Моңғолия қазақтарының этнографиялық зерттелу мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
І МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНА ҚАТЫСТЫ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР
1.1 Моңғолия қазақтарының этникалық құрамының зерттеу мәселесі ... ... ... 9

1.2 Моңғолия қазақтарының қоныстану тарихы мен географиялық орналасу мәселелерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

ІІ МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ ЖӘНЕ РУХАНИ МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ

2.1 Моңғолия қазақтарының материалдық мәдениетінің ерекшеліктері ... ... 29

2.2 Әдет.ғұрып, салт .дәстүрлерінің ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45

2.3 Моңғолия қазақтарының наным. сенімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

ІІІ МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ МӘСЕЛЕЛЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ

3.1 Моңғолия қазақтарының ата кәсібі мал бағу дәстүрі ... ... ... ... ... ... ... ... ...56

3.2 Моңғолия қазақтарының саятшылық өнері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .75
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕК КӨЗДЕРІНІҢ ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... 77
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін, өмірлік көзқарасын, рухани дүниетанымын қалыптастыруда, халық қазынасы бай мұраларымыз- этнографиялық құндылықтарымыздың алатын орны ерекше. Осы бір рухани бай қазынамызды жинау, зерттеу, өзіндік орнын белгілеу бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып отыр.
Ата-бабаларымыздың ежелден-ақ еңбексүйгіш, өзіндік мәдениеті бар ел болғандығын дәлелдейтін фактілердің бірі – оның этнографиясы. Олар өздерінің қастерлеп жинаған рухани байлығын көп жағдайларда ауыз әдебиеті, салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары арқылы ғасырдан ғасырға жалғап сақтап келді. Бүгінгі өресі биік, озық мәдениетке бір күнде жеткен жоқ, бұл жолда небір қиян белестерден өтті.
Осындай тарих қойнауында жасалған ұшан теңіз рухани қазынамыз қаншалықты зерттелді?, қаншалықты жиналды?, бүгінгі ұрпаққа қаншалықты дәрежеде жетті? деген сауалдар туындайды. Осы орайда Тәуелсіздік -ел тарихының тынысын кеңейтті, оның диаспорология тәрізді назардан тыс қалған кейбір салаларын өркендетуге кең жол ашып, шетелдегі қазақтардың тарихы жүйелі түрде зерттеле бастады.
Осынау қазақтардың бір шоғыры- Монғолияның батыс өлкесі Баян-Өлгей аймағын мекендеген қазақтар – Монғолия қазақтары деп аталады. Монғолия қазақтары – қазақ халқының құрамдас бір бөлігі. Сондықтан олардың әдебиеті, мәдениеті, салт дәстүрі, тілі, діні бір. Бірақ шет елдегі қазақтар ата мекенінен жырақ кеткеннен кейін, тарих қойында, олар өзіндік мәдениетін, әдебиетін, тарихын жасады. Моңғолия қазақтарынының этнографиясы- ауыз әдебиеті, ұлттық сана сезімі, дүниетанымы, рухани бай қазынасы, ұлттық мәдениет сол бойымен тұнып тұрған кен қазына.
Осы игілікті істерді зерттеп, талдау мәселесі бүгінгі этнография ғылымының міндеті, әрі мәселенің өзектілігі де осында. Қазақстанда өзіндік тәуелсіз тарих ғылымының қаншалықты деңгейде қалыптасқандығын анықтау үшін Қазақстан тарихының кезек күттірмейтін өзекті мәселелері Моңғолия қазақтарының этнографиялық тұрғыдан зерделенуі, этнологиялық талдау жасаудың қажеттілігі өмірден туындап отыр. Аталмыш қажеттілікті өтеу мақсатымен Моңғолия қазақтарының этнографиялық мәселелерін зерттеудің нысаны етуіміздің өзі тақырыптың өзектілігінен туындаған маңыздылығымен ерекшеленеді.
Осы орайда Моңғолиялық этнограф-тарихшыларының моңғол қазақтарына қатысты жазылған этнографиялық монографиялық және диссертациялық зерттеулеріне талдау жасау барысында Моңғолия қазақтарының этникалық құрамының қалыптасуында өзіндік орнын белгілеуге елеулі үлес қосатындығы тақырыптың өзектілігін одан ары арттыра түспек.
1. Х.Шобай. Қазақ-уранхай халықтарының ұлттық қол өнері.- Улаанбаатар, 1980
2. М. Нығмет. Қазақ ұлттық қолөнері.-Өлгий, 1991.- 77б.
3. Халел Нүрке ұлы. Ұлттық мирас, ата мұра.- Өлгий, 1991.- 133 б
4. Закия Ақайқызы Ою-өрнек ой айтар.- Алматы: Рауан,- 1996
5. Кәмалашұлы Биқұмар. Саят сыры. -Өлгий, 1991.- 50 б
6. Кәмалашұлы Биқұмар. Моңғолия қазақтарының аңшылық дәстүрі.- Өлгий, 1992.-2х.х.
7. Кәмалашұлы Биқұмар. Жанға қуат дертке дауа аң құс. -Алматы, 1993.- 1х.х.
8. Кәмалашұлы Биқұмар. Қазақтың дәстүрлі аңшылығы.- Өлгий, 1994.- 4,6,х.х.
9. Кәмалашұлы Биқұмар. Моңғолиядағы қазақтардың салт дәстүрлері.- Өлгий, 1995. -18.5 х.х.
10. К.Биқұмар. Аңшылық ата дәстүр. - Алматы. 1994. -1.5х.х.
11. К.Биқұмар. Кіндік Азиялық көшпелілер дүние танымы.- Өлгей, 2001.
12. К.Биқұмар. С.Зиновьев, А.Жатханбаев, В.Варванец. Ғасырлар таңбасы не айтады.- Новосибирск,- 2002 / қазақ, моңғол, орыс, ағылшын тілдерінде /
13. Кәмалашұлы Биқұмар. Қазақ халқының ұлттық музыка аспаптары.-Өлгей, 2004.
14. Кәмалашұлы Биқұмар Қазақ халқының салт-дәстүрлерінен.- Өлгей, 2004.
15. Кәмалашұлы Биқұмар Қазақ халқының салт-дәстүрлері.- Улаанбаатар, 2013.- 987 б
16. З.Кинаятұлы. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр. – Астана: Елорда, 2001. -208 б.
17. З.Кинаятұлы. Моңғолиядағы қазақтар.-Алматы, 2001-320 б.
18. З.Кинаятұлы. Моңғолиядағы қазақтар.-Алматы: Дүние жүзілік қазақтар қауымдастығы, 2007-256 б
19. Қ.Сартқожаұлы. Орхон мұралары. Астана: 2004
20. Б. Базылхан. Көне түрік этнографиясының бітіктастардағы деректанулық негіздері. // Шығыс.- №1-2004., Б. Базылхан. Основные аспекты истории письменности у степных кочевников Центральной Азии.// Урбанизация и номадизм в Центральной Азии: история и проблемы. Материалы международной конференции. -Алматы -2004.
21. А. Мініс., А. Сарай. БНМАУ. Баян-Өлгий аймгийн казах ард түмний түүхээс. Улаанбаатар, 1960
22. С.Асқанбайұлы. Революциядан бұрынғы Моңғолия қазақтарының тарихы.- Өлгий: 1991
23. И.Қабышұлы. Керейлер керуені.- Өлгий, 1978
24. И.Қабышұлы. Моңғолия қазақтарының тарихы.- Өлгий, 1989
25. И.Қабышұлы. Қазақ қауымы. Қазақ ұлысының 2200 жылдық тарихы.- Алматы: Жазушы, 1997
26. И.Қабышұлы. Тұран әлемі. /Түркі, моңғол халықтарының тарихы. -Алматы: «Санат», 2007-320 б.
27. Қ.Мұхамадияұлы. Моңғолиядағы қазақ этникалық тобының қалыптасуы және дамуы. т.ғ.д... дисс.автореферат.- Алматы, 2000
28. Ч.Ч. Валиханов. Избраные произведения. – М.,: Наука, 1987. -373с
29. М.Тынышбаев. История казахского народа. – Алматы: Санат, 1998.-224с.
30. Ә.Х. Марғұлан., И. Хасенұлы. Киіз үй.// Қазақ қолөнері: -Алматы . 2002.
31. Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері.-Алматы: Өнер,1987
32. М.С. Муканов. Казахская юрта. –Алматы, 1981
33. С. Қасиманов. Қазақ халқының қолөнері.-Алматы: Қазақстан, 1995
34. Ж.О. Артыкбаев. Казахское общество в ХІХ веке: традиции и инновации. –Караганда,-1993.
35. А.Бикенов.Қазақтың материалдық мәдениеті: Оқу құралы.- Астана: Фолиант, 2010.-192б.
36. Бабақұмар Хинаятұлы. Жауырынның сакральды қызметінің тарихи-этномәдени сематикасы.//Шұғыла.-2011.-№1(168)-9-19 б
37. Қатран Досымбек.Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті.- Алматы, 2002.
38. К.Д. Оссон. От Чингисхана до Тамерлана.- 1996
39. А.Нығмет. Қазақ рулары мен жер-су атауларына қатысты кейбір этимологиялық мәселелер: моңғол тарихшыларының көзімен. //ХХІ ғасырдың басындағы отандық археология және этнологияның жетістіктері: Ә.М. Оразбаевтың 90 жылдығына арналған “IV Оразбаев оқулары” республикалық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 384-386 бб.
40. Қ.Мұхамадияұлы. Моңғолиядағы қазақтың қалыптасуы және ислам.//Шұғыла.-2013.-№2.-3-22 бб.
41. С. Рахметұлы. Моңғолияның батыс шекарасындағы саяси жағдай мен өзгерістер(1947-1949жж)// Шұғыла.-2009.-№3(162)-3-19б.
42. Халық мұрасы. //Монғолия қазақ әдебиеті, 1 том, Өлгий, 1991
43. Ақыт Қажы Үлімжіұлы. Ғахилия.-Өлгий.-1994
44. Б. Камалашұлы. Өр Алтай өрісім, Қобда қонысым. //Қазақ елі. 1996.10.11.
45. Бабақұмар Хинаятұлы. Моңғолия қазақтары тарихындағы ақтаңдақтар.//Шұғыла.-2011,-№2-16-23б.
46. Информатор М. Нығметтің қолжазбасынан, бірінші бума //Қазақтың ұлттық қолөнері
47. Б. Камалашұлы. Ұлттық ыдыс-аяқтар. “Шалқар”. 1997.12.12.
48. Б. Камалашұлы.. Киім ұлт мақтанышы. //Жаңа өмір”. 1991.11.15.
49. Шынай Рахметұлы. Салт сана. –Улаанбаатар,- 2011.
50. Байхонысқызы Ташкент қолжазбасынан //Алтын оймақ
        
        МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕЛУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
Гуминитарлық ғылымдар магистрі академиялық дәрежесін алуға дайындалған
магистрлік ... ... ... ... ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР
1.1 Моңғолия қазақтарының этникалық құрамының зерттеу мәселесі……......9
1.2 Моңғолия қазақтарының қоныстану тарихы мен ... ... ... ... ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ ЖӘНЕ РУХАНИ МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
2.1 Моңғолия қазақтарының материалдық мәдениетінің ерекшеліктері….....29
2.2 ... салт ... ... ... ... МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ МӘСЕЛЕЛЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
3.1 Моңғолия қазақтарының ата ... мал ... ... ... ... ... ... ТІЗІМІ……………………....77
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін,
өмірлік көзқарасын, рухани дүниетанымын ... ... ... бай
мұраларымыз- этнографиялық құндылықтарымыздың алатын орны ерекше. Осы бір
рухани бай ... ... ... ... орнын белгілеу бүгінгі
күннің өзекті мәселесі ... ... ... ... ... мәдениеті бар ел
болғандығын дәлелдейтін ... бірі – оның ... ... ... жинаған рухани байлығын көп жағдайларда ауыз әдебиеті,
салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптары арқылы ғасырдан ғасырға жалғап сақтап келді.
Бүгінгі ... ... озық ... бір ... ... жоқ, бұл ... ... белестерден өтті.
Осындай тарих қойнауында жасалған ұшан теңіз рухани ... ... ... ... бүгінгі ұрпаққа қаншалықты
дәрежеде жетті? деген сауалдар ... Осы ... ... ... тынысын кеңейтті, оның диаспорология тәрізді назардан тыс қалған
кейбір ... ... кең жол ... ... ... ... ... зерттеле бастады.
Осынау қазақтардың бір шоғыры- Монғолияның батыс өлкесі Баян-Өлгей
аймағын мекендеген ...... ... деп ... Монғолия
қазақтары – қазақ халқының құрамдас бір бөлігі. Сондықтан олардың
әдебиеті, ... салт ... ... діні бір. ... шет ... ата мекенінен жырақ кеткеннен кейін, тарих қойында, олар өзіндік
мәдениетін, әдебиетін, тарихын ... ... ... ауыз ... ... сана ... ... рухани бай
қазынасы, ұлттық мәдениет сол бойымен тұнып тұрған кен қазына.
Осы игілікті істерді зерттеп, талдау мәселесі ... ... ... әрі мәселенің өзектілігі де осында. Қазақстанда өзіндік
тәуелсіз тарих ғылымының қаншалықты деңгейде қалыптасқандығын анықтау үшін
Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... ... зерделенуі, этнологиялық талдау
жасаудың қажеттілігі өмірден туындап ... ... ... өтеу
мақсатымен Моңғолия қазақтарының этнографиялық мәселелерін зерттеудің
нысаны етуіміздің өзі тақырыптың өзектілігінен туындаған ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық монографиялық және ... ... ... ... ... қазақтарының этникалық
құрамының қалыптасуында өзіндік орнын белгілеуге елеулі үлес қосатындығы
тақырыптың өзектілігін одан ары ... ... ... төл ... ... ... жолында этнология
ілімі туралы ой-пікірлердің қалыптасу деңгейі мен проблемаларын ... ... ... ... аясында, жаңа көзқарас тұрғысында
жете зерттелмегендігін ... осы ... ... ... мен ... ... нақты дәйектемелер ұсыну бүгінгі
этнология ғылымы үшін ... Ал, ... ... ... ... ... ... мәселелерін шешуге бағытталған ой –
пікірлердің қарастырлатындығын ескерсек, зерттеудің ... ... ... ... ... ... ... этнографиялық
зерттеу мәселелерін шешуге жаңа көзқараспен негіздеу үшін тәуелсіздік
негізінде ... ... ... ой – ... анықтап қана қоймай,
болашақта қандай бағыттарда зерделеніп, зерттелуі ... ... ... ... ... қазақтарының этнографиялық мәселесі
алға баспайды. Бұл тұрғыдан ... ... ... аса ... да ... ... зерттелу деңгейі. Қазақстан ... ... бері өз ... ... ... ... түгендеуде».
Тарихи сана серпіліп, қазақ тарихы үшін қайта ... ... ... бұл ... ... ... ежелден сабақтасатын парсылық, арабтық,
қытайлық, орыс, батыстық дерек көздерімен айналасуға кең ... ... ... ... бұл ... ... де тыс қалмады. Аталмыш тақырыпты зерттеу барысында Моңғолия
қазақтарның ... және ... ... тек қана «Моңғол
қазақтарына» қатысты құндылықтар ретінде ғана ... ... ... ... — көне ... ... да ... қатысы барлығын ескерсек екен
дейміз.
Моңғолиялық қазақтардың этнографиялық зерттелу мәселелесіне
байланысты ... ... жеке ... жоқ. ... ... ... әдет – ғұрып, салт-дәстүр, саятшылық т.б., сонымен
қатар Моңғолия қазақтарының ежелгі түркі мекенінде өмір сүруіне байланысты
еңбектер ... ... ... ХІХ ... ... ХХ ... орыс ғалымдары Н. Аристов, В.Грумм-Гржимайло, Г.Н. Потанин, В.В.
Сопажников, А.В. Бурдуков, Цевен ... ... ... нысанына
айналды. Олар өз еңбектерінде Моңғолиядағы қазақтар тарихын ғана емес,
салт дәстүрі, әдет ғұрпы, ... мен ... ... ... ... ... қазақтары туралы зерттеудің қалыптасуына үлкен
ықпал еткенін ерекше атап айтқан жөн.
Сонымен қатар, моңғол қазақтарының арасынан этнографиялық зерттеу
саласында көшбасы ретінде Х. ... 1980 жылы ... ... ұлттық қол өнері» атты еңбегінің алар орны ерекше[1]. 1991
жылы Баян ... ... ... ... ... М. ... ... қолөнері»[2], Халел Нүрке ұлының «Ұлттық мирас, ата
мұра»атты еңбектері ... ... ... Закия Ақайқызының «Ою-
өрнек ой айтар» деп аталатын ... ... ... ... ... ... қазақтарының этнографиялық зерттеу мәселесіне ... ... ... Б. ... еңбектері бүгінгі моңғол
қазақтары этнографиясының қалыптасуында ерекше орын алады және оның ... ... ... аламыз[5-15].
Осы тақырып төңірегінде қалам тартып жүрген Моңғолиялық қазақ
этнограф-тарихшыларының елеулі ... ... ... ІХ - ХІІ ... ... ... ... туралы Зардықан Қинаятұлының «Моңғол
үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары» моңғол ... ... ... ... ... ... ... уақ т.б. тарихынан сыр шертсе[16],
қазақ қауымдастығының тапсырумен жарық ... ... ... ... қазақтар» атты екі кітабы осы Моңғолия ... ... ... салт ... ... береді[17-18]. Осынау
біз зерттеп отырған елдің көне тарихының тастағы ойып жазылған жазу
сырын, тастағы ... ... ... зерттеп қалың оқырманға,
ғылыми ортаға кеңінен насихаттап жүрген Сартқожаұлы Қаржаубайдың[19], тіл
маманы Базылхан Бұқатұлының да ... ... ... ... ... ашып беруге көмектесті[20].
Бұдан басқа да Моңғолияда туып өскен тарихшылардың еңбектері біздің
зерттеу обьектімізге қатысты ... ... мен ... ... ... А. Минис[21], Асқанбайұлы Сарай «Революциядан
бұрынғы Моңғолия қазақтарының тарихы»[22], Ислам ... ... ... қазақтарының тарихы», «Қазақ қауымы», «Тұран әлемі»
[23-26], Құрметхан Мұхамадиұлының «Моңғолиядағы қазақ этникалық тобының
қалыптасуы және ... атты ... және т.б. ... атап ... ... жоғарыдағы тарихшылар Моңғолия қазақтарының этникалық
тарихынан, тұрмыс тіршілігі, әдет-ғұрпы, шаруашылығы мен мәдениеті ... ... ... жазды.
Сондай-ақ, біздің зерттеу тақырыбымызға тікелей методикалық бағыт
беретін еңбектердің қатарына Ш.Уалиханов[28], М. Тынышбаев [29], ... ... М. ... С. ... ... А.Х. ... ... Хинаятұлының [36], Хатран
Досымбектердің[37] еңбектерін жатқызуға ... Бұл ... ... ... ... тұрса да, ол зерттеулерде ... ... ... ... барлық еңбектерге тән мәселенің зерттелуі
мәселесі бар.
Зерттеу объектісі. Зерттеу жұмысымыздың негізгі обьектісі Моңғолия
қазақтарына ... ... ... ... ... еңбектер,
сондықтанда Моңғолия қазақтарының этнографиясына ғылыми талдау - бүгінгі
күннің негізгі міндеті ... ... ... ... ... ... жазылған барлық ғылыми мақалаларын санап шығу және талдау аса
көлемді, әрі қиын ... ... де, олар ... ... ... жатпаса да, Моңғолия қазақтарының этнографиялық зерттеулерінің
қалыптасуына ... үлес ... ... болашақта жазылатын іргелі зерттеулер этнографиялық
талдауларға әрқашан мұқтаж бола береді ... ... ... ... ... ... маңыздылығы мен біздің зерттеу обьектіміз
Моңғолия қазақтарының этнографиялық ... ... ... ... және ... саласында жаңа зерттеулер өмірге келе бермек деп
ойлаймыз.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. ... ... ... ... ... ... ... Ал, ол мынадай зәрулікке
келіп ... ... ... этнографиялық зерттеу мәселесіне
қатысты ой-пікірлердің ... ... ... және ... ... тұрғыдан зерттеулер жүргізу бағыттарын айқындау. Осы мақсаттан
барып ... ... ... ... ... ... еңбектерін зерттеп, талдаулар
жасау, олардың ғылыми нәтижелері мен қорытындыларын обьективті ... ... ... ... мәселелеріне байланысты
балама көзқарастарды талдау және осы ... ... ... пікір
білдіру;
Аталған міндеттерді іске асыру барысында ... ... ... ... ... ... ... қазақтарының этнографиялық еңбектерінің негізгі бағыттарын
айқындау, талдау жасау
- Моңғолия қазақтарының ... ... ... ... ... ... ... мәселелерінің негізгі зерттеу бағытын
ашып көрсету;
Бұл маңызды ... шеше ... ... жұмысымызда болашақ
зерттеу мәселелерін айқындауға баса ... ... ... ... ... ... де ескеруге баса мән бердік.
Зерттеу ғылыми жаналығы. ... ... рет ... ... мәселелерін зерттеу тұрғысынан ... ... ... ... ... мәселелеріне байланысты
балама көзқарастарға талдау жасап және осы ... ... ... ... ... этнографиялық еңбектерінің ... ... ... ... қазақтарының этнографиялық мәселелері жан-жақты жүйелі
түрде зерттелді;
-Моңғолия қазақтарының этнографиясын зерттеу ... ... ... қатысты, оның ішінде «Керей қойы» туралы
түсінікті алғаш айналымға енгізіп отырмыз;
Диссертацияның ... ... ... ... ... ... және ... маңызы; диссертацияның
нәтижелері мен ұсыныстарын Қазақстан тарихы мен этнографиясына қатысты
мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... жас буынның адамгершілік тұрғысында ... ... мен ... ... мүмкіндік береді. Сонымен
бірге диссертация ... ... ... және ... ... студенттер үшін оқу құралын дайындауда кеңінен
қолдануға болады.
Ғылыми жарияланым: Магистрлік зерттеу ... ... ... және ғылыми практикалық семинарларда үш ... ... ... мен ... ... ... ... мәселелер: моңғол тарихшыларының көзімен// ХХІ ғасырдың
басындағы отандық археология және этнологияның ... ... 90 ... ... “IV ... ... республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті,
2012. – 384-386 бб.2. 2. ... ... ... ... ... ... и этнография тюркоязычного населения Западной
Сибири и сопредельных территорий: сборник ... ... ... 20 ... 2013г. / ... Издво «МастерПО», 2013.-115 c. 68-73 с
3. Моңғолия қазақтарының этнографиялық зерттелу ... және ... ... атты ... ... ... ... / бас ред. С.А. Абдыманапов. – Астана,
2013. 77-81 ... ... ... ... жұмысымыз кіріспе, үш тараудан.
қорытынды және пайдаланған дерек көздерінен тұрады.
І ... ... ... ... ... Моңғолия қазақтарының этникалық құрамының зерттеу мәселесі
Қазақты құраған түркі тайпалары негізінен екі бөліктен тұрады деген
пікірді ... және орта ... ... ... мәселелерін
жан-жақты зерттеген көптеген зерттеушілер айтып жүр. Бұл ... жаны ... ... ... ... ... Үйсіндер, Қаңлылар тәрізді
тайпалар бірлестігінен және шығыстан, Алтай-Саян, ... ... ... ... ежелгі түркі тайпаларының бірлестіктері ... ... ... ... ... біртіндеп қалыптасқан
этнос. Бұл сондықтан да тарихшылар баса назар ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілерді Алтай-Саян және
Моңғолия аймағындағы қазақтың арғы тегі болып табылатын түркі тайпаларының
этно-саяси тағдырлары айтарлықтай қызықтыруда. ... ... ... - ... ... қазақты құраған қырықтан астам тайпалардың басым
көпшілігінің ата-тегінің, ... ... ... және орта ... аймақтардан бастау алуында болып отыр.
Алайда осынау тарихи ... ... ... ... ... әлі ... ... қазақтың ежелгі және орта
ғасырлардағы тарихын ... ... ... ... ... ... ... бастауларына жете көңіл бөлінбей келе
жатыр.
Осынау мәселелердің бірі ... ... ... негізгі бөлігін құрайтын Керейлердің этногенез мәселелесінің
зерттеу кезек күттірмейтін мәселе. Жекелеген мәселелер ... ... ... ... ... сабақтастығы, әдет – ғұрпының
ұқсастығына ... ... ... ... ... ежелгі түркі
мекенінде өмір сүруіне байланысты тың ойларға жетелейді, зерттеуді қажет
етеді. ХIХ-ХХ ... ... ... ... ... ... ... біз көтеріп отырған мәселе айқындала
түседі.
Осы орайда орыс ... Н. ... ... Г.Н.
Потанин, В.В. Сопажников, А.В. Бурдуков. Цевен Жамцранолардың ... ... ... ... ой ... этнографиялық
мәліметтер қалдыруы моңғол қазақтары туралы зеттеудің қалыптасуына үлкен
ықпал еткенін ерекше атап айтқан жөн.
ХХ ғасырдың тоқсаныншы ... ... ... байланысты
көлемді еңбектер жазылса да Моңғолия қазақтарының этникалық қалыптасуы,
шығу ... ... ... ... бере ... жоқ. ... қазақ тарихшы-
этнографтарының шешуге тиісті мәселелерінің бірі – Моңғолия қазақтарының
этногенез проблемасы деп білеміз.
ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... ... өз ... ... ... және саяси тарихы,
географиялық орналасуы, діні, әдет - ғұрпы, ... ... ... ... - ... ... шеше алған жоқ.
Мәселен; ... ... Н. ... ... ... ... ... Моңғолия қазақтарына қатысты көлемді еңбек
жариялады. Онда керейлер ... ... ... ... бар. Автор көне
түркі сөздігін пайдалана отырып, «абақ керей» этнонимінің мазмұнын ашуға
әрекеттенді[18]. Абақ Керей шежіресінде; ... шын аты — ... Ол ... ... кісінің қызы екен. Бұл қызға Ұлы жүз үйсіннің Абақ деген
руынан Қарамойын деген жігіт ... ... ... ... ... де, сонда
тұрып калады. Абақ-Аппақ қыз ақылды, көрікті кісі болған дейді Абақ керей
шежіресі. Абақтан он екі ата ... Он екі ата Абақ ... деп те ... ... ... ... сүйеніп, керейлер Дун – худың (қыт.
Солтүстік бұратаналар) 16 ұрпағының бірі, моңғолдармен туыстас халық, IX
ғ. басында ... ... ... ... ... ... ... және Татар
делінетін төрт салаға бөлінеді» [38, 44-б.]. Дун - хуларға ... ... ... дәуірінен бұрын белгілі, татар және моңғолдар жайлы IX
ғасырдың басынан кездеседі. ал ... ... (27) ... ... негіз беріп тұрса, онда біз Орталық Азия тарихындағы этникалық бір
жұмбаққа тап ... ... ... ... ... ... (Моңғолдардың құпия тарихы. З.Қ.) - де жазылған. Мысалы, К.Д.
Оссон Керейттер «Мінез құлқы, салт - дәстүрлі, тілі ... өте ... деп ... 47-б.].
Керейлер Керейттердің тікелей ұрпағы емес, себебі өзбек арасында да,
қазақ арасында да ... ... ... екі ... бар ... Керей
(Хиреид) атты тайпа Кундров татарлары және алтайлықтар мен урианхайлар
арасында да ... [18, 15-б]. Ал ... ... ... ... ғ. ... Байқалдың арғы жағына қоныс аударған Убур - Керей деген ру
бар [18,13-б]. Қытайдың «Цзинь-Ляо-Юань-Сан-Ши-Юй-Цзе» ... ... ... ... ... жат ... ... анықтамалық сөздік») – де
Керейт пен Керейлерді бір тектес халық деп ... ... Енке ... ... ... ... ... комитет бастырып
шығарған бұл анықтамада Керейлердің Цюй - Линь, ал ... ... деп ... ... ... ... ... жүз
құрамындағы ру-ұлыстар" атты еңбегінде "Керейлер бір ... ... ... бойында моңғол тайпалары: кара татар, ақ татарлармен көршілес
тұрады. Олар артынан моңғолдардан ... ... ... қайта оралған
қазақтың ежелгі тайпасы. Бұл туралы Рашид-ад-Дин: "керейді ... ... деп ... - деп ... ... байланысты біз өз көзқарасымызды арнайы «Қазақ
рулары мен ... ... ... ... ... ... ... көзімен»- атты мақаламызда ... ... ... ... ... мәселеміз Моңғолия
қазақтарының этникалық қалыптасуы болса да, «керей» және ... ... ... мәселесіне тоқталдық және өз көзкарасымызды білдірдік.
Моңғол қазақтарының этникалық ... ... ... ... ... ... байланысты осындай көзқарастар Зардыхан
Қинаятұлының «Моңғолия қазақтары» еңбегінде біршама ... ... ... ... ... көші-қон мәселесінің түп тамырын
қарастырады[17].
Абақ керейлердің ... ... ... ішкі ... ... мысалы, Рашид-ад-диннің «Моңғол тарихының алғы ... ... ... ... (31), Сахыят, Тонгкоит, Добоут және Албат
бөлімдерінде аталады[17]. ... ... ... ... аталғандар
қазіргі керейлер XII ғ. керейттердің тікелей ұрпағы емес деп қарауға
сенімді қисын бола ... ... ... бұл ... жазылуы
мен айтылуында кейбір қателіктер болуы да мүмкін дейді[18,15-б]. Ол
мысалы, Добоуттарды - Дубо, ... ... ... (32), ... ... (олият, елят) дегеніміз Урат, Тонгкоитымыз (33)-Таңғыт,
Добоутты-Томоут, тіптен Тумет деп оқуға ... деп ... ... ... руларының ішінен тек Кереит руы Джырған ғана қалып отыр. ... ... ... ... құрамынан жоғарыдағылардың бірін де көре
алмайтындығымыз. Бұлай деп айтып отырған себебі абақ ... ... ... біреуі де кездеспейді. Керейлердің бір бұтағы Абақ
керей -он екі ... ... ... ... ... ... ... Көнсадак, Ителі, Жастабан, Шимойын, Сарбас, Меркіт, Шұбарайғыр.
Алайда, көріп тұрғанымыздай ... ... бір ... олардың қарастырып отырғаны Керей хандығының этникалық құрамы
да, ал хандықтың негізгі ұйытқысы-керейт тайпасының ... ... ... мәліметтер бере алмаған.
Міне, қазірге дейін казақтың ең ... ... ... ... ... ... ғана ... қамтылады. Негізіңде моңғол, казақ
тарихында керейлер туралы дерек тек ... ... мен ... ... ғана ... болып отыр. Бұдан арыға ешкім де бара
алмаған. Моңғолиядағы қазақтардың түп ... ата ... ... ... екеніне қатысты, антрополог О.Смағұлұлы Баян-Өлгий қазақтары
арасында жүргізген антропологиялық зерттеу үш түрлі бағытта соматология,
одонтология, ... ... ... ... ... ... алғаш ғылыми негіздеме жасап; «Моңғол Алтай
аймағында өмір сүріп жатқан қандастарымыз ... ... ... жағынан атамекендегі қазақтармен антропологиялық ... ... ... бұларды тек аралас тураоид расаның ... ... ... деп ... аламыз.»-деген қорытынды жасады[40].
Осынау аталмыш мәселеге байланысты қазақ рулар тарихына жеке-жеке
диссертациялық зерттеу жұмыстарының сұранып ... ... ... ... ру ... құрылымын зерттеп жүрген
Моңғолиялық ғалым Құрметхан Мұхамадиұлы «Алтай тауының теріскей ... ... ... ... этнобио, этномәдени, қоғамдық дамуда
кеңістік пен ... ... ... ... этникалық тобы
келбетінде тарих сахнасына шығуы ХІХ ғасырдың бел ... деп ... ... Моңғолия жерінде этникалық топ ретінде
қалыптасуына байланысты өз көзқарасын ... ... ... ... ... ... салаларға бөліп қарайды;
1.1 Жантекей-бұл өлкеде Шүйіншәлі,Сүйінбай, Сүйіндіктен тараған ... ... өсіп ... ең кең ... ру өз ішінен 17 буынға бөліне
аталган ағайындарға ... ... ... ... арзығұл, есен, доржы, төл,тұғыл, бақат,
арыққұл, көбеген, оңбай, абылсабақ, жайықбай, байгелді, сүйіндік, ... ... 18 буын ... ... Молқы-машан, құл, қайып, қошақ деген төрт ата ұрпағы ... ... ... ... ... ... тінібек, дәулет деген
бөліктерге жіктеле қалыптасқан.
1.5 Шұбарайғыр- шотпан, мұрат, тоғызақ, қабыл , балта ... ... ... ... мәлік делініп үлкен ру атымен де кенен,
байғара, құланбай, баян т.б. аталар атымен де ... ... ... ... ... ... ... ішінен атаға бөлінгенмен жалпылай аталады
1.9 Меркіт-құлсарыдан әулеттер аз санды тараған
1.10Жастабан-қожакелді атасының ұрпақтары аз санды бар
1.11 Шимойын руынан аз ауыл бар.
1.12 ... ... ... ... өз атымен аталады.Саны аз тараған.
2 Уақ-Моңғолияда тараған қазақ руының бірі. ... ... ... сарысынан тарған ... ... ... аз ауыл ... Найманның Қаракерей, сарымырза, жүркменбай, жарболды, ... ... Төре ... ... ... Бұл ... Қожамжар Әжеке бастаған
төрелер келіп, олардың ұрпағынан өсіп өнген.
6 Қожа ... дін ... ... араб ... ... Ноғай татар, озбектен керейге дін таратуға келген ұрпағы.
8 Өзбек дін таратуға келген ... ... ... ХХ ғасырда кәсіпкерлікпен келгендердің ұрпағы.
10 Дүнген Сарысүмбеден келген екі от ... ... ... ... ... сіңіп тоғысып кеткен ұйғыр,
өзбек, қожа, ноғай, татар текті ағайындар ... ... ... ... Әрі ... бір руға ... болып солардың атында да атала
береді. Моңғолияда бүгінгі күнге дейін шамамен 380 ... ... ... оның 280 ... ... топырағында дүниеге келген.
Керейлер Алтай тауының теріскей беті- Қобда өңіріне 1751 жылдардан
қоныстанып 1860 жылдарда ... ... ие бола ... Оған ... ... факторларга этникалық бірлігін аса ірі құндылық ретінде ... ... күш еді. И.С. ... және В.В. ... көрсетуінше 1910
жылы Қобда өлкесінің құрылымы төмендегідей болған. Қобда өлкесі. ... ... ... ... хэбэй амбісінің басқаруында жеке қазақ жері
кіргені толық айтылғаны осы күнгі Баян-Өлгий, ... ... ... етіп ... өңірлер еді. Бұл өлкенің қазақтары 1905-1911 ... ... ... басқаруында, ал 1911 жылы ... ... ... ... да жаңа ... шаңырағын бірге
көтерісіп, оның құрамдас бөлігіне айналды.
Бір ... ... ... ... оның ... теріскей бетіне
қазақтардың қайта табан тигізуі 1751 жылдар, қайта қоныстануы шамамен Цинь-
Лу патша ... ... ... жыл ... ... ... ... отыр. Олай болса, Цинь империясының орда ... ... ... ... осы ... ... қайта ірге тепкеннен
бері 242-214 жыл өткен деуге негіз бар. Ал 1810-1835 ... ... Орта ... ... ... ... шектеулі көшіп қонып жүрген,
әрі көзге қомақты түсе бастаған кез деуге келеді. 1860-1890 ... ... ... ... , көзге толық түскен кез деуге болады.
Басқаша айтқанда «уақыт пен кеңістік белгілерінің ... бір ... ... ... ... уақыт қоюланады, соғысады, сөйтіп
көркемдігімен көзге түседі, ал, кеңістік болса шоғырланады, ... ... ... ... ... ... кеңістікте
ашылса, кеңістік уақытпен өлшеніп, уақыт арқылы ұғылады». Олай ... ... ... ... ... ие болып, уақыт өткен сайын нақтылы
бітім мен келбетке келіп, шоғырланып, «көркемдігімен ... ... ... деуге болады. 1860 жылдарға шейін ғасырға таяу ... ... ... ... этнобио, этномәдени бірлігі айқындалып, өткен
заманның ... ... өз ... ... тарихты
деректендіріп, көзге түсу үрдісі ... ... ... ... ... ... келеді.
1751-1921 ж.ж. Қазақтардың бір бөлігі 18 ғасырдың бас ... ... ... ... бетін коныстанды. Қазақтар ішінде рулық-әкімшілік
жүйе сақталып, жантекей, шеруші, қарақас ру ... өз ... ... ... ... ... біртұтас әкімшілік жүйесін
құрады. 1905-ші ж Алтай аймағы құрылған соң Алтай ... ... ... ... оған ... болған. Сөйтіп, бұл өлке қазақтарына
өз билігін толық жүргізуді ... Цин ... ... бір ... ... етіп, Алтай тауының теріскей бетіндегі қазақтарды күнгей
бетіне көшіруге әрекет жасағанымен іске аспады. Бұған карсы ... ... ... бидің ұлы Асылбектің басын 1887ж алады. Цин өкіметінің зорлық
зомбылығына батыл қарсы тұрып, мекендерінен ірге ... ... ... ... ірі ... оқиғалардың басы болды. Қобда қазақтары
арасындағы ең үлкен шайқас Жәдік пен ... ... ... ... ... бұл тартыс 1889-шы жылы, көне ... ... 1880 шы жылы ... Бұл оқиға қазақтардың өз ішінде
болғанымен қазақтар жауынгерлік рух, әскери білімнен айырылмағанын, ... ... ... ... соғысқа шыға алатынын, әскер қолбасшылары да
бар екенін байқатады.
Қобда бетіндегі қазақтар сол ... ... ... ... ... өмір
сүрді. Сол дәуірді Ү.Ақыт қажы «алшаңдап азғантай жыл кеңдік көрген», «бір
–бір үй бір-бір ауыл болып», «толықсып бақ ... ... ... ... ... ... ... айтады. Дәл сол кезде, бұрынғы Чин
империясының батыстағы тірегі Қобда өңірі кімнің иелігінде ... ... ... ... Чин ... күйреуі Ресей үшін аса ... ... ... ... жариялауына жәрдемдесті. 1911-ші жылы
тамыздың 20-сында Қобда бекінісінде қалған манжінің 1400 әскерін Богд хан
әскері жойып, азат ... ... ... ... ... ... ... саябырлаған
шақта Қобда қазақтары «Жалама айдаған» деген ауыр ... ... ... ... басталуына қазақтың өз арасындағы алауыздық, ынтымақсыздық,
бақталастық тартыс үлкен кесірін тигізді. 1912-ші ... ... ... ... ... ру ... жинайды. Қылаң деген
адам осы өлкедегі барлық қазақты билейтін ... ... ... ... Оған ... ... ... болды. Жау айдауына
базарқұл, шүйіншәлі, бақаттар болып, әлденеше рет көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... кейін
қалғандарын Қобда өзеніне қарай көшіруді бұйырды дейді А.В.Бурдуков.
Дөрбет жері Өрікті көл мен ... ... ... ... ... батыр ақыл-кеңес беріп, Көрінбай батыр бастап, шүйіншәлі
руының жігіттері жаумен ... ... ... бір ... ... жағасында жаудың 33 әскерін / осы оқиғаға қатысқан С.Мүсели 41
әскер деп мәлімдейді/ жайыратып, 300 ауыл үй, ... ... ... ... көшіп, Ресей жері Қосағашқа барды». Өрікті көл көтерілісі бұл
-өлкедегі қазақтың ерлігін паш ... ұлы ... ... ... Егер ... қандай жауды болса да жеңе алатынының айқын үлгісін көрсетті.
Сөйтіп, ... ... ... ... бетінің ежелгі тұрғын
қазақтарының басым көпшілігі мекеніне қайта оралды. ... жылы ... ... ... Жавзандамба Боғда ханға хат жолдап, Сыртқы
Моңғолия Ресей ықпалында ... әсер ... ... ... 1914 жылы
қыркүйектің 8-нен 1915-ші жылы маусымның ... ... ... ... ... ... арасындағы келіссөзде, моңғолдар тарапынан
кіргізген жобада «...қазақ...қатарлы жерлер Моңғолия ... ... ... кіргізеді. Хиагт келісім бойынша Сыртқы Монголия деген
ұғымға 1,5 млн. шаршы км жер. 600-700 мың адам ... ... ... ... ... Сөйтіп, 1911-1921-ші жылдар аралығында
Қобда бетіндегі ... ... ... іс ... ... биледі. Аса
аумалы төкпелі осы дәуірде қазақ атқа мінерлері әрбір оқиғаға көз тігіп
өзінше қорытынды ... ... ... ... айырылмауға тырысты.
2.1921-1940 жылдары. Қазақтар Қобда бетіне өтіп қоныстанғаннан ... ... жыл ... ... ... ... ... мезгілде қызыл
төңкеріс аласапыраны келіп жетті. 1921-шы жылы ... ... ... ... Кайгародов бастаған ақтар әскері келсе,
соңынан қызылдар қуа келіп қақтығыстар басталды, ... 7 ... ... ... әкімі, қазақтың 12 Абақ –керейін билеген Дөрбөтхан
деген әкімдері Хасбатарға Монғол ... ... ... ... ... ... халқының жайын баяндап, өз ықтиярлығымен Сыртқы ... ... бір ... ... ... жасап, мәлімет қалдырды да өз
руларына жүріп кетті” деп ... ... ... ... ... бүгінде де керейлердің ежелгі мекенінде -бүгінгі
Моңғолияның ... ... ... Төв ... ... ... аймақтары мен шөл далалық үш аймақ жерінде де мекендеуде. Өйткені осы
жерлердегі жер-су аттары, даласындағы бейіттері, тауларындағы обаларының
дені ... ... ... ... ... бай ... - ... суға
бай алқапты-Көпсулы деген XIII ғасырдан бұрынғы ... ... ... ... ашып ... Алайда Моңғолия қазақтарының
этникалық моңғол жеріне қоныстану мәселесін келесі ... ... ... ... қазақтарының этникалық құрамы мәселесіне арналған
зерттеулерін былайша ... ... ... ... абақ керейдің) шығу тегі мәселесі әліде өз
шешімін тапқан жоқ деп есептейміз
-Моңғолия қазақтарының этникалық құрамы ... ... ... ... ... ... де ... арасында кездесетіндігімен және моңғол
үстіртінде өзіндік із қалдыруына байланысты бұл тайпалар тарихын зерттеу
күн тәртібінде қала ... ... ... ... ... ... бір ... жүйелеуді қажет етеді деген пікірде қаламыз.
Сонымен сөзімізді қорытындылайтын болсақ, Алтай тауының ... ... ... ... ... ... этномәдени, қоғамдық
дамуда кеңістік пен уақыт белгілерінің табиғи бірлігінде-қазақ этникалық
тобы ретінде ХІХ ... ... ... ... пайда болып,
Моңғолияның батыс ... ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақтардың ру тайпалық құрылымы негізінен
Абақ Керейлер құрайды. Алайда, ХІХ ғ. аяғы- ХХ ғ. ... ... ... әр қилы ... ... ... аударған найман, уақ, арғын
тайпаларының өкілдерімен ... ... ... қоныстануы тарихы мен географиялық
орналасуы мәселесі ... ... ... бөлімде қарастырамыз.
1.2 Моңғолия қазақтарының қоныстану тарихы мен ... ... ... ... ... қашаннан қоныс тепкені жайлы әлі де ... ... ... ... ... үлкен бір шоғыры- Моңғолиядағы
ата жұртында тұрады. Олар өздері Моңғолия ... ... ... өңіріде Моңғолия мемлекетінің территориясы. Солай болса да,
олардың ұлты қазақ, заты-қазақ. Осы тұрғыда алып қарағанда, қазақ ... бір тобы осы ... ... ... қалай ірге тепкен, жер-суы
Моңғолия мемлекетінің құрамына ... ... ... ... тұрғыдан анық
жауап беру замана талабы болып табылады.
Абақ керейлерінің көшіп барып қоныстанған Алтай, Іле, Тарбағатай
өлкесі ежелден ... ... ... деп ... Бұл өлке екі жүз жылдан
бері кытай атауымен Синь-Цзян ... ...... деп ... ... ... көшпелілердің ата-мекені болған. Шығыс Түркістанның Іле
аймағында үйсін руы ерте дәуірден бастап ... ... Ал ... ... ... мен ... ... Қытайдың Орта Азияны басып Еуропаға
баратын "Жібек жолы" деп аталатьш әйгілі сауда жолы- осы ... ... ... ... елі ... жолының" кауіпсіздігін қорғау үшін өз
әскерлерін жіберіп, жол төңірегін қадағалап отырғаны тарихи құжаттарда бар
дерек. ... ... ... ... Ү-ІХ ... аралығында
түріктер, онан соң ұйғырлар мен ... ... ... ... XIII ... ... ХҮІІ ғасырда жоңғарлар, ХҮІІІ ғасырдың
орта шенінде Маньчжур ... ... бір ... ... ... ... Шығыс
Түркістанның, яғни Тянь-Шанның солтүстік жағы ежелден бері қазақ халқынын
құраған ру ... ... Бұл жер ... екі жүз ... аумақтық
әкімшілік жағынан Іле, Алтай, Тарбағатай деп аталатын үш аймақка бөлінді.
Сонымен қатар Тянь-Шанның солтүстік ... ... ... Нори
ауданындағы халықтардың басым көпшілігі де казақтар. Осы өлкені, әсіресе
Іле өңірін мекендейтін қазақтардың ертедегі тарихы, ... ... ... ... ... мекен жайы мен калалары, ертеден бері көршілес
болған елдері туралы ... мен ... ... ... ... ... аңыз шежірелері мен хисаларына қарағанда бір ... ... ... ашып отыр. Бұларға сүйенсек, ... ... ... ... болған. Шығыс Түркістанның Алтай,
Тарбағатай аймағын мекен ететін халықтардың басым көпшілігі наймандар ... ... дені ... ғасырдың бастапқы жартысында осы күнгі
Казақстан аумағын мекендеген Сыр бойынан ауып ... ... ... ... бастап керей руының басым көпшілігі, яғни Абақ керейлер және
найман руының бір ... ... ... ... ... ... ... аударып, Шығыс Түркістан өлкесінің солтүсгігін, Жоңғариядағы
Қара Ертіс пен Қыран өзеніне дейінгі кең алқапты жерлерге барып мекендей
бастайды. Орта жүз Абақ ... ... ... ... аудару ұзақ
жылдарға созылды. Көш басшысы Абақ керей болғанмен Ащамайлы керей мен Уақ
керей де ... ... ... кейінірек кара шаңыраққа қайта оралады.
Жоғарыда айтқанымыздай он екі Абақ керей елінің ... ... ... өлкесі мен Моңғолия батысына қоныстанды. "Ақтабан
шұбырынды" кезінде Абақ керей елі Сыр бойы мен ... ... ... жылжып, Нұраға дейін мекендеп тұрады, одан әрі ... ... ... ... ... ... Бұл кезде Абақ керей елінің
басшысы Абылай батырларының бірі атақты Бердәулет ұлы Жәнібек батыр ... ұлы ... ... Абақ елі ... ... ығысьш, қазіргі
Шығыс Қазақстандағы Зайсан, Көндірлік, Марқакөлді біраз жыл қоныстанып,
одан 1740 ... ... сол ... ... бастауымен қазіргі Шығыс
Түркістанның Қалба, Жеменей, Бүрқайын аудандарына барып, Сауыр тауының
өңірін ... Одан ... ... ... Жәнтекей, Жәдік т.б.
бастап, Ертіс бойын өрлеп, Қара ... пен ... ... ... ... ... ... Моңғолия Қобда өлкесі мен Баян-Өлгей ... ... ... ... "Көш ... ... деп ... мәтел де осыдан шықса
керек. Осы кезде Абылай заманының атақты керей батыры Жәнібек ... ... қаза ... Оның ... ... ... ... бойында тұр. Бүгінгі
таңда Абақ керейлердің дені Түркия, Моңғолия, ... ... ... ... ... ... өлкелеріңде (екі автономиялы аудан), сонымен
бірге Шығыс Түркістан өлкесінің Үрімжі уалаятына қарасты Баркөл, Норый
аудаңдарын да (екі ... ... ... бір ... ел ... ... Майлы, Жайыр, Түркістан аймағында, Ластай, Тапқы, Бесағаш
деп аталатын жерлер мен ... көлі ... ... Бұнымен бірге Абақ
керей елінің бір ... ... ... ... Боғда,
Қаратаумаңында да бар. Кейінгі ... ... ... ... ... ... ... аударып кеткен 600 отбасы (3 мыңнан
астам жан) ауа көшіп, Түркияға, Батыс ... ... ... ... ... ... ... Ауғанстанда тұратын казақтар да бар.
Жалпы Абақ керей елінің жан саны 1 миллион үш жүз ... ... ... ... ... Түркістан өлкесінің Алтай өңіріне барьш кайта мекендей
бастауына шамамен үш ... ... ... ... ... ... да ... келеді. Бірақ көп емес. Егер осы кездегі тарихи
құжаттарды жан-жақты зерделесек, ата-мекеннен Абақ керейлер ауғалы (1731-
2006 жылға ... 270 ... ... Ал ... ресим түрде бөлінуі
Бэйжин (Пекин)-Санкт-Петербург келісімінің құжатына жүгінсек, небәрі жүз
жылдан асты. ... ... ... ... өз ... сан қилы
оқиғалар мен үш үлкен төңкерісті ... ... ... Кіші ... ... Қашқария-Жоңғар деп
аталатъш бұл өлке казір Шыңжаң Ұйғыр автономиялы ауданы деп ... ... ... ... атаулардьщ да өзіне тән тарихи себептері бар.
Шығыс Түркістан өлкесі ... ... ... ... ... ... ... Ү-ҮІІІ ғасырда Көк түріктер, ҮІІІ-IX ғасырлар
ішівде Енесай бойындағы қырғыздар мен қцдавдар, Х-ХІІ ... ... ... ... ХІҮ гасырда Ақсақ Темір. ХҮ-ХҮІІ ғасырда жоңғарлар
жаулап алды. Ең ... бүл ... ... ... орта ... (1758 жылы)
Маньчжур Қытай империясы біржолата иемденіп қалды. Бұдан былайғы уақытта
Шығыс Түркістан өлкесі Синь-Цзян (Жаңа өлке) деп ... да, ... ... ... ... ... ... айналады. 1888
жылы Маньчжур Қьггай импершсы Шығыс Түркістан калаларына бекініс қамалдар,
жамбалар салуга ұйғарды. 1890 жылы Алтай-Ресей шекарасы ... ... ... ... үкіметі Алтай халқының жауынгерлік күрес
рухынан қатты ... 1904 жылы ... ... ... ... ... Алтайға жіберіп, оны Пекинге төте қарайтын дербес аймақ етіп
белгіледі. ... ... ... келгенде Сунъ Ят Сэн басшылығыдағы
Цинхай төңкерісінің нәтижесіңде Қытайда 258 жыл, ... ... ... Моңғолияға 200 жыл үстемдік жүргізген Маньчжур империясы құлады.
Алайда, оның орнына қытайдағы жаңа үкімет орнықты. Мәселен, ... ... ... ... ... ... жылдары Чжин-
Чжори, 1933-1940 жылдары Шэн-Ши-Цай сияқты милитаристік, 1940-1949 жылдары
Шанхайчилік (гоминдандык) қара түнек дәуірлерін бастан ... ... ... Түркістан Қытай Халық Республикасының ұлттық ... ... ... ... 1940 жылдардың соңында Гоминданға қарсы ... кең өріс ... ... ... ... "Дін ... атты ... құрып, Ислам ұлы Оспан батырға, Дәлелхан Сүкірбайұлы ... ... ... ... ... ... ... атты қазақ жүмхуршты орнады. Бұл кезең Абақ керейлердің дәуірлеу
кезеңі ... ... ... кезеңнің тарихын Сұраған Рахметұлы біршама
зерттеген[41].
АБАҚ КЕРЕЙЛЕРДІҢ ЕКІГЕ БӨЛІНУІ- Орта Азиядағы көп жылдарға созылған
жойқын ... ... ... ... ... ... ... көбі Ресейге
өтсе, Шығыстағы Жоңғария жері бүтіндей Маньчжурияға бағынышты болды. Шығыс
солтүстіктегі Моңғол елі де Маньчжурия билігіне ... ... ... ... өлкені иемденгендіктен, иелігіндегі елдерге ... ... ... ... ... да, бұл ... ... көшіп келген Абақ керейлерге тым ұтымды орай туды. Осылайша олардың
бүлінген шаруашылығы аз уақытта қалпына келді. Бұл тағы да ... ... ... қарым-қатынас етек ала бастауына түрткі
болды. Мұндай айырмашылық бірін-бірі қанауға, ... ... Абақ ... тек ... ғана ... ... болды. Өйткені
кең-байтақ өлкеде-Шығыс Түркістан өңірінде көшіп-қонып жүрген көшпелілерге
шүршіттер өз үстемдігін орнатып, өз орталығын ... ... ... қайта қоныстанудан соң елу-алпыс жыл өткенде бұл ... ... ... ... ел ... ... малға жаңа жайлым қажеттілігі
туындады. Оларға бағыт-бағдар айтатын, біреуге біреудің зорлық-зомбылығын,
үстемдік жауыздығын тежеп отыратын ... ... ... болды. Абақ
керейлердің бүкіл ақсақалдары ... ... ... ел ... он екі ... ... басшы тағайындалмасын деп шешім қабылдады.
Сонан олар "төресіз ел, төбесіз үй ... деп, ... төре ... сөз ... Абақ керейлер қайтадан казақ даласына барып,
Әбілмәмбеттің баласы Әбілпейіз төреге жолығып Абақ ... төре ... ... ... ... хан ... ... кіші әйелін үш баласымен
керей ішіне көшіреді. Тұмардан туған Көгедей, Сәмен, Жабағы деген үш ... ... ... Оның ең ... ... ... Жәнтекей
руына төре етіп тағайындайды да, Сәменді басқа руларға төре ... ... он екі ... ... он ... ... ... жасар Жабағымен
Тұмар ханым келгенде, елдің көбі екідай болған екен. Қырғыз ханы Ормамбет
"судың түбін шым бітіреді, ... ... қыз ... деп, Тұмарды бір дау-
шардың қарымтасына Әбілпейізке берсе, еңді ол оны Абак керейге ... ... ... ... ... ... болып кетер ме екен,
деп кауіптеніпті аузы ... ... ... ... ... ... жәнтекей Боранбай би, шеруші Шұбаш
батыр, молқы Жанторы, ... ... ... ... ... Маньчжур-
қытай патшасы Еженханға барып: "Біз қазақ деген халықпыз", деп егеменді ел
болатынын айтып, ... ... шен алып ... ... ... ... аштырмаған Маньчжур патшалығы "Егемендікгі
қайттесіңдер, ... ... ... емес пе" деп, шен ... ... билік жүйесі мұрагерлік жолмен-Көгедай өлген соң оның ұрпақтары Ажы
төре, одан Касымхан, ... одан ... Әлен төре ... отырады.
Көгедайдың бір немересі Мамырбек төре Тарбағатайдағы найман мен керей
руларына билік етеді.
Бұл жайында ақын Ақыт ... ... ... деп айтылады: "Керейлер
ел болуды ойланыпты, Надан ел ... ... ... ... ... ... Жадағай жүрмелік деп ойға алыпты. Көгедай ол ... ... Өзі ... ... ... ... ... Сәмен деген екі інісі Оның
кіші ханымның баласы екен. Үш бала төре болды Абак, ... ... ... талай жерге. Көгедай Еженханнан гундік шен алып Ұқсаған жан аспаған
сары белге "[43, 7 б].
Бұл ... хан ... деп ... ... ... ... Олар ерекше билеп төстеуші, ең жоғарғы феодалдық топ болды.
Төрелердің ... ... бар еді. ... ат ... ... малдың басым көпшілігіне, жердің ең шұрайлысына ие болды.
Алтай өлкесінің ең жақсы жері ... ... ... Шығыс Түркістан
қазақтарының орталығы Сауыр болып тұрды. Маньчжурлар қазақтарды өзін-
өздеріне ... ... ... ... ... ... ... шен-шекпенін кигізді. Шығыс Түркістан кдзактарьша кейіңде
мүндай билеушілер уан, гүн, бейсі, амбы, үкірдай, ... ... ... ... ... ... ... Алтайдағы қазақтардың ру-
ұлыстарының санына байланысты "төрт би" сайланды. Бұл төрт биді ... ... деп ... ... ... қазақтарының төрт биі 1830 жылы
сайланған дейді, Ал, тарих деректерде 1832 жылы Ажы төренің ... төрт биге ... ... ... Сатайұлы Топан, жәдіктен
Дентайұлы Бейсембі, Жантілеуұлы Құлыбек сайлаңды. Сонымен қатар 15 ... ... ... әкімшілігі) бөлінген. Кейінде төрт биге мыналар
кірген. Мәми Бейіс (базаркұл), Жақып амбы ... ... амбы ... Оспан (жәдік) болды. Бұл төрт биді сайлауда да ... ... ... Төрт би ... ... руы мен Жәдік руынан екі-екіден
тағайьшдалды. Ал басқа рулардан би ... Ал ... ... кейінгі молы шеруші руы болатын. Олар өздерінен би сайланбағанына
наразы болды. Ал жәдік, шерушіден көп емес-ті. Сондыктан бір биі ... биі ... ... ... ... кебейіп кетті де, ақыры Абақ
керейдін ... ... ... ... ... өлкесіне көшуге түрткі
болды. Бұл Шерушінің Ақтайы тұсыңда айқыңдалып оның ұлы өзінің мирасқоры
Жылқышы тұсында асқынып ... Бұл ... ... ... да, осындай бас
араздық пен бақталастық шерушіні шеткерлеп кетуіне әкеп соқты. Оның үстіне
жоғарыдағы төрелер мен билер ... ... өз ... ... еңбекші халықтарды мейілінше тонап, аямай канап ... ... ... ... іске ... Төре-билердің көмекшілері мен
төлеңгіттердің өзі халыққа, көпшілікке қырғидай тиді. Олар карапайым ... ... ... ал ... басын алып" отырды. Олардын атын Маньчжур
тілінде "Зурган" деп атады. Мысалы, ең жоғаріы ... ... ... ... биге" әркайсысьша жыльша 200 қой, 10 ірі кара, одан кейінгі
тайжіге 150 қой, үкірдайға 100 қойдан, ... 50 ... ... түрған". Казак шаруалары өзінің азатшғы мен бостандышн көксеп, қос
кабат канауға шыдай алмай әуелі ... ... ... ... ... ... бәрі ... саналы түрде катыспады.
Екіншіден, күреске басшылық етегін табанды адамдар ... тән ... ... жемісін феодалдар пайдаланып кетіп огырды. Сейтіп,
Алтайдағы Абақ керейлердің тілеп алған би-төрелері ... ... ... кесірінен, олардың тұрмысы нашарлап, күнделікті күн көрісі
төмендей ... ... ... ... Іле, ... ... ... Түркістанда тұратын казақ халқы- Тянь-Шанның ... ... ... етіп ... байырғы халықтардың бірі. Әсіресе,
олардың ішінен Ұлы жүз құрамына жататын үйсіндер, Орта жүз ... ... ... ... ... ... ... еді, біздің жыл
санауымыздан бұрынғы дәуірінен ... және ... өз ... ... сырт ... ... ... тұрғаңдығы тарих дерегі
екі мың жылдық мерзіммен көрсетеді. Абақ керейлер әртүрлі себептермен ... ... мен ... ... өлкесін мекен еткеніне де қоныс
аударғанына 270-тей жыл болды.
Енді Моңғолдың батысындағы Батыс Моңғолға қоныстанған қазақтар ... ғана ... Абак ... ... ... бетінен теріскей
бетіне өтуіне оның шүйгін өрісі, отын-суы мол ... әсер ... ... ... ... ... ... Алтай, Тарбағатай, Іле өлкесі және
Моңғолдың батысы бір-бірімен желілес жаткан жер. Тек оларды Алтайдың ақбас
тауының сілемі ғана үшке ... тұр. ... ... Әлімжанов "Көгілдір
таулар" деген повесінде: "Менің ата-бабамды касиетгі көгілдір таулар үшеу-
бірі Моңғолда қой жайып жүр" деп жазган еді[17,222-б].
Расымен де ... ... ... ғана бөліп тұр. Оның дені
Қазақстанда, онан кейінгісі ... енді бір ... ... ... ... Өкіштіісі сол, Қытайдағы казақтар Гоминдан езгісіне ұшырауы
салдарынан Шығыс Түркістан казақтары талай рет «тар жол, ... ... ... көрген ата-бабаларымыз "Алтай ат тұяғымен таусылады екен,
мұнда калып дін сақгағанша, онда барып жан ... Аш ... ... ... болайық. Түбіміз бір, киіз туырлықгы, ағаш уықгы ел едік" деп
Моңғол ... көш ... ... ... 31б] Абақ ... Алтайдан
алғаш бастап көшкен шеруші руының басшысы Жылқышы, жәнтекейдің батыры
Қотырақтың немересі ... ... ... Ал, ... ... ... ... оның баласы Қожамжар (Өжеке төре). оның ұлы Самархандар да
Алтайдың арғы бетінен бері өтуішлердің алғы ... ... Бұл ... жылы Батыс Моңғолияның орталығы болған Қобда каласына келген ... ... ... ... бір ... Алтай тауының
теріскей бетіне өткен және ... ... ... ... ... ... ... келуімізден 6-7 жыл бұрын ... ... ... ... ... Оңда біз көрген Көбеш батыр казір
осыңда көшіп келіпті" дейді[18, 69]. Потанин мұның алдында ... ... ... ... күн ... ... мәдениеті
туралы біршама құнды деректер қалдырғаны мәлім[18, 69-б].
Сондай-ақ бұдан бұрын жазылған осындай ... ... ... көне көз ... ... ... ... жылдарда
Қобдаға азғантай ғана ауыл көшіп келсе, 1867-1869 жылдарда ру-ұлысымен
қоныс тебеді. Абақ керейлердің келіп мекендеп ... сол ... ... ... ... ... Қобда бетіне бірте-бірте коныстанған қазак
кейбір ауқаттылары ғана қарсы болғанымен былайғы ... ... ... ... ес жинауға мұршасы болмаған қарапайым урианхайлар қысым
жасамады. Және де бұл ... ... ... ... ... ... әулеті мекендеп тұрғанымен, оларды 1757 жылы Маньчжур патшалығы
түгел дерліктей қырып тастағаңдықтан бұл өлке негізінен иен ... ... ... ... ... ... ... Сырғалы, Ақсу, Жаматыны
ғана мекендесе, кейін Сагсай, Толбо, Шегіртай, ... ... ... бойлап
кірді. Бірақ Абақ керейлердің мұнда келуіне Алтайда калған ағайындар қарсы
болмай ... жок. ... ... ... ... ... ... арыз-шағым жолдап жатты. Маньчжурлерге қазақтардан керегі
алым-салығы еді. Соны ... ... мұны ... ... ... қайтаруға әрекеттенді. Бірақ мал өрісін қуған қазақтар Алтайды ары
аспай, керісінше Қобда өзеніне дейін ... ... Ал, бұл ... ... ... ... дөбеттер мен баядтар, торғауытгар ... ... ... ... да көп болмаған еді.
1757-жыддан 1860-жылға дейін шамамен жүз жылдың інгіңде сол ... ... ... Саян ... бас ... ... рулар еңді
Моңғолия баіысына конысгана бастағанда Алтай мен Қалба тауы ... ... ... Абақ ... Іле, ... наймаңдар мен Уақ
керейлер мекеңдеді. Көшпелілер тағы да өріс-қоныс үшін қыркыса бастады.
Бұрынғыдай жасақ ... ... ... ... да мал ... барымталасу
жандаңды.
Қазақ қарияларының айтқаны келіп Көгедайдың тұсында ... ... ... енді оның ... Әжі төре ... тұсында маңына көз
алартып, қарақастың Аркалық батырын бірде қолды болған жылқысын кайыруға
Алтай асырып, ... ... ... Бұл 1840 жылдардың ортасы болатын. Бұл
туралы Абақ ... ... ауыз ... төл туындысы "Арқалық батыр"
жырында айтылатын ... ... ... ... ... еді[42].
Әжі төренің бұл қылығына наразы болған дөрбет нояндары ... ... ... ... ... соң, дөрбеггің Сайн нояны казақтардан
қарымта кайырудың ұтымды сәтін күтіп жата берді. Ол тыныш жатпай ... ... қойы ... ... ... ... ... жасырын
жансызын жібереді. Олар қазақтардан шеткері жүрген Бейімбет ... мен ... Иман ... ... ... ... Сәмембет
ауылдары Шіңгіл мен Көктоғайда оқшауланып отырғанынан хабар алады. Бұл сөз
құлагана тиісімен ... Сайн ... үш мың қол ... 1870 ... отырған Сәмембет Бөген аулына бет алады. Абақ керей
шежірелері мен тарихи ... ... ... ... ... ... ... барлық керейлерге сауын айтып той ... ... ... ... ... қызына он бес айғыр үйірлі
жылқыны жуасыттырып, тоқсан ... ... үйді ... ... ұзатпақшы
болады. Осындай жайбарақаттықты пайдаланған дөрбеттің Сайн нояны бастаған
калың қолы ... ... ... ... ... алады. Ауылдың азғана адамы
қашып құтылады. Жас арулар, жаңа туған нәрестелермен қоса отыз-қырық отау
қолды болады. Сайн ноян ... ... ... ауылының іске татырын
алдына салып айдап, Қобда өзенінен ары өткізіп, ... ... ... ... Әлгі ... ... тілеп алған Әжі төресі ынжықтық
істейді. Тіпті ел басшысы Ызғұттың да құнын жоқтамай Жарқынбай ... ... төре ... ... ... ... ... түбі насырға шапса
кайтеміз деп тоқгау айтады. Мұны Абақ керей шежірелері: ... ... ... шапкан жорық" деп атап кетті.
Алтай тауы өңіріне қазақтардың қайта қоныстануының ... ... ... атамекен ұғымынан туындап, Абылай ... ... ... ... келтіру саясаты мен әрекеті, бірқатар
қазақ руларының Іле, Тарбағатай, Алтай аумағына, ... ... ... ... ... сәл ... ... жалғасты. « ...1750
жылдардан бастап Жоңғарияның жеңілетініне көзі ... ... ... ... ... босаған жерлер арасында талас басталған, оны
тарихшылар "трехсторонное соперничество Китая, Казахии, России о ... " - деп ... ... ... Орыс ... 1750 жылдың
өзінде-ақ Қожаберген бастаған керейлердің Базар өзеніне ... ... ... осы ... ... ... ... жөңкілген
көшінің авангарды - керейлер екенін атап ... 1750 ... ... ... ... ... шығыс шекараны азат етіп, Шәуешекке
жетеді. Абылай хан ... ата ... ... ... ... ... ... жырауға, Жәнібек, Қотырақ батырларға тапсырма беріп
мақсатты түрде Алтай таулы өңіріне /Қытай өңіріне/ ... ... ... Цинь ... жоңғарларды талқандауына дейін, он шақты жыл бұрын
қазақтар Алтай таулы өңіріне қайта қоныс тебе ... ... ... барға
ұқсайды. Цинь өкіметі 1762 жылы өзінің Іледегі бұрынғы жоңғар басқармасын
"Іле жерін жалпы басқару қолбасшысы" ... ... ... ... ... оңтүстік және солтүстік аудандарын басқартады. Сол жылы Қобда
өлкесінің әкімшілігі де құрылып, ... ... ... ... ... бағынышты болғызды. 1757 жылдан Дөрбеттерді Увс өңіріне, Өлеттерді
Қобдаға ... ... ... Цинь ... ... ... ... басқарды. Ал, қазақтар болса, 1757 жылдан бастап Цинь
патшалығына Тарбағатай т.б жерлерді "сыйлап беруін" тілесе де, ... ... ... ... ... Орта және Ұлы ... кейбір
тайпалары біртіндеп өздері талап еткен өңірлерге жаппай өтіп қоныстана
бастады. Ал, ... ... ... " ... ... жөн. Оны бұзу
мақсаты болмасын " - деп сәлем айта ... цин ... ... ... ... жіберіп " шекараны бұзып, өтіп кеткен қазақтарға ақыл айтып
кері қайтаруды, жарлыққа ... ... ... сыйлық беруді, ал,
айтқанға көнбей, ... ... ... ... ... ... әрі ... " тапсырды. Бұл жолы қазақтар қайта ... де, онан соң көп ... ... ... ... ... келіп
қоныстанып отырғаны мәлім болады. Цинь әскерлері қазақтарды тұтқындап,
малын тартып алып, кері қуып ... да ... ... ... ... 1766 жылдың көктемінен бастап, Цинь ... ... осы ... өтіп ... ... түрде құптады. 1767 жылдан
бастап Іле, Тарбағатай, Алтай ... ... ... ... ... ... ... келіп санын арттыра бастады. Ал, " Тарбағатай
жеріндегі қазақтар бара-бара ... ... ... Қобда кеңесші уәзірінің
басқаруындағы Урианхай жеріне кірген. Сөйтіп, Дао Гуан /1821-1851/ патша
таққа отырғанның екінші жылына ... /1823/ ... ... жайлаған
қазақтардың саны екі мыңға жеткенді " -ді. Олар ... ... ... ... Бардыбай батыр, Шеруші Шұбаш батыр, ... ... ... ... және ... ... ... Ертістен өтіп Батыс
Алтай тауына жетіп, Марқа көл, Сарге, Мұзбел, Сорқұдық, Дөрелі, Ақжайлау,
Жиренбайталды мекен етіп, 1770 ... ... ... ... ... сәл ... Алтай тауының күнгей бетіне өткенді.1835 жылы ... орда ... - " ... ... ... ... урианхай
қарауылдарынан жасырынып өтіп келіп қоныстанған қазақтарды ұдайы ... ... ... ... ... ... Цинь-Лун
/1736-1795/ заманына кәзірге дейін урианхай өңіріне жасырынып өтіп келе
берген екен. Қазір ... екі ... аса ... кері ... ... ... алты ... отбасы көшпей отыр. Оларды Тарбағатай әмбісі
әскер жіберіп қудалауы керек" делінген. Алайда, бұл қазақтарды 1822 ... ... ... ... ... ... Моңғолдардан
жасақталған 4000 атты әскер жіберіп ... ... ... ... ... бұл қазақтар Бұлғын өзені бойына 1839 жылы ... еді. ... ... ... ... қазақтар негізінен күнгей беті
арқылы қанат жайғаны жайында ауызша, жазбаша деректер мол. Әрі тарихшылар
да солай жазып келгені " ... " ... ... ... болған. Ал,
шындығында, шығысқа бет түзеген қазақ миграциясы Алтай тауы ... ... ... ... ... ... тура Алтай тауының солтүстік
бетіне жылжығандары да болғанды. Алайда, Асқар Ана Алтай тауының әрқайсысы
өңірін ... ... ... ... ... ... ... да белгілі.
Бұл өңірге қоныс тепкеннен кейін шамамен бір ... ... ... ... ... ... жан, ауыл ... мал басы өсіп,
осы өңірдің байырғы тұрғындары, ... ... ... ... ... ... құрамында қазақтардың ресми пайда болуы 1864 жылғы ... мен ... ... қазақ жерінде жаңа шекара белгілеуінің
нәтижесі екені белгілі. Цинь патшалығы Қобда ... ... ... ... ... ... ... оларды Алтай тауының күнбетіне
асырып тастауға үнемі әрекет жасап ... ... бірі 1880 ... ... ... биі ... ... басын алса да, Цинь өкіметінің
шаһадур әмбісі мен Сарысүмбе билеушісі Цагаан ... ... ... ... ... ... көшіруді іске асыра алмағаны олардың
бұл өңірдің байырғы тұрғындары екендігінің айқын белгісі болды. 1881 жылы
қарашаның 15 күнгі Цинь орда ... ' ... ' ... Қобдадағы
қазақтарды насихаттап-иландыру кезінде, олардың көп дүниелерін зорлап
алған... Олардың тегіс ... ... ... ... ойына келген алман-
салығын алып, оларды әбден қинаған. Ал, ол ... ... ... Шын Ан ... ... / ... ... Х.М / көңілін
аулай тұрулары керек " - делінген[40, 2б]. 1887 жылғы ... ... ... цинь ... ... ... мәлімдемесінде - " Сол
жылы тамыз айында ... ... ... ... Тарбағатайдың
басқаруындағы қазақтардан бір мың бірнеше жүз ... ... ... ... ... жерлерде " мал бағып отырғаны айтылды. Ал, 1902 ... 25 ... Дуан ... цинь патша ордасына ... - " ... ... ... ... ... ... Қобда
өлкесінің жері болатын / немесе, Қобда өлкесі әкімшілігі басқаруындағы ... ... ... аймағына жалға бергеннен кейін / Қобда өлкесі уақытша
Тарбағатай аймағымен бір әкімшілік бірлікке біріктірілген / ... ... ... ... ... ... ... дөрекі,
оларға жақсы жерлерді таңдап беріп орналастыруымыз жөн болады " - деп атап
көрсетеді[40, 2б]. 1904 жылғы Цинь ... орда ... " ... ... қазақтардың саны көбейді. " деп тағы да жазылған. 1903 ... 17 ... цинь орда ... " ... ... бас ... біздің сөзімізге көнбейді. Ол бастықты байлап-
матап шекара қарауылына апарғанда қазақтардың бір тобы ... оны ... ... " ... 2б]. Цинь үкіметіне басқаруға мүмкіндік бермей,
үнемі қарсы шығып отырғандықтан Қобда ... ... өз ... ... ... ... ... Алайда Цинь патшалығы Алтай
аймағы, Қобда өлкесіндегі ішкі жағдай, патшалық ... ... ... ... осы өңірдегі үстемдігіне қауіп төндіргендей болды.
Осыған ... Цинь ... ... ... ... басқару органдарын
күшейту мақсатымен 1905 жылы Чэн Хуа / ... - ... ... ... ... ... / ... жерге Цин өкіметінің іс басқару
амбі мекемесін құрып, ... ... ... ... ... ... ... бақылауына алды. Цинь патшалығының өкілі Си Хэнь Сарысүмбеге 1905
жылы келіп, Алтай аймағының губернаторы болды. "[40, 2-б]. Алтай амбаны ... ... ... бөлімшесін жасақтау барысында қиыншылыққа тап болып...
ол Алтай керейлерін де әскер қатарына шақыруды көздеді. ... ... бес ... шақыртып жүріп жүріп, Жәдік руының үкірдайы Оспан
Шарсүмде болған жиынға келіп қатысты. ... ол ... бір де бір ... ... мәлімдеді. Бұл қытай өкілі Си Хэнь тарпынан наразылыққа
ұшырады. " В ... ... ... округа были переданы 13
казахских волостей с ... ... 12 тыс. ... 7 хошунов урянхайцев, 7
хошуна калмыков-торгоутов, насчитавшых 650 семей, и 2 ... ... ... ... ... ... - в основном керей и абак-керей - кочевали на
всех остальной территорий смешанно с урянхайцами. В 1912г., по ... ... ... населения Алтайского округа составляла
около 200 тысяч человек. Число жителей города Шара-Суме составляло около 5
тыс. " - деп ... ... ... ... В.А "Cоциально-экономическое и
политическое положение алтайских казахов Циньцзяна в 1911-1917гг " деген
мақаласында[40, 2-б]. Ал, ... И.С және ... ... 1910 жылы ... ... және ... ... құрылымы
төмендегідей болыпты. / Қосымша №1 Алтай ... ... №2 ... ... 2-б]. Онда Қобда әкімшілігі немесе Қобда хэбэй-әмбісінің басқаруында
жеке қазақ жері кіргені толық ... осы ... ... ... ... ... етіп отырған өңірлер еді. Бұл өлкенің қазақтары
1905-1911 жылдары Қобда хэбей-амбысының басқаруында, ал, 1911 жылы Сыртқы
Моңғолия тәуелсіздігін ... ... да жаңа ... ... ... оның ... бөлігіне айналды. Басқаша
айтқанда, Алтай тауы, оның ішінде батыс тірескей бетіне ... ... ... ... тигізуі 1751 жылдар, қайта қоныстануы шамамен Цинь-
Лун патша заманына, немесе, 1767-1795 жыл аралығында өткені екені ... ... Олай ... Цинь патша орда күнделігінде нақты көрсетілген
деректерге қарағанда, осы өңірге қазақтар қайта ірге тепкеннен бері ... жыл ... ... ... ... ... керей мәселесі көп жыл
мәмлеге келмей тек 1881 жылғы Бэйжин-Санкт-Петербург келісімі ... ... ... аударған ежелгі кдзақ тайпалары ... мен ... ... деп қос ... ... қол ... Ал Абақ ... өткен казағы туралы патшалықгар арасында арнайы сөз болған емес.
Өйшсені Маньчжур Цин ... ... ... ... ... ... басыбайлы отары еткен-ді. Алтай казақтары сол 1890 жыддардан бастап
сырттай Тарбағатайға ... да, ... төрт ... ... кала ... ... мұндағы моңғол әулетімен бірдей 1911 жылғы ұлт-азатгық
қозғалысына дейін маньчжурлерге сырттай карап ... ... ... ... ... дейін Маньчжурге тәуелді моңғол
ұлысының батысына біржолата қоныстанып калды. Бұл елде, Алтайдағы ... ... ... ... ... ... пәлендей
кысымшылық көрмеді, керісінше ежелгі рулық жүйенің басқаруымен еркін өмір
сүрді. Ол қалмактан қашкан ... ... ... еді. ... ... ... жылы Маньчжурден азат етілген кезде, Ресей жерінен ... ... ... ... ламасы ертедегі ойрад нәсілдеріне: "Мен қайта
туылған ... ... ... ... ... деп ... мұндаіы шерушінің Сүкірбай, Қиюбайларымен бақталас, билікке таласкан
Қылаң ... ... ... ... сол ... ... жіберуі
салдарынан үшінші "Ақтабан шұбырынды" басталды. Ол Қылаңның айтуымен ... ... ... ... Саян ... ... Мұны тарихта
"Жалама ылаңы" деп атайды[45, 16-23б]. Қазақтар 1912-1913 жылдары қарулы
көтеріліс ... ... ... ... ... ... ... бір кыстап, келесі жылы осы күнгі мекеніне қайта оралды. Жалама
тек казақтарға ғана емес, ... ... ... ... ... да
орасан зор жапа шектіріп, касірет тарттырды. Дамбижанцан 1917 жылы Қазан
төңкерісінен соң ... ... азат ... тағы да босана сала
калмақ жерінен ... ... ... ... өтіп кетіп, жаңа кұрылған
Жас моңғол үкіметін құртуға Қытай мен Ішкі моңғол аралығында мол кол ... 1922 жылы ... ... ... түсіріп, басы
алынды. Калмақ қарақшысы Да ламаның қатыгездігі ойрадтардан да ... Ол ... ... екі ... елін ... ... күнгей бетіне
асып бара жатқанда ұстап алып, елін қырғындап елу жас нәрестені киізге
орап иен ... ... ... ... өлгі ... ... екі батырды
тірідей сойьш, терісінен мес жасап: "Егер Туваға қарай көшпесеңдер
бәрлеріңді ... ... ... ... деп ... Бұл ... ... шығып, ақыры оны найзаның күшімен дүйім елді айдаған қырык
әскерін Туваның Хандгайт, Торкылық ... ... ... ... ... ... көл") ... көзін жойып, айдалған Абақ Керейлер азаттык
алды. Моңғолия қазақтары 1911-1921 жылдары Маньчжурдан азат етілген Боғда
хандық Моңғол ... ... ... 17-наурызда хан жарлығымен
бұл елдің құрамына кіріп, 1921-жылы Монғолияға басып кірген Ақ ... ... ... көл ... ... осы ... ... жасаған жаңа Моңғол мемлекетінің қол астына кірді. Мұнан кейінгі
айтулы оқиғаның бірі жиырма жылдан соң 1940 жылы ... ... ... қүрылды, бұл -Абақ керейлер өмірінің ... ... ... тағы бір бет ... ... ... Екі таудың басы
қосылмайды, екі елдін басы косылады дегендей ... Абақ ... ... ... ... ... дейін Моңғол мемлекетінің құрамыңда
өмір сүрді. 1990-жылғы ... ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы тәуелсіздікті аңсаған қазак халқы өз
алдына ел болып тәуелсіз Қазақстан ... ... шет ... қандастарды тарихи отанына қайтуына жағдай туғызды. Осынау ұлы
көштің басталуына Моңғолия қазақтарының ролі ерекше. Дүние жүзі ... ... ... ... ... алғы шебінде Абақ керейлер
үлгі көрсетті. Қазіргі таңда, Моңғолия қазақтарынан 100 мыңға жуык ... ... ... ел игілігіне қызмет жасауда.
ІІ МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ ЖӘНЕ РУХАНИ МӘСЕЛЕЛЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
2.1 Моңғолия қазақтарының ... ... ... ... ... ... бірі ұқсамайтыны туралы ғылым.
Қазақ ұғымындағы «сойып қаптап қойғандай» деп ... бір ... ... ... ... болады. Тіпті кескін келбет ұқсас дегеннің
өзінде, адамдар бет ... ... ... ойлау жүйесі, қабілеті ... ... ... сол ... ... ... әсте ... ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктерге антропологиялық нәсілдік,
кескін ... ... ... тек этнографиялық межеден үңіліп қарау
керек. Мысалы, тек кескін келбеті мен дене ... ... ... ... ... ... моңғолдардан, тәжіктерді
үнділерден, австалиялықтарды немістерден, италиялықтарды португалдықтардан
ажырату қиын. Сөйте тұра ... ... ... салт-сана, ахуал-
тұрмысы біріне бірі еш ұқсамайды.
Ұлттық этнографиялық құрлымының, оның ерекшеліктерінің қалыптасуына
ұлттың тарихи тағдыры, тұрмыс-салты, рухани өмірі, әсіресе діні мен ... ... ... жері мен ауа райының өзі елеулі әсер етеді. Мысалы, тілі
діні бір дегенімен бірі ... бірі ... ... бірі ... ... ... тұрған екі ұлт күн көрісі, ахуал тұрмысы, ... ... ... бірі ... Осыдан он ғасыр бұрын «дала тағылары» ... бір тобы 1326 жылы ... 1402 жылы ... басып алып, Ата
түркі елін құрғаннан бері, ... ... ... былай қойғанда,
кескін-келбеті мен нәсілдік жағынан қаншама өзгергенін түріктердің кешегі
ұрпағының сарқыны- өзініңізбен салыстырып қарасаңыз, табиғат, тұрмыс деген
ұлтты өзгертуге ... әсер ... көре ... қара шаңырағы –ұлттың ахуал ортасынан ... ... ... қазақтардың ұлттық-этнографиялық өмірінде аздаған
өзгерістер болды. Өйткені олар осы жылдарда этнографиялық бөгде ортада
өмір сүрді.
Көшпенді екі ... ... ... ... ... болғандықтан
ахуал –тұрмысында айта қоярлықтай өзгерістер бола ... ... ... ... ... мәдениетінің ең бір қаз қалпында
сақталғаны күллі қазақтың баспанасы болған – киіз үйі, ... ... ... Киіз ... ... ... ... өрнекті ши, өрме
бау, қаттама басқұр, үзікті оюлау, жиектеу сияқты әшекейлік салтынан
үзілгені ... ... ... ... ... ... Қайсы біреулер
айтуы мүмкін, әшекейлік ... ... жоқ деп. ... ... ... ... ... үйлерде бұл салт үзілмегені
рас. Бірақ мен «үй-мұражай» туралы емес, қазақтардың ... ... ... ... Моңғолиядағы қазақтарда «үлкен үй» , «отау үй»,
немесе «кіші үй», «қос үй», «қос» ... ... үй» ... ... түрі бар. ... ... ... емес, салтына қарай аталады. «Үлкен
үй» деп қызын қырымға аттандырып, ұлының басына үй, бауырына ... ... ... ... ... шаңырағын айтады. «Отау» деп ата-анасынан
еншісін алып, өз алдына түтін түтете ... ... ... ... ... ... ... «үлкен отау» жаңа түскен келін отырған ... ... ... ... жан, ... үй бөлініп шыққанға дейін осы бір
отау аты үзілмейді. Сондықтанда киіз үй ... мән ... ... ... ... «шыққан қара шаңырағымыз» аман болсын деген аталы сөзді
ешбір ұрпақ аузынан ... М ... ... ... ... ... ... сол атадан тараған ұрпақтардың үйін, үлкен, ортаншы, кіші
отау деп атаған. Ол отауларданда ұрпақтарын «қара ... ... ... ... жоғарыдағы айтқанымыздың дәлелі болмақ[2,11-б].
Ал, «қосалқы үй» немесе «қос» деп отарлап мал оттауға, қос ... ... үшін ... ... бөліндісін айтады. ... ... ... деп ... ... ертедегі «шынышпа қосы»
немесе «лашығына» ұқсамайды, оны «қос» дегеннен гөрі ... үй» ... ... үйді ... ... етін кептіруге, жазда құрт ірімшігін
сейілтуге пайдаланады[17, 222-б].
Үй ағаш жасау, киіз басу ... ... ... ежелгі салты.
Моңғолиядағы қазақтар арасында бұл салт жалғасып келеді. Қазақ қашан да үй
ағаш біткен күні ... ... киіз ... күні шашу шашылып, айран,
шалап молаяды, ал үй және отау ... ... ауыл ... ... ... қай ... бір тоқтысын еш аяған емес.
Көшпенділер өмірінде от басының еңбек бөлісі туралы жазылмаған
заң бар. Осы бір ... ... от ... ... ... мал – жайына
ерлер жауапты болса, үй ішінің жайы үшін әйел заты ... ... ... ... ерлі ... бір –бірінің «ішкі жұмысына» соншама
араласа бермейді. Сондықтан керей үйінің сыртқы көркі еркекке, ішкі ... ... ... мол, ... ... қызы ... ұлы орамды от
басының ойы орындалып, үйі ақ томашадай дөңгеленіп мен ... ... кір де ... ... бере бер. Қолынан іс келетін ... ... өз ... көзге жылы, көңілге тоқ көрінеді. Ондай от ... ... ... төсек, кестелі түскиіз, оюлы текемет ... ... ... аяқ ... ... ... ... бастап
желбау-жеті бауға дейін тоқылып, барлығы өз ... ... бір ... тұрады. Қазақтың үйінің сырын оның көшінің сәнінен де аңғаруға
болады.
Ғасырлар бойы ... өмір ... киіз ... ... киіз үй ... табылады. Моңғол қазақтарының ... ... ... Кәмалашұлы Биқұмар[15], ... ... ... ... ... осы киіз үйдің керектенуімен жасалуын талдайық. Киіз үй өзінің
мәдени тұрмыстық шаруашылығына ... ... 3 ... ... 1.Қазақ
халқының жаздыкүні тұратын киіз үйі. 2.Мереке жыйын кезінде немесе қадірлі
қонақты күтіп алатын киіз үйі. ... ... ... киіз үй. Жорықты
тігілетін киіз үй көбінде арбаның ... ... Оны тез ... ... де жүре ... 90 ... ... киіз үйдің сүйектерінің жасалу жолдарын
зерттеген халық шебері М. ... ... ... ерте ... үй ... ... ... халқының күнделікті өмірге керектеніп келген киіз үйлерді
айтатын ... олар ... ... ... болған. үш қанат, төрт қанат,
бес қанат, алты қанат, сегіз қанат, он екі ... он ... ... ... ... үй тігілетін болған.-дей келіп- Киіз үйлердің керегесінің
басы 60-70: ... 360 ... ... ... Бір қанат киіз үй керегесін
жасау үшін 192 сәмбі тал ... Бір ... 14 ... 9 ... ... құралады. Мұны кереге немесе қанат деп атайды. Қазіргі жасалып
жүрген кереге желісінің ерісі 2 метр балашағы 1м80см, сағанақтың ең ... см ... ... Жел көз ... 11,13,15 ... ... Екі ... 20-23см болады. Тор көз кереге 17,19,21 көкті болған. Екі көктің
арасы 15-16 см ... ... ... ... ... ... ... өзі үлкен бір
ғылым десек артық айтқандық емес. Киіз үйді кез ... адам ... оның өзі ... ... ... Енді ... киіз үйді ... байланысты мәселелерге бір тоқталып көрелік.
Киіз үйдің кереге уығын жасайтын материалдарды алты ай немесе ... ... ... ... аршылған күнге кеуіп кеткен ағаш берік
болмайды морт сынғыш болады. Моңғолия қазақтары кереге, уық, ... ... ... ... ... іске ... алатын шеберді «үй ағашшы» деп
атайды[2, 8-б]. Әсіресе ... ... ... өте ... әрі ... Үй ағашшылар тоғайдан киіз үй ағашын тал, жас ағашты өздері таңдап
алады. Киіз үй ағашын ... ... соң оны іске ... үшін ... ... құрал саймандар керектенеді. Ендеше осынау құрал саймандар
туралы толығырақ ... ... қоз- ... ... бір ... ... үшін ең
алдымен ағашты жібітіп түзететін орынды атайды[2, 9-б]. Жер ошақ ... ... ... ... ... ... қойдың құмалағы орналасқан
көңді өртеп, келесі күні қосалта суыған соң үстіне көңді қайта жағып ... үсті ... ... ... киіз ... ... уық ағаштарын
жібітіп лезде дайындайды. Мұны кірпіш жер ошақ деп ... ... ... ... түтініне ұстап жібітетін тәсілдер бар.
Тез-салмағы ауыр қатты ағаштан жасайды. Оның жерге мықтап орнататын
үш сирағы болады. Үстіндегі ... ... ... ... түзетіп әр түрлі
формаға келтірітін бірнеше кертпектер болады. Осыны тез деп атайды[2,9-б].
Ысқаур-сол тездің ернеуіне қыстырылып ... ... емен ... ... ... уық, шаңырақ ағаштарын белгілі қалыпқа келтіретін
құрал.
Ырғақ-дегеніміз жуан ағаштан немесе темірден кертіп жасалған ... ... жері ... ... ... ... жері ... болады.
Ырғақтан шығарылған кереге, уық ағаштарын қырындауышпен ...... ... ... ... және ... ... сызық түсіретін кұралды қырындауыш немесе тырнама дейді. ... ... ... сабы ... ... салу – үлгі ағаш арқылы кереге көгі орналасқан жерге салынатын
белгіні делбі салу дейді.
Көк – түйенің шылғи терісінен тіліп делбі ... ... ... кейін сол орынға өткізген қайыс түйіндісін көк деп атайды.
Үскібіз – кереге желісіне салынған ... ... ұшы ... ... ... карсылы жүзді аспапты айманды үскібіз дейді. Иленген қайыстың
көмегімен зырлауықша оңды солды жүргізіп жұмсатады.
Таспа – Түйенің шылғи ... ... ... ... ... ... атайды. Таспаны өткір ұстарамен тіліп жақсылап жөндеп алған сон
керектеледі.
Тебен ... ... ... өткізетін көзі кең, ұшы үшкір металл
кесіндісін тебен ... ине деп ... ... ағаш – кереге желілерін
көктеу үшін осыны қоятын ағашты ... ағаш ... ... ағаш ... киіз үй ... қабығынан ажырататын, екі ... ... ... бар ... екі ... ... ... тайқы түгі бар
құралды жоңғы деп атайды. Үй ағаш істегенде керектелетін киілетін киімді
алжапқыш деп ... ... ... ... ... ... ... керейлердің
тігіп жүрген киіз үйдің уығының ұзындығы 14 қарыс -2 м 80 см, 15 ... ... 16 ... -3 м 20 см, 19 ... 3 м 80 см ... болып келді. Уықтың
кереге басынан байланатын жағын иіні, тығу жағын қыры ұшын қаламы ... ... ... ... ... деп атайды.
Шаңырақ – шаңырақты екі түрге бөледі. Біріншісі табақ ... ... ... ... ... ағаштан неше түрге ... ... ... ... ... ... ... шаңырақ - ортасы табақсыз
күлдіреуіш пен жасалган шаңырақты ... ... ... Біздің керей
қазақтарының шаңырақ шеңбері 1 м 60 см, 1м 80 см, 2 м, 2 м50 см, 2 м, ... және 3 метр ... ... ... ... ... ... шаңырақ
шеңбері 1 м 80 см, 2 м 20 см аралығында болған. ... ... ... ... ... тезге салып иеді. Беттеп шапқан кедзе
қойылатын ағашты жастық ағаш немесе төсеу деп ... Уық ... ... ... ... көзі деп ... Шаңырақ көзі үйдің уық
санына қарай жасалады.
Ыдыс-аяқ түрлері мен оны жасау тәсілі ... ... келе ... өнерлерінің бірі ағаштан, теріден, суйектен алуан
түрлі ыдыстар жасап, оны өмірде күнделікті тіршілікте қолданады[35,146-149
бб]. Моңғолия ... ... әлі де ... ... ... ... ағаш ... табақ, ағаш шелек, ожауларды ... Бұл ... ... ... тазалығымен және қолданыста
ыңғайлығымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... жасайды.
Астау – астауды сопақша, үйрек басты бейнемен бейнемен жасалып
келген іші терең ойылған ағаш ... ... ет ... ... ... қамыр илейтін астау деп өзінің керегіне қарай үш ... ... ... ... қара ... жасайды. Ойылып болған астауды әбден
әрлеген соң жылқы майын отқа қыздыра отырып сіңдіріп жағады[46]. Егер ... ... ... май ... ... ... ағаш ... жасағанда
түрлі-түсті химиялық бояулар мен әрлегіш заттардан қарағанда жылқы майына
сіңіріп, қайнатып алса көп жыл керектенетіндей ... әрі өңі ... ... ... болсада екі құлағы болады.
Ағаш табақ – ағаш ... ет ... тары ... ... құрт
салып қою үшін үлкенді кішілі болады. Бұл ... ... ... ... ... әшән ... ... айналдыра шауып жасайды. Сосын
жылқы ... ... ... ... Ағаш шелек – ежелден күнделікті
тұтынып келген ыдыс. Қазір бұл ыдысты халық арасынан табу ... Бұл ... үшін ... ... қалыңдығы 2 см болғызып түтік ойып, түбінің
ішкі жағынан түп орнататын белдеу түсіреді. Сол ... ... ... ... ... етіп ... Шелектің аузынан 2 құлақ шығарады.
Ағаштан жасалған ... ... ... Бұл ... ... Осы ... да май ... керектенеді.
Киіну салты ұлттың этнографиялық бет-бейнесінің өзекті мәселелерінің
бірі. Қазақ эстетикалық талғамы биік, сәнділікті сүйетін халық. Қазақтың
жастары той томалақта, ... ... ... ... ... тіпті ауылға бөгде қонақ келгенде қызыл, жасыл, қырмызы өңге
боянып, ... ... ... көзі ... деп бекер айтылмаған.
Қазақтың әсіресе жайлаудағы той-томалағы көктемдегі гүл ... ... ... ... ... да ... басқадай тайпаларынан
ерекше болған. Керейдің киімі кең келеді. Сондықтан ба екен ... ... «кең ... керей», «шолақ етек найман», деген ұғым
бар[17,202-203б.]. Моңғол жерінде өмір сүрген ... ... ... ... ... ... Бұрын керейлер кебіс, мәсі киетін. Ауылға
келгенде кебісін босағада қалдырып мәсімен төрге өтетін. Керейдің ерлері
саптама етік ... ... ... ... сірі өкшесін күмістеп тіреме
темір қадап, нәлі қағатын. Бұл ... ... ... ... ... ... кетуден сақтайды.
Қазақтың боз балалары үкілі бөрік, пұшпақ тымақ, саптама етік,
күмістенген жеңіл ... ... ... қос етек ... қынама бел
бешпент, келіні желек жамылып, түрлі түсті моншақ, маржан тағынатын. Қыз
боз балалардың киімі ою-кестелермен ... ... ... ... ... ... ... сахналардан көрген болмаса
күнделікті өмірден ... ... ... киім ... біршама
еуропаланды[17,203б].
Осынау материалдық мәдениеттің тағы бір ... ... ... да моңғол қазақтарының өмірінде ерекше орын ... ... ... жеке дара ... ... өз ... ... үйретіп
отырған. Қазақ халқының зергерлік өнері ұлттық мәдениет тарихында ерекше
орын ... Әр бір ... ... ... ... түрімен
мағынасы өзгеріп безендірілуі күрделі болып, ерекшеленіп түрленіп отырған.
Зергеллік бұйымдарға әйелдер ... ... ... киім ... ... бұйымдар, ас-су ыдыстары, киіз үй ағашы, жиһаздың бетіндегі
зергерлік өнерлері, тері торсық, музыкалық аспаптар, қару жарақ, ер тұрман
әбзелдері, құсбегілердің ... ... ... жабдықтары және басқада
көптеген бұйымдар жатады. Құйма бұйымдарға, зергерлік күміс ... ... көз ... ... ... ... ақық, інжу-маржан,
түрлі-түсті шыныларды керектенген[3.67б].
Әйелдерге арналған әшекейлер мол орын алған. Әшекейлердің бұл ... ... ғана емес ... ... ... ... мұны ... осы киелі зат өзіме күш қуат береді, пәле-
жаладан, көз-сұқтан, төтенше ... ... ... деп ... ... асыл ... халық әдетте тас немесе көз деп
атайды[49].
Бұл көз қондырылған ... ... ... тура ... ... қақ. Көз орнатылған бұйымдар көз, сұқ, тіл тиюден алдын ала
сақтайтын ... ... бар деп ... Асыл тастарда дәрілік емдік
қасиеті бар деп табылған. Қазақ халқы күмістің адамға ... ... ... ... ... білезік тағу мен ғана шектелмей нәрестені
шомылдырғанда күміс теңге тастап: «Баланың күні ... ... ... ақ ... кең ... Алдынан айы, соңынан күні тусын. Бақ беріп
бір алла жарылқасын» деп бата жасап жоралғы жасаған[2.3б].
Қыз бала бой ... ... ... ... бұйымы істеу тәсілі
күрделі бола береді. Жүзік, ... ... ... ... ... ... қос саусақ қатар сиятындай етіп қомақты жасалған
күмісті құдағи жүзік деп ... ... ... бой ... ... ... ... жаңа түскен босағасындағы құдағиына, түскен келініне сүйеніш
болуын, сыйластықта өмір сүруін ниет етіп ... қос ... ... ... ... ие ... ана сол ... халықтың ең аяулы
ардагер ақыл гөй ана есепті болып, ол кісіні ... ... ... бір саусақ сиятындай болдырып жасаған үш бұрышты формадағы жүзікті
құс тұмсық жүзік деп атайды. Мұны жаңа ... ... ... ... ... жүрген болса: «менің келген жерім құстай ... ... ... ... ... жоқ ... ... қолына салған. Және құс тұмсық
салған ою өрнекті орамал тігіп төркініне сәлемдеме беретін болған. Осындай
сәлемдеме алған төркін жұрты ... ... ... ... жинап:- менің
қызым басқа елдің босағасында жақсы өмір сүріп, ... ... ... ата-ана, ағайын аруағын қадірлеп жүр екен»,- деп той ... ... ... ... ... ... ... өркенін бейнелеу өзінен тар тарқайтын ... көп ... ... ... ... ... ... салынатын металдың үстіңгі
бетіне өткір кескіш шапқы, ұшы үшкір тескіш-көзегіш арқылы ою өрнектер
салады. Кейбір ... ... ... егеп ... де ... ... өткір
біздермен өрнектейді. Білезік, жүзік, сырға, түйме, тұмарша, қапсырма ер
тұрман тағы ... ... ою ... мен су жүргізу тәсілі зергер
шеберлерінің қар су ... ... ... ... ... Қазіргі біздің керей зергерлері қара ала қоспасын қызыл ... ... салу ... ... Сірке салу тәсілі- негізінде
әйелдердің әсемдік үшін тағатын бұйымдарына ... салу ... ... бір бұйымды сіркелеп, әшекейлеу алдында ағаш ... ... Оған ... ... ... ... де ... тақтаға
төгеді. Төгілген қоспа бытырап кішкене ұсақ қалың шарға айналады. ... ... ... ... ... жеріне қойып бекітеді. Сірке салу
тәсілі ер тұрманда көп кездеспейді.
Ер- ер ... ... ... ... ... тебіңгі үзеңгі, үзеңгі
бау, торалғы торпа айыл, тас айыл, өмілдірік, ... ... ... ... ат ... ... ... өре, тұсамыс, кісен, алдыңғы артқы
қанжыға.
Моңғол қазақтарың зергерлік мәселесінде жоғарыдағы зерттеушілер
біршама зерттеп халыққа насихаттады. ... пен ... ... ... бері көркем бұйымдары әр түрлі металдардан жасап оны ... ... ... ең ... қол өнер ... жеткен.
Күмістен қыз келіншектер тағар бұйымдар ер тұрманның ... ... ... ... ... ыдыс аяқ, пышақ, сандық, күміс,
піспекғ күміс жүк аяқ, күміс, шәңгік, сәукеле құс бегілердің ... ... ... Зергерлік жасаған сәнді бұйымдар мен ыдыс аяқтар,
теңге моншақтар, алтынмен күмістен және асыл ... ... ... күні бүгінге дейін өмірде қолданылуда. Қазақ халқы ... бір ... ... ... ... ... деп ... Зергер деген ұғымды алып
көрсек зер деген сөз алтын деген ұғым ... ... ... ... ұста дейді де,күміс пен алтын ұстасын зергер атайды. Ал ... ... ... ... әлде ... аз ... Қазақ халөының зергерлері
алтын, күміс, жез, мыс сияқты түсті металдарды ... ... ... деп ... да ... ... ... киімдерін тігіп, оюлап, қиулап
керектенген. Киімді ... төн, ... ... зерлік киімшек, зерлі тұмақ
деп атай береді. Қазіргі заманда қайтадан балаға үйретіп іс ... ... алып ... ... мұраларды халық игілігіне жаратуға
жаңа жаққа өрнек, ұнасым іс тәсілдермен жаңартуға мүмкіндік бере бастады.
Біздің халық зергерлерінің ... ... өте ... әрі ... ... ... аса керектілік дарынды сызуы болу
керек және асқан дәлме дәлдікті қажет ... өнер ... ... ... ... көзі ... қолы икемді, ойы жүйрік,
ерінбейтіндігі ерге ... шабу ... деп ... ... ... ... сол шеберге қойылатын өте биік талап екенін түсіне білуге ... ... ... ... жасалуына байланысты
төмендегідей мәселелерді атап көрсетеді: Бірінші-зергерлік жұмыстың
технологиясы, қалыпқа салып ... ... ... ... ... ... ... екінші металды араластырып жапсыру тұтас металдардың бетін ою
сызу шауып, белдерлеу, өрнектеу ... ... ... ... ... қуыстау, жұмырлау, ерту, қалыпқа соғу, сымға тарту, домалақтау
ширату тәрізді бірнеше жұмыс операциялары жүріледі. ... осы ... ... өру, ... түйіндеу, өріп шашақтау, бунақтау, ... ... ... ... ... ... тарту сияқты зергерліктің қалай
жасалатындығына, оны жасайтын соғатын құрал саймандарға тоқталады[2.5-10-
б]. ... Төс- ... ... істелетін бұйымдарын белгілі бір формаға
келтіру үшін оның ... ... ... бір жақ ұшы ... ... ... ... төрт бұрыш тақталы асты қалың жуан диаметрі 8-10см дей ... асты ... ... ағаш уысына немесе қатты ағашқа қозғалмастай
болдырып орнатқан аспапты айтады. Бұл аспап көрікке ... ... ... төсіне қарағанда зергер шеберлерінің төсі алып жүруге қолайлы.
Қалаған жерге қойып ... ... ... және ... ... ... ... балғалар көлем жағынан әр тұрлі күміс қаұтайтын
балғаның ... ... ... ... ... ... бедер салатын
түрлі болады. Қалып- қалып алуан түрлі болады. Бедері күміс, түйме, сырға,
желбіреуік, ер, жүген, белбеу сияқты құймаларды жасау үшін ... ... ... ... өрнегіне сәйкес ойлап дайындалған аспап. Күміс
қақтау- мұндай әдіс ер тұрман, жүген, ... ... ... ... үшін ... Ердің қалын күмістеуді алайық. Ағаш ердің
алдыңғы, артқы қасына қатты ... ... үлгі ... ... ... ... ... кесіп өрнектейді. Күмісті қақтау үшін көрік отына
салып қыздырады да ... ... ... ұра береді. Мұны күміс қақтау деп
атайды. Күмісті сымға тарту Күмісті ... ... ... ... соғу, басқа
металдар мен қоспасыз таза күмісті таңдап алады. Өңі арқашан ашық жалтырап
тұрады. Таза күміс ірімей жақсы соғылып қақталады, сымға салып соғу ... жіп ... ... ... болады. Қазақтар ең таза күміс деп
жамбы күмістерін айтады. Жамбының үлкендігімен сырты пішінінне ... алты ... ... ... Ең ... ... жамбы,ат басты жамбы,
қой бас жамбы, тай тұяқ жамбы, қой тұяқ жамбы, асық ... ... ... күмістіді де қолданады. Кеспе күміс деп қортылып қолыңдағы 4-5см
етіп құйылған күміс оны ұсақ бөліктерге ... алып ... ... басқа заттарға қолданған күміс, қаптауға, сымға тартуға келмей
іріп кетеді. Ал енді осы күмісті жіңіш кертіп ... ... сым ... Сым ... ... ... 20-25см көлденеңі 3-4см қалыңдығы
2см қырлы ұзынша темір. Бұл темірдің ортасынан кеңдігі шеге ... ... бір тал шаш ... ғана саңылауға дейін ... ... ... ... кіші 11-18тесік бар. Күмісті қортып
тазартып алған соң оны шегенің үлкендігіндей етіп ұзындығын ... ... ... да ... алғашқы өтетін көзінен бастап бірте-
бірте тар көздерден өткізіп тартады. Күміс әрбір ... ... ... ... ... созылып шығады. Созылған күміс ағашқа ... ... ... ... жібі ... ... жиналады. Мұны
күмісті сымға тарту дейді. ... ... ... ... ... деген сөз осыдан шыққан. Сымға тартқан ... ... ... ... ... ... түйреуіштің моншақтары,
қапсырма бетіндегі бедерлер сияқтыларды сабақтарын ширатып бұрап жасайды.
Немесе түрпімен шабылған оюдың қарасына толтырып ... ... ... ... шеге ... ... онда оны ... қақтамай тұрып тесіп
алады. Ер тұрманның белбеудің, пышақ қанының қақтаған күмісіне жай ... ... ... ... ... тәсілімен бірдей құймалы шеге
қағылады. Зергерлердің таза күмістен көп ... ... ... ... ... ... ... қарай бірнеше түрге бөлінеді. Қос
білезік- мұндай білезік бауырла ... ... де, ... ... ... ... ... жұмырлаған күміс жүргізеді. Оны қос білезік ... ... ... ... әр ... ... күмістен иіліп жасалады.
Жұмыр білезікті ... ... ... ... ... құяды. Көзді білезік-
жұмыр немесе жалпақ күмістің бетіне бедерлі ұя жасалып ақ көк қызыл, жасыл
түсті асыл тас ... ... ... ұстап тұрған ернеулі ұялар батыру
сызу,бердерлеу бұрыштау, әдістерімен өрнектеледі. Бұрама білезік- Бұл
жасалу жолы өте оңай түр ... ... ... ... ... екі
немесе үш дана жұмыр күміс шыбықтарды біріктіріп ... ... ... ... екі ... әр ... ... бар буындықтар бұршақтар
жиектер кестіріп әшекелейді. Қалқа білезік- шұжық ... ... ... ... да, ... жұмыр қалып салып күмістің екі шетіниіп жұиырлап
қалыпты суырып алып, иеліп жақындатқан шетін дәнекермен ұстатады. ... ... ... өткәр біз түрпімен өрнектейді. Ол өте жеңіл
өнді болады. Ер адам ... ... ... күмістен жасап әсемделінеді.
Сақина мен жүзік- ... ... ... Сақина мен жүзік көбінде
әйелдер үшін сәнді бұйымдар болып саналған мен ... ... ... ... ... мен ... беті жалпақ, әр түрлі
өрнектермен әшекейленіп кей ... тас ... ... сақинасы
жұмыр, жіңішке жүзіктердің күлісі төрт бұрыш қалың көлемі кішілеу келеді.
Қалық арасында мұны мор жүзік деп ... ... мор ... ... ... Көз ... сақина жүзіктерді құс мұрын, төрт бұрыш, жалпақ,
тасты, көзді, деп атай береді. Зергерлер зергерлік бұйымдарға көз ... ... көк тас, ... тас, ... жарқырауық тас, су тас, ақ
тасақ, гауһар тас, әшекейлерді жинап өндеп ... ... ... Шолпы-
шолпы халық арасында желбіреуік деп те атай береді. ... ... ... ішіндегі сәнді әрі күрделілерінің бірі. Қазақ халқы
шолпыны сән әшекей ... ... ... ... ... ... ... мақсатымен шаш бауға таққан,әрі шаш ұзын ... ... ... ... ... шолпыны қыздар мен жас келіншектер шаш құлаққа
таққан: « жақсы қыздың үйіне кіріп барсаң, шашындығы ... ... ... ... ... ... ... барсаң төбе шашы үрпиіп төрге
қашар» деген сөз осыдан қалса керек. Шолпының ... ... ... ... ... ... ... да ортасына асыл тастар
орнатылады. Шолпының салтынша қоңыраулары қақталған жұқа ... ... ... ... ... ішін қуыс ... тәрізді етіп әр
жағына сабақ салып жасайды. Бұлар біріне бір ... ... ... ... ... ат көлікке керектенетін жиһаздар ішінде ер
тұрман әшекейі ерекше орын алады. Күміс деген ер- көшпенді ... ... ... асыл ... ... ... үш ... Екі басын
жаппай күмістеу Қастың ернеуіне күмістелген шыбықтар қадап, қастың ... ... ... ... ... жаппай былғарыен қаптап тастың
қырсауына күмістелген шыбықтар қадап, бетін ... ұя қуыс ... ... әр ... тастардан көз орнатады. Елдің үлкенді кішілі қалбыры
түгелдей күмістелмейді. Әйелге арналған күміс ер ... ... ... ... ... – ердің алдыңғы қасының артынанаттың кеудесіне ... ... ... айырбас ілінеді. Ерді кейн жібермейді.
Өңілдірікке өндіргіш салып белбеудей құймалар ... ...... қапталынан қанжығасы немесе оның жанынан ігектеп байланып аттың
жауырын баса, құйрықтың түбін ... ... ... ерді ... ... ... таяу ... екі жағына күмістелген
салпыншақ орнатады. Мұны сауырлық деп атайды. Қазақ зергерлері омілдірік,
құйысқан мыстан үзеңгі бау ноқта жүгенді ... ... бір ... ... ... қаптап екі шетін тарамыспен қойып тігеді. ... ... ... ... Оны тек ... ... қара ... қақтап өрнектеу тәсілімен жасалғандығы. Тұрмандарды күмістейтін
қара темірдің оюлап әртүрлі ... ... су ... ... ... кеседі де егеп әзірлейді.
Мұндай әдістер арқылы істейтін жабдықты қалаған қалпына келтіріп
күмістейді. Ер ... ... қара ала ... жиі ... ... ... ... түрпімен бұйралап тереңірек шауып өрнектейді.
Күмісті қақтаған кезде жоғарыдаға металлға салған өрнектер ... ... Қара ... ... ... жалтыратып өң беру үшін майда
құм сіңген киізбен, ет жағын сыртына ... ... ең ... ысып ... өрнек туралы ұғым Қазақ халқының сан түрлі дүниелер істеп ... ... ою ... сызба сызулар салады. Қол өнерді сан алуан түрмен
әшекейлеп ондағы ою, ... ... ... бірі ... аса бай ... ... иен өрнек сызбалары бір бірінен ажыратуға болмайтын мағыналы
сөз. Бұл сөздің ұғымына бір ... ... ... ... ... ... қиып алып ... немесе екі затты кесіп қиюластырып басқа бұйым ... ... ... ойып ... ... ... ... жатқызуға болады.
Ұлтымыздың қолөнерінде бір өрнекке салып ойып алған үлгілерімен ... дәл ... сан ... шытырман өрнектерді кесіп алуды оюды- ою де
атайды. Сол алуан түрлі өрнектерді әр түрлі формаға ... ... деп ... Ал ... ... әр ... ою ... бейнені күйдіріп
жалатып тап түсіріп, бояп, батырып, қалыптап, ... ... ... ... ... ... ою, ... ен, таңба, сызу,
сызба, жоба, сурет бейнелер біздің жыл ... ... ... ... тегі ... ... ою ... барлық халықтарға тән ертеден келе
жатқан ақыл ой қазынасы болумен ... ... ... ... келе
жатқан бір тума қолөнердің жетілген түрі.
Информатор Моңғолиялық қолөнер шебері Байхонысқызы Ташкент бұрынды
соңды баспа бетінде жарық ... және ... үй ... ... көпшілік адамдар біле бермейтін қазіргі ісімерлердің іс
үлгісіне ... ... ұзақ ... ... ою ... 200 ден астам
үлгілері мен түрлерінің бар екенін айтады[50]. Оюлар қандай ... ... ... ... ... ... ... бөлінуі сызып салынуы
секілді үлгілерімен қатар, ою өрнектердің пайда болуы 2- топқа бөлінеді.
Халықтың өзіне тән келе ... ... ... ... ... ... түрік
парсы басқада халықтардан алысқан араласпа сипатты ою өрнектер осы күнге
көп жапырақты гүлдермен геометриялық өрнектер, жазу ... ... ... ... ... және қол біз ... кестелеу әдісі
өрнектеп тоқу, өрнектеп ойып тескен үлгі бойынша торлай шытырмалай тігу
әсемдеу әдісі әдісі сияқты қол ... көп ... ... ... ... оюын байыта түскендігінің белгісі[50].
Сондай-ақ қазақ халқының әлеуметтік салт ... ... ... дүние танымына көз қарасы ойлау ұғыну қабілеті ... ... ... ... табу талаты мен талғампаздығы әр бір
жыл өткен сайын ізденісі шыңдалып жетіліп келеді. Қазақ халқының ұлттық
шеберлеі қай ... ... ... бір тума қол ... ... ою ... тілімен өрнектейтін дәрежеге көтерілуде. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық тумада
сөйлетіп, шеберлердің жааған ою өрнектері жердің ... ... ... ... ... ... ... көсем
батырлардың бейнесін ою өрнек арқылы ссөйлей алатындай дәрежеге ... ... ... ... ... жағынан іріктесек негізінен 3
түрлі ұғымды бейнелейді: Мал өсірумен ... Жер, су, ... ... ... ... кездесетін әр түрлі заттың сыртқы келбеті кесек
тұлға ... ... ... ұтымды ұғымдардың қайсы бірін
бейнелесе де ою өрнектің ... ... ... құс ... қом ... ... сұңқар мүйіз, таңдай, балға, тас өрнектері ... ... ... ... ... қолдану мүмкіндігіне сәйкес киім кишектің,
сырмақ, түс киіз, төсекорын, үй жабдықтарының туырлықтың ... ... ... түндіктегі бұрыштық оюлар, бау шу, басқұрдағы
терелеген немесе кестелеген оюлар аяқ қап, шыны қап тағы сол ... ... ... ... ... ою ... деп бір ... бөлінеді[51]. Ою өрнек әшекей жасау бейнелеу өнерінің бір ... ... ... көбінде заттың сыртқы бейнесін дәлелдеп көрсетіп
суреттің не ... сол ... ... ... ... ... Ал ою өрнек
үлгілерін жасаушы шеберлер өз өрнектеріне өзінің ойлаған талғамын сыр
сипатын ... ... оның ... дәлелдігіне көрі көркем көз ... ... ... ... ою ... ... арасында көп қолданып
өмірге үнемі ұштасып отыратын әр бір ... ... ... атау ... «Ай» ... аспандағы айға ұқсас болдырып
жасаған. Бұл ... ... айды ... ... ... ... барысында шығуымен бірге діни нанымынан шықты деуге де ... ... жай ... тек әдеміліктің бір түрі болып сақталған кейбір
өрнектердің дөңгелегіне келіп қосылған жарты айлардың қосындылары ... ... ... ... оюлар жасайды. «ай балта» - ай сиқылды
құдіретті балта ... ... ... ... жүзі ... ай тәрізді
жарты доға шеңбер жасайды. Сол жарты доға шеңберге доғаланған ою ... ... ... қару жарығында кестелі киім кишектерде ағаш темір
бұйымдарда көп кездеседі. «Айыр» - Бұл оюдың ... ... ... көбінде айыр тұяқты малдармен түйенің өркешіне ұқсатып салу негізінде
пайда болған. Айыр өрнектің екі жақтауын түйістіріпте жасайды. Мұнан қос
мүйіздің ... ... ... ... бұл өрнекті керектенеу
барысында сан түрге өзгертіп талай күрделі ою өрнектер шығарып ... ... оны кей ... ... ... өркеш, теке мүйіз, қос саусақ) деп те
атайды. Алақан- көбінесе көп ... ... ... ... ... бір біріне жапырақ тақтасын немесе алақан деген бөлікті
жалғыз тұрған жалпақ былғарыны ... Мұны ... ... ... ... ... сырмақ, маяуза, алаша бау, өрнектерінде жиі
кездеседі. Ала құрт- бұл өрнектің өңі бір ... ... ... ... өңі ... ... ... ұқсас болғандықтан солай аталады. Ол ақ
пен қарадан, қызыл мен жасылдан, көк пен сұрдан бунақталып келетін ұзынша
желі, соған қарай «қызыл ... «ала ... ... ... бас, буын ... ... аталады. Көбінде шым шиде сырмақ, түз киіз шетіндегі жиектер, ... аяқ, ... ... ... ... шетінде өрнектерінің кейбір
түрлері кездеседі. Аламыш, алаша- шахмат тақтасының сызығы тәріздес жарыса
салынған қысқа-қысқа, ... ... ұзын ... ... Сызықтардың
ішінде геометриялық фигуралар тектес немесе өрнектердің желілі, түрлерінен
құралады. Мұндай өрнектер шым ши, ... бау, ... ... ... ... жиі ... Атауыз-«ат ерін» малдың аузы астыңғы үстіңгі
еріндерінің түйісіп тұрған бейнесі негізінде жасалған. «ат ерін» өрнегінде
әрбір жарты ... ... ... ... ... ... ... тектес
ұзын өрнектер жалғасады. Көбінесе кесте, көркем тігіс, әр түсті маталарды,
киізді оюластырып құрауда,сандық қап, аяқ қап, ... ... ... ... жиі ... Балдақ өрнегі- бір ұшы ашық бүркітті
қолға ұстайтын айыр ағашқа ... ... ... ... мұрындық ағашына
ұқсас өрнекті балдақ ою деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... жасалатын заттарды тақия, сәукеле кестелі
шыт, орамал өрнектерінде жиі кездеседі.
Су өрнегі- деп әрбір өрнектерді бөліп ... ұзын түзу ... ... Бұл ... ... ... бойынша төрт бұрыш, дөңгелек,
шаршы, түзу, ирек, тектес болдырып екі қабат және бір қабат жолақтардан
тұрады. Су өрнегі әрбәр ... ... ... айырып тұрады. Бұл
өрнек, ағаш бұйымдары киім кешек басқа бұйымдаға көп ... ... өңін ... ... ... Таңдай өрнегі- бұл өрнек таңдай
тәріздес болып екі ... екі өңді жіп өзі өзі ... жұп ... ... Бұл ... жоғарыдағы су өрнегі сияқты өрнектердің
арасында шекаралық бөлу қызметін атқарады.
Ирек- ирек өрнегі кейде түзу ... ... ... ... арқылы жасалады. Ондай сызықтар бірнеше қатармен
тізіліп келеді. ... бір ... іші ... ... ... ... ... мен сағат бау тәрізді иректер жүйесін жасайды. Мүйіз өрнектері-
бұл өрнектердің ... ... ... ... ... ұқсас болғандықтан мүйіз ою өрнектері деп ... ... ... өте көп ... және ол мал ... ... көшпелі
және жартылай көшпелі халықтардың қол өнерінде өте жиі қолданылады. Мүйіз
өрнектері бірте-бірте малдың немесе ... ... ... ... қасын, аузын елестетерлік малдың мүйіздері тәріздес көп ... ... ... шеберлер өздерінің білетін оюларының әр түрлі
бейнелерін бір үлгіге келтіріп, ой өрісін кеңейте отыру арқылы ... ... ... ... ... ... өрнектердің барлығын сыртынан
мүйіз ою деп атайды. Мүйіз өрнектердің атауларымен түрі және құрылымы өте
көп. ... ... ою ... ... өте ... кейде өте ұсақ болып
шеберлердің ... ... ... ... ... ... ... Шеберлер әрбір мүйіз өрнектерін қоса отырып, бір жұма,
неше ... ... ... ... ... ... ... мәнеріне
қарай халық арасында қалыптасқан. Қошқар мүйіз, ... ... ... мүйіз,
сырға, сыңар мүйіз, қос мүйіз, төрт ... ... ... түйе ... ... ... оюды қосып қолтырмаш жасау сияқты байырғы түрлері
мен атаулары өте көп. Бұлардың көбінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... күрделене түсіп, әр қилы мазмұнды
талғамдылық ... ... ... иық, ... өрнектері әр түрлі оюлармен
өрнектің арасын бір бірімен желі иық қолтық сияқты бейнелі ... ... ... сырмақ, шыны қап, шым ши, ... ... ... ... ... көп ... Киіз және матадан сырмақ
оюларын ойластыруда қыпдасындап үзіп тастамас үшін бір тұтас желі ... Мұны ... ... де ... ... қолданады. Халқымыздың ұлттық
ою сызуында желі, иық, қолтық өрнектері безендірілген жақындарда үнемі
кездесіп отырады. Құс ... ... ... бүртіктің тұмсығына ұқсас
төбесінен қарағанда жалпақ үсті сүйір болғандықтың бұл ... аты ... деп ... Құс ... ... ... бір немесе екі суы
тартылған желі ... ... да, оның ... ... және ... өрнектері
араласып, бір тұтас құс мұрын өрнегін жасайды. Құс ... әйел ... ... шалбардың балағы бешпет, кестелі тон, жарғақ, басқа ... ... иығы арқа ... ... ... ... ... құс мұрын, жүрекше, түйе табан, қаз ... ... ... ... деп атай ... Бұл ою ... жасалу мен бейнелеу жолы
бірдей болады[53]. Шытыра- немесе шытырман ұзын су өрнектердің ішінен екі
төрт ... ... рет ... ... ... ... ар ... бұрыш ромбы бейнелі болып келеді де ішінен екі жағынан да жарты-жарты
шар қосыоғанда сопақ жапырақ ұқсаған жолақтар пайда ... ... ... ... деп ... ... халқымыз шымылдырықтың желбіреуі,
балдағы, түз кйіздің басқа көмкеруі, және ызба бауларға көп ... ... ... ... бейнелеуінен шыққан диогонал тәріздес
өрнектер ағаш, мүйіз заттарының шетіне, терме бауларының екі жағы ... ... ... ... ... кимешегіне көп керектенеді. Кимешек
ала құртпен таңдай өрнегі ұнасымды болады. Үлгі- дегеніміз шеберлер өзіне
ұнаған ою өрнек бейнесінің ... оны ойып алып өз ... ... Мұны ... деп ... Үлгі ... көп айналысқан және сол үлгі бойынша ою
ойып іс істеген шеберлер қолдағы ою үлгілеріне сүйене ... өз ... түр, жаңа ... ... қосып жөндеп дамытып отырады. Қарапайым әдістің
өзімен неше ... ... ... ұнасымдығымен талғамдылығын жоғарлатып
халық шеберлері талай әдемі үлгілерді халық игілігіне беріп жүр. ... ... ... және ... арасынан жинақтап, кейбір қол өнер
туралы кітаптарды пайдаланып осы бір ою ... ... ... мен ... ... ... Бұл халқымыөдың төл тума дүниесін сызба және сөз
жүйесіне келтіріп зерттеу болама дегенім. Жиі қолданатын ою өрнек аттарын
атап көрсек. ... Қос ... Құс ... Құз ... Ай, Ай ... Ала ... Аланыш, Атауыз, Айыр тұяқ, Арқар мүйіз, Балға, Балдақ,
Балта, Бастырма, Бедер, Бунақ, Бүрме, ... ... ... ... ... ... ... Өркеш, Кереге көз, Көбелек, Су, ... ... ... ... Терме, Тұмар, Түйе табан, Тіс, Сағат бау, Тұмарша,Тас[53].
Өрнектердің үйлесімі мен бояулар; Әр ... бір ... ... ... ... тігілген немесе боятын заттарды ... ... ... түр ... ... ... ... әшекейлеп
жасалғанымен өңсіз болады. Жіп бояуларының үлесімсіз тігілген ою өрнектер
қандай жақсы болса да күңгірт немесе, ... ... ... ... ... әртүрлі бояу, түрлі түсті жіппен алмастырып отырудың кейде
мазмұнға байланысты ой ... ... бар. ... еске алатын бір жағдай
күнделікті тұрмысқа қолданылатын үй жиһаздарымен киім ... ... ... ... ... ... қара түсті мата барқытқа
қызыл, жасыл, ақкөк, ... ... ақ ... жіптерді тіксе үйлесім табады.
Ал ақ түсті маталарға жоғарыдағы ақ тан басқа түсті жіппен ою ... ... ... ... түз киіз ою ... ... бір ... немесе шаршыдан, дөңгелектен (ою өрнектің сыртқы формасы) ... ... ... ... отырады. Өсімдіктің бейнесін сызып
өрнектегенде жыл ... ... ... ... кезіндегіндегі қызылды-
жасылды бәйшешек, күзгі рең қызылды. ... ... өң беру ... ... ... өңін ... таңдап алып, шешімін тауып тігеді. Өрнек
тігетің маталардың түсін жіптің өңін сәйкестіріп алуды фон деп ... ... ... ою ... ... ... жасыл, ақ, сары түсті
фонды жақсы деп көреді. Қазақтың ұлттық киімінің фоны қара, ақ көк, ... ... ақ ... өңді ... ... ... болдырып жіитің
өңін таңдап алып өрнектейді. Қандай бір ... ... ... ... немесе кестелегенде бір бірінен өте ашық ... ... ... ... және ... ... ... ағаш, төсек
өрнектерін және шымши өрнектерін көрнекті жерін ашық ... ... ... ары ... ... ... ... бастайтындай етіп өңдерін біркелкі
салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... өңді ... немесе оюды қаласа соны өз игілігіне жаратып ұлттық
өрнек ою өнері байып түсуде. Біз ... ... ... ... ... ... ... көрнектігін баяндадық. Демек ою өрнек сызу, біз
кесте, қол кесте тігу өрнекпен алаша басқұр, жел бау, тағы ... ... тоқу ... өрнектерінің өңін шеше тоқитын адамдар өзіндік білімі
жеке қол таңбалары бар адамдыр. Бұл өнерді ерінбей ... ... ... ... иесі ... ... жүнінен жасалатын бұйымдар- халқымыз ерте кезден бастап бес түлік
малды өсіріп бағып қағумен бірге олардың жүнінде ... ... ... ... бау шу, ... жіп, үйдің киізін әр түрлі төсеніштер, текемет,
сырмақ, төсек сырмақ, қап, ... мал ... ... басқұр, жел бауды
өрнек арқылы ... ... де осы ... ... Бес ... ... ... жұнін пайдалану рәсімінен қарай бөліп-бөліп түрліше
дүниеліктер жасай білген. Қойдың жүнін- өлі жүн және тірі жүн ... ... ұяң, ... ... деп және ... ... ... қарай керектене
білген. Ал түйенің шудасы, мамық жүні, ешкінің түбіті, қылшығы, ... ... ... деп ... сиырдың көбірі деп айтып қылшықты ... ... несе ... ... болғандықтан қой жүніне қосып киіз басады.
Әсірісе тайынша жүні киіз ... ... ... Жыл ... ... жүні ... отырады. Көктем келіп мал көкке ... ... ... ... Қай мал ... мал ... тойып бүйірі шығып қаны тола
бастаған кезде ... жаңа жүн ... ... жүні ... ... босай
бастайды. Малшы қауымдарымыз осы бір сәтті пайдаланып ешкі қой сиырдың
жүнін алады. Сол ... ... қой ... өлі жүн деп ... ... жаңа ... жүнді тірі жүн деп атайды. Кейбір қойлардан кинетика
заңына байланысты үнемі ұлысқан нығыздықта жабағы жүн ... ... де ... ... жүн ... Бұл жабағы жүннен қыста қатты аяз
өтпейьтін, қасиетін пайдаланып жылы әрі ... күпі атты қыс ... ... Күзде қойды қайта қырқып киіз бастыратын жүн алады. Мұны күзем ... тірі жүн деп ... Қозы ... ... киіз ... Және бау ... жасайды. Таралған ешкі түбітінің қылшығын жарықта тұрғанда әбден
тазартып, таза түбітті иіріп қыста киетін түбіт жиде ... шәлі ... ... көптеген дүниешіліктерді тоқиды. Ешкінің түбітін арнайы
жасалған тарақпен тарайды. Ат, түйе көкке тоя бастағанда ... жаңа ... ... ... ... жүні қалқып шығады. Осылайша босаған жүнді
түйені шөгеріп, тізерлеп байлап ... ... ... ... ... ... мамық жүнінен өрнек, кілем, қап, шекпен, шиде, белбеу, құр,
қоржын, түйе жүн ... ... ... шәлі, шұлық сияқты ... ... ... Шуда деп ... ... ... ... тамағының, астына
өңдіршекке дейін салалы қылшық жүндерді айтады. Әжелеріміз мұндай түйе
шудасынан өте берік, жіңішке дайындап, киіз ... ... ... ... киіз ... бүкіл киіздерін сол шуда жіппен тігіп жиектерін шуда
жіппен отырғызып өрнектерінің арқауны шуда жіппен салып, ... ... ... ... ... сиыр ... жал құйрығынан қыл арқан
өседі. Таза жал ... ... ... ... соң ... ... жүнін
қосып еседі. Мұны қыл арқан деп атайды.
Қой ... киіз басу ... ... халықтары көшпелі және жартылай
көшпелі тұрмыс жағдайында негізінде мал шаруашылығы ... ... ... мол. Оның ... ... ... ... жасау белгілі бір
өнерді, шеберлікті қажет етеді. Мысал: әйелдер қой, түйе жүнінен ... Ол ... ... ... қап қаржын, киіз үйдің түрлі бау
басқұрларын дайындаған түндіктің төрт ... төрт ... ... ... ... алты ... алты керегенің алты құры, босағаның екі құры, уық
керетін 2530 ... ... ... аса жүгіртіп ескен жіппен дейінгі бау
жіптерінен бастап, киіз үйге жабатын туырдық, үзік, түндік, үй ... ... ... ... ... түйе киіз шидем, бас киім, тоқым, аяқ киім
сияқты киімдер дайындайтын болған. Киіз басу тек қана ... ... ... ... ... ... ... қырғыз, тәжік сияқты барлық
халықтарға ортақ болды. Соның ішінде киіз басу қазақ халқында аса ... ... ... ... таңда да осынау қазақ халқының
материалдық мәдениетін насихаттаушы ретінде, материалдық ... ... ... ... ... ... жеткізуде үлкен іс
атқарып отыр.
2. Әдет-ғұрып, салт –дәстүрлерінің ерекшелігі
Көшпенділер өмірінде от басының еңбек бөлісі ... ... ... Осы бір ... ... от ... кіріс шығысына, мал – жайына ерлер
жауапты болса, үй ішінің жайы үшін әйел заты ... ақыл ... ерлі ... бір ... «ішкі жұмысына» соншама араласа
бермейді. Сондықтан керей ... ... ... еркекке, ішкі сыры әйелге
байланысты. Кірісі мол, ырысы үйірімді, қызы ... ұлы ... от ... ... үйі ақ ... дөңгеленіп мен мұндалап тұрады. Үйіне кір
де әйеліне бағаңды бере бер. Қолынан іс ... ... ... ... өз ... ... ... көңілге тоқ көрінеді. Ондай от басынан
сырылған сырмақ, көмкерілген төсек, кестелі түскиіз, оюлы текемет ... ... ... аяқ ... дейін кестеленіп, алашадан бастап
желбау-жеті бауға дейін тоқылып, барлығы өз ... ... бір ... ... ... үйінің сырын оның көшінің сәнінен де аңғаруға
болады.
Иә көш салтанаты қазақтың өмір этнографиясының үлкен бір ... ... ... ... ... малының жайына қарай
қыстақтың үш ай ... ... ... ... ... аттың жалында,
түйенің қомында ер жастанып өмір кешкен. Атам ... ... ... ... ... ... қырағы, малсақ, болуының түпкі сыры осы
көшпенділікте жатыр.
Қазақ иен далада біреудің малын өзінінікімен қоса ... ... ... ... үшін кірсіз сақтап, ас-суын ел үшін, қонағынан ақы
пұл емес, тек қонақ кәде-ән, әңгіме тілейді. ... ... ... ел ... айырылғанға дейін ауылдың маңынан көш ... ... ... ... ... ала ... ... мәре сәре құшақ
жайысып, көш басталады, көлік жеңіл, қоныстары құтты болсын айтып, ауыл
арасы ... ... ... бір ... ... ... көшінің төресі жайлауға бет алған көш. өйткені жаз деген
жердің шөбі ... суы мол, мал ... ел ... ... адам шаттыққа
бөленіп, елде бары ерінге тиетін бір ғажайып мезгіл ғой бұл. Аз күн ... ... өмір ... осы бір ... ... ұғым ... керек. казақ
әсіресе жайлау көшінде атының жақсысын мініп, атанның арқалысын ... ... ... Еру ... ... ... ... қонған ауылға
жабыла көмектесіп, қоныс жайлы болсын айтып, «ерулік» апарады[54]. Ерулік
әкелген балаларға жейде ... дәмі мен дәм ... ... таңда
бұрынғы қазақ көшінің сәні мен салтанаты үзіліп барады. Деседе Моңғолия
қазақтарында осынау дәстүр әлі ... ... өмір ... ... ... кім-кімде болмасын аңқаулықтан,
ақылсыздықтан немесе арсыздықтан түрлі қателікке ... ... ... ... адам баласына бұйырмаған, даналық өмір тәжрибесінен
түзіледі. Міне| осынау өмір сапарына ... ... ... ырым», және
«Жаман ырым»-деп жіктелетін әрі қысқа, әрі ... бұл ... ... ... баулып, қатеден сақтандырып отырады. Біле тұра жаман
ырым жасаған адам ... осы ... көзі ... алмақ: не
қайғыға, не қайыршылыққа ұшырамақ, әйтеуір ... мен ... ... ... күнә ... қарайтын жарамсыз істердің парасы -арақ
ішу, темекі тарту т.б.
Оның ... ... ... ... сол қоғамдағы адамдар өмірінің де құнсыздығына әкеліп ... ... ... өзін де ... де аямай аз күн қызық көріп,
қалуға құштар болуының себебі де осында. ... арақ ... ... ... ... ... мүмкіндігіңді мұқалтады. Тәңір діні
масқұмарлыққа салынуды қоштамаған. Өйткені Тәңірге сенім-өз күшіне сенім.
Барлық бақытсыздыққа өзің ғана ... ... өз ... өзің ... ... ... ... етсең ғана көздеген мақсатыңа жетесің, ал
өзіңді өзің кем санап, күшіңе күдікпен ... ... ... ... деп ... берсен сорлап қаласың. Сол үшін ... ... ... ... б]..
Тілеу тойларда, дастархан басында ең алдымен ауызға алынатын ... -осы ... ... ... бата ... ... жатады. Сонда осы
«бақыт» деген не? Осыны қалай түсінеміз . «Ол- бақытты адам» деп жатады.
Ол қалайша ... ... деп ... ... ... малы ... айтқаны
келеді тасы өрге домалаған, өзі беделді, саудасы жүріп тұрады» деп ... ... ... келіп қона салатын субстанция, себеп салдар
емес. Өз ... ... мен ... ішкі ... ... ашылуы
көп бояулы көгілдір дүниені сол көп бояуымен (қара не ақ емес ) ... ... ... жылы ... ... ... шыңдап
сезінгіңіз келсе -жан дүниеңіз көбіне жақсылықты ғана танып, соны іздеп
тұшынып, сезініп жүрсе ... ... мұны ... ... Мен ... ... деген өз күшіңді, өз қабілетіңді дұрыс болжау, сыртқы жақсылықтан,
жақсы сөзден жылу тарта ... ... ... ... ... -деп ... ... басындағы қанағат-сол бақыт» дейді. Ал, Әбу Насыр Әл-Фараби
«Адамның ғұмыр сүру мақсаты ең биік ... жету ... ... Өмірде
жақсылық пен жамандық немесе күншуақ пен көлеңке, ақ пен қара ... ... ... ... ... ақ ... алға ... етіп жүру
өмір талабы. Осыған байланысты халқымыз «Ақ не қара жарысқан, аққа құдай
болысқан» немесе «Аяғыңды басқайсың ... ... ... ... ... деп қара өлеңде ескертіп отырған[11, 20-б].
Халықтың «бақытты» деп ... ... ... ... ... ... ... өтірік, қулық сұмдық, ұрлыққа бармайды, өз ісіне
жауапты, ұқыпты, іске шебер, ерінбейді, өз есебі ... ... ... ... ... Нарық заманында бақытсыздыққа ұшырататын
жайлар көп, ол өзі Тәңір берген өз күшіне өзі ... оңай ... ... жайттар. Әсіресе ұрлық, араққұмар, өтірік ... кез. Ол үшін ... ... жігер, еңбек құмар болса жарар. Тек
жүрсең-тоқ жүресің!
Кісілік -казақ халқының ... ... Ер ... адам ... ... ... байланысты болса ал кісі болу -
адамгершілік сананың дамып-қалыптасқанын көрсетеді. "Кішілікте-кісілік",
"Ұлық болсаң ... бол" ... ... Адамгершіліктің кісіліктің шарты
кішіпейілділік пен парасаттылық пен салиқалық пен жомарттық пен ... ... ... ... керек. Нағыз кісі болу үшін өнегелік қасиеттер
болу тығыз. Біз ұрпағымызға ... ... ... арқылы нағыз
адамгершілікті үйретеміз."Үлкейсең үлгі көрсет", өссең өнеге ... ... сөзі бар. ... атын ... ... ... ... шешіп
беретін аузындағы асын жырып беретін ... пен ... ... ... ... баршылык. Бұл қандай бір кездейсоқ қиыншылыққа
кез болғанда көрсететін жақсы қасиет. Халық көпшіл, кішіпейіл, ... ... ... айтып, бойына сіңірген, ақын жыраулар ... ... ... ... жүзетін көлің, Жерді жамандама кіретін көрің,
Елді жамандаған көмусіз қаладьі. Ел ... ... ит ... ... Туған
жерге туыңды тік, Ел дегенде ... жұрт ... ... Шешеннің сөзі
мерген, Шебердің қолы мерген» деген ... ... мен ... ... шақырған қасиетті түйін сөздер[11,20-б].
Барша адам баласында қасіретті хал бар, ол келеңсіз мінез- жалығу.
Адам ата жаралғаннан бері қыр ... ... ... ... ... Адам атаны жұмақтан жайлы рахат тұрмысынан бүлдірген осы мінез.
Сүттей ұйып отырған отбасына алауыздық түсіріп ... ... ... жақынды алыстатын айнығыш осы мінез. Баланы анасынан ажыратады,
жақынды бауырынан суытады. ... ... ... ... ... қиын ... Бұл сор ... ешкім ешқандай пенде қашып
құтыла алмайды. Жазымыш солай . Жақынға да жамағайынға да шыдағанша шыдап
бағатын шыдамағанда айырылатын-жалығуды ... ... ... ... жаратқан баршамызға көңіл түбінде ... ... ... ... ... ықылас тілейік. Халық айтса
қалт айтбайды. Халық: «Жаманның ақылы артынан түседі Сабыр түбі-сары
алтын, ... ақыл ... ... ... мұратқа, сабырсыз қалар ұятқа,
Жалықпаған жау жеңеді. Асықпаған арбамен қоян ... ... ... ... -дейді халық. «Төзім жақсы қасиет, әйтсе де көп төзуге
өмір қысқа» дейді ... ... 22-б]. ... өмірде әр түрлі
жағдайларда мінез ... ... ... ... ... ... ... жатады. Оның негізгі себептері
өзімшілдік пен құмарлық, көрсе қызарлық, ... ... ... ... ... ... қайрат, төзімділік барлығын жеңеді. Осыны ғана
тілейік. Кез келген тіршілік иесін Алла тағала жаратқанда бойына болмысына
үндестік қасиетін сіңірген, Жақсы мен ... ... иман мен ... ақ пен қараның алмасуы. Бірінсіз бірінің ғұмыры қысқа. Тек ... мен ізгі ... ... ... ұшыратпайсыз. Жаман деген адамның бойында
еске алар іске татыр бір ... ... мен ... ... ... ... ... Міне осылардың
барлығын бір -бірімен ұштастырып, таразы басын тең ... ... ... ... үндестік табиғаттың тепе-теңдік қасиеті. Осынау үндестікті,
тепе-теңдікті бұзатын бір ғана ... ... ... бар. Ол ... ... ... жас, оны жақсы жағына бұруға, ... ... ... ... тез ... Кісі үлкейген сайын ішкі
сарайын жайлал алған өзімшілдік нығайып, қатайып, бойды алып ... ... ... күш жоқ. Оны Алла ... да ... ... алмаған Қарт кісінің бойын жайлап, қанына тарап ... ... ... ... ... ... нәрсе ақыл мен
парасат, білім. Мұндайда халқымыз; ... ... ... ... Адам талабымен ұшады, құс қанатымен ұшады, Өлімнен ұят күшті. Адал
түбі- кеніш, арам түбі - реніш. Дос ... ... ... ... Ырыс алды ... Жақсыдан шарапат -жаманнан кесапат. Жақсының аты
өлмейді, ғалымның хаты өлмейді» -деп жақсылыққа шақырған. ... ... ... сені ... ал ... ... еңбек еткенде білім- - арта туседі. Ал дүние ... ... ... Ілім ... тірі ... ... ... елгеннен кейін
жақсылықпен еске алғызады. Ғалымның тіршілік ... ... да ... ... Ең үлкен байлық-ақыл. Ең үлкен кедейлік -ақымақтық. Ең үлкен
жалғыздық-тәкаппарлық Ең ізгі қасиет-жақсы мінез. Сондықтан ... ... ... ... ... - жақсы мінезбен жараттым»- деген ғой.
Басқаларға жақсылық ... ... ... жан- ... ... жатады. Өмірде істеген жақсылықтың барлығы сауапқа жатады.
Қалыптан тыс анайы қылық-сұмдық, ... ... ... ... Кесір -арты кедергі, кесапат. Өйткені кез келген жаман
қылық адамды жамандыққа ұшыратады. Сондықтан халық ... ... ... деп ... ... отырған. Бұзақы адамдарға жолама ... деп ... ... қасиетті нәрсенің кәдірін біл, оны тастама,
шашпа, ластама соның зарын тартасың деген ұғымды білдіреді. Атап ... ... көк ... жұлма, жас ағашты қима, жәңе ... ... обал ... ... ... ... халық ұрпағын
адамның, жануарлардың, табиғаттың кәдірін білуге оларды қорғап қасиеттерін
жоғары бағалауға ұрпағын тәрбиелеп отырған[11, 22-б].
Үнемшілдік дәстүрі. ... ... -әр ... құнын бағасын
кәдірін білмей босқа шашуды білдіретін ... ... оны ... да ... ... ... ... епке тоқтайды, тарта жесе тай қалады, қорқа
жесе қой қалады, қанағат қарын тойғызады қанағатсыз жалғыз атын сойғызады»-
деп қатаң ескерткен ... сөз ... ... ... дәстүрі. Әдеп сақтау (этикалық ... ... ... көрінісі, әлеуметтік тәртіптің борыш пен міндетінің
заңды көрінісі, Халық өмірлік практикада адамгершілік мақсат- ... ... әдеп ... ... ... ... ... аңы,
заманына қарай заң, Әр елдің заңы әр басқа , иті бар қаа ... ... ... тарихи , таптық әлеуметтік ерекшеліктері болған. Қазақтың
әдеп сақтау дәстүрі ешбір тапты, ұлтты ... ... ... сақтаудың әлеуметтік мәні зор. ... ... ... ... ... бұзбауға міндетті. Әдептілікті бұзғанға
кез келген қоғам мүшесі өз пікірін айтуға тиым салуға ерікті. Өйткені әдеп
сақтау әлеуметтік іс.
Әдеп ... ... мәні зор. ... адам ... да
қорғай білуге тиіс, Табиғаттың әсемдігіне, әдемілігіне зиян келтірмеуге
міндетті. Мұны «Дәм ... ... ... ... ... анық ... Суды былғау, жас талды кесу, бұлақ көзін бітеу, көк ... ... ... -әдептілікке жатпайды. Әдепті сақтау- мінез құлықпен, қарым-
қатынастың қалыптасқан халық ... ... ... заңдылықты
құрметтеу, қастерлеу, атап айтқанда ... ... ... ... ... ... ... мектепте әдеп сақтау дәстүрін
қалыптастыру үшін әртүрлі тақырыптық жұмыстар жүргізіп тұру керек.
Ата-анасын ардақтау-қазақ халық педогикалық ... ... өз жеті ... ата ... тарихын білуге тиіс. Білмесе "Жеті атасын
білмейтін ... деп ... ... ... бала ... ата ... ... атадан балаға мұра болып келе жатқан жақсы қасиетті
келесі ұрпақ бойына сіңіріп,ізгілікке тәрбиелейді.Ерте заманда ұл бала ... екі ... етсе ол ұлды ... деп ... ... ... ... бала ең әуелі әкені, содан соң атаны, ата-
бабаны құрметтеп, солардың алдында ... ... өтеу ... міндеті.
«Ат тұяғын-тайбасар» деп кейінгі ұрпақтан ата дәстүрін бұзбауды ... ... ... ... ... ақтау, еңбегін өтеу, ата дәстүрлерін
қағидаларын қалтқысыз орындау болып табылады. "Бір бала бар жасық ... бала бар ... асып ... дейді халық, Ата дәстүрі бойынша әр бір
ұрпақ ең азы жетінші ата -бабасына дейін ... ... ... қасиеттерін, өсиет өнегелерін езіне үлгі-өнеге тұтуға тиіс[58].
Таныстардың үйіне кіріп-шығу, хал-жайын білу достық қатынастың бір ... ... ... ... ... ... ... Әңгімені ықылас қойып тыңдай білу-әдептілік ... ... ... білу ... ... әр ... айтып мазалау, қол
шапалақтау, айғайлау, қарқылдап күлкі әдепсіздік белгісі. ... ... ... ... балалар жас өспірімдер бар жерде
неғұрлым сыпайы сөйлеу керек. Әңгіме үстінде «сіз, біз, сен, мен» ... ... ... ... жөн. ... келе ... ... шылым
қалдығын лақтыру, түкіру, қарсы келе жатқан адамды тоқтатып шылым тұтату-
әдептілікке жатпайды. Көшеде серуендеген ... ... ... ... ... ... Өйткені ерлердің әйелдерге көмек керсеткенде оң жағы
ыңғайлы.
Сәлемдесу дәстүрі. Қазақ халқы ... ... ... алу, ... ... мән ... ... сәлем беру, сәлем алу, сәлем ету-ізгілікті,
инабаттылықты, мөдениеттілікті көрсетеді. Ертеде ауыл ... ... ат ... жасы кіші ... ... ... түсіп салем
беретін болған, бұл дәстүр қазірде бар. Егер жасы ... кісі ... ... да, ... да оған ... беру -жас адамның міндеті. Егер жас адам
ұзақ жолдан, сапардан ... ... ... ... ... сол ауылдың
қариялары келіп, сәлем беріп, жөн сұрасатын салты бар. «Алты жасар ... ... ... қарт келіп амандасады» деген мақал осыдан қалса
керек Сәлем ... ... ... ... ... ... «сізге тыныштық болсын». Сондай-ақ «амансызба», «мал жан
аманба», «сәлеметсіз бе», ... ... ... ... ... ... «кеш жарық» деген сияқты болады. Ауылдық жерлерде «ит құс
тыныш па» ... ... ... ... ... ... сол жақ ... (жүрек тұсын) басып бас иеді, ізет- ілтипаттылық
көрсетеді.
Кейінгі кезде қалыптасқан дәстүр бойынша амандасушылар ... ұзақ ... ... ... ... ... ... ұзақ уақыт көріспеген туысы келгенде қолдарымен
ұстасып оңға бір, солға бір созып, төс тиістіретін ... бұл ... бар. ... қара ... ... де ... беріп кіреді. Жасы
кіші адам жасы үлкен адамға, ерлер ... ... ... ... ... ... да жай ғана бас исе ... Үйге
келген адам езінен бұрын отырғандарға түгел амандасады, Оқытушы келгенде
оқушылар мен студенттер орнынан тұрады, ұлықсатымен ... Қол ... жасы ... ... ... ... ... дәрежесі
үлкен адам басқаларға қолын алдымен береді. Егер қолы бос болмаса кешірім
сұрап, бас иседе болады. Қол беріп ... ... ... ... ... ... Әйелдер езінен үлкен адамның қолын аларда
тұрады[59, 10-11бб].
Қазақтың ырым, тиым дәстүрі. 1. Жаңа туған айға ... бата ... ... үй басы шашу шәй ... желі басына ішеді. Айғырдың
басына ақ құйыл, желі қазығына май ... ... кеш ауыл ... ... шәй алып ... ... ... бие, сиыр туғанда
«көтен асып», шашау шәй ішеді. 5.Қой күземін ... қозы ... ... шашу шәй ... ... ... жігіттер жиналып ауыл-
ауылдың шөбін шабуды «Асар» деп атайды. Аз ... ... ... ... ... ... үлкен үйдің оң жағына тігіп ... ... ... ... 8. Киіз ... ... күн шығысқа қаратып
тігеді. Таңғы күннің нұры төрге түседі. 9. Бейуақытта үйді қараңғы иен
тастамайды. Ол жын ... ... ... ... баланы бейуақытта
үйге жалғыз қалдырмайды. 11.Бейуақытта үйықтамайды, жатпайды. 12.Киіз
үйдің белдеуін ... ... ... ... ... ... ... қатты серпіп ашпайды, қатты ... ... әке ... ұл ... 16.Кімде болса ала ... ... ... бұрын ұл, енеден бұрын келін жату ... ... ... ... ... ... жүгенді босағадан 3-
4 бас жоғары іледі, жерге ... 19.От ... ... ... ... қалған от, қоламтаны су құйып сөндіреді. Ол
табиғатты қорғау. 21.Әкемен ұл, ... қыз ... ... ол
ұятсыздық белгісі, 22.Басқа қостымақ кимейді, тымақты жерге қоймайды
23.Қолды ... ... екі ... ... Ол жаяу ... ... ... ішпейді, ол жалқаулықтың белгісі. 25. Малды
ұрмайды, ... ... ... ... ... ... ... киім жағасын отқа жағады. 27.Күлді, ... суын ... ... алыс ... кірдің суы лас. 28.Суға құдыққа түкірмейді, сабамайды,
лас нәрсе тастамайды. 29.Ішетін шәйдің алдын үш рет қайырып , алдын ... ... ... ... атты босағаға байламайды. Кісі тепсе жаза
жүктейді.
Қазақ халқы салт-дәстүрінің негізгі ... ... ... ... келе ... салт ... ырым- жоралғылары, олай болса Моңғолия
қазақтарында ата дәстүріміздің бұзбай ... ... ... ... ... ... ... қазақтарының наным- сенімдері
Қазақтардың дәстүрлі идеологиялық таным-түсінігінде ... ... төрт ... пен ... дене ... қатысты сипаттаманың
пайда болуы ... ... ... ... ... нәтижелері көрсеткендей неолит дәуірінен басталған үй
жануарларын қолға үйрету ісі қола ... ... ... ... ... да елеулі өзгерістер енгені белгілі[60.9-б]. Қоланың
соңғы кезеңінде Еуразия көшпелілерінде қой, ... және сиыр саны ... ... айналып, шаруашылық қатынастары мен мәдениет үрдістенінде
алдыңғы орынға шықты. Аталған ... ... сол ... ... ... мәнге ие болып қана қоймай, олардың идеологиялық
танымында да бекемдене ... ... ... адамдардың аластау,
құрбандық беру, жаратқанға табыну, тасаттық жасау ұатарлы ... ... ... ... кез ... ... қой түлігінің басты
атрибут ретінде жүргенін археологиялық деректер қуаттайды. Малға ... ... мен ... ... ... ... теліну көрінісі
олардың наным-сенімдері мен мәдени дәстүрлеріне өз ізін ... ... ... ... ... ... ... қамқоршысына
баланған мал сүйекте-рінің өлген рухты еске ... мен ... ... туралы мысалдар параллелдері Еуразия даласында
молынан ұшырасады. Мұндай мақсаттарға мал сүйегінің ішінен ... ... ... ... жерлеу ескерткіште-рәнен бастап
орта ғасырдың соңына дейін сақталған. Қола дәуірінің қазбаларынан белгілі
болғандай қой мен сиыр ... ... ... мен бота балаларға
арналып шалынған), олардың сүйектері спорт машықтары мен тері ... ... ... ... және ... сайыс құралына, әшекей
қатарлыларға кеңінен қолданылған[61,42-с.]. ... ... ... төрт
түлік мал культіне қатысты танымның ... ... ... ... мен ... ... ... көшпелілер
мәдениетіндегі айшықты элементтің біріне айналды(5). Жауырынның мұндай
практикалық маңызымен қоса оның ... ... әр ... ... ... өзгеріп бүгінге жетті. Көшпелілердегі жауырынға қарап
бал ашу өнері жайлы алғашқы жазбаша ... ... де ... еңбегінен
бастап біраз мәліметтер П.С.Паллас, кездескенімен, оның ішкі ... ... ... зерттеуімізше көшпелі жұрттардағы жауырынның ... ... ... ... ... және оның ... да ... сәйкес:
қазақтар “жауырын қарау” және “жауырын жағу”, қырғыздар “далы көрүү” және
“далы күйгүзүү” немесе “далы ... ... ... ... “далаар харах
”, “түлсэн далны шинжилгээ” деп атайды[60]. Соңғылары өртегенін “қара
жауырын”, күйдірілмегенін “ақ жауырын” атайды. Сонымен ... бұл ... бал ашу ... ... техникасы мен болжау тұспалдары
ұқсас. Сөз болып отырған сүйектің ... ... әрі ең ... ... ... ... ашу, яғни, сүйекті оттың жалынына қақтағанда ... ... ... ... ... бал ашу. Жауырынның культтық
қызметінің қолданбалы сипатының, атап ... ... ... ... ... ... оның ... жаугершілік жорықтардағы болжам
“құралы” міндетін атқаруымен тура байланыстырады. Оған қарап бал ашушылар
әскери шайқас, жорықтарда жау жағына қарсы ... ... үшін ... ... ... ... ... шабуылдау сәтін, айласын аңдып болжам
жасайтын балшылыр әскери маг-прорицатель ... ... ... ... ... ... ... кеңесшісіне айналған және ол шамамен
VI-VII ғ. еншісінде. Олардың болжамы мен уәжін жыр ... ... ... ... ... ... ... функциясына айна-
лып, жаңаша ... ие ... Бұл ... ... ... ... кең ... олардың ауыз әдебиетіндегі мотивтерден
байқалады. Айталық, қазақ космологиялық ... ... ... ... меже ... ... үшін ... қонған жердің өгіз
жауырынына байлайды [62,197-198-бб]. “Қобыланды” жырындағы Қарабұқан,
“Алпамыс” пен ноғайдың ... мен ... ... ... ... ... ... Ағыбай жауыншылар әрекеттері осыған мысал бола
алады. Мұндай әскери маг ... ... ... ... ... ... ноғайлар “балчы-явырычы”, ал маңғолдарда “далны
үзмэрч” атаған. “Жауырын жағу” арқылы қазақ бақсылары дүниедегі құбылыстар
мен жағдаяттарға “болжап” отырған. Олар “жеті ... ... ... ... елінің жағдайын, саяхатшылардың басынан кешкенін айтып
бере алады”[60] Алайда Моңғолия қазақтары ... ... ... жаратқан Тәңір-бейтарап құдіретті күш деп түсінген. Ол ... ... ... ... ... ... басыңа бар
жақсылықты үйіп салады. Тәңірдің бұлайша ықыласы түсуі үнемі адамның пиғыл-
ниетімен, мақсат әрекетімөн үйлесім ... ... ... бір ... ... ... өз ... «Берегөр», «сақтай гөр», «жасайгөр»
-деп Тәңірге сыйынады. Осындай ... ... ... ... ... ... да ... еркін болған. Өйткені Тәңір -кең,
әділ, ақ баршаға ... ... ... ... күш ... «аққа
құдай жақ», «ажал айтып келмейді», «біреудің ажалы-оттан, біреудің ажалы-
судан» секілді мәтелдер куә[53,53-б]. Табыну- ... ... бас ию, ... мойындау, тәнті болу. Қамқор тәңірге арналған қошемет белгілері ... ... ... бірі -Көк ... ... құрбандық шалып,
көктен жаңбыр сұрайтын жобасы ... ... сол ... ... ... қасиетті шырақ нұрын шашатын күнге бас иіп,
тағзым ету, ... ... күн ... ... ... бар. Діни ... бір
тармагы табиғатты ардақтау, қорғау, мұратынан туындаған. Бұрынғы
бабалардың «көк шөпті жұлма ... ... ... ... ... ... сабама», «бұлақ көрсең көзін аш»- секілді өсиет сөздері, аққу мен
қарлығашты, үкіні киелі көріп, оны өлтіргенге -үлкен айып санауы туған ... ... ... мүддесінен туғаны белгілі. Дүние түлеп, жаңарған
маусымдарға бағыштап «наурыз», «сірге жияр», «сабан той» , «соғым басы»
-сияқты думанды ... да ... пен ... халық өмірінің өзіндік
өрнектері. «Аруақ жебеп-жепейді». «Аруақ қолдайды»-деген жай сөз ... ... ... ... ... іс тындырған рухы күшті. Адамның
өзі өлсе де ісі өлмейді, өнегесі өшпейді. Олай болса оның құдіреті де ... ... Оның рухы ой ... ... жанады, намысты оятады, қор
болуға кем болуға жол ... ... істі ... қатерлі іске
тәуекел еткенде, намысыңды ... ... ... ... ... яғни ... ... дәтке қуат ететінімізде содан.
Батырлығымен, көсемдігімен шешендігімен елге ... ... ... еске алып ... ... ас ... сатымызға қадым заманнан
бар дәстур. Қазір ел ... ... ер ... еске алу ... ... ... «Аруақ» деген сөздің анықтамасы -айырықша дарын[53].
Бойына бөлекше қабілет біткен. біртуар жандар ежелден ... ... ... мен мақтанышы болған. «Ер- елдің ... ... ... ... кісінің баласындай ынтымақшыл етіп
туысқандық сезім ... ... ... ... де ... Егер
мұндай рухы зор адамдарымыз болмаса ұлтымыз ұлтараққа , еріміз есіктегі
құлға ... ... ... ... ... ... ... де,
аруақты да әрдайым қамқорлық жасайтын әрдайым жанға-жігер, жүрекке-қуат
беретін керемет деп білген. Сонымен ... ... мен ... ... ... ... діні түптеп келгенде жер бетіндегі жарасты
тіршілікті кәдір тұтуға шақырады. Олай болса осы ... ... ... мына төмендегі үш қарызды өтеумен өлшенсе керек. Олар: Тәңір
алдындағы, ата-баба алдындағы, және ... ... ... ... ... иесі, оның ішінде саналы өмір иесі ... ... ... ... қарыз-өзімізге өмір берген
ардақты адамдар алдындағы қарыз. Ұрпақ алдындағы қарыз- ... ... ... ... ... ... ... түгел етеген адамның
екі дүниеде де өмірге өкпесі ... ... ... ... да ... де бар. ... баз бірде «арманы жоқ қой оның»-деген ... ... ... ... етер ... әл ... әр адам бұл
ғұмырда ең кемі бір жақсы іс тындырып ... ... ... шек
келтіре қоймас. Бүгінгі боз өкпенің арада ғасырға жуық уақыт ... ... ... ... ... ... ... адамдарға тән
қаһармандық пен қайсарлық, адалдық пен турашылдық, бостандыққа іңкәрлік
пен туған жерге деген сүйіспеншілік-бәрі де осы ... ... ... ... ... ... маңызды
орын алатын төрт түлік пен олардың дене ... ... ... ... ... ... еншісінде
ІІІ МОҢҒОЛИЯ ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫНА ҚАТЫСТЫ МӘСЕЛЕЛЕРДІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
3.1 ... ... ата ... мал бағу ... ... от басының еңбек бөлісі туралы жазылмаған заң
бар. Осы бір «заң» бойынша от ... ... ... мал – жайына ерлер
жауапты болса, үй ... жайы үшін әйел заты ... ... ақыл ... ерлі –зайыптылар бір –бірінің «ішкі жұмысына» соншама араласа
бермейді. Сондықтан керей үйінің ... ... ... ішкі сыры ... Кірісі мол, ырысы үйірімді, қызы қырағы, ұлы ... от ... ... үйі ақ томашадай дөңгеленіп мен мұндалап тұрады. Үйіне кір
де әйеліне бағаңды бере бер. Қолынан іс келетін ... ... әр ... ... ... ... ... тоқ көрінеді. Ондай от басынан сырылған
сырмақ, көмкерілген ... ... ... оюлы ... көре ... бастап аяқ қапқа дейін кестеленіп, алашадан бастап желбау-жеті
бауға дейін тоқылып, ... өз ... ... бір ... ... ... ... сырын оның көшінің сәнінен де аңғаруға болады.
Қазақ малының жайына ... ... үш ай ... ... үнемі көшіп аттың жалында, түйенің қомында ер ... ... Атам ... ... те ... ... таза, қырандай қырағы,
малсақ, болуының түпкі сыры осы көшпенділікте жатыр. ... иен ... ... ... қоса ... ... көрпе жастығын қонақ үшін
кірсіз сақтап, ас-суын ел үшін қамдайды, қонағынан ақы пұл емес, тек ... ... ... ... ... ен таңба салу дәстүрінің көшпенді өмір салтымен
сабақтасып ... ... ... ... бар[64]. Ен таңбаға ... ... ... сөз ... мен ... ... танып
білу, дау жанжалдан аман болу үшін малға ен ... ... Бұл ... ... ... ... Малға ен таңба салудың әдіс тәсілін, атауын,
білу ... ... ... ... ата ... Ен таңбаны "аяқты малға"
есептелетін бес түлік малға ... Ен ... ... ... ... ... ... көтеретін. кезде салады. Ол үшін қолы епті, оташыны сәтті
күннің, ... ... ... ... Мал ... түскен қиындыны
қарттар ыдысқа салып, «құмырысқадай малым көп болсын деп» -деп ... ... ... соң ... илеу ... үш ... тал ақ ши
шаншытады. Егер құлақ қиындысын талапайлап ... ... ши ... ... ... сол жылы шөп пен бидайдың өсуі сонша биік ... ... Бұл ... ... ... дана қарттардың ұрпақты зейінді
қырағы шаруақор етіп өсіруді ... ... ... ... ... ... ... арасындағы атауы қыйқ, ойық, құмырысқа, ... ... ... ... көз, ... ... қыйқша сияқты болып
келеді[66]. Малға салатын ен таңбалары әр руда әр түрлі болған. Оны ... ... ... ... ... жақ ... ... болса жәнтекей
ені, артынан «ойық» болса жәдік малы деп түзде жүрген ... ... ... ен таңбасымен айтып беріп ... ... ... ... ... ... қарып, түйе жылқыға артқы екі санына қарып салатын
болған. Қазірде малын танып білу үшін тұмар жақ, ... аша, не ... ... ... жүр. ... ірі рулардың да таңбасы болған. Содан тоғыз
таңбалы найман таңбасы, абақ керей таңбасы деп ... ... ... ... ... ... темірден соғады. Малға таңба саларда от
жағып таңбаны қыздырады. Ірі қара малды жығып, ұсақ малды (қой, ... ... ... ... шашу шай ... ... ертеден мал бағып, өсіріп жан сақтаған халық. Малы
көп болса бай, малы аз не жоқ ... ... ... Екі ... ... жан ... ит құс тыныш па деп ... ... ... төрт
мезгіліне сөйкестіріп бағады, Қыста ойда жылы «қыстау ... ... ... ... бар, оты суы мол жылы ... жер ... жаз
шыққанда «жайлауда», күзде ойға ... ... ... Мал ... ... қыс суық қар ... ... малы шығындалып
жұтайды[69]. Содан да болар ел ауызында «Бай бір жұттық» деген сөз қалды.
-Түйе, жылқы, сиыр, қой, ... ... ... ... Түйе, жылқы, сиырды-
ірі қара мал, қой, ешкіні -ұсақ мал дейді. Ана ... ... ... ... ... бие құлындайды, сиыр бұзаулайды, қой қоздайды ешкі
лақтайды» дейді. Малды жылдың төрт ... ... ... ... алаңынан шөп шауып, кептіріп, нәрлі күшті, мая-мая пішенді қыстау
қораға дайындап ... ... арық мал, ... ... атын ... ... күзеуде шөп пісіп жетілген кезде малын шелдендіріп
семіртеді. Малшылар көбінде ... ... ... түсу ... ... ... ... тасқын кезі. Жылқы сиырды желілеп, қой ешкіні қосақтап сауып
ақ тамақ ... ... ... ... ... ... ... «курорт» демалыс орны, қызық думанның мол ... ... ... қыз ұзату, баланы атқа мінгізу, шашын алу, оқуға
аттандыру қатарлы той тілеудің ... ... ... ат, ... ... күрестіру, ән күй ойын сауықтары жүріледі. ... ... ... Бір ауыз ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінің
қазіргі болмысы мен ... өмір сүру ... ... ... ... ... т.б. көре аламыз. Бір ғана
еңбекке және шаруашылыққа байланысты туған өлең жырлардың ішіндегі ең ... – төрт ... мал ... ... ... мен ... ... төрт
түлік мал жайында әр түрлі өлең жырлар, мақал мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ... малдың өрісін, тіршілік табиғатын,
қадір қасиетін әбден зерттеп білген. Тіпті сәлемдеудің ... мал, ... ... өзі ... ... мал – тіршілік көзі екенін
көрсетеді. Төрт түлік мал кисе – киім, ішсе – ... ...... – көлігі, жатсы – төсеніші болған. Сондықтан халқымыз төрт түлікті
аса қадірлеп, қасиет ... ... ... ... ... ... қуанышы мен ренішін, өзіндік дүниетанымын, рухани мәдени-
өмірін, әдет-ғұрпын солармен байланыстырады. Малды былапыт ... ... ... ... ... ... ... Жаман ырымға
жорып малды санатпаған. От ... ... ... ... ... ырым да ... ... малға байланысты кейбір өлеңдер әрбір түліктің жаратушы иесі
бар дейтін сенім-нанымға байланысты туғандығын көреміз. М:
Түйе атасы қолдай гөр, ... ... ... малыма ата.
Боталасаң басыңда күміс жүген,
Үкі таққан ботақан асыл ... ... ... ... ... ... ... ана.
Алшаңдаған желінің көрінгенде,
Саумақ ана, қуанған қуған бала,-деп ары ... әр ... ... ... атай
бағалайды. Бүкіл өмірі мал өсірумен өткен өазаө халқының той-думаны,
қуанышы мен реніші де осы ... ... ... ... ... ... өтпеген қазақ, жастардың үйлену тойында жас ... ... ... ... өмір ... үшін ... орны ерекше екендігін атап
көрсетеді. Мал мен басының тең ... шын ... адал ... ... ... берсең аладан, несібесі даладан,
Ат әкеліп қой жаяр, қысылтпасын баладан.
Сиыр берсең ... ... ... ... ... есің шықсын баладан.
Ешкі берсең шөреден, құрт кетпесін өреден,
Үлгі болар ұл тусын, кем түспейтін төреден. Т.б.
«Малым жанымның садақасы, жаным арымның ... ... ... алыс ... ... бар жиған мал басын соның амандығы үшін
құрбан етуге әзір ... ... ... де ... Мұндай
өлеңдерден ата ананың балаға деген ерекше ықыласын, сүйіспеншілігін, жан
сезімін байқауға болады. М:
Ақ мүйізді ақ қошқар ... ... ... ... ... боз айғырым бастаған,
Үйір-үйір жылқым сенікі болсын.
Шудалары төгілген, түсінен кісі шошитын,
Қара бурам бастаған, киелі ... ... ... Т.б. деп санамалап
тізбектейді. Бұлардың қай-қайсысынан болса да ... ... ... ... ... ... деген көзқарасын көре аламыз.
Төрт түлік мал жайындағы ... ... мал ... ... байқауға болады. Онда малды қай уақытта өткізу керек, жатар
орны қалай болу керек, немен оттығады, ... жер мал ... ... т.б.
көптеген сауалдырға жауап таба аламыз. М:
Ерте тұрып, ерте оттар, шөптің басын керте оттар,
Мүйізі бар шығырық, құйрығы бар тығыршық. Немесе
Лақанның ... ешкі ... ... шығып ысқырып, тасқа шығып пысқырып.
Шек дегенге қоймаған, тобылғыға тоймаған,
Тасқа қына қоймаған. Т.б. десе, бұған ... ... ... де ... ... ... мал ... аш ит үреген». «Қоныс алғанша өріс ал». ... ... ... ... ... «Иті сақ ... ... иесі сақ қораға бөрі жоламас». «Тірнектеп шөп жинағанның –
алақандап май жалағаның». «Мал ... ... ... ... ... ... ... жау, ешкіге кемелек жау». «Тоңда жатқан мал сорлы, торда
жатқан құс сорлы». Т.б.
Сондай-ақ малдың мінез-құлқын, ... ... ... жақындығын
жақсы білген ата-бабамыз олардың әрбір қимылын жітті бақылап, ... ... ... М: Бота ...... ... – тоқшылыққа, кәрі түйе ойнақтаса – жоқшылыққа. Сиырлар мөңіреп
шуласа, жер сілкінеді. Ешкілер сүзіссе, қойлар ... ... ... ... Т.б. Міне, мұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады. Ал
мына бір ... ... ... ... қанағаттылыққа, жомарттыққа,
орынсыз жерге килікпеу т.б. адамгершілік қасиеттерге тәрбиелейді. М:
«Бір сиырда төрт емшек, бірінсіз бірі сүті жоқ, бір ... ... ... бірі күші ... «Мал қарындас емес, жан қарындас».
«Арғымақты жамандап, тұлпар тапқаның кәне, ... ... ... ... «Біреудің лақты ешкілі дауын, боталы түйеге сатып алма».
«Ала қойды бөле ... ... ... т.б. ... асыл қазынамыздың
да басқа халықтарға танылып, қазақ халқының ауыз ... ... ... кез ... ... Халық арасында жиналмай ұмыт болып бара жатқан
мұраларымыз қаншама. Тіпті оларды ... ... көне көз ... ... ... бара ... ойласақ өкінішті-ақ.Терісінен:
Бұлғары, көн, жарғақ, тон, етік, саба, көн қап, қайыс арқан, ердің түрман
жабдықта Бір ауыз ... ... ... ... ... қазіргі болмысы мен өткендегі өмір сүру тәжірибесін,
күнкөрісін, мәдениетін, ... ... ... т.б. ... Бір ғана ... және ... ... туған өлең жырлардың
ішіндегі ең көп тарағаны – төрт түлік мал ... ... ... мен
қызметі ерекше төрт түлік мал жайында әр түрлі өлең ... ... ... ... т.б. ... ... тәжірибе жинаған халық малдың өрісін, тіршілік табиғатын,
қадір қасиетін әбден ... ... ... ... басын мал, жанның
амандығынан бастаудың өзі халық өмірінде мал – тіршілік көзі ... Төрт ... мал кисе – ... ішсе – ... шөлдесе – сусыны,
жүрсе – көлігі, ...... ... ... ... төрт түлікті
аса қадірлеп, қасиет тұтып, оларды барынша ... ... ... ... мен ... ... дүниетанымын, рухани мәдени-
өмірін, әдет-ғұрпын солармен байланыстырады. Малды былапыт ... ... ... ... ... ... ... Жаман ырымға
жорып малды санатпаған. От басындағы әрбір адамды бір-бір ... ырым да ... ... ... ... кейбір өлеңдер әрбір түліктің жаратушы иесі
бар ... ... ... ... ... ... атасы қолдай гөр, Ойсыл қара,
Шаңырақтың иесі, малыма ... ... ... ... ... ботақан асыл бала.
Сиырымның атасы Зеңгі баба,
Сары қаймағы береке, балаға ана.
Алшаңдаған желінің көрінгенде,
Саумақ ана, қуанған қуған бала,-деп ары қарай әр малдың ... ... ... Бүкіл өмірі мал өсірумен өткен өазаө халқының той-думаны,
қуанышы мен реніші де осы ... ... ... ... ... ... өтпеген қазақ, жастардың үйлену тойында жас ... ... ... ... өмір ... үшін ... орны ерекше екендігін атап
көрсетеді. Мал мен басының тең өсуін шын жүректен адал ниетпен тілейді. М:
Жылқы берсең аладан, несібесі ... ... қой ... ... ... берсең қарадан, қатық кетпес шарадан,
Қаймағына таласып, есің шықсын баладан.
Ешкі берсең ... құрт ... ... ... ұл ... кем ... ... Т.б.
«Малым жанымның садақасы, жаным арымның садақасы»-деп білетін қазақ,
жалғызы алыс сапарға аттанарда бар ... мал ... ... ... ... ... әзір ... көрсететін өлеңдер де кездеседі. Мұндай
өлеңдерден ата ананың ... ... ... ықыласын, сүйіспеншілігін, жан
сезімін байқауға болады. М:
Ақ мүйізді ақ қошқар бастаған,
Отарлы қойым сенікі болсын,
Мөлдір көзді боз ... ... ... сенікі болсын.
Шудалары төгілген, түсінен кісі шошитын,
Қара бурам бастаған, киелі ... ... ... т.б. деп ... ... қай-қайсысынан болса да халқымыздың ертедегі наным-
сенімін, ... ... ... ... ... көре ... түлік мал жайындағы кейбір шығармалардын мал бағудағы халық
тәжірибесін байқауға болады. Онда малды қай уақытта ... ... ... қалай болу керек, немен оттығады, қандай жер мал өсіруге тиімді т.б.
көптеген ... ... таба ... М:
Ерте тұрып, ерте оттар, шөптің басын керте оттар,
Мүйізі бар шығырық, құйрығы бар тығыршық.
Немесе
Лақанның енесі ешкі деген кемелек,
Тауға шығып ысқырып, ... ... ... ... ... ... тоймаған,
Тасқа қына қоймаған. Т.б. десе, бұған төмендегі мақал мәтелдер де
дәлел бола алады. М: «Аш мал ... аш ит ... ... ... өріс
ал». «Буырқанған бораннан қорықпа, бүтінделмеген қораңнан қорық». «Иті сақ
қораға ұры жоламас, иесі сақ ... бөрі ... ... ...... май ... «Мал ... жатса тулақ, көңде жатса
қунақ». «Жылқыға бүгелек жау, ешкіге кемелек жау». «Тоңда жатқан ... ... ... құс ... ... ... ... олардың табиғатпен етене жақындығын
жақсы білген ата-бабамыз олардың ... ... ... ... алдағы
мезгілге болжамдар жасаған. М: Бота ...... ...... кәрі түйе ...... Сиырлар мөңіреп
шуласа, жер сілкінеді. Ешкілер сүзіссе, қойлар тістерін ... ... ... Т.б. ... ... мысалдарды көптеп келтіруге болады. Ал
мына бір мақалдар адамды ... ... ... жомарттыққа,
орынсыз жерге килікпеу т.б. адамгершілік қасиеттерге тәрбиелейді. М:
«Бір сиырда төрт емшек, бірінсіз бірі сүті жоқ, бір ... төрт ... бірі күші ... «Мал ... ... жан ... «Арғымақты
жамандап, тұлпар тапқаның кәне, ағайынды жамандап, туған ... ... ... ... ... боталы түйеге сатып алма». «Ала қойды бөле
қырыққан ... ... т.б. ... асыл ... да ... ... ... халқының ауыз әдебиетінен лайықты орнын алатын
кез келген секілді. Халық арасында ... ұмыт ... бара ... ... Тіпті оларды жатқа білетін көне көз қариялармен ... ... бара ... ... ... жүген,
ноқта, шідер жасаса, Жүнінөн: ... ... ... алаша, басқүр,
желбау, арқан түрлері, мүйізінен лышаққа сап, қын, ... ... т. ... ... етік ... тарамыс алады. Ұсақ мал терілерінен, ішік,
тымақ, шалбар сияқты киімнің түрлері тігіледі. Мал бағуда- жайылым ... ... орын ... ... ... ... жас малшылардың
ұстазы, малды ауа райына ... ... жаю, ... ит ... ... ... қоспау, бөлініп қалу, жоғалудан сақтану, қай күні суаруды
ескертіп бақылап, жазда көгі жетілген ... ... ... ... ... ... ... ,көктемде ерте көктейтің ой жерлерге жайып ащы ... ... ... ... ... ... отырады. Қыста қойды қоралау
кезінде тәңертең өріске шығару кезінде қойдың қумалағына өң ретіне қарап
өткен күні, ... ... ... ... мен қойды жылы тұмсықты
туйе, сиыр ешкіні суық тұмсықты мал деп атайды. Жазғытұрым төлдегенде ұсақ
малдың төлін сыртын оюлаған, бау ... ... киіз ... ... ... ... ... жылы ұстап, бауырынтақ тағып мұрнынан сарымай
ертіп құйып, өркенін түсіреді. Інген ... ... ... ... ... әндетіп. кейде домбырамен күй шертіп көс-көстеп алғызады. Төлінен
жеріген сиырды ауқау-ауқаулап, сарлықты көр- көрлеп, ... ... ... шөрелеп әндетіп алғызады. Төлдің құйрығына тұз ертіндісін
сеуіп жалатады. Әдемі әнімен жеріген төлді тез ... ... ... қозы ... жас ... жайлы күні қолы жеңіл адамдарға немесе мал
дәрігеріне піштіреді, таңдап қошқар теке ... ... қозы ... ... шашу ... ... төлді ауық-ауық тұрғызып, түнде
енесімен бірге қояды. Төлді өткір пышақпен тіліп «енін алу» және ... ... ... ... ... ... төлдің арық кезінде пішіп
келген[74]. -Монғол салтында еркек жылқыны пішкен соң ... ... ... енінің бірін өркешіне байлап қояды[75]., Мал піштірген
ауыл бірнеше күн нәрсе шығармай ырымдайды[74]. -Жылқыны ... ... ... ... түйені мінуге жүк артуға үйреткенде, мұрнын тесіп
бұйда ағаш еткізіп, бұйда тағады.
- Өгіздің мұрнын тесіп қайыс өткізіп жіп ... жүк арту үшін ... ... ... ... ... -Жылқыны жүйрік, жорға,
желісті деп таңдап жаратып бәйгеге қосады[76]. Малды ... ... -деп ... «құрау-құрау» -деп, сиырды , «ауқау-ауқау»-деп,
қойды «түшет-түшет»-деп, ешкіні Шөре-шөре деп ... ... «өк» деп, ... ... «шу» деп айдайды. Керей халқында малға
қатысты ырым жоралғылар бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... ... боқтамайды, шыбыртқы, таяқпен жасқап
айдайды. -Көген, жүген, желіні аттамайды, ноқта шідерді баспайды. Даладан
ноқта, ... ... ... алады, ейткені мал бітеді деп ырымдайды.
Тезек тергенде жылқының құйрығына қосақталған тезекті үйге ... ... іліп ... бие» деп ырымдайды[77]. Жақсы көретін
жылқының бас сүйегін жар тасқа, не ағаш ... ... ... Сатқан
малдың жалынан, жүнінен алып аузын сүртіп, сілекейін алып ... ... ... Ол құт ... өзімізде қалсын дегені. -Мал егіз ... түйе егіз туса ... мал ... ... -Төл есейе бастаған
кезде ен салып, таңба басады, Төлдің құлағынан ... ... ... көп ... ... -деп құмырысқа илеуіне тастайды. -Келін
түсіріп отау көтергенде баласына ... ен ... енші ... ... ... ... ... атан, құнан атан, денен атан, інген, тайлақ,
бота, құнажын, дөнежін інген деп атайды. Жылқыны: айғыр, ат, құнан, денен,
бие, тай, ... ... ... бие -деп, ... бұқа, егіз, құнан егіз,
дөнен егіз, сиыр, тайынша, бұзау, құнажын, дөнежін ... ... ... қой, ... қой, ... қой, ... тоқты, тұсақ. қозы, ісек-
деп, ешкіні: теке, серке, құнан серке, дөнен серке, саулық ... ... ... лақ-деп атайды. -Қой жаятын қойшылар қолына таяқ алып жүреді.
Ол әрі сайман, әрі тіреу серігі. Мал аман ... өссе ... ... ... ... деп ... ... қонғанда қой егіз туса «құтты
қонақ» деп ырымдайды. -Малшы ауыл үй басы ит ... Ит жеті ... ит ... ... ... мал ... ... тамақ жейтін
«итаяғы» деп аталатын ыдысы болады. Итке бөрібасар, жолды аяқ , қой ... ... ... сақ ... деп ... ат ... -Көшкенде
жұрттағы отты су құйып сөндіреді. Ол өрттен сақтан. ... малы бар ... ... ... ... ... дейін көген болады, Бір көгенге 20-30
төл көгендейді. Бір көгенге 4-5 ... ... ... берік арқаннан
дайындайды. Бір көгенде 25-30 бұршақ болады. Бұршақ 2-3 қарыс жүннен ескен
жіп, бір басы ... бір ... ... түйеді. Бұршақты көген арқанға
арасын бір сүйем шамасында ... ... ... Төлді көгеннің екі
жағына кезекпен мойнынан дізіп, көгеннің домалақ ... ұшын ... ала ... ... ... ... ауыл, қозы ауыл ... ... бірі ... ... ... жауаптанып бағып жур. Төлді кешке тор қаша
жасап қамайтын ауылдарда бар. Малды ауыл ... ... ... ... ... көгенді аттамайды. Бос кезінде шумақтап
іліп кояды. Ұсақ малды ... ... ... ... қатарлап қазыққа
керіп, қазығына ақ құйып шашу ... салт бар. ... ... ... Отты шапқанға жаққыз, Мал өсірсең қой өсір, Табысы оның
көл-көсір, Мал баққанға бітеді, Семіздің аяғы ... Мал ... ... ... және ... ... керектену қатысты
мәселелері. Қазақ халқының негізгі кәсібі бес түлік мал болғаны ... ... ... ... ... ... ... пайдалана білген. Малдың
жүнін, терісін , ... ... ... кілем-кілше
тоқып, терме теріп, үй жиһаздарын толықтырып, талай-талай тума ... ... ... ... жасалған киімдер мен бұйымдар ... ... ... ... ... болады. Өкінішке орай кейбір
бұйымдар ұмытылып, көнеріп барады. әсіресе, ... ... ... мен ... мал ... ерте ... керектеніп келген
бұйымдар, ат көлікке керектенетін өрме, байлау, түйін ... ... ... аты ... кеткен. Мысалы: сабау тіс, шәңгік, ашамай, ... ... ... талы ... ... ... ... Өрмешілік өнерімен батырма, кен илеу, малма, ... ... мал ... ... ыдыстардың да істеу технологиясы ... ... ... ... ... ... бар ... дерекерге
қарағанда, бір жылқының терісінен ешбір бөлшектеп ... ... ... жырымнан тартып өріп шығып, ерге қондырып, атқа ерттейтін
тамаша өрмешілер болған[97]. Қазір жүген, ноқтаны тізгінімен ... ... де бар. ... ... ... үлкенді, кішілі ыдыстарды теріден
өріп керектенген.
Әрине мұндай мал өнімдерінен жасалтын туындылар ортамызға қайта
оралса, нұр үстіне ... еді. ... орай ... таптырмайтын
туындылар біздің қолымызда жоққа тән. ... ... ... ... ... ... сүйекпен айшықталған қымыз піспектер халқымыздың ең қастерлеп
керектенетін бұйымдарының бірі болған. Қазақ өрмешілері өзінің қасиетті
өнеріне баласын, немесе осы ... ... ... ... ... ... ... Оның себебі біздің ата кәсібіміз- мал бағу дәстүрінен
айрылып бара жатқандығымызда болып отыр. Осы орайда, Моңғолия қазақтарының
әлі де болса осы бір ... мал ... қол ... және ... ... ... ... сақтауы құптарлық мәселе.
3.2 Моңғолия қазақтарының саятшылық өнері
Түркі тектес, атам қазақ сонау бағзы заманнан бері аңшылық өнерімен
айналысып келеді. ... әуел ... күн ... ... тіршілік үшінгі
кәсіптің бірі болған. Кейіңде тіршілікпен қатар саят, көңіл ашу, ермек, ат
шығару, өнерге де айналған. Аңшылықтың көп ... ... бар. ... өткен сайын жаңаланып, толысып жетіле беруде. Көбінде көне тәсілдері
көңіл тартып, олардың халықтың бай ... ... ... төл ... атадан ұрпаққа жалғасып келе жатқан құсбегілік
өнері- өлмес өнер[98].
Осы бір дала тағысын ... ... ... аң ... екі мыңдай жылдық тарихы бар көрінеді[99]. Сонау VII-VIII
ғасырлар кезінде де түркілер мал шаруашылығымен қоса ... ... аң ... ... көне ... ... ... ата мұрамаздың
маңыздылығы неде деген сұрақ туады. Адам ... бір ... ... бір ... тіл табысуы таңғаларлық қасиет[101].
Құс салудың бір мағынасы-олжа. Олжаны былай қойғанда ... ... ... ... бар. ... ... ... аң-құс
терілерін орындауға себі тиеді. Ең негізгісі халықтың өнері екендігінде.
Бүркіт салу ... ... ... асыл ... дәстүр салт, ұлттық
мақтаныш. Белгілі этнограф ... ... ... деп ... алғы ... ... ... халқының өжеттік, ерлік, алғырлық,
асқақтығының белгісі. Осындай халқымыздың киелі өнерін ... үшін ... өз ... ... және ... ... болар деген үмітпен, құсбегілік жайлы мағлұматтардың
ықшам жинақтарын ұсынып отырмыз[102]-деген ... ... біз ең ... ... туралы түсініктен бастайық.
.Дала сермендесі бүркіт ... ... ... 205 ... бірі, әрі
ірісі. Бүркіт тамағын күндіз аулайтын жыртқыш құс. ... ... ... ... ... Қанатын жайғандағы ұзындығы 2,7 м-дей. Қыран 4 жасынан
бастап ұя сала бастайды. Ұяны ... ... ... ағаш басында салады.
Бүркіттер каңтарда шағылысып, ақпанда ұя жөндеп, наурыздың басында, не
көкек ... ... ала, бір не, екі ... ... кезектесіп 40-50күн басады. Жұмыртқа 2 айға таяп балапан
болады. Балапан 60-110 қонақта ұшады. Бұл кез жаз ортасы, күзге де ... ... 1-2 рет ... ... 7 күндей ата-анасының
құсығымен қоректеніп онан ... ет ... ... кезде балапан ақ үрпек болып, күн өткен сайын қауырсындары
өсіп, қатая бастайды. ... ... ... ... талпынады. Тұңғыш
ұшқан балапанның бүркіттер қанаттарымен демеп ұшуға үйренеді. Балапан өз
бетімен ұша алса да, ... 1-2 ай аң ... ... ... ... ... ... етіп кете барады. Бүркіт күніне 1 кг ет ... ... ... ай жүре ... ... құс. ... адам ... 5-7
есе өткір. Бүркіт тау- тас, құз-шың, орман ... ... Туып ... ... ... өңді болады[105]..
Тау-ешкі, киік, қасқыр, ілбіс, түлкі, мәлін, қарсақ, қоян, ... ... ақ ... қаптесер, тоқал тіс, тағысын тағы аңдарды қорек
етеді. Құстардан: ұлар, меңіреу құр, ... қаз, шіл, ... ... ... ... Өш құстары үкі, құзғын, сауысқан оларды көрсе бүруге ... 15-20 жыл аң ... ... Жыл ... ... ... ... береді. Бүркіт 50-дей жыл өмір сүре ... ... ... ... ... Бүркітті ұстаудың көптеген
тәсіл, айлары бар. ... ... ... Құс ұстаудың кқне тәсілдері
ұядан алу, тормен ұстау, қуып ұстау, тұзақпен ұстау, суға ... ... ... ... ... ... ... жаба тоқып ұстау, құспен
шеигелестіріп ұстау, шырға тартып ұстау, шалмалап ... ... ... ... ... ... бар. ... кездерде қақапанмен ұстау,
машина мотоциклмен қуып ұстау ... де ... ... алу: ... ... ... ... қшпа жартастардың
жел тимейтін, жауын суы сорғалмайтын жақпар, үңгір, текше жеріне салады.
Ұя жалама жартастардың бетінде де болады.
Ұяны ыңғайына ... ... ... ... барады. Көбінде
төбесінен арқанемен кісі түсіру, аяғынан, жанынан өрмелеп бару, қяға
үрейлі заттар ... ... алу, ... ... ... сияқты әдістер
қолданылады.
Ұяға кісі түсіру: Ұяның қолайлы жерін таңдап алып, өте ... қыл, ... ... ... бір ұшын тасқа мықтап байлап, бір
ұшын ұяға түсер кісінің белінен байлайды. Кісі айланып ... үшін ... ... ағаш ... ... бір қанат керегенің бас аяғына ағаш
таңып, төсекше болдырып, аспа төсек ... оның ... ... ... сырғытады. Үйдің шиін кішірейтіп денеге шақтап, арқаға бос таңып
алып, ... келе ... ... ұстап қорғанатын да жайттар кездеседі.
Жоғарғы жағынан далда түндік ұялар қауіпті болған кезде, бүркіт ұясына ... ... ... ... Және де ... жыбыртта жабысып ұяға
барады[108].
Кісі түсуге ... аяқ ... бара ... ... жіптен 2 тұзақ құрып, құрық ағаш басына байлап, балапандарды
тұзақтап алады. Кей ... ... ... ... ... ... Балапанды жұмсақ жабағы, шүберек, киім сияқты заттармен орап,
алып келеді.
Балапанды ұшырып алу: Ұяға денелей кісі бар ... ... ... ... ... шалғы құйрығы айұасып жетіліп, ұшуға
бейімделіп кергіп отыруы шарт. Ұя маңындағы биік ... ... ... орналасады.Олар балапанның қалай ұшарын бақылап, түскен жеріне
жедел ... ... Ал ұя ... кісілер арқанға үрейлі сұсты
нәрселерді байлап ұяға түсіреді.
Ұяға тас толтырылған ... ... ... ... ... балапан денесіне тигізе қозғалтып салдырлатып үркітеді.
Қанаты қата бермеген балапандар, қалбақтай ұшып жазыққа түседі.
Сол кезде ... ... тұра ... ... ... жерінен ұстап
алады. Ұяға құрық бойы таяған кезде, құрықпен түртіп те ... ... ақ ... ... оны сол ... бір орынға тастап кетіп бақылаған
дұрыс. Ұя басар оны тауыа алып ... ... ... ... ... ... жіппен байлап, тастан мықтап қысқа арқандап
күзге дейін енесіне асырып ... да ... ... балапанды түздендіріп еркін жетілдіруге жаксы әсер етеді. ... ... ... да, өз ... ... жем ... береді. Ескерер
жай балапан алар кезде, сыптығыр киім, ... ... жіп, ... ... керге, ши, үркітетін заттарды алдын ала жер жағдайына сай ... алу ... ... бөлеп алатын жабдық жұмсақ, қолайлы болуы
ләзім. Ұяда бір,екі кейде үш балапан ... ... ... кесекте қыран
болады. Екі балапанның екеуі де бүркіт, не бірі сарша бірі ... ... де ... ... ... ... ... өлез бола береді. Ұядан
балапан алғанда кішігірім алатын дәстүр бар. Ол кенжесі ... ... келе ... ... Кейде керсінше де болады. Балапан күнінде
«бүркітін»айыру қиын ... ... ... таза ұстайды. Үнемі жаңалап
отырады.
Ұяда ірі аңдардың сүйегі болса, балапандар қыран болады. Себебі
оларды жеп ... ... ... сол ... ... болып, ұстайды.
Ұядан алған бүркітті «балапан», «қолбала» деп атайды[109].Қолбала аң ұстап
дағдыланса, қайтпас қыран болады. Ол қашпайтын қолға ... ... ... ... тормен ұстау ежелгі тәсілдердің бірі. Тормен
ұсталған бүркіт қыран, өжет, алғыр болады. Денесі ... ... ... ... жіп, ... кендір жіптерден торды түйіп тоқиды.
Тордың көзі сүйем шаршы. (10х10, 15х15,10х15см) мөлшерінде де, ұзындығы 7-
10метр, биіктігі ... ... Тор ... үй ... ... ... ... тордың бас жағы өбісіп, жиегі
тар келіп өткізілген жіп арқылы бүріледі. Торды жайып та құрайды. ... ... ... әр ... 2 ... мөлшерде «П» әрпі тәріздес етіп,
белуардан келетін биіктікте әйтеуір ілініп ... ... ... ... Тормен бүркіт ұстау үшін ең алдымен торға ... ... алу ... ... ... ... бүркіттің өш құстары құзғын,
сауысқан, қараға және ... ... ... ... да ... ... ... қақпан, бақа тәсілдермен ұстап
алады. Көбінде бұл құстардың балапандарын алыа асырап үлкейген соң торға
байлайды. Тор құру үшін ... ... ... алып ... соң ... ... Одан ... солқылдақ жіңішке шыбықтарды даярлап, аң-құстың
еті,терісін ыңғайлап алады. Тіріге су құятын қолайлы ... жіп, ... ... ... ... ... да іріктеп алу жөн. Торды құс
мекендейтін ұрымтал, ойпаң, текше ықтасындау қолайлы жерде күні ... алып ... ... ... ... шыбық ағаштарды тордың ұзындық
мөлшеріне сәйкестендіріп, жерге дөңгелектеп қадайды. Шыбықтардың сыртынан
айналдыра торды керіп, тордың ... ... ... ала ... ... ... жұғылмас үшін жіңішке жіппен, керіп тасқа
бекітеді.
Тордың ... тор ... ... етіп ... ... ірі құс ... ... түбінен айлансоқтап байлайды.
Кішірек құстың қозғалысы көп болғандықтан мойнынан ... ... ... ... ... ... бүркіттің ең өш құсы болғандықтан,
қыран оны көзі шалса тор-морға қарамай өшіге ... ... ... ... басқан құстардан төзімді. Әлсіз жағы шөлге шыдамайды.
Торға тіріні орналастырғаннан кейін, су ... ... ... бекітіп
тірінің жемін тасқа бастыра қойып, тірінің мойындағы құлаштай жіңішкерек
қысқа қайысқан қоян, мәлін болса ... ... ... қосақтай байлап
қояды.
Кіші құстар көкте қыран құсты көргенде өзінің байлаулы екенін
сезіп, жанын қоярға жер таппай быжылдап, ... ... ... ... ... ... тірілер де қозғалады. Алыстан көрген жанға аң, құстың
айқасып,жағаласып жатқанына ұқсайды. Бұған бүркіт ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Қыран әрі сарша, қубарақтардың жемін айырып алу үшін ... ... ... ... ... тік ... ... жемді жеп тік ұшып
торға оралмай құтылып та ... ... ... Сол үшін ... ... құрады. Кейде бүркіт торға сыртынан киіп түседі. Тірі ... ... бола ... ... ... ... ... тор төбесінен, не
желге жығылған қабырғасынан ұшып кететін де болады. ... құс ... ... ... ... ... ... сайын тордың шыбықтары
жығылып құс торға орала, шырмала береді. Тордағы бүркітті тордан ... ... ... ... қиюға да соқтырады. Түзде құсты тордан ағытып ала
алмаған жайтта үйге торымен орап ... ... ... ... алу ... ұстау: Қақпанмен бүркіт ұстау кең тараған тәсіл.
Қақапанның қандыаузын(қышқыштарын) кигіз шүберекпен орап, серперін босату
болдырып, біреуін байлап, не бірі ... алып ... ... құс ... ... мерт үктіріп кетеді. Қақпанды таулардың өңір
қойнауларына құрады. Қақпанның жанына тірі ... ... ... ... ... жем ... қоянды түттіріп қояды.
Кішірек құстар байласа, бүркіт қақпаннан ... ... ... ... ... ... да әр түрімен құрады.
Теріні қақпан құратын жерде төмен 2-3 метр жерге байлап ... бас ... ... оба ... ... ... ... жемтікке
таңып байланған қақпанды қояды. Құс биікке ... ... ... ... ұмтылады. Қақпан аунап кетпес үшін жемтікпен тасқа берік
бекітіледі. Бір, кейде бірнеше жем ... екі, ... ... құра алады.
Қақпанды «ашық», «жасырын» деп ... ... ... ... ... құс
ашық қақпаннан қаймықпай жемге қона береді. Жасырын құрған кезде қақпанның
орнын терең ... ... көк ... ... ... ... салып
жасырады. Тастан күркеше жасап жемді түкпіріне тастап, қақпанды күркешенің
тар аузына құрып та ... ... ... ... тірі ... ... қасына жанды-жәндік байлап құру»-деп атайды[110].
Жемтікке қақпан құрып ұстау: Тірі жоқ кезде, түзде ... ... жеп, ... өата ... ... ... не басқа мал жемтіктеріне
дәніккен бүркіттерді аңдап жүріп, жемтікке қақапан құрады. Тірімен құрған
қақпаннан, жемтікке құрған қақпан ерекшелеу.
Жемтік ... ... ... ... құру ... ... жемтікке
қонып, не жемтік айналып, қақпанды дөп баспайды. Кейде екі-үш қақпан
құруға да ... ... ... құрған қақпанды жасырып құрған пайдалы
жемтікке құныққан құс ұсталады.
Жемтұздықпен ... ... ... өте көне ... ... далада келе жатқанда ешбір құс ұстайтын жабдық жоқ кезде бұл тәсілді
қолдану абзал. ... қуып ... ... ... ... аң ұстап жеп
отырған құсты ұстауға да қолайлы әдіс.
Жемтұздықтың мәні, еттерді сылып алып, жұдырықтай ... ... ... ... ... ... Домалақ жем допқа ұқсайды. Жемді буған
жіптің ұзын ұшын берік қазық не тасқа мықтап байлап тастайды. Домалақтанып
байланған жемнің маңайына ұсақ ... де ... ... ... ... ... «ет ... жұтып жібереді. Артынын, не алдымен ұсақ
жемдерді де жеп үлгереді. Жемтұзақты ... ... ... ... келу ... Аузындағы жіп, жұмыршақтағы жемтұзақты тартқан сайын
дала тағысы аузын қатты қысып, екі ... ... ... ... ... иесі де ... ұстау: Бүркіт түзде аң ұстап жегенде оған өлде ... биік ... ... ... сіңіріп, саңғырып денесін
жеңілдеткеннен кейін бірақ ұшады. Жемді көп жеген құстың жемсауы ... ... ... ... ... Егер ... ... аң ұстағанына
кезіккен кезде, құстың жемін үркітпей әбден ... ... ... ... ... ... қадағалап, саңғытпай, қуа жөнелу ... ... ... құс тапбермеде ұша алмай жер бауырлай ұша жөнеледі.
Сол сәт жүйрік ат, мотоцикл, ... ... ... қуа ... ... ... құс ... бастайды. Құс бірнеше қонады сонда да құт
қорлай құып ұшыру керек. Бұл жолы алдыңғысынан да ... ... ... ... Өстіп 3-4 рет қондырып ұшырғаннан ... 3-5км ... ... ... ... қонған жерінен көтеріле алмай жорғалай
барып, тас бұталарға ... ... жая жат ... ... ... ұшып та ... Құстырмай жітірмелете қуып, сақалақтатып, ұшуға
мұрша бермеу керек. Құсты қуған кезде, ауада айналып ұшуына да,келтірмеу
жөн. Егер бір рет ... ... ұшса онда ... ... күні ... ұстатпай жайт кезігеді. Тұрғысы көп тасты, шоқылы жерлерде ... ... ... кете ... Сол үшін ... ... ... еніс,
өр, қиясын алдын ала дұрыс байқап алып ұрымтал жерінен ұмтылған жөн.
Су ... суға ... ... ... Жаз ... ыстық күнге
қызып, ыстықтыған құс бұлақ, көлшіктерге басқа да су көздеріне ... Суға көр ... жүн ... ... суға ... ... ... тобешік тастар, басқадай биік тұрғыларға отырады. Денесі
кепкен соң ұшып кетеді. ... ... ... ... құс тас, ... ... береді. Жауын суы біртіндеп денесінен өтіп су ... Суға ... ... малшынған су соқты бүркітті кезінде
кезіктірген кісілер оны қуып жүріп, болдыртып ұстап ... Суға ... ... ... ... әдістің айлаларын еске алып қуған
дұрыс. Аң ... ... ... ... аң ... ... бұркіт ұстаған аңың
мылжылап, саусақ тұяқтарымен шеңгелдеп, жем басар, тегеуірінмен қатты
қысып, тұмсығымен жұлып ... ... ... құс ... ... бүре ... көп ... бүркіт тұяқ саусақтарын қалай болса солай аң терісіне
қадап кіргізе ... ... ... аң ... ... ... аңның
терісі, сүйегімен аяқтан шықпай қалады. Осы сәт бүркітті қуа ... ... ... ұша ... ... ... Сол кезде баспалай келіп ұстап алуға
болады.
Шалмалап ұстау: Бүркітті тоятаттып, не суға малшынып су ... аң ... ... ... ұша алмаған жағадайда, тар шатқал
ішінде кезігіп тұрғыларға соғыла қонған кезінде ... ... ... қайыс арқанмен шалмашылар шалмалап ұстап алады. Ол үшін қуған
бүркітке таяп, шалма тастар жерге келтіру ең ... ... Құс ... ... ... екі ... ақұтап, сасқалақтап қалады. Осы сәт шалма
лақтырып үлгерген пайдалы.
Оралған құсты ұстау: Қол құстан айырылып ... ... ло ... ... аң ... жеп, әртүрлі жағдайларға ұрынады. Тасқа қонып ... аяқ бауы ... ... не бұтаға ілініп ағашқа аспақталып
деген сияқтыралып ... ... ... оңай ұстап алады.
Шырға сүйретіп не шақыру көрсетіп ұстау: Түзде, не ауыл ... аяқ ... ... ... алу үшін ... тартады. Құс шырғашыл, не
қолбала болса шырғаға келіп жармасады. Кейде қызыл көрсетіп айғайлап «Кә-
Кә», деп те шақырып ... ... Түз ... қол ... ... тәсіл үшін қолңа үйренген құс болуы керек. Қолбүркіттің қолға жақсы
үйренген, қашпайтын, мінезі ауыр ... ... ... тағы өскен
бүркіттің мекенің тауып, ауа-райы қолайлы жел жоқ тымық күні қолбүркітті
алып құс мекеніне бару ... ... ... аяқ бауына оңай жыртылмайтын
аң терісінен қызыл жем орап аяқ бауға ... етіп ... ... ... ... түз ... қолбүркітке шабуылдап, көкте шеңгелдесе
кетеді. Олар көкте көп айқаса алмай омар-жұма жерге түседі. Осы сәт ... түз ... ұшып ... ... айрылмай тұрғанда ұстап алуға
болады.
Шырақ жағып ұстау: Бүркіттің белгілібір қонақ жері болады. ... ... ... ... ... жағып ұстап алу әдісі де ... ... ... қараңғы кездерде құс қонағына, не құс отырған жерге дыбыс
шығармай таяп ... ... ... шырақ жағып бүркіт көзіне таятады.
Құстың көзі қарауытып отыра береді. Екінші адам қырықшамен құстын ... ... ... ... тұрғызып, жаба тоқып ұстау: Бүркітұшып жүретін мекенді ... ... ... ... ... биік ... құс ... етіп, сол маңның ескерусіз бұталардан жасалған тұғыр. Обақан
көбінде күз кезінде жасалады. Бүркітші обақандарды сыртынан ... ... ... ең көп ... ... жаба ... Жаба ... де пішіні де, кигіз үйдің шаңырағындай, қара ағаш сияқты мықты
тал ... ... ... ... ... Шатыршанын астына жем
тастап, шатыршаны обақан үстіне құрып әлсіз талдар тіреп, құс жем жеймін
деп шатыршаны киіп ... ... ... халының аң құсбегілік дәстүрінде бүркітті
де жүйрік аттай сынайды. Сыншылар жаңадан ұстаған түз құсын, ұядан алған
балапандарды, сыңнан ... ... ... ... сынақ кезіндегі
берілген бағаларға, ақыл кенестерге тоғысып ... ... ... ... келе бермейді, кейде мүлдем керісінеше келеді. Ең ... ... ... ... ... ... ... Бүркіт
сынында жақсыға және жаманға жоритің белгілері болады. Оларды ылғап жатпай-
ақ, әр кім өз бүркітіне сәйкес келетін белгілерін тауып, ... өзі ... ... сыншылардан жақсы, жаманың сұоап білу үшін төм ... ... ... жөн. ... ... денесіне сым тағылады.
Сондай ақ құстың аты да әртүрлі болады. Құстың атына келсек әртүрлі әр ... ... ... ... ... құсы бірі ат қоя береді. Құсытың
төмендегідей аттары болады: Ақиық, Ақбалапан, Аққанат, Ақбұршақ, ... ... ... ... Қырансары, Құлакер, Кершолақ,
Саршолақ, Сөпелексар, Жапырыққара, Мұзбалық, ... ... ... ... ... ... Тартулықыран, Шомбалсары, Ішжарғыш,
Кәрішөгел, Жанбауыршөгел, Шегірпаян, Жыланбас, Жарықжемсау, ... ... ... ... ... 94 ат белгілі[110].
Бүркіттің әрбір дене ... ... ... ... ... ... ... жыланбас, кешкілбіс, торсықшеке,
тобыршықшеке, терісқабық, айқабақ, ержақ, ... ... ... ... Бүркіттің көзінің сыны: Жайнағанкөз,
шатынағансарыкөз, шырдай жанған көз, тоғайлы көз, қанды көз, шіңірек көз,
қара көз, ... көз, ... ... ... ... ... ... сыны: Қайқы қанат, солқылдақ қанат, қарақанат, жеңіл
қағысты қанат,сөлбен қанат, ... ... ... ... ... ... аққұйрық, келтеқұйрық, шолақ,тарланқұйрықтар, ұзын,
күрекқұйрық, іріқауырсын, доғалқауырсын. ... ... ... ... ... ... ... серкесан, шоқпарсан, қаттысан, домалақсан,
түйірсан, жуаесіңір, ... ... ... ... ... ... аяқ, көкболатты саусақ, бұлтығыр саусақ, болаттұяқ, үкітұяқ,
ұзынтұяқ, алғыртұяқ, қаратабан, бүршіктабан, ақтабан, ... өңі, ... ... сыны: Қараала, сарыала, ақала, ала,
қара кер, коңыр, көксұр, құласұр қызғылт, жерен ақ иық, қоңыр ала қара,
шұбар, ... ... ... ... ... қызыл
балақ, қанды балақ, қызыл шуда.
Бүркіттің ұлы денесінің сыны: ұзын құс, кербез құс, ... ... құс, ... құс. ... ... ... сынына байланысты
атулардың өзіндік мән, теңеу мағынасы бар. Сол арқылы құстың қасиеттерін
аңғарып ... ... ... ... ... ... ... саны, аяғы,
табаны, саусағы, тұяғы, өңі, түсі, жөні, ұлы денесінің жақсы ... ... ... ... ... ... терең қабақ,
жыланезу, қанды көз, аққанат,ақ құйрық, қауырсын, ... жуан ... аяқ, ... ,құстесек жақсы қасиеттерді бір құс ... ... ... сын бір ... өң ... болатын жайт
мұнда біреу-ақ. Десе де, жақсы сынды құс бойынан іздеп таба білген жөн.
Сыншылардың ... ... ... ... ... бір қыры. Бүркіттің
бәрі қыран бола ... ... ... ... сарғышкөз,
сөлбенқант, ұзынқұйрық, тоғызаяқ, былтығырсаусақ, сартабан, қараөңді ... ... ... «ат ... ... дегендей, мініскерлер
сынға қарамай-ақ, нашар құстарға да түлкі алғызғаны тарихта ... ... ... ... қарайды. Батыл құсты баптап
салса, ло еш нәрседен тайсалмайды. Бүркіттің бір құдыреті осында. «Бұл
неменің ... ... ... ... айтпаса керек.
«ҚАНАТТЫЛАР ХАНЫНЫҢ» ЖАБДЫҚТАРЫ. Түзге жаратылған дала серменднсін
қолға үйрету үшін қолайлы да ықшам, арнаулы ... ... ... ... ... балқбау, және іргебау, ... ... ... ... (саптыаяқ), түтік, шырға, сүзгі, жіп, қоя,
құндақ,құнар, қатыр, т.б жатады[115]..
Тұғыр: тұғыр бүркітті ... ... 3 ... ... ... әртүрлі. Құстың құйрығы жерге тимеуі шарт. Тұғырдың құс
басарын кигізбен қаптап қойған жөн. Бұл құс ... ... ... ... ... ... т.б ағаштардан істеумен қатар бұғы
мүйізінен де тұғыр ... ... ... ... ... ... ... оң жақ, босағасына таман тұғырды орналастырып, құсты қондырып қояды.
Жайлы тұғырда ... ... ... құйрық, шалғылары жерге тиіп тозбайды.
Сергек, таза отырып, тыныстауына, алысқа санғуына тұғыр қолайлы. Тұғырдағы
бүркіт мойнын қайырып қанат қолтығына ... ... 2 ... ... ... көтеріп, сынар аяқтап ұйықтайды. Адам тұғырдан басқа, құсты
түлекке отырғызғанда шым, тас, саз ... ... ... ... ... құс тұяғынан өсіп жетілуіне, тас тұғыр өткірлеуіне, саз тұғыр
құс денесін салқындатуға пайдалы. Түзде құстың ... ... ... ... ... ... Бүркітті әр нәрсеге талпындырмай, көздерін тұтас жауып
тұратын былғары немесе көнен істелген бас ... ... ... ... де, ... де ... ... жәндікке, малға бала-шағаға, иесіне де
үмтылып шауып, шоқ болады. Сондықтан бүркіттің көзін далдалап ... ... ... ... ... ... ... денесі,
тұяғы, басқадай да дене мүшелері ... ... ... сай ... ... оң бетін ішіне келтіріп, тігісін ... ... ... ... ... құс ... ... жері ойылып,
төбесіне ілмек айдар жасалып, тамақ жағынан бау тағылады. ... ас құс ... ... ... болу ... ... қысатын, қатты
болса,қос, «Томаға қашар,бас асау» болып кетеді[114]. Томағаның қысып
тұрған жерлеріне жұмсақ ... мата орап ... ... ... ... ... әшекейлеп қояды. Қима жеңіл болуы дұрыс.
Бүркіттің томағасын қастерлеп, үйдің төріне, кереге басына, ... аша ... ... үшін іліп қояды. Құс ұсталғанда ырымдап
ескі томағаларды кигізеді. Томағаның төбесіне ... ... ... ... ... ... кезде, саусаққа іле салуға ыңғайлы. Балақ бау және ... Бұл екі бау, ... ... ... және ... алып ... байлап
қоюға арналған жабдықтар. Балақ бау ... ... ... ... әр түрлі дәстүр бар. Балақ бау құстың білезігіне айналып тұратындай
болуға тиіс. Жалпақтығы екі елі жарымдай болады. Мұны ... ... ішін ... ... кигізбен астарлап, екі шетін жіңішке қайыспен
көктеп өткізіп екі ұшына келгенде екі бөлдірге шығарады. ... ... 2 ... ... ... ... Қамыстан илеп жұмырлап,
не өріп істейді. Балақ ... ... ... ... оған ... ... Шұғырықсыз болғанда тесік-тесік, қоюға болады. Мұнын себебі
осы шұғырық, тесік арқылы ірге бауды аяқ бауға ... ... ... ... тиін ... ... Ол ... талпынып, ұшам деп
тынымсызданғанда қолдан суысып кетпес үшін қажет. ... ... ... ... ... болады. Көбінде күміс құймалар керетеніледі. Аяқ
бауға жалғас тағылатын бауды ірге бау дейді. Ірге баумен ... ... ... ірге бау аталған іргебауды жіңішке қайыстан істейді.
Көбінесе бір ... ... Жай ... ... ірге ... ... аңға шыққанда тауқымын, қылтасын, етегін буып ... ... ... ... ... ... ... байлайды. Жазда құсты түлекке
отырғызғанда арқандап қоятын жеңіл қайыс арқаншыларды да пайдаланады.
Биялай: Биялай құсты алып жүруге, ... ... және де ... ... құс ... өтпейтін етіп істелген қолғап. Биялайда түйенін,
өгіздің және аюдың, бұғының басқа ірі ... ... ... ... ... ... үш саусақты деп істейді. Қолғапты іштей ... ... асып ... жете ... ... ... жөн. Жеңіл білек
сиярдан кең мол болғаны абзал. Биялайды ... ... жон ... атан
серкенің, не тайшының терілерін илеп, ет бетін сыртына келтіріп те тігуге
болады. Аң ... ... қам ... ... ... ескерген жөн.
Аяққап: қыстың күндері түзде жүргенде, аң ... ... ... ... аяз ... кезде бүркіттің аяғын тоңғызбау үшін кигізетін
жабдық. Аяққапты бүркіттің саусақтарына өлшеп істейді. Төрт ... ... ... ... ... ... жеңгел, тегеуірініне сайма сай ықшамды
болады. Аяққапты суға қатпайтын ... ... ... ... аң терілері икемді. Жұқалап илеп, ішін жылылық ... ... ... ... ... ... т.б ... қолайлы.
Аяққапты әрбір саусағының ұшының тұяқ шығып шығатындай етіп тесік
шығарылады. Әрбір тұяққа енші аяққап жасалып саусғы ... ... ... аяқ қабы тек ... ... ... сулықтан сақтауға
арналған. Құс табаны биялайда болғандықтан тонбайды. Артық ауыс жібі ... ... ... аң ... ... ... ақ аңға қоя бере, береді.
Бұл бір жағынан аңмен алысқан кезде, аңның тісіне сақтауға да пайдалы.
Балдақ. Бүркітті көлікпен ұзақ алып ... ... ... аң ... ... ... жүруге арналған қол талмас үшін сүйеу етеін айыр басты
ағаш құрал. Бүркітші ашасыңа қо лын қоиып ... ... ... ... ... алып ... Балдақтың ұзындығы жарты метрдей ашасының арасы
қарысқа таяу болады. Екі ашасының арасына қолға жұмсақ болу үшін қайыс не
былғарымен ... ... ... ... қолайлы. Балдақтың артын домалақтап
бөлдіргелеп, не тиек шығарып ердің алдыңғы қасының бетіндегі шығырыққа не
қанжығаға ... ... ... ... саят құрғанда, түзге алып
шыққанда бүркіттің ... ... ... ... ... ... ... шықыру жем қынар салып алып жүреді. Жемқалтаның көлемі қолдорбадай
болады. ... ... ... ... ... ... ... бау тағылады. Шақыру жемдерді сирақты ұзын еттерден дайындап
плған жөн. Кигіз дорбадағы жем ... ... жібу ... Бұл ... Жемді алып жүру үшін жемқалта ықшам, жылы болғаны дұрыс.
Жемаяқ(сапты аяқ):Құсқа жем салып беретін сопақша келген ағаш ... ... ... сабы ... Сондықтан да қейде(саптыаяқ)деп те
атайды. Женің суын төгетін аяқтын ішін ... ... ... уы ... ... болады. Бұл саптыаяқты ойған кезде қосарыла ұрылып
іселеді. Жемаяқты төзімді, берік ағаштардан ... Оған ... ... ... ... Сиымдылығы литерден асқан абзал.
Сонымен, атам қазақ сонау бағзы заманнан бері ... ... ... ... әуел баста күн көріс көзі, тіршілік үшінгі
кәсіптің бірі болған. ... ... ... ... ... ашу, ... ат
шығару, өнерге де айналған. Аңшылықтың көп түрлері, тәсілдері бар. Олар
күн өткен сайын ... ... ... ... соңында айтарымыз, Моңғолия қазақтарының шаруашылығы ата кәсібі
мал бағу дәстүрі- жайлымдық бағу әдісі (қыстау, күзеу, жайлау,мал ... ... ... сол бойы сақталған. Моңғолия қазақтарының
климаттық географиялық ерекшелігіне сай ... ... ... ... ... қойына қатысты («Керейдің қызыл» қойы), «Керей» қызыл
қойының моңғол қойларынан ... ... ... ... алуымыз
тақырыбымыздың өзектілігін тағы да дәлелдеді. Моңғол қазақтарының саятшылық
өнері - күн өткен сайын жаңаланып, толысып ... көне ... ... ... ... бай ... негізделгенін аңғарамыз.
Халқымыздың төл ... ... ... ... келе ... ... ... өнер.
ҚОРЫТЫНДЫ
Жас ұрпақтың ұлттық сана-сезімін, өмірлік көзқарасын, рухани
дүниетанымын қалыптастыруда, ... ... бай ... ... ... орны ... Осы бір ... бай қазынамызды
жинау, зерттеу, өзіндік орнын белгілеу бүгінгі күннің өзекті мәселесі болып
отыр.
Монғолияның батыс өлкесі Баян-Өлгей ... ... ... ... деп ... ... қазақтары – қазақ халқының
құрамдас бір бөлігі. Сондықтан ... ... ... салт ... діні бір. ... шет ... қазақтар ата мекенінен ... ... ... ... ... ... ... ежелден-ақ
еңбексүйгіш, өзіндік мәдениеті бар ел болғандығын дәлелдейтін фактілердің
бірі – оның ... Олар ... ... ... рухани байлығын
көп жағдайларда ауыз әдебиеті арқылы сақтап келді. Бүгінгі өресі ... ... бір ... ... жоқ. Бұл ... ... қиял ... өтті.
Қазір Баян -Өлгийдегі қазақ ортасында малшылар болмаса, одан тысқары
және қалалы жерлердегі қазақтар еуропалық және ... ... ... ... ... Шарынгол, сияқты жерлерде қазақша киінген адамдар ... ... ... ... тігетін, даяшылық көрсететін
ұжымдар жоқ болғандықтан адамдар, «елің ... ... ... ... ... ... ... жатыр. Кейде тіпті бөгде халықтың ортасында ұлттық
киімін киініп, мен мұндалап жүрудің ... жоқ ... ... ... Оның ... қазақтың мал шаруашылығымен көшпенді өмір ... ... ал ... ... ... –тұрмысы күннен күнге өзгеріп
бара жатса оны да еске ... ... жоқ. ... ... ... мен рухани
өмірінде қаншама өзгерістер болып, тілі аздап шұбарланып, жан ... ... ат ... ... ... ... ... қалып отыр. Байырғы қазақ ахуалы мен дәстүрін, кәдуілгі қазақ тілі
мен салт- санасының көптеген ... ... ... ... ... болады. Бұл тұрасында моңғолдағы қазақтың бүгінгі ұрпағының
күллі қазақ қауымы алдында беті ұялатын ... ... үшін біз ... ... ... қазақтың аға ұрпағына
алғыс ықыласымызды айтуға борыштымыз. ... ... ... ... ... ... лабораториясы деп айта алмаймыз. ... ... бір ... ... бөліп –жарып қарауға боллмайды. Талай
–талай қиын –қыстау кезеңдерден өтіп, қазақты ұлт ... ... ... ... ... аты бар адам басының сіңірген еңбегі зор. Осы ... ... ... ... ... ... ... және Моңғолия
қазақтарының қоныстану тарихы мен географиялық орналасуы ... ... ... ... тауының теріскей бетіндегі кеңістікте
табан тіреген ... ... ... ... дамуда кеңістік пен
уақыт белгілерінің табиғи бірлігінде-қазақ этникалық тобы ... ... ... ... ... ... болып, Моңғолияның батыс
өлкесінде- Моңғолия қазақтары деген ұғымды ... ... ру ... құрылымы негізінен Абақ Керейлер құрайды. Алайда,
ХІХ ғ. аяғы- ХХ ғ. алғашқы ... әр ... әр қилы ... ... ... найман, уақ, арғын тайпаларының өкілдерімен
толықты.
Моңғолия қазақтарының материалдық мәдениетінің ерекшелігінің бірі,
ғасырлар бойы ... өмір ... киіз ... ... ... үйін ... ... Сондықтанда киіз үй өзінің мән мағынасынан
айрылмай күні ... ... ... қара ... аман болсын деген
аталы сөзді ешбір ұрпақ аузынан тастамай, сол ... ... ... деп айта аламыз. Бұл тарауда Моңғолия ... ... ... ... ... ... ... қазақтарының шаруашылығы ата кәсібі мал бағу ... бағу ... ... күзеу, жайлау,мал отарлату т.б.) моңғол
қазақтарында сол бойы ... ... ... ... ... сай ... жайлымға негізделген қылшық жүнді
қазақ қойына қатысты («Керейдің қызыл» қойы), «Керей» қызыл қойының моңғол
қойларынан ... ... ... ... ... ... тағы да дәлелдеді. Моңғол қазақтарының саятшылық өнері - ... ... ... ... ... көне ... ... тартып,
олардың халықтың бай тәжірибесіне негізделгенін аңғарамыз. Халқымыздың төл
мақтанышы атадан ұрпаққа жалғасып келе жатқан құсбегілік өнері- ... ... ... ... ... ... өзі бір төбе-бүркітшілік
өнері, аңшылық дәстүрі жайлы зерттеулермен ... ... ... ... құралдарға қатысты этнографиялық ... ... ... ... ... ... алынған нәтижелер,
олардың жаңалығы, ғылыми және тәжірибелік маңызы; Қазақстан тарихы мен
этнографиясына қатысты мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... материалдары тарих, археология және
этнология мамандықтарында оқитын студенттер үшін оқу құралын ... ... ... ... ... ... Х.Шобай. Қазақ-уранхай халықтарының ұлттық қол өнері.- Улаанбаатар,
1980
2. М. ... ... ... ... 1991.- ... ... ... ұлы. Ұлттық мирас, ата мұра.- Өлгий, 1991.- 133 б
4. Закия Ақайқызы Ою-өрнек ой айтар.- Алматы: Рауан,- 1996
5. Кәмалашұлы ... Саят ... ... 1991.- 50 ... ... Биқұмар. Моңғолия қазақтарының аңшылық дәстүрі.- Өлгий,
1992.-2х.х.
7. Кәмалашұлы ... ... қуат ... дауа аң құс. ... ... ... ... Қазақтың дәстүрлі аңшылығы.- Өлгий, ... ... ... ... қазақтардың салт дәстүрлері.- Өлгий,
1995. -18.5 х.х.
10. К.Биқұмар. Аңшылық ата дәстүр. - ... 1994. ... ... ... ... ... дүние танымы.- Өлгей, 2001.
12. К.Биқұмар. С.Зиновьев, А.Жатханбаев, В.Варванец. Ғасырлар ... ... ... 2002 / ... ... ... ағылшын тілдерінде
/
13. Кәмалашұлы Биқұмар. Қазақ халқының ұлттық музыка аспаптары.-Өлгей,
2004.
14. ... ... ... ... ... ... 2004.
15. Кәмалашұлы Биқұмар Қазақ халқының салт-дәстүрлері.- Улаанбаатар, 2013.-
987 б
16. З.Кинаятұлы. Моңғол үстіртін ... ... ... түркі тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр. – Астана: Елорда, 2001. -208 ... ... ... ... 2001-320 ... ... ... қазақтар.-Алматы: Дүние жүзілік қазақтар
қауымдастығы, 2007-256 б
19. Қ.Сартқожаұлы. Орхон мұралары. Астана: 2004
20. Б. Базылхан. Көне түрік этнографиясының ... ... // ... №1-2004., Б. Базылхан. Основные аспекты
истории ... у ... ... ... ... и номадизм в Центральной Азии: история и проблемы.
Материалы международной конференции. -Алматы -2004.
21. А. ... А. ... ... Баян-Өлгий аймгийн казах ард түмний
түүхээс. Улаанбаатар, 1960
22. С.Асқанбайұлы. Революциядан бұрынғы Моңғолия ... ... ... ... ... ... ... 1978
24. И.Қабышұлы. Моңғолия қазақтарының тарихы.- Өлгий, 1989
25. И.Қабышұлы. Қазақ қауымы. ... ... 2200 ... ... ... 1997
26. И.Қабышұлы. Тұран әлемі. /Түркі, моңғол халықтарының тарихы. -Алматы:
«Санат», 2007-320 б.
27. Қ.Мұхамадияұлы. Моңғолиядағы қазақ этникалық тобының қалыптасуы ... ... ... ... ... Ч.Ч. ... ... произведения. – М.,: Наука, 1987. -373с
29. М.Тынышбаев. История казахского народа. – Алматы: Санат, 1998.-224с.
30. Ә.Х. Марғұлан., И. ... Киіз үй.// ... ... -Алматы .
2002.
31. Х.Арғынбаев. Қазақ халқының қолөнері.-Алматы: Өнер,1987
32. М.С. Муканов. Казахская юрта. ... ... С. ... ... халқының қолөнері.-Алматы: Қазақстан, 1995
34. Ж.О. Артыкбаев. Казахское общество в ХІХ веке: традиции и инновации.
–Караганда,-1993.
35. А.Бикенов.Қазақтың ... ... Оқу ... ... ... ... ... Жауырынның сакральды қызметінің тарихи-этномәдени
сематикасы.//Шұғыла.-2011.-№1(168)-9-19 б
37. Қатран Досымбек.Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті.- Алматы, 2002.
38. К.Д. Оссон. От Чингисхана до ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты кейбір
этимологиялық мәселелер: моңғол тарихшыларының көзімен. //ХХІ ғасырдың
басындағы отандық археология және ... ... ... 90 жылдығына арналған “IV Оразбаев оқулары” республикалық
ғылыми-тәжірибелік конференция материалдары. – Алматы: ... 2012. – 384-386 ... ... ... ... ... және ... бб.
41. С. Рахметұлы. Моңғолияның батыс шекарасындағы саяси жағдай мен
өзгерістер(1947-1949жж)// Шұғыла.-2009.-№3(162)-3-19б.
42. Халық мұрасы. ... ... ... 1 том, ... ... Ақыт Қажы ... Ғахилия.-Өлгий.-1994
44. Б. Камалашұлы. Өр Алтай өрісім, Қобда қонысым. //Қазақ ... ... ... ... қазақтары тарихындағы
ақтаңдақтар.//Шұғыла.-2011,-№2-16-23б.
46. Информатор М. Нығметтің қолжазбасынан, бірінші бума //Қазақтың ... Б. ... ... ыдыс-аяқтар. “Шалқар”. 1997.12.12.
48. Б. Камалашұлы.. Киім ұлт мақтанышы. //Жаңа өмір”. 1991.11.15.
49. Шынай Рахметұлы. Салт сана. –Улаанбаатар,- 2011.
50. ... ... ... ... ... Б. Камалашұлы. Шеше көрген тон пішер. //Жаңа өмір. 1988.5.20
52. Информатор Бердігүл Қуанғанқызы халық шебері.// Моңғолия, Баян-Өлгей
аймағы, ... ... ... ... ... –сәуір
53. Қожанияз Қапасұлы. Қазақ халқының салт-дәстүрлері.Өлгий.-2008
54. Б. Камалашұлы. Нанымдар мен сенімдер. //Шалқар. 1995.11.17. №42.
55. Б.Камалашұлы. Бабалар ... ... жер. ... Қазақстан.
1991.10.2.
56. Б. Камалашұлы. Қазақылық қасиет//Шалқар.- 1992.8.29.
57. Б. Камалашұлы. Тарихымыздың түпкі тегі. //Балдәурен. 1992.6.3.
58. Б. ... Ата ... аясы ... аспан, қара жер. 1994.4.
59. Досымбек Хатран. Келін әдебі.// Дала мен қала,-2011-11-қаңтар-№10
60. Бабақұмар ... ... ... ... ... ... ... казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков: ... к ... ... ... 1980. ... ... Қазақ әлемі(этномәдени пайымдау).-Алматы, 1997-
63. Жастар және эстетикалық тәрбие.//Шұғыла. 1986. №5.
64. Б.Камалашұлы. Жабайы табиғат-көшпелілер тірлігінде. //Алматы ... ... Бір ... мал ... өмір.- 1988.-3.-21
66. М Нығмет. Малға ен салу. // Балдаурен.-1989.-3
67. Б. Камалашұлы. Моңғолиядағы қазақтар. //Қазақ әдебиеті.-1992.-9.-25.
68. ... А. ... ... // ... ... ... ... ғылыми-зерттеу тағылымдамасы материалдары. 2013,-30 –сәуір
69. Альгалийн Шавдан. Зөвлөмж,-Өлгий: Баспагер-Өлгий.-2009.-16х.
70. Досымбек Қатыран. Ауыл шаруашылық негізі немесе ... ... аз ... ... ... ... қазақтарының ауыз әдебиетіндегі өзекті
мәселелер.//Шұғыла. 2012.-№1.-56-60бб.
72. Бабақұмар Қинаятұлы. Ат жалындағы мәдениет.//Шұғыла. 2011.-№2(170).-
44-51бб.
73. О. ... ... ... ... ... ... Б. ... Жылқыға қатысты салт-дәстүр, әдет-ғұрып, сенім-нанымдар.
“Ана тіл”. 1995.12.7. №48 /297/
75. Б. Камалашұлы Малды сетерлеу. “Қазақ елі” сонин. 1996.9.20.
76. Б. Камалашұлы. Асауға ... ... ... ... ... ... тәсілдері. //Ана тілі. 1994.3.22.
77. Б. Камалашұлы. Тамыры ... ... ... моңғол халықтарының салт-
дәстүріндегі сабақтастық жайында. //Ана тіл. 1993.9.2.3.
78. Б. Камалашұлы. Бүркітке қатысты ырымдар. //Ана тіл.1993.1.28.
79. Б. ... ... ... ... 1994. ... Б. ... ... мұраға қайта қарасақ. //Жаңа өмір.- 1989.-7.-2.
81. Б. Камалашұлы. Қасқырға қатысты наным-сенімдер.//Ана тіл-1993. ... Б. ... Ас ... тіл. 1994.2.24.
83. Б. Камалашұлы. Ауылдағы ағайындар. //Шалқар. 1994.3.11.
84. Б. Камалашұлы Қазақтың дәстүрлі мәдениеті. ... ... ... ... ... ... ... сонин. 1995.12.1. №21.
86. Қайыс ату. “Қазақ елі” сонин. 1995.12.8. №22.
87. Б. ... ... ... ... ... Б. Камалашұлы Барымызды бағалай білейік. “Жаңа өмір”. 1995.6.25. №19.
89. Б. Камалашұлы Саят ... ... ... Б. Камалашұлы Әйгілі саятшылық жолымен. //Жаңа өмір”. 1988.8.12.
91. Б. Камалашұлы Туризмді түрлендірейік.//Жаңа өмір”. ... Ұлт ... ... ... ... 1990. №1.
93. Б. Камалашұлы Көшпелілер салт-дәстүрінің кереметі. “Дәстүр” сонин.
1995.3.21.
94. Б. Камалашұлы Тері қайысты түтінмен ... ... ... Шопан еңбегі. “Жаңа өмір”. 1981.1.15.
96. Қазақтың көн дайындау тәсілдері. “Ана тіл” сонин. ... ... іс. ... ... ... ... қазақтарының аңшылық өнері.//Егеменді Қазақстан-1992.10.24.
99. Аңшылық дәстүр. “Жаңа өмір”. 1991.12.5.
100. Аң, құс, балық аулаудың көне тәсілдері. ... ... ... ... ан агнуур. “Жаңа өмір”. 1991.12.17.
102. Аңшылырдың киім-кешегі. //Жаңа өмір. 1992.2.7.
103. Аңшылықтың құрал саймандары. ... ... ... Аң аулаудың дайындығы.//Жаңа өмір”. 1992.3.3.
105. Аңшылық дәстүр әдебиетте.//Жаңа өмір”. 1992.4.23.
106. Аңшылықта-бір ... ... ... ... ... ... //Жаңа өмір.1991.9.10.
108. О, қанғайым бере көр... Моңғол халқының аңшылық әдет-ғұрпынан. //Ана
тілі сонин. 1993.9.2.
109. Қыранның жасын айыру. //Ана тіл. ... ... ... //Шалқар. 1993.-10.-30.
111. Қыран бүркіттің қырық сыны.//Ана тіл.- ... Аң ... ... құрал-саймандар. //Ана тіл.- 1993-.11.4.
113. Б. Камалашұлы. Қыран баулап, арқар аулап көрдің бе? ... ... Б. ... Аң ... айла ... //Ана ... ... кәсіптегі атаулар.//Жаңа өмір”. 1992.2.18.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 103 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ТМД шеңберіндегі қазақ диаспорасының мәселелері мен Қазақстанның көзқарасы (1991-2006жж)74 бет
Қытайдағы қазақ диаспорасының саяси-әлеуметтік, құқықтық жағдайы85 бет
XVIII - XIX ғғ. Қазақстанның мәдениетi140 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
Моңғол дәуірі тұсындағы Қазақстан10 бет
Моңғол халқы3 бет
Моңғолстан24 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Орталық Қазақстан Бұқар жырау ауданы топонимдері70 бет
Сақ тайпалары туралы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь