... алып ... ... ... мұндай жағдайда, жас нәрестені сақтау үшін, оны жеті киіз үйдің шаңырағының ... және егде ... жеті ... бұтынан өткізіп, осылайша нәрестені аңдушы алып қарақұсты алдауга тырысқан. Одан кейін жаңа ... ... ... ... ... алып ... ... оны сатып алады (жалған сауда). Қазіргі күнде кейбір отбасыларында пәлекет күштердің баладан назарын аудару үшін босанған әйелдің үйінің терезесі немесе ... ... алып ... арнап сүт құйылған ыдыс қояды. Ең қауіпті деп саналатын баланың алғашқы қырық күнінде міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... Өйткені жарықтан, яғни оттан қара күштер қорқады деп есептеген.
Шілдехананы Жетісу жерінде деп те атайды. Шілдеханаға ауыл ... ... ... Жаңа ... нәрестені әр түрлі жын-шайтан, перілердің салқынынан қорғап, ... ... ... ... тек қана ... міндеті. Ерте заманда бесіктегі нәрестені күзету Ұмай ... ... Оның ... ... ... уақытқа дейін келген. Шырақ жағып күзету соның бір түрі. Жаңа туған баланы алғашқы күндері ... ... ... оны ... әкетіп орнына басқа бала тастап кетеді деген сенім болғаң.
Біреудің қылығына наразылық ... ... ... , не , деп ... осы сеніммен шыққаны ақиқат. Бала туғанда ұйымдастырылатын шілдехана оның ... ... ... ... да, мұның түбегейлі мәні бала мен ананы тіл-көзден сақтап, ол үйдің маңайына қырық күн бойы жын-шайтанды жолатпау мақсаты бірінщі ... ... ... ... ... ... ... екені даусыз.
Туған балалары өле беріп, баласы тұрмай жүрген ата-аналар оның себебін алып қарақұстан көрген. Алып қарақұстан жаңа туған баланы сақтап қалу үшін ... ... ... ... ... ... жеті киіз ... шаңырағынан, егде тартқан жеті адамның тақымынан өткізеді. Олай ету баланың қай ... ... ... ... алып қарақұс білмесін деп ырымдау және осылай етсе бала көп жасайды деген наным да болған.
Бұл ырымдарды жасаған соң ... шеше ... өз ... ... ал бала ... оған бір арқа ... бір қой беріп баланы сатып алады.
Отын беру -- отқа ... ... ол ... ... ... ұлы күш. От ... ... болса, жарық сәуленің панасында өсе береді деген сенім.
Босанған әйел ... ... ... ... той ... Тойға ауыл адамдары, көрші ауылдар түгел шақырылады. Мұндай той әдетте тек күндіз ... ... ... ... той ... ... ... мал сойылады, палуан күресі, құнан бәйгесі ұйымдастырылады.
Кіндігі түскеннен соң баланы қырқынан шыққанша етін шынықтыру үшін күнде тұзды ... ... ... ... ... ... сылап, аяқ-қолын әрлі-берлі созғылап отырады. Халық түсінігі бойынша ... ... ... ... ... әр ... ... қотыр түспейді. Ғылым көзімен қарағанда да баланың етін ширату үшін мөлшермен еріткен түзды судың пайдасы бар. ... ... ... ... жас ... ... ... сылап-сипап, қол аяғын созғылауы -- дене шынықтырудың бір түрі, оны баланың жауырыны жабыспау үшін керекті шара деп ... ... ... өте керектігін және тұзбен шомылдырудың пайдалылығын қазіргі медицина ғылымы да жоққа шығармайды.
Баланы ... ... қара ... ... шомылдыру, сылап-сипап, құрғатып, дұрыстап бөлеу әдісін тұмса босанған жас келіншектерге ... ... ... ... абысындары үйрететін болған.
Сонымен сәбидің дүниеге келуіне қатысты әдеп - ... өмір ... ... ... ... ... ... тұсау кесу, сүндетке отырғызу ғұрыптарының мәні мен маңызы
Кіндігін кескен соң бес күн өткеннен кейін баланы бесікке бөлеген. Бұл ... ... ... асылып, әйелдер жиналып бесікке салу ғұрпын атқарған. Бесікті босанған әйелдің анасы немесе туыстары - төркіні, яғни, ... ... алып ... тиіс ... Олар ... ... әйелге сыйлық ретінде кимешек алып келген. Кимешекті бірінші рет бала ... ... ... ... Тек ... ғана бай адамдар өзінің қыздарының тұңғышына бәсіре ретінде ... ... ... ... ... мұндай салт кездеспейді.
рәсімін көп балалы, тәжірибелі әйел басқарады және де ол әдебиеттерде кеңінен көрініс тапқан ... ... ... Бұл күні кәрі ... ауылдың сыйлы ақсақалдарының ескі жейделерін өкеліп, оны бірінші жаялық ретінде пайдаланған. Бүл дәстүрдің ... ... ... ... мағынасы болған. Баланы жаялыққа орап жатып әжелер: - деп тілек тілеген. Баланы бесікке салмастан бұрын оны ... ... ... ... Ягни ... ... ... Егер Оңтүстік Қазақстанда дәстүрлі түрде бұл мақсатта адыраспанды пайдаланса, ал Жетісуда бесікті, оның кейбір бөліктерін ... ... ... ... ... жеті ... баланың кіндігі түсіп, кіндік жарасы жазылысымен оны бесікке салады. Ол үшін абысын-ажындары, ауылдың үлкен әйелдері ... ... ... Ет ... шай ... ... ... шашуларын әкеліп, қуанышқа ортақтығын білдіреді. Жиналған әйелдердіц ішінен жасы үлкен, мінез-қүлқы, іс-әрекет жағынан парасатты, балалы-шағалы болған бәйбішелердің біріне баланы бесікке ... ... ... ... ... ... ... қойып, әбден жасап алған соң, шашуға әкелген ... май, ... ... ... ақшаны уыстап алып бесіктің түбек байланатын тесігінен төмен өткізіп, бесік астынан қолын ... ... ... олар ... бала-шағаға, отырған әйелдерге үлестіреді. Осы шашылатын шашулардың өзіндік қасиеті бар деп ... ... ... ... жас ... әлі бала ... жас ... ырым етіп, үлкен сеніммен шашудан татады. Шашу үлестірілгеннен кейін бесіктің түбегін орнатып, сіріңке тартып бесікті отпен аластайды. Аластаушы әйел: деп ... ... ... ... ... деп ... оң ... жатқызып, жанындағы бір-екі әйелдің көмегі- мен бөбекті ... рет ... ... бесікке бөлеу бұйыратын нақты аят-хадистер жоқ. Бұл әдет-ғұрыпқа жататын дүние. Десе де, арабтарда да ... ... ... ... ... ... ... болады[1, 96 б.].
Бала бөленген бесіктіқ үстіне жеті нәрсе жабады. Әрбір жабылатын нәрсенің өзіндік мәні бар. ... ең ... етіп ... ... одан ... ... ... тон. Жабу жүген және қамшы сияқты бұйымдармен жабылады. Тон, шапан жабу -- ... ... ... халықшыл болуына білдірілген тілек, жүген -- тез өсіп, ат үстінде ... ... ... пен ... ... ер ... ... тілекті аңғартады.
Бесікке салғандарға бірнеше білезік, сақина, жүзік және екі-үщ әйелге көйлектік мата береді. Ең қымбат мата бесікке салушы бәйбішеге беріледі. ... ... ... ... ... Сый-құрмет біткеннен кейін жиналған әйелдер үйлі үйіне тарасады.
Қазақстанның барлық жеріне бірдей тараған ... ... ... түрі бар. ... не ... ... өмір ... қазақ халқы үшін бесіктің қолайлылығы сөзсіз. Көшкен кезде бала бөленген бесікті арбаға салады, ұзақ жерге ... ... жоқ ... ... ... ... орнатқан шомға бекітеді, жақын жайылымдарға көшіп-қонатын елдерде салт атқа мінген ... ... ... те жүре береді. Бесікке үйренген болса да жақсылап бөленген балаға ашылып қалып суық тию қаупі болмайды.
Шүмек пен ... ... ... әрі ... әрі таза ... ... ... ұйықтауына мүмкіндік туғызады. Баланы бөлегенде екі қолы мен ... екі ... ... ... ... не ... құс жастықшалар қою әдісі бала денесінің терлеп немесе дымдалып қызаруынан сақтайды. ... ... ... баланың қол-аяғы қозғалмай бесікке таңылып қойылатындықтан да ... бос ... ... ... біраз кедергі жасауын есқе алмасақ, тазалық жағынан қазақ бесігінің халық творчествосының көшпелілік жағдайындағы үлкен жетістігі деп қарау керек. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... шараларын үйемі орындап отыру нәтижесінде баланың денесінің өсуіне, қан жүруіне қазақ бесігі зиянын да ... ... ... ... бір жасқа толмай шығармайды.
Қазақ бесігі талдан, қайыңнан иілсе, бұрышы имек болып, ал қарағайдан жасалса, тік бұрышты ... ... Иіп ... ... ... ... ... түрі. Ең әуелі бесіктің екі басын тұтас қайыңнан, талдан иіп не төрт ... ... ... доға ... ... да, оның ... ... бір шабық салып, төменгі ұштары дөңес жағы астына қаратылған табанмен біріктіріледі. ... соң доға ... ... екі ... бір-біріне қарама-қарсы қойып, араларын екі қатар ұзын шыбықтармен біріктіреді. Шабақтар үстінен тақтай төсеп, оның түбек ... ... ... ... Бесіктің доға тәрізденген екі басы дәл төбесінен жіңішке жұмыр арқалықпен біріктіріледі. Бесік бөлшектері бір-бірімен желім, ағаш шегелер ... ... ... тербетіп қозғаған уақытта одан сықыр шиқыл сияқты бөтен дыбыс шықпайды. Бесіктің әр басының аяқтарын дөңес табанмен біріктіру -- оның ... ... ... ... ... ... жағын қарастырғандық. Бесік арқалығы: біріншіден, оның үстіне ... ... ... ... ... ... ... бесікті тербету үшін, үшіншіден, оған әр түрлі сылдырмақтар, ойыншықтар іліп, тұмаршалар тағу үшін аса қолайлы. Бала бесікте ояу жатқан кезінде сол ... ... Ол үшін ... ... екі қолын бос қояды.
Қазақ халқы бесікті көпке дейін сақтап, бірден бірге мұра есебінде қалдыра береді. Кездейсоқ жағдайға байланысты қирап ... ... оны ... отқа ... ... Ата-бабалары жатқан бесіктерді олардың ұрпағы ырым көріп, ешкімге бермей, көпке дейін сақтайды.
Біреулерден ауысып келген немесе ... ... ... ең ... ... бала қайтыс болса, оны ешуақытта пайдаланбайды, бесікті өлген баланың қабіріне бірге апарып ... ... екі жақ ... ... ... ... басып қарыған таңбалар өте көп кездеседі. Бұл да дінге сену, отқа ... бір ... ... қару ... ... алғаш рет бесікке саларда, бала әлде қалай ауырып қалған жағдайда жасалады. Бесік көбінесе қыздырылған шүмшуірмен қарылады[3, 105 б.].
Бесіктің түрлі жабдықтарын шама ... әр ... ... ... ... ... Бесік көлеміне шақ етіп құстөсек, жастық құстөсектің үстінен кір көтеретін жұмсақ матадан екі ... етіп ... ... ... ... ... оның екі ... және аяқ жағынан қолтықшылар қалдырылып, бала сонымен оралады. Бұдан басқа тізесінің үстінен салатын ... не құс ... ... тізе жастықшылар, баланың кеуде тұсынан және тізеден бастырып қою үшін шүберекпен әдемілеп сырыған жалпақ қолбау және тізебау ... ... ... ... тұру үшін ... күл, құм салынған киіз түбек орнатылады. Қіші дәрет астына жайылмай, түбекке құйылу үшін үлкен ... асық ... ... ... ... ... ұзындығы 10 -- 12 см. шамасында болады. Асық ... ... ... ... ... ... басы шорт кесіліп жұмырланады. Түбектегі күл бала қайта бөленген сайын тазартылып ... ... ... ... ... болмайды. Бесіктің үстін қысты күні жүн тартылған ... ... ... жүні жұқа көрпешемен жауып қояды.
Бесікке бөленген бала шошымау үшін оның бас жағына пышақ қойып, тұмар тағып немесе үкінің тырнағын, ... ... ... ... өтін, әртүрлі асыл тас, таналар іліп қояды. Мұның бәрі бала тіл-көзден жын-шайтанның салқынынан аман ... ... ... ... ... ескі діни сенімдер мен ислам шариғатының біге қайнасып ... ... ... ... ... жас баланы ұйықтап жатқанда мүмкіндігінше, есіз үйде оңаша қалдырмауға ... Егер бала ... ... ... ... ... жағдайда, жоғарыда айтқандай, жастығының астына пышақ тығып, кешке қарай болса шам жағып қоятын.
Сәби мен оның ... ... ... ... ... ... қырық күні аяқталған соң баланы қырқынан шығарады. Жетісу ... ұл ... ... 37 немесе 39 күн толған соң шығарса, қыз балаларды 41 ... 43 ... ... ... ... ... өзіндік мән-мағынасы бар. Бұрынғы кездері бұл ғұрып қызға көбірек қалың мал төленсін, ал ұлдар тезірек ер ... ... ... ... ... ... үшін әйелдер жиналып баланы төбесінен 40 қасық су ... ... Ал ... ... ыдыстың ішіне: ұл болса 41 асық, сонша қойдың құмалағын; қызға ... 41 ... пен саны 41-ге ... ... ... ... ... салатын болған. Кепкен қой құмалағын пайдаланудың себебі, біріншіден, құмалақ ; екіншіден, қой басқа ... ... ең ... деп ... (мұнда байлық тілеудің ізі жатыр). Қырқынан шығару рәсімінде алғашқы шаш пен ... алу ... ... Оның ... алынған шашты алақанмен домалақтап, нәресте киімінің астарына ... ... ... ... ... алып, дорбаға салып, көзден таса жерге апарып көміп тастаган. Құмалақ пен ... суды мал басы ... көп ... ... ... ... ... төккен. Кейде оны арнайы ыдысқа қүйып алып, содан ... ... ... ... ... ... Бұл рәсімдер аяқталған соң баланы сәндеп киіндіріп 40 үйді ... ... ... Бала бас ... үйлердің иелері оған сыйлық үсынуға міндетті болған.
Баланың ... ... күн ... оны қырқынан шығару ырымын жасау үшін ауқатты адамдар ... ... ... ... ... ... өберелі-шөберелі болған кемпірдің біріне қырқынан шығару ырымын істетеді. Баланы қырқынан шығару ырымын өткізгенде оның қарын шашын қалаған адамына алғызады, одан ... 40 ... суды ... ... тұрып деген тілекті айтып, баланы бөлеуге шешесіне береді. Бала шомыддыратын легеннің яки тегештің ... 40 ... тас, ... ... сияқты заттар салынады, сақиналарды бала шомылдыруға кемектескен әйелдер өзара бөліседі. Кейбір қарт әйелге ... ... ... ... ... ... де ... сыйлық береді.
Мұсылмандық салт бойынша да нәресте туылғаннан біраз уақыт өткен соң шашын алып, сол шаштың салмағындай күміс мөлшерде ... беру ... Бұл ... екі ... ... бар. ... - денсаулық пайдасы, яғни шаш алу нәрестенің құйқасының, жалпы ағзасының күшеюіне әсер етеді. Екіншісі, әлеуметтік пайдасы, оның ... ... ... беру мұсылман қоғамындағы әлеуметтік ынтымақты нығайтады.
Осы сыйлықтарың берілуі жөнінде хадистердің бірінде кездеседі яғни Ал Ибн Ысқақтың ... ибн Әли ибн ... ... ... Алланың елшісі (с.а.с) қызы Фатима Хасанды босанған кезінде: , - деп бұйырған.
Қазақ халқында қалыптасқан салт бойынша нәрестеге ... ... ... ... ... ... соң, ... қырық күннен кейін жалғасатыны белгілі. Баланың шашы да сол кезде алынады. Бұлай істеуге климаттық, тұрмыстық ерекшеліктер себеп ... ... ... 82-83 бб.].
Қазақтар баланың өміріне қатысты маңызды уақыттардың бәрін ... ... ... ... дәм тату түрінде болса да, міндетті түрде ... 5-6 ай ... ол ... ... ... жасағанда немесе ғұрыптарын атқарған. 7-8 ай ... бала ... ... ... ... ... болған. Мұның да мақсаты баланың одан арғы ер жетуіне деген игі ниеттен туындаған.
Баланың ... және ... ... ... ... кең ... ғұрыптардың бірі - тұсауын кесу. Бұл жора бала өз бетімен алғаш қадам ... ... ... Ол мына ... ... (қызыл, қара, ақ жіптерден өрілген) немесе қойдың майлы ішегі - көтенішекті алып баланың аяғын ... Одан ... ... ширақ әйелдердің бірі немесе деп түсауын кесіп, жетектеп ... ... ... ... жіп ... ... ... кей кездері шөптен әрілген қысқалау арқанды пайдаланып, кесіп жатып деп тілек тілеген.
Тұсау кесуге қойдың көтен ішегін, не жіңішке ала ... ... ... ... тек қана ... аяқ, ... ... болуы қажет.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
М. Әуезов32 бет
Педагогикадан мемлекеттік емтиханға дайындық40 бет
Қазақтың әдет-ғұрып салт дәстүрі21 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
Ағылшындардың салт-дәстүрлері мен мерекелері4 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық салт- дәстүрдегі тәрбиенің маңызы9 бет
Бастауыш білім беру сатысында қазақ халық дәстүрлерін рухани құндылықтарын пайдаланудың ғылыми-теориялық негіздері67 бет
Мектепке дейінгі балалардың халық тәрбиесі5 бет
Халықтық тәрбие әлеуметтік-педагогикалық құбылыс ретінде6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь