Орталық Қазақстан ерте көшпелілерінің әлеуметтік құрылымы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 

І ЕУРАЗИЯ ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫН ЗЕРТТЕУДЕГІ ТЕОРИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
1.1 Ерте көшпелілердің әлеуметтік құрылымы мәселесінің зерттелу деңгейі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8
1.2 Жерлеу ескерткіштерін зерттеудің әдістемелік мәселелері ... ... ... ... ... 15

ІІ ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРДІҢ ЭЛИТАЛЫ ОБАЛАРЫ . САҚ ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК «КҮРДЕЛІЛІГІНІҢ» КӨРСЕТКІШІ РЕТІНДЕ
2.1 Орталық Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуі ... ... ... .. 25
2.2 Орталық Қазақстанның ерте көшпелілерінің элиталы ескерткіштері . қоғамның әлеуметтік тарихының дерегі тұрғысында ... ... ... ... ... ... ... ... ...
36
2.3 Орталық Қазақстан территориясындағы ерте көшпелілердің ескерткіштерінің кеңістіктегі орналасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
46

ІІІ САРЫАРҚА ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СИПАТЫ
3.1 Сарыарқа сақтарының жерлеу дәстүріндегі вертикалды әлеуметтік құрылымның көрінісін қалпына келтіру (антропологиялық деректер) ... ...
54
3.2 Орталық Қазақстан ерте көшпелілерінің дүниетанымы ... ... ... ... ... ... . 62

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазіргі таңдағы Қазақстанның археология ғылымының алдында тұрған келелі міндеттердің бірі – тарихи - мәдени мұраларымызды объективті тұрғыда зерделей отырып, ғылыми айналымға енгізуде екендігі сөзсіз. Тарихи сананың ұлттық тарихымызды танып-білуде маңызды орын алатынын ескерсек, бұл ретте археолог - ғалымдарымызға жүктелген міндеттер жеңіл болмасы анық. Еліміз егемендік алған жылдардан бастап тарихымыздың көптеген ақтаңдақ беттері ашылып, ғылыми- зерттеу жұмыстары жүйелі түрде жүргізіле бастады. Осы негізде археологиялық ізденістер де жандана түсіп, отандық ғалым- археологтардың өз міндеттерін нағыз кәсіби дәрежеде атқарып, сүбелі үлес қосып отырғанын айта кеткен орынды. Дегенмен де, аймақтық ерекшеліктерге байланысты басы ашылмаған мәселелер де өз шешімін күтуде. Сондай маңызды тақырыптардың бірі – Орталық Қазақстанны ерте көшпелілерінің ескерткіштерінің әлеуметтік тұрғыда зерттелу мәселесіне қатысты болмақ.
Орталық Қазақстан өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған.
Б.з.б. I мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағын мекендеген халықтардың тарихында және шаруашылық өмірінде бірқатар маңызды өзгерістер болды. Бұл өзгерістер темірден жасалған құралдарды пайданала бастауымен байланысты болды. Қоғамда мүлік теңсіздігі әлеуметтік топтардың шығуына негіз болды. Сондықтан қоғамда болып жатқан әлеуметтік жіктелу процесі, әлеуметтік топтар арасындағы қарым-қатынастарды реттеп отыратын күшті дүниеге әкелді, ол күш - мемлекет.
Қазақстан территориясында алғашқы мемлекеттік бірлістіктер б.з.б. I мыңжылдықта пайда болды.
Ежелгі Қазақстан аумағындағы адамзаттың даму тарихында өзіндік орын алатын қола дәуірін ауыстырып, үлкен де күрделі өзгерістер әкелген кезең б.з.д. І мыңжылдықтың басы болып табылады. Бұл кезең Қазақстан аумағын мекендеген адамдардың өз өндірісінде темірді пайдалануы және көшпелі шаруашылықтың дамуымен ерекшеленеді.
Ежелден кең байтақ жерді мекендеген Қазақ халқының тұрғылықты, орнықты тұрғындар екендігін және елдігін айғақтайтын бірден-бір деректер - сақ мәдени мұралары. Оларды жан-жақты зерттеу қазіргі күннің көкейтесті мәселесі. Мемлекетілігіміз бен елдігімізді танытатын алтын діңгекті тұғырының бір бұтағы деуге болады. Соңғы жылдары “Мәдени мұра“ бағдарламасы аясында жаңғырту бағытында тындырылған біршама игі істер бар. Әсіресе, археологиялық қазбалар нәтижесінде дүние жүзінде теңдесі жоқ құндылықтар табылды.
1. Васютин С.А. Признаки властной иерархии ранних кочевников в археологических культурах аридной зоны Евразии эпохи РЖВ // Социально-демографические процессы на территории Западной Сибири (древность и средневековье): материалы Всероссийской научной конференции. – Кемерово, 2003.
2. Массон В.М. Экономика и социальный строй древних обществ (в свете данных археологии). – Л.: Наука, 1976.
3. Крадин Н. Социальная структура ранних кочевников Евразии по данным археологии // Қазақ даласының көшпенділері: Еуразия скиф-сақ дәуіріндегі этноәлеуметтік-мәдени үрдістер мен қарым-қатынастар: халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Астана, 2008.
4. Бобров В.В. Современное состояние развития социального направления в археологии Сибири // Социально-демографические процессы на территории Западной Сибири (древность и средневековье): материалы Всероссийской научной конференции. – Кемерово, 2003.
5. Тишкин А.А. Необходимые условия и возможные пути реконструкции социальной организации на основе археологических источников // Социальная организация и социогенез первобытных обществ: теория, методология, интерпретация: материалы Всероссийской конференции. – Кемерово: Кузбасвузиздат, 1997.
6. Бобров В.В., Михайлов Ю.И. Проблемы использования методов реконструкции в системе палеосоциологических исследований древних обществ // Социальная организация и социогенез первобытных обществ: теория, методология, интерпретация: материалы Всероссийской конференции. – Кемерово: Кузбасвузиздат, 1997.
7. Плюснин Ю.М. Проблемы биосоциальной эволюции. – Новосибирск: Наука, 1990.
8. Клейн Л.С. Археологические источники. 2-ое изд. – СПб.: Фарн, 1995.
9. Binford L. Mortuary Practices: Their Study and Their Potential. Memories of the Society for American Archaeology. 1971.
10. Taintner J.A. Social inference and mortuary practices: an experiment in numerical classification. World Archaelogy. 1975.
11. Бунятян Е.П. Методика социальных реконструкций в археологии (на материале скифских могильников ІV-ІІІ вв. до н.э.). – Киев: Наукова думка, 1985.
12. Матвеева Н.П. Социально-экономические структуры населения Западной Сибири в раннем железном веке (лесостепная и подтаежная зоны). – Новосибирск: Наука. Сиб. отд-е, 2000.
13. Тишкин А.А., Дашковский П.К. Социальная структура и система мировоззрений населения Алтая скифской эпохи. – Барнаул: Алт. ун-т., 2003.
14. Ольховский B.C. Погребальная обрядность (содержа¬ние и структура) // РА. -1993. -№1, с.78-93.
15. Мельник В.И. Погребальный обычай и погребальный памятник// РА. - 1993. - №1. - С. 94-97.
16. Кызласов И.Л. Мировозренческая основа погребаль¬ного обряда // РА. — 1993. — № 1. — С. 98-111.
17. Ольховский B.C. Погребальная обрядность и социо¬логические реконструкции // РА. — 1995. — № 2.
18. Кызласов И.Л. Погребальный обряд и уровень разви¬тия общества. От отдельного к общему // РА. — 1995. — № 2.
19. Рычков Н.А. Традиция, обычай, обряд (к соотноше¬нию понятий) // РА. - 1997. - № 2. - С. 150-158.
20. Ольховский B.C. Обычай и обряд как формы тради¬ции // РА. - 1997. - №2. - С.159-167.
21. Ольховский В.С. Погребально-поминальная обрядность в системе взаимосвязанных понятий // СА. - 1986.-№1,- С. 68-69.
22. Алекшин В.А. Погребальный обряд как археологический источник // КСИА. - 1981. - Вып. 167.
23. Антонова Е.В., Раевский Д.С. «Богатство» древних захоронений (к вопросу о роли идеологического фактора в формировании облика погребального комплекса) // Фридрих Энгельс и проблемы истории древних обществ: сб. научн. Тр. — Киев: Наукова Думка, 1984.
24. Грязнов М.П. Курган как архитектурный памятник // Тезисы докладов на заседаниях, посвященных итогам полевых исследований в 1960 г. — М., 1961.
25. Чернопицкий М.П. Курганная группа как архитек¬турный ансамбль (опыт композиционно-художествен- ного подхода) // Скифо-сибирское культурно-истори- ческое единство. — М., 1980.
26. Марсадолов Л.С. Планиграфия могильников Горного Алтая VI-IVвв. до н.э. // Пятые исторические чтения М. П. Грязнова. - М., 2000.
27. Шульга П. И. К вопросу о планировке могильни¬ков скифского времени на Алтае // Скифо-сибирский мир. — Кемерово, 1989.
28. Черников С.С. Восточно-Казахстанская экспедиция // КСИИМК. - 1951. - Вып. 31.
29. Акишев К. А., Кушаев Г. А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. - Алма-ата, 1963.
30. Трифонов Ю.И. К вопросу об археологических кри¬териях социальной стратификации восточносемире- ченских саков (по материалам могильника Молалы I ) // Скифо-сибирский мир (социальная структура и об¬щественные отношения): тез. докл. всесоюзн. археол. конф. - Кемерово, 1989. - Ч. I.
31. Марсадолов Л.С. Хронология Алтайских курганов (VIII-VI в. до.н.э). автореф. дис. ... канд. ист. наук. — Л., 1985.
32. Грязнов М.П. Аржан. - М., 1980.
        
        ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫ
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ..............................................................|( |
|.............................................. | |
| | ... ... ЕРТЕ ... ... ... ... | ... МӘСЕЛЕЛЕР | ... Ерте ... ... ... мәселесінің зерттелу | |
|деңгейі..............................................................|8 ... | ... ... ... зерттеудің әдістемелік |15 ... | |
| | ... ЕРТЕ ... ... ... – САҚ ... ... | |
|«КҮРДЕЛІЛІГІНІҢ» КӨРСЕТКІШІ РЕТІНДЕ | ... ... ... ... сақ ... |25 ... | ... ... ... ерте көшпелілерінің элиталы ескерткіштері – | |
|қоғамның әлеуметтік тарихының дерегі |36 ... | ... ... ... территориясындағы ерте көшпелілердің | ... ... |46 ... | |
| | ... ... ЕРТЕ ... ... ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СИПАТЫ | ... ... ... ... ... ... ... | |
|құрылымның көрінісін қалпына ... ... |54 ... | ... ... Қазақстан ерте көшпелілерінің |62 ... | |
| | ... ... | |
| | ... ... |72 ... | |
| | ... ... ... ... таңдағы Қазақстанның археология
ғылымының алдында тұрған келелі міндеттердің бірі – ... - ... ... тұрғыда зерделей отырып, ғылыми айналымға енгізуде
екендігі сөзсіз. ... ... ... ... ... ... ... ескерсек, бұл ретте археолог - ... ... ... ... анық. Еліміз егемендік алған жылдардан ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары
жүйелі түрде жүргізіле бастады. Осы негізде ... ... ... ... ... ... археологтардың өз міндеттерін нағыз кәсіби
дәрежеде атқарып, сүбелі үлес қосып отырғанын айта кеткен орынды. Дегенмен
де, ... ... ... басы ашылмаған мәселелер де өз
шешімін күтуде. Сондай маңызды тақырыптардың бірі – ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне
қатысты болмақ.
Орталық Қазақстан өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы мен
орналасуына ... ... ... тарихында ерекше орын алады.
Археологиялық зерттеулердің ... бұл ... ... ... ... ... I мыңжылдықтың басында Қазақстан аумағын мекендеген халықтардың
тарихында және шаруашылық өмірінде бірқатар маңызды өзгерістер болды. Бұл
өзгерістер темірден ... ... ... бастауымен байланысты
болды. Қоғамда мүлік теңсіздігі әлеуметтік ... ... ... болды.
Сондықтан қоғамда болып жатқан әлеуметтік жіктелу ... ... ... ... ... ... ... дүниеге әкелді,
ол күш - мемлекет.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Ежелгі Қазақстан аумағындағы адамзаттың даму тарихында өзіндік орын
алатын қола дәуірін ауыстырып, үлкен де ... ... ... кезең
б.з.д. І мыңжылдықтың басы болып табылады. Бұл ... ... ... адамдардың өз өндірісінде темірді пайдалануы және көшпелі
шаруашылықтың дамуымен ерекшеленеді.
Ежелден кең ... ... ... Қазақ халқының тұрғылықты, орнықты
тұрғындар екендігін және елдігін ... ... ... - сақ
мәдени мұралары. Оларды ... ... ... ... ... ... бен ... танытатын алтын діңгекті
тұғырының бір бұтағы деуге болады. Соңғы жылдары “Мәдени мұра“ ... ... ... тындырылған біршама игі істер бар. Әсіресе,
археологиялық қазбалар нәтижесінде ... ... ... жоқ ... де бұл ... назардан тыс қалып келе жатқан мәселелер баршылық.
Археологиялық ескерткіштерден қандай бір олжалар табылып, олар одан әрі ... ... ... ... ... ... жинақталуда. Тіпті,
соңғы кездері зерттеулерде тұйық ақпараттық ... ... ... ... ... жаңа ... тұрғысында жаңғыртуды ұмыта
бастаған.
Әртүрлі дәуірлерге жататын ескерткіштерді ... ... ... белу ... кезендердің дамуын терең де, жан-жақты тануға мүмкіндік
береді. Бұл әдісті зерттеу жұмысы сақтардың мәдени ... ... ... және кейінгі табылған археологиялық деректерін шендестіре
отырып, этномәдени тегі және олардың алыс, жақын аумақтармен ... ... ... ... жаңа ... ... ... обасының құрылысы, ондағы адамды жерлеу ғұрпы, шыққан заттар,
олардың сараптамасы ескерткіштің салынған мерзімі, т.б. ерекшеліктері ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл сақ-скиф
мәдениетіне жататын Қазақстан жеріндегі, тіпті Еуразия аймағындағы ең ... ... ... ... ... ... ... мерзімі жағынан
тек Аржан қорымдары ғана (Тыва ... ... ... ... ... обаларын зерттеу нәтижесінде біз ... ... даму ... ... ... мүлде басқаша қарауды ұсынып
жүрміз. Осы ... ... ... ... ... ... тырнақшаға алып,
бұның шын мағнасы тура ... ... ... ... ... ... ... обалары» дегенді меңзейді деп келді. Бұндай түсінік
тарих ғылымында ерте көшпелілердің қоғамдық-экономикалық даму ... ... ... ... ... туындады.
«Патша» обалары деп қалыптасқан атаудың жалпы қазақ даласындағы
ескерткіштерге қатысты ... ... ... ... ... ... ... «хан шатырлары» деген М.Елеуовтың,
А.Оңғарұлының көзқарастарын оңды ... ... ... ерте ... обаларын хан шатырлары деп атауға негіз бар деп ойлаймыз.
Жалпы көпшілік ғалымдар сақ, скифтердің ... ... ... даму үрдісін рулық қауым, әрі кеткенде оның
ыдырау кезеңі деңгейінде ғана қарастырады.
Бұл көзқарастардың бәрі ерте ... ... даму ... ... ... ... материализм, марксистік
идеология және кеңес ғылымында 30-50 ... ... ... ... ... ... болса керек. Оның үстіне көшпелілерді
өз бетінше мәдениет жасай алмайтын ... тек ... ... ... алу
арқылы байылыққа ие болатын, мәдениеттің де, өнердің де, саяси биліктің де
үлгісін отырықшылардан ... бір ... ... жұрт деп ... ... ... ғалымдардың көпшілігіне тән
болды.
Меніңше бүгінде бұндай көзқарастардың ... ... ... бас ... ... Ерте ... ең ... тұрған сақтар қоғамырдағы мүлік теңсіздігі, ... ... ... ел ... ... ... принциптері, билік, оның
түрлері, биліктің мұрагерлігі, т.б. ... ... ... ... ... қорымындағы обаның ірі және өте күрделі архитектуралық
құрылысы ... және ... ... атқарған.
Ескерткіштің ірі көлемі онда жерленген ... ... өте ... ие болғандығын дәлелдейді. Қорғандар тобында обаның ерекше орынға
орналасуының өзі де (бүкіл обалар тобыны бастап тұр) онда ... ... ... ... артықшылығын көрсетеді. Өлген адамды сап алтынмен
апталған киімге киіндіріп қоюы, осындай зәулім ғимаратта жалғыз ақ ... өзі де оның ел ... ... ... ... ... бұл ... тон, зерлі шалбар, тәждік бас киім, алтындатқан ... ... ... ... жәй ... ... жасанды, сырткөз үшін
боямаланып жасалған ғұрыптық ... ... ел ... ... хан
жиынға, мерекелерге киетін киімі. Қабірхананы тура жердің бетіне салып, ... ... жер ... ... ерте ... ... бір ... ұстаным-жарғысымен де байланысты болуы мүмкін.
Талды материалы сақ-скиф аң стилінің алғаш пайда болған аймағы, жалпы
сақ-скиф этномәдени бірлестігінің ... ... сол ... ... т.б. мәселелерге жақсы деректік негіз бола алады.
Сан ... бойы ... ... ... ... ... этностардың
археологиялық ескерткіштері мен мәдениеттерін, тарихи кезеңдерін ғылыми
талдаудан өткізу барысында, мұнда ... ... ... ... кезеңдердің болғандығы анықталған. Алайда осы тарихи кезеңдерде өмір
сүрген қола, темір дәуірі тайпаларының ... ... ... ... тік және ... ... және т.б. ... археология ғылымында өз шешімін таба қойған жоқ. Қазіргі таңдағы
өзгерістер тарих ғылымының зерттеулер аумағындағы деректер ... ... оның ... ... жетілдіріп, жаңа түсініктер қалыптастыруды,
кеңестік жүйе ... ... ... ... ... ... ... етіп отыр.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Орталық Қазақстан территориясын мекен еткен
ерте көшпелілердің әлеуметтік құрылымын жерлеу ... мен ... ... ... және ... зерттеулердің мәліметтерін
жинақтауды және талдауды ұштастыра отырып, жүйелі ... ... ... ... міндеттері:
- Қазақстан археология ғылымындағы және Еуразия кеңістігіндегі
қоғамның әлеуметтік құрылымын ... ... ... ... ... шолу жасау арқылы мәселенің
зерттелу деңгейін анықтау;
- Территориялық шегі жағынан кең байтақ Қазақстан территориясында
шоғырланған ерте ... ... ... ... осы ... жататын тайпалардың
әлеуметтік құрылымына тән ерекшешліктерді ... ... ... ерте ... ... салыстыра
отырып, қорытынды жасау;
- Қазақстан археологиясында сонау 60-шы жылдардан бастап ашылып
зерттелген «патша» обаларын, тәуелсіздікке қол ... ... ... қайта жандандыру үшін археология ғылымына
көп көңіл бөлінген кезеңдерде ашылған ерте ... ... ... ішкі ... ... анықтау;
- «элиталы» обаларды қоғамның күрделілігінің көрсеткіші ретінде
қарастыру;
- Орталық Қазақстан ерте көшпелілерінің ... ... ... мұнда дүниетанымдық көзқарастың әсері
қарастырылады;
Зерттеу жұмысының ... ... ... және басқа өңірлердегі
ерте көшпелілердің ескерткіштерінің мәліметтері, отандық және шет елдік
әдебиеттердегі әлеуметтік ... ... ... теориялық әдісі мен
әдістемелері.
Зерттеу әдістері. Зерттеу барысында талдау, саралау, ... ... ... ... ... ... - Қазақстан археология
ғылымындағы тың тақырыптардың ... ... ... ... қазақтың
белгілі археологтары кейбір ескерткіштердің әлеуметтік құрылымын қалпына
келтіргенмен, көшпелілердің ... даму ... ... оның ... ... жылдары археологтардың ашып жатқан
жаңалықтары кейбір қалыптасқан түсініктерді қайта қарастыруды талап ... ... ерте ... әлеуметтік құрылымын қайта
жаңғыртуға кейінгі жылдары ашылып жатқан Талды-2 қорымының ескерткіштерінің
тың мәліметтерін пайдалана отырып, ... ... ішкі ... табылымдардың қоғамның материалдық-экономикалық ... ... ... ... ... әдісінің басқа аймақтармен не
мәдениеттермен ұқсастығын анықтау.
Зерттеудің жариялануы. Магистрлік диссертацияның тақырыбы бойынша үш
мақала республикалық және ... ... ... ... ерте ... ... құрылымы: археологиялық
мәліметтер негізінде қалпына келтіру әдістеріне талдау» (Алматы, ... ... ... ... ... ... ... (по материалам ранних кочевников Евразии)» (Актобе, 2013);
«Социальная структура ... ... ... ... методов
реконструкции по данным археологии» (Ижевск, РФ, 2013).
Зерттеу жұмысының құрылымы. Магистрлік диссертация жұмысы ... ... ... ... ... ... ... ЕУРАЗИЯ ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫН ... ... ЕРТЕ ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУ ДЕҢГЕЙІ
Қай заманда да адамдар өз тарихын, әсіресе әлеуметтік тарихын, дамуын
білуге ұмтылған. Қазіргі кезде де әлеуметтік құрылым ... әрі ... ... зерттеу тақырыптарының бірі болып табылады.
Әлеуметтік қалпына келтіру – ... ... ... аса ... ... ... дейтініміз – жазбаша деректердің аздығы. Ерте
көшпелілердің әлеуметтік ... ... ... ... аса ... ... көшпелілерінің өмір тіршілігі жайында толыққанды
ақпараттарды ... ... ерте ... ... ... қалпына келтіру үшін
ескерткіштерді археологиялық ... ... ... ... ... ... көтерілгелі көп болды. Далалық
Еуразияның ... ... көп ... зерттеу барысында
алынған құнды мәліметтер археологтардың ертетегі көшпелілерлің ... ... ... ... жаңа ... ... ... Қалпына келтірудің басты бағыттарының бірі – ... ... ... [1, c. ... ... 20-30 ... ... көптеген зерттеушілердің
жұмыстарынан әлеуметтік құрылым мәселелесін зерттеуге деген қызығушылықтың
артқандығын көруге болады. Бұл КСРО ... сол ... ... ... ... әсері еді.
Еуразияның ерте көшпелілерінің әлеуметтік құрылымын зерттеп,
түсіндіруге ... және ... ... ... ... ... Мәселені зерттеуді бірнеше кезеңдерге бөліп қарастыруға болады. 1920
жылдары археологияны тарихтың қосалқы бөлімі ... ... ... мұнда қазба материалдарын марксизм классиктерінің ... ... ... ... 1930 жылдардың ортасынан бастап 1960
жылдарға дейін кең байтақ Еуразия территориясында ... ... ... ... ... концепциясы пайда болды. Осы уақытта
М.П. Грязнов, С.В. Кисилев, С.И. Руденко, Ф.К. Смирнов, Б.И. Грак, ... ... ... әлеуметтік қалпына келтіру мәселесіне қатысты
маңызды ... ... ... ... ... ... көңіл бөлінді: жерлеу құрылысының өлшемі, ... ... ... ... ... еңбек күшінің көлемі. Бұл кезеңде кең
тараған үш әлеуметтік құрылым – элита, қарапайым және ... ... ... ... ... ... ... КСРО-да әлеуметтік антропология ғылымы
толығымен қалыптасты деп айтуға болады. Кеңестік әлеуметтік ... Л. ... жаңа ... ... әсерін тигізді.
Шетелдік әдебиттерге қол жеткізе алмайтын авторлардың көпшілігіне В.М.
Массонның ... ... ... [2]. ... ... ... ... құрылым мәселесін археология ... ... ... ... ... ... қызықты мақалалар мен еңбектер
жарыққа шықты. Сонымен қоса, отандық археологияда көшпелілердің ... ... ... бой ... ... ... ... статистикалық әдістерді
пайдалануға мүмкіндік берді. Көшпелілер клиометриясының бірнеше ... ... ... ... ... ... ... жастық және
жыныстық талдау, кеткен еңбек күшіне және қасына ... ... ... ... ... талдау, қорымды кеңістіктік зерттеу, «бай»
және «кедей» жерлеу орындарын ... ... ... қоғамның
әлеуметтік құрылымын зерттеу.
КСРО құлап, ортодоксальды марксистік парадигмадан бас тартқаннан ... ... ... жаңа идеялар – көсемдік пен ерте
мемлекеттер концепциясы, өркениеттік көзқарас, ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мүмкін болды [3,
c. 29].
Осылайша, 90 ... ... ... ... археологияда әлеуметтік
археология деген субдисциплина орнықты. Осы ... ... ... ежелгі қоғамдардың әлеуметтік құрылымын ... ... ... мен ... ... ... зерттеулер жүргізді [4,
c. 3].
Әлеуметтік құрылымды археологиялық материалдар негізінде ... осы ... ... қазба жұмыстары нәтижесінде ... ... және ... түрде зерделеп, бұған дейін қолданылған,
біздің ғылымда танылған әдістермен пайымдау ... шарт ... ... 53 ... бір ... таңдау үшін зерттеуші өз қызығушылықтарына емес,
археологиялық материалдардың спецификасы мен ... ... [6, ... ... ... және ... екі өлшемді
координаттар жүйесі бойынша зерттейді. Белгілі бір қоғамға кіретін әрбір
индивидуумның тік және ... ... ... болған. Кез келген
қоғам түрлі әлеуметтік байланыстар мен иерархиялардың ... ... ... 4 ... ... ... ... қарастыруға болады –
территориялық, жастық-жыныстық, неке-отбасылық, басымдылық ... ... ... ... ... ... этникалық, тағы
басқа индивидттер мен/немесе топтармен ... деп ... ... ... ... адам бір ... әртүрлі қоғамдық сатыда ... ... ... ... және тік ... нақты жағдайларға не
адамның өмірінің кезеңдеріне қарай өзгеріп отыруы ... және ... ... ... құрылымы материалдық мәдениетттен
көрініс табады, атап айтқанда қоныстардың иерархиясы, планиграфиясы, тұрғын
үйлердің ... ... ... дифференцияциясы және т.б. Бірақ
қажетті ақпарат қазіргі маман археолог алдында құпия ... ... ... ... ... түсініп, оны бізге үйреншікті ғылыми тілге айналдыру
археологтың басты міндеті болып табылады [8].
Ерте көшпелілерді палеосоциологиялық зерттеудің ... ...... ал ... ... бірлігі – жеке жерлеу орны.
Дегенмен, индивидтің әлеуметтік ... мен ... ... ... көрінбейді. Мұндай жағдайларды айқындау үшін бірнеше
орта деңгей теориялары [9], [10] бар: ... ... ... көріністері
түрлі факторларға тәуелді болуы мүмкін – ... ... ... жынысы мен
жасы, қаза болған мезгілі мен жағдайы, индивидтің тірі кезіндегі әлеуметтік
дәрежесі, этномәдени кірікпелердің болуы және т.б. ... ... ... да ... факторлардың бірі – зерттеліп отырған ... ... және ... ... сол ... ... болған діни-
идеологиялық түсініктер. Бірақ қандай жағдайда да ... ... ... ... барысында қолданылатын әдістер ыңғайлы болуы
керек, сонымен қоса қатып қалған теориялық ... ... ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін де
ескеру қажет [3, c. 31].
Жерлеу дәстүрін әлеуметтік интерпретациялау барысында кезедсетін тағы
бір ... ... – көп ... ... ... ... болуы. Сол
себепті алдымен жерлеу орындарының конструктивтік ерекшеліктерін зерттеп,
кейін оларды басқа қорғандардан алынған заттармен ... ... ... Е.П. ... [12] ... ... орындарын зерттеуде қолданды. Ол
факторлық талдау ... ... ... ... ... ... ... орныдарының үлгісін алды. Кейін бірге жерленген заттарға
әсер еткен корреляция көлемін талдады. Дәл ... ... ... зерттеуді басқа да авторлар пайдаланды [13], [14].
Жыныстық-жастық талдау ... ... ... ... мен әйелдердің және балалардың өлім деңгейін анықтаған.
Жыныстық-жастық талдау жасап, барлық ... ... ... ... және ... жерлеу орындары деп бөлгеннен кейін
қоғамдық дәрежесіне талдау жасалады.
Археологиялық ... ... ... ... мен ... бірнеше тәсілдер қалыптасқан. Бір жағдайда басты критерий
ретінде жерлеу орнындағы заттардың саны ... ... ... байлық тек
қана заттардың санымен емес, ... қоса ... ... де
бағаланады. Жерлеу орнының құрылыстық ерекшеліктеріне де мән беріледі.
Үшінші ... ... ... ... ... ... ... сирек
кездесуі оның құндылығының белгісі.
Қазіргі кезде археологияда ерте көшпелілердің әлеуметтік ... мол ... ... ... ... ... ... археологиясы, өтпелі кезең дәстүрінің спецификасы, ерте
көшпелілер қоғамының ... және ... ... жас ... ... мәселесі, қорымдардың планиграфиялық
талдауы, жерлеу дәстүріндегі идеологияның көріністері, белгілі бір ... ... ... әлеуметтік деңгейімен салыстыру сынды
мәселелер ... ... ... ... ... мен әлеуметтік-мәдени антропологиямен өзара
тығыз ... және ... ... ... кезеңдері мен аумақтарын кросс-
мәдени зерттеу ... ... осы ... бұдан да терең түсінуге
мүмкіндік береді [3, c. 36].
Ежелгі тұрғындардың ... ... ... олардың тұрғызған жерлеу-
ғұрыптық ескерткіштері мен онда атқарылған рәсімдер негізінде жүргізіледі.
Жерлеу-ғұрыптық ескерткіштерді ... ... ... ... ... берер көз ретінде адам мәйіті ... ... ... ... ... талдауға көп мән берілді. Ескерткіш
күрделі ... ... ... ... ... ... Тіпті бүгінгі күнге дейін жіті зерттелген ескерткіштер
саусақпен санарлықтай ... ... адам өмір ... ... ... және діни көзқарастары сарқыншақтарын сақтап
қалган жергілікті халықтардың салт-дәстүрлерімен ... ... ... қатысты түсініктер (салт, ... ... ... мәні мен оның ... әлеуметтік жіктелісіне қатысы сынды
мәселелерді шешуге бағытталған пікірталастардың алғашқы қадамы өткен ... ... ... ... ... археология» ғылыми
журналында шыққан мақалаларда жасалды [14, №1]; [15, №1];[16, № 1]; [17,
№2]; [18, №2]; [19, №2]; [20, №2]). Ал ... ... ... мен ... нақты талқыланып, ортақ жүйелі атаулар
қабылданбауда. Бұл көп ... ... ... мен ақпараттың басқа
арнада берілуіне әкелуде.
Ендеше жерлеу ғұрпы ... ... ... пен оны ... ... ... ... ғылыми көзқарастарға тоқталайық.
Жерлеу тәжірибесіне қатысты ... ... ... ... C. Ольховский өз мақаласында жерлеу ғұрпы дегеніміз «бұл дүниеден
өткен адамды жерлеуге дайындау мен ... ... ... бар, нақты бір нормаларға сәйкес атқарылган нышандык және шынайы іс-
әрекеттердің жиынтығы» деп түсінік береді. Ғұрыптың өлген ... ... ... діни түсінік пен нормалардың ... ... қыры және оның ... ... ... адамды жерлеу
барысында атқарылатын іс- әрекеттердің практикалық қыры онын түрі ... №1]. Ол ... ... ... мен ... ... бір ойын ... Рычковтың тарапынан сыни пікір айтылса да өзгертпеді.
Келесі бір белді зерттеуші В.А. Алекшиннің пайымдауынша, археологиялық
дерек ... ... ... ... ... ... ... жерлеу
кезіндегі және жерлегеннен кейінгі ғұрыптық іс-әрекеттерден құралады. Ол
жерлеу ғұрпын қайта жаңғырту барысында алты ... ... ... ... ... ... адамдардың о дүниеге өту ... мен ... ... ... шығу тегіне қатысты мәселелерді, өлген адамның
қоғамдағы орны мен қоғамның әлеуметтік бөлінісін, неке мен ... ... және ... ... ... ... Сонымен қатар
адамның жасы мен жынысына карай қабір ішіне заттарды коюда ... ... ... ... ... ... ... орналасуы мен
ғұрыптық істердің атқарылуына ... ... ... ... ... әрқашан өзгермелі келеді деп қорытынды жасай отырып, қойылатын
заттардың байлығын бағалаудың үш тәсілін (саны, түрі мен ... ... [22, с. ... ... ... дегеніміз өлген адамды о дүниеге жөнелту ... ... ... ... құра өмір ... үшін ... белгілі бір
уақытка созылатын іс-қимыл мен әдет-ғұрыптардың жиынтығы. Мұнда ... ... ... ... заттай нәтижесі және өлген адамға арнайы
тұрғызылған белгі еді. Басқа зерттеушілердің тілімен айтқанда, анық ... ... жаңа ... ... іспетті, жерлеулердің жалпы
түрлерінен топографиялық оқшаулықта, адамдардың әлеуметтік дәрежесінің жеке
нышандық белгісі саналатын бұйымдарының ... ... ... пайда болады [23, с. 153-169].
Жерлеу кешені құрылымы, жерленген мүрде мен ... ... ... құбылыс. Обаларды жерлеу-ғұрыптық күрделі кешен ретінде карап, ... ... ... асты және оба маңы ... архитектуралық-көркемдік
тұрғыдан зерттеу М.П. Грязновтың бастамасымен 1960 жылдардан басталды [24].
Обалардың тек жерлеу ғана ... ... ... ... ... де ... ... зерттеуші М.П. Чернопицкийдің обаны жабық түрде, жеке емес, жалпы
бір түзу сызықтық ... ... ... құрылыстардың
үндестіктегі қатары саналатын обалар тізбегінде, ... ... ... ... біздің тарапымыздан қолдау табады. Ол обалар тізбегінің ішкі
кеңістігі құрылыстарды салар алдында арнайы ойластырылған жеке ... ... [25, с. ... ... мен ... ... ... қарай жылжыған көшіп-қону мен
қоныс аудару үдерістерінің бастау алар және ... ... ... ... ... де көп және ... ... келсе керек.
Сондықтан да оба үйіндісі түріндегі жерлеу-ғұрыптық ескерткіштер тек адам
жерленген орын емес, ол сол ... ... ... және ... де сан ... ... ... кешен ретінде жаңаша бағытта
зерттелуі қажет.
Обалар тізбегі дегеніміз ... ... ... бір ... ... ретті тәртіппен орналастырылған жерлеу және ғұрыптық
құрылыстар. Обалар тізбегінін салына бастауы сол ... ... ... ... ... байланысты. Обалар ансамблі арнайы
бір ландшафтыда орналасып қана қоймайды, ол сол жердің бедеріне ... да оның ... ... ... ... ... сол ... Осылай адамдар өлілердің жеке микроәлемін жасайды. Тізбектердің
салынуы ... сол ... өмір ... ... ... Ол үшін ... не обалар тізбегі толығымен зерттелуі керек. Қорымдағы обалар тобын
немесе тізбектерін ... ... ... ... ғана ... ... тізбек — рулық қауым қорымы болса, әр тізбекте бір ру басыдан
болуы керек. ... ... ... тізбегін зерттеген Л.C. Марсадоловтың
пікірінше, б.з.д. 6-4 ғасырлардағы қорымдарда кіші ... ... ... ... жанұялық қорымдарға тән, солтүстікке карай бір-бірінен
белгілі ... ... ... ... бір ізді және бір
хронологиялық кезеңде үлкен жанұялар мен рулық топтардың бірнеше жерде ... ... [26, с. ... ... ... ... қарай созылса, кіретін жері
шығыстан ... Ал ... ... ... қарай созылып жатса, кіру
орны оңтүстігінде ... ... ... ... ... тәртібін, тізбектердің салынуың,
дамуын талдауға зерттеушілер соңғы жиырма ... ғана ... ... ... В.Д. ... М.П. ... және С.С. ... болады.
С.С. Черниковтың байқауынша, обалы қорымдардың көбі малды ... ... - ... етектері мен өзен арналары ... ... ... ... ... ... ... Обалардың орналасу зандылықтары
арқылы ежелгі тұрғындардың қоныстану аймақтарын ашуға болады [28, с. 144].
К.А. Ақышевтің ойынша, ежелгі ... ... ... ... ... ... немесе тізбектің болмауы жердің
бедеріне де байланысты және солтүстіктен оңтүстікке ... ... ... белгі емес [29, с. 235].
М.В. Воеводский, М.П. Грязнов, А.Н. Бернштам, Е.И. Агеева, ... П.И. ... және тағы ... ... ... жергілікті
жерлеу қорымдары қыстау мен қоныс маңында орналасқан.
Ю.И. Трифонов Жетісудағы Молалы 1 қорымы оба тізбектеріндегі обалардың
салыну реті, ... ... және ... ... анықтауға тырысқан.
Сонымен қатар ол қорымнан алған мәліметтерге жүгіне отырып, ірі ... жай ... ... ... обада қабір шұңқырының ішіне лақат
жасап ... деп ... еді [30, с. ... ... ... үсті ... ... таудың етегі мен Іле
өзенінің аңғары қыста қыстайтын мекені болды десек, ... ... 444 ... тау етегіндегі өзеннің бойында орналасуы ерте темір дәуірінің
қорымдарын қоныстарымен бірге ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанда жүргізілуде.
Ежелгі тұрғындардың тарихын толық зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... жете зерттеу
керек.
Элитарлық обалардың әр ... ... ... ... 8 ... жоспарлана бастаған құрамында міндетті түрде доминант ... ... ... ... бағытқа қарай және 45 градусқа
ауытқымалы түрде орналасқан. Бұл ауытқуларды Л.С. ... ... [31, с. ... ... қорымда ұйымдастырылуының беделді адам жерленген ірі
оба маңына шоғырлана қотан құра орналасуы мен тізбектеле жатқан ... ... ... қола ... пайда болып, ерте темір дәуірінде
жалғасқан, ерте темір дәуірінде пайда болып, жоспарлауға сай сол ... және ерте ... ... ... ... ... ... үлкен кешенге айналған түрлері бар. Обалар тізбегі ... ... ... ... ... ... қараған дұрыс
сияқты. Екінші, дамыған кезенде ... ... ... жүйелік
пайда болды [32, с. 17].
Қорымның үлкенді-кішілігі, өміршеңдігі, тізбекті сақтай отырып, өлген
адамды жерлеуі, Л.С. Марсадолов ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар) және ішкі (рулық қатынас,
жерленген адамның әлеуметтік жағдайы, өзге тайпа ... ... ... ... [26]. ... Алтайдағы Уландрык,
Юстыд сынды ескерткіштерді зерттеген В.Д. Кубаревтің ойынша, «ру ... басы ... ... ... және ... ... ... бірден көзге түсіп тұрады. ... ... ... ... ... ... немесе руларға жатуы мүмкін.
Обалар тізбегін қарастыру арқылы ежелгі тұрғындардың кеңістікті
ұйымдастыру жолдары мен онда ... ... ... ... ... ... орны ... байлығына емес, қоғамдағы орны, беделі, данқ-
дәрежесіне қарай және туысқандық негізінде таңдалынып алынса керек. Сол
қорымдағы әр буын ... ... ... және ... қарай жерленді және құрал-жабдықтар қойылды.
Әр өлкенің ежелгі тұрғындарының жерлеу ... ... ... әлі ... сол ... ... ... атқарған ғибадатханаларының кең көлемде
зерттелмеуі ойландырады.
Ерте темір дәуіріндегі көшпелі мал шаруашылығының тез ... ... ... ... ... ... өмірге әкелді. Елді вертикальды
басқару, әлеумет пен ... ... ... ... және ... ... ірі обаларды салуға әкелді.
Соңғы жылдары елімізде сақ, савромат-сарматтардың ірі обалары
зерттеліп жатыр, ал ... және ... ... ... әлі ... 1 ... ... егіншілік пен бақташылық, ... ... ... ... ... өзгеруі, яғни
жердің жаппай құрғақшылыққа ұшырауы, ... ... және ... ... ... тұрмысының, тіпті, дүниетанымның өзгеруіне алып
келді. Жартылай көшпелі өмірде артық ... ... ... ... ... тез ... мәдени ортақтық пен өмір ... адам ... ... ішіндегі заттар сол адамның өмірінде
пайдаланған, не өлерінде жасалған, не оның ... ... ... ... ... ... ... Оған қоса құнды, не көп қойылған заттармен
бірге ыдыстарға құйылған сусын, ... ... ... адамға емес, ол
баратын әлемнің құдайларына, ата-бабаларына арналып қойылса керек. Бақилық
болған адам ... ... ... ... ... жерлеуге таңдап
алынған өмірлік және өлгенінен ... ... ... ... ... Адам ... ... заттар таңдалып алынғаннан кейін олар ... сай ... ... ... ... ... ... қоса адамның
жанына онын даңқын білдірер, оның көз тірісінде ерен еңбектері үшін сыйлық,
тарту ретінде шартараптан алынған ... ... да ... ... ... ... күнделікті қарым-қатынаста жүрген ежелгі
адамның әлем жайлы ойы ... ... ... ... заттары да тылсым
құпияларға толы болды. Әр хайуандағы табиғатта ... ... ... отырып, қиялдағы жануарларды жасап, өнер туындысы
еткен және өзіне сол күш-қуат дарысын десе ... ... ... аясына
оның түрі, өрнегі үйлесіп жатады және бір болмысты беріп ... ... мен ... ... ... сол
ескерткіштерді тұрғызған тұрғындардың шығу тегі мен олар ... ... ... ... үдерістерді қайта жаңғырту өзекті де, ... ... [33, 122-126 ... ЖЕРЛЕУ ЕСКЕРТКІШТЕРІН ЗЕРТТЕУДІҢ ӘДІСТЕМЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақ археологиясында ерте темір дәуірінде Қазақстанды мекен еткен
тұрғындардың этномәдени және ... ... мен ... ... ... ... 90-шы ... бері көлемді толықса да,
сабақтастықта ... ... ... пен ... қалыптасқан ой-
қорытындылар жоқ. Әр өлкеден шыққан, тарыдай ... ... ... ... ... ілім ... ... ортасындағы сараптау деңгейінде
қалуда.
Жүйелі, іргелі зерттеулер жасалмай ... ... ... Орталық
Қазақстанның сақ тайпаларының мекені жатады.
Соңғы жиырма жылдықта зерттелген хан шатырлары (патша атауынан арылып,
үйінділері пирамида пішіндес элитарлық обаларды «хан ... деп ... ... М. Елеуовтың ойын қолдаймыз) жайлы мәліметтерді жинақтап,
олардың табиғи ... ... мен ... ... ... ... өзенінен Тарбағатай тауларына дейінгі аралықта ерте темір
дәуірінің 65 қорымы табылған деп К.А. Ақышев ... ... ... ... ... ... атап көрсетеді. Солардың ішінде
ескерткіштері нашар зерттелген ... ... ... ... жатады. [34, с. 8-11].
Соңғы уақыттардағы элитарлы ... ... де осы ... ... ... ... ескерткіштері жатады. Аталған объектілер
жайлы мағлұматтар ... жеке ... ... ... қорына есеп
тапсырмауы себепті толыққанды емес.
Обалардың табиғи және ... ... ... түрде
ұйымдастырылуы.
Обалар тобының қорымда салынуының осындағы ... адам ... ... маңына шоғырлана, қотан құра ... мен ... ... ... ... тізбегінің салына бастауы сол ... ... ... ... ... ... да ... тәртібі мен ландшафтыға байланыстылығын зерттеу, толық жоспарларын
жасау өте қажетті жұмыс болып саналады. Обалардың орналасу ... ... ... кеңістікті ұйымдастыру жолдары мен ... ... ... Осы сәтте есте болуы тиіс бір ... ... ... ... ... ... - ғұрыптық орындары
(қатардағы және ірі ғибадат ету орындары) ... ара ... ... жатады. Бүгінгі таңда тек Орталық Қазақстан ... ... ... табылыпты.
Енді мәселенің екінші қыры - сақ, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... қажеттілігі.
Мысалы, үйсіндердің жерлеу ескерткіштері көп ... ... ... ... ... ... ашылмады.
Әр қорым сол дәуірдің айнасы іспетті, ол жергілікті елдің барлық салт-
дәстүрін қойнауына алып ... ... да ... ... ... ... өзгеше болуы заңды құбылыс.
Сақтардың хан шатырлары таулардың баурайлары мен өзендердің бойын
жағалай отырып, ... ... ... ... ... ... ... обалы Есік қорымында әр кезеңнің бірнеше тізбектері бар.
Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылған негізгі орталық тізбекте
үлкенді-кішілі обалар ... ... ... ... бұл ... ... ірі ... салынуы сақ кезеңіне көп тән емес құбылыс. Оған қоса
обалардың батыстан шығысқа қарай созылған кіші тобы мен ... ... ... ... ... тобы да сақталған.
Негізгі тізбектен оңтүстікте оншақты кіші обалардан ... екі ... Ал ... ... ... ... оба ... оңтүстігінде жеке түр.
Осы сипаттаулар Есік қорымында әр кезеңнің, әр ... ... ... ... ... ... ... дәрежелері
жоғары тұлғалар жерленген қасиетті орын саналса керек.
Элитарлы обалардан құралған түзу тізбек Кеген, Жуантөбе мен ... бар. ... ... ірі ... ... кіші
обалар шоғырлана кейіннен қойылған. Ондағы қабір шұңқырлары терең емес
болып келеді. Жуантөбе қорымындағы ең ... №1 ... ... ғұрыптық
қоршау жасалса, оның ішінде де кіші көлемді жерлеулер қойылған. Мұндай
қоршаулар, қоршау мен ... ... кіші ... ... ... де бар. ... осы екі топтағы обаларға оба маңы құрылымдарының
болуы тән.
Түрген өзенінің екі жағасында ... бұл ... ... тәрізді
үйінділі оба да бар. Жиырмадан астам обалы қорымда кіші бес-алты ... Екі ... ... оба жеке ... ... ... әр тарихи кезең мен діни түсініктің
жерлеу орындары шоғырланған сияқты. Соған сай олардың ... ... ... ... (үйінді). Елді вертикалды басқару, әлеумет пен
әскери-саяси құрылыстың жақсы ... ... ... ... ірі ... салуға түрткі болды.
Обалардың көлемі мен биіктігі жайлы сөз ... ... аз да ... ... ... ... ... мен әлеуметтік
қайта жаңғыртудың жасалмай жатқандығын айту керек. Олардың қоғамдық даму
деңгейін ... ... ... ... ... ... әрбір элитарлық обасы архитектуралық ескерткіш ... ... ... ... және ... ... ... келеді. Әр
қорымда аталған екі түрлі пішінді ескерткіштер бар. Бесшатыр обаларында
тіпті ең ірі бес оба ... ... ... келсе, Новоалексеевка (Байтерек)
обаларындағы негізгі тізбекті ірі ... ... ... құрайды. Түрген мен
Жуантөбе обаларында да мұндай пошымды обалар бар. ... ... ... ... тән екенін Қытай археологиясының Хань ... ... хан ... ... ... ... ... Жер беті
құрылымын жасамас бұрын оның шетін ірі жұмыр тастармен шаршы, не дөңгелек
пішінді етіп ... ... ... ... бір ... мен ... кезектестіре үйінді жасап шыққан. Үйінді сыртында тастан жасаған
белдіктер болады.
Алматы маңындағы зерттелген бір ... ... ... ... ... ... ... тұрғызуда кейіннен қатты батталып қалатын
балшық топырақ пен ... ... ... ... ... ... ... лаймен жапқан жұқа қабат бар. Қабір шұңқырының беті қалың
бөренемен жабылған. Бұл обаларды көрші Шаңырақта, ... ... ... ... қоса әлі де ... талдап зерттеу қажет.
Өлкедегі жақсы зерттелген, ханның бес ... ... ... ... ... дайындалған бөренелерді өте жақсы жымдастыра
көлденең салып, ішіне топырақ ... ... ... үшін ... ... төсеген. Барлық атқарылған істер өлілердің ағаш үйлерін мәңгілікке
сақтауға арналған. ... ... ... ... ... ұстап
тұрған тік бөренелер Беғазыдағы тік плиталардың орнын алмастырып тұр.
Оба үйіндісі түріндегі ... ... ... тек ... орын ... ол - сол ... ... дейін және жерленгеннен
кейін де сан алуан салт-жоралар атқарылған кешен. Обалардың тек жерлеу ғана
емес, ... ... ... қызметі де болған. Осы бағыттағы - оба маңы
құрылыстарын зерттеудегі - алғашқы жұмыстардың бірі Жуантөбе ... ... оба ... ... ... зерттеуден басталды. № 1 оба, № 1
жерлеуден тізеге дейінгі тереңдіктен, басы солтүстікке қаратылған,арқасымен
жатқан, еш затсыз адам ... ... Адам ... ... ... ірі өзен ... қоршап, ортасын ұсақ жумыртастармен толтыра
отырып, үйінді жасаған. ... екі ... енді бірі - № 8 оба ... ... ... орналасқан. Үйіндінің шетінде төртбүрыш пішінді,
бір қатардан тұратын өзеннің ірі тастарынан тізілген қоршау болса, ... ... ... үйіндіні толықтай, бірнеше рет ... ... бар. Жер ... 1,2 м ... 4,1 х 1,6-2,1 м
көлемді, екі қатар бөренелі ... ... Онда адам басы ... ... ... тостаған тәрізді қыш ыдыстар мен малдың сүйектері
қойылған. Келесі бір № 9 оба № 8 ... ... ... ... ... пішінді, балшык, пен тастардың кезектесе келген екі
қабатынан ... Екі ... да ... 20 м, биіктіктері 1,5-2 м. Өлген
адам қойылған қабірдің ішіндегі, не үйінді астындағы ... сол ... ... не өлерінде жасалған, не оның даңқ-құрметіне орай
кезінде сыйланған құнды ... ... ... Оған қоса ... не ... заттармен бірге ыдыстардағы құйылған сусын, салынған тағамдар
өлген адамға ... ол ... ... құдайларына, ата-бабаларына арналған.
Қоршаған табиғи ортамен күнделікті қарым-қатынаста жүрген ... ... ... ойы күрделі. Кейбір жасаған заттардың өз «тілі», ал өлген адамға
қатысты заттар кешендерінде бір мағыналық код ... Әр ... ... оған ... ... аң стилдерінде жатты [35, 356-362 б.].
Қазақстан аумағында атақты археолог К. Ақышев бейіт ескерткіштерінің
негізінде Жетісу ... ... ... ... ... ... ... көшпелі еместігін атап көрсетті. Дегенмен кеңестік
кезеңде Қазақстан сақтарына арналған ... ... ... ... де ... Л .Т. ... Арал өңірі оңтүстік сақтарын зерттеуде
төмендегідей ... ... ... Оның ... жолдары
көрсетіледі. Алғылары: 1) реттік саны 2) қатары, 3) бейіттердің ... ... ... ... түседі:
Бейіт үймесінің, көмбесінің құрылымы;
Марқұмды жерлеу әдісі;
Жерлеу нөмірі, қатары ;
Бейіт шұңқырына қойылуы және оны ... ... ... ... ... ;
Онымен бірге қойылып жерленген жабдықтары;
Ескертулер мен ерекшеліктер.
Жоғарыдағыдай жіктеудің ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай тарихи деректерді тұжырымдауда
мүмкіндігінше жан-жақты зерттелген аумақтармен этномәдени байланыстар
негізінде қарастырған ... ... сақ ... ... қоғамдық құрылысын қалпына келтіруге
мүмкіндік беретін кестелерге жаңа аймақтардың ... ... сала ... ... ... ... ... жерінің әр
өлкесінің географиялық, геоморфологиялық ерекшеліктерін де көзден ... ... ... ... ... ... ... сыртқы
қоршауы бар немесе жоқ, дөңгелектенген тас, аракідік топырақ үйіндісі
түрінде кездеседі. Ең жиі ... ... және ... обаларға шамамен
алғанда төмендегідей өлшемдер тән: диаметрі 5-тен 10-15 м ... ... м. ... ... сиректеу кездеседі. Оба астында бір қабір
болады. Қабірдің негізгі түрлеріне ... ... ... сондай-ақ,
тас жәшікті, лақытты шұңқырлар жатады. Мүрделер көбіне басымен солтүстік-
батысқа бағытталып, ... ... ... ... 1,5-2 ... 5-6 м-ге баратын үлкен обалар құрылымдық-
архитектуралық жағынан ... ... ... және ... ... ... ... табылымдар беретін жерлеу құрылыстары болып табылады.
Ескерткіштердің екінші түрі - бұл ... ... Олар ... тыс, яғни, діни-ғұрыптык нысан ... ... ... Ә.М. Оразбаев сынды ғалымдар 1959-1960 ж. кезінде- ақ ... ... ... ... ... ... ... ашқан М. Қадырбаев 1950-1960 жж. тас ... ... ... ... ... ... Ол сол ... ескерткіштердің төрт түрін камтыған алғашқы типологиясын жасады [37]. М.
Қадырбаевтың пікірінше, “мұртты” ... ... ... ... “тек
ғұрыптық сипатта” болып күнге табыну үрдісін ... ... ... ... ... ... ... “тайпаның беделді кісілері: көсемдер,
рубасылар, т.б». ... [37, c. 431]. С.С. ... ... ... екі ... бөлігі - үлкен оба мен оның серігі кіші оба - ... ... деп ... Оның ... ... обаға
қарағанда кіші оба мен «мұрттар», яғни, тас тізбектер кейініректе қаланған,
ал, кешен ... ... еске алу ... ... С.С. Сорокин
«мұртты» обаларды Орталық Азияның бағзыдан танымал, мәйіт жерленбейтін
бұғытастар, мүсінтасты қоршаулар сияқты ... ... ... жатқызды [38, № 22]. А.З. Бейсенов “мұртты” обалар жөніндегі
материалдарды ... ... ... Бұл ... ... ... алу ... лайықталып салынған ғұрыптық табыну
орындары деп тұжырымдады [39]. Бұл көзқарас С.С. Сорокин ... ... А.З. ... ... бойынша, Қазақстан аумағында 500 шамалы
«мұртты» обалар анықталған (деректер әлі толықтыруда). Мұның негігзі бөлігі
Орталық, ... ... ... ... және ... ... ... шеңберімен байланысты екендігі күмән
туғызбайды. Қалған ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
жерлерінде жатыр, әсіресе, олардың ... ... ... ... ... ... ... таралымы туралы сөз қозғағанда әкімшілік-
аумақтық түсініктен гөрі ... ... ... жөн: ... ... таралым аясы Қазақ ұсақшоқылығының аумағымен сәйкес
келеді. Қазақстаннан тыс бұл ... ... ... ... ... Далалы Алтайдың оңтүстік-батысында, ал мұның ішінде басым бөлігі
оңтүстік Орал сырты далаларында кездеседі.
Қашықта, батысқа таман Шығыс ... ... де ... ... ... ... обалардың Қазақстанның қазіргі аумағынан
тыс жерлерде ... көне ... ... ... ... этномәдени ықпалымен, ең алдымен, шығу тегі тасмолалық топтардың ... мен одан ... ... ... ... түсіндіріледі [40,
с. 214].
«Мұртты» оба - құрылымы жағынан күрделі кешен. Жоғарыда айтылғандарға
коса, негізгі тұрпатын нақтылай ... ... одан біз екі ... ... ... ... «Мұрттары», яғни тас тармақтары бар құрылым, бұл
ортадағы шағын, адам жерлеуі жоқ ... және одан ... ... екі ... ... Батыс бөлік. Астында адам жерлеуі бар оба. Оның әдеттегі
үйіндісі, кейде ... ... ... ... ... түрі осы. Ал, толық емес түрінде тек шығыс бөлік
қана болады. Бұны қарастырар ... ... ... бір жағдайларға
байланысты түзіліп отырғанын аңғару қиын емес. Және оның ... ... де ... болады. Атап айтсак, кешеннің толық түрі нақты бір
адамға арналып, ... ... ... ол ... ... ... Ал, ... обасы жоқ нұсқасы ... ... ... жеке ... ... ... пайымдасақ, «мұртты»
құрылым адамға, оны о дүниеге шығарып ... ... ... ... табыну, жылқыны құрбандыққа шалу ... ... діни ... толы ... алу ... атқаруға лайықталған. Қайталанып
отыратын буындардан тұратын «мұрттарды» ... ... ... ат
салысқан отбасылық-рулық ұжымдар топтары бірлесе тұрғызуы мүмкін. Жылкының
“көлік” сынды рәсімдік жетекші ... ... ... ... астың
маңызын орталық құрылым астынан шыққан сүйектер мен кыш ... ... Әр ... от ... ұзын ... марқұмның жанын шығысқа,
шығып келе жатқан күнге, яғни, көкке, - ... ... ... ... ... ... бас кезіне тән «көсемдік» идеясы, яғни, тірі ... ... ... ... ... үшін көк пен жерді ... ... ... ... ... Осы ... шыгу
тегі жайлы олардың шығыс идеясын аңғартатын қола дәуірі құрылымдарымен
байланыстылығы, ... ... ... ... кейінгі қола
ғасырының беғазы-дәндібай мәдениетінің шығысқа ... ұзын ... ... ... ... ... пікір
айтылған [39, с. 20].
Тасмолалық «мұртты» кешен мен көне түріктердің ... ... ... ... ... бар. ... ... ертеде
«мұртты» кешенді қолданған этникалық топтың идеологисының кейбір тұстарымен
кейінгі балбалды құрылысты қолданған ... діни ... ... обалардың көп мәселелері барынша терең ізденістер мен
зерттеулерді қажет етеді. Оларды табысты ... ... ... үлгілеуге қолдану үшін деректемелік корды мәнді түрде кеңейту ... ... кең ... казу ... Бұның бәрі көп жылғы арнайы еңбекті
талап етеді. Ескерткіштердің жоғарғы мерзімі туралы сауал ашық ... ... ... өз ... ... материалдары негізінде “мұртты” обаларды
жасаудағы тасмолалық (сақтық) дәстүрлер б.з. ... ... ... ... пікірді ұстанды [41; 37, 394 б.]. Соңғы уақытта ... ... ... ... ... пайда болды (С.Г. ... ... А.Д. ... Осы ... ... ... обаларды ерте
орта ғасырлар заманына, яғни, түркі тілдес халықтар ескерткіштеріне
жатқызуға тура ... Бұл ... ... ... ... түр.
Ескерткіштердің үшінші тобын қоныстар құрайды. Бұл категория көпке
дейін белгісіз болып ... және оның ... ... бар. ... басты себебі жалпы далалық аймақтардың ерте ... ... ... келіп шығады. ... ерте ... ... ... - бұл оба ... ... ... Қоныс
зерттеу саласы - жаңа қалыптасып келе жатқан бағыт.
Бүгінде Орталық Қазақстан өңірінде сақ ... ... ... ... орны ... ... ... және барлығына ортақ белгілерімен
сипатталатын ескерткіштердің сыртқы ерекшеліктері (топография, планиграфия,
құрылыс техникасы), қазбалардан ... ... ... ... ... ... негіз болды. А.З. Бейсеновтың жетекшілігімен
қазылған 9 коныстан [42, с. 405] ... ... ... ... ... ... ... өрнектер, технологиялық әдістер) соңғы қола
кезеңі қоныстарынан алынған ыдыстардан (бұнда салыстырма үшін доңғал ... ... ... кешен ретінде қарауға жеткілікті негіз берді. Далалық
скиф-сақ мәдениеті таралған (Солтүстік ... ... т.б.) ... ерте ... ... ... танымал қыш кешендерімен
салғастыру нәтижелері де осындай ... ... ... ... ... ерте темір дәуірі қоныстарының барлығы ашық даладағы
өзен бойларынан жырақта, тау ... ... ... үшін ... жоғары беткейлеріндегі күнгей, яғни, шығыс, оңтүстік-шығыс
жақтар таңдалған, әдетте бұл беткейлерде ... ... ... Көп
жағдайда үйдің артқы жағы төбе басына, алдыңгы беті ... ... ... ерекшеліктер қоныс тұрғындарының ... ... ... ... ... ... және кар жұқа ... іздеуге мәжбүр болғандығын аңғартады. Үй, қора жайлары тастан
салынған тұрақтардың жалпы көлемі кішірек. Бұлардың көпшілігі қора-қопсылы,
бар жоғы 2-4 ... ... ... үйден тұратын қоныстар болып
келеді. Орналасуына қарай, ескерткіштер ХІХ-ХХ ғғ. ... ... ... ... ... ... ... біразы қазақ
қыстауларының астында жатыр. Кейінгі қола заманының ... қыш аз, ... тік ... пішінді ыдыстар басым, пішіні
көмескі көзелер, аяқтар да ұшырасады. Сирек кездесетін нұсқаларға шүмекті,
тіктұтқалы, ... ... ... ... ... ерекшелігінің
бірі «маржандар» мен батырыңқы шұңқыршалармен ғана шектелген ... ... ... ... табылған қыш мерзімдік
ерекшеліктеріне қарай (ыдыстардың пішіні, ернеу ... ... ... ... ыдыстарға жақын [43]. Көптеп табылған тас
құралдар арасында кетпендер, келісаптар, дән ... т.б. ... ... тас ... өте көп кездесуі назар аудартады. Әр
қазылған ... 30-70 ... ... ... Кетпендердің оте көп болуы,
дәнүккіштердің де табылып отыруы қоныс тұрғындарының шаруашылығы жайлы ... ... ... ... ерте темір дәуірі тұрғындары мал
шаруашылығымен қатар, көне егіншілік бағытын да ... ... ... тары, бидай сияқты дақылдарды қыстау маңында өсірген кейінгі
қазақ егіншілігіне ... түрі ... ... ... жатақ шаруашылық
дәстүрі, бұлай болса, осы сақтардан бастау алады.
Ескерткіштердің 4-ші және 5-ші түрлерін ... ... ... ... ... Ерте ... дәуірінде аймақ тұрғындары қола заманының
байырғы мыс, алтын т.б. металдарын өндіру ... ... ... ... ... ... өңірінде (Тесіктас, Саяқ, Соркүдық
т.б.) Нұра өзенінің жоғарғы сағасында (Алтынсу, Бесшоқы), т.б. ... ... ... ... ... таулары маңында,
Нұраның жоғарғы бойында, Баянауыл ... және ... ... [44]. ... осы екі тобын М. Қадырбаев 1960-1970 ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстары бұдан
кейінгі жылдарда тоқтап қалды. Бүгінгі күні аймақтың ерте ... ... ... мен ... ... мардымсыз және ол кең көлемдегі
деректер жинақтауды ... ... ... ... ең алдымен М. Қадырбаев тасмоламен тікелей
шұғылданған азғантай ғана уақыттың ішінде бірсыпыра ... ... ... ... Ат ... мен қару-жарақ, аң стиліндегі
әшекейлер, т.б. бұйымдардың тамаша сипаттамалары жасалды.
Тасмола бүкіл Арқа атырабына кең тараған нағыз ... ... ... ... ... ... геологиялық емес, нағыз қазақи мағынада
қолданып отырмын. Орталық Қазақстандағы мәдениет ... ... ... ... ... ... (М. Хабдулина), ал, Ресей
аумағындағы Оңтүстік Орал сыртындағысы бобров-тасмола (А. ... ... ... ... ... ... ... Жарма, Шар
өлкелеріндегі мәдени белгілер әлі анықталмаған, олардың қай үрдіске ... ... ... ... динлин мәселесін зерттеуге бағытталған ізденістерінде
«Батыс динлиндер» аспектісін көтеріп отыр. Оның пайымдауынша, көне Монголия
жерін Ордостан ауысып ... ... ... осы ... ... ... да Енисейге жылжиды. Ал, бір тобы батысқа шығандап кетеді
де, казіргі Қазақстан ... ... ... ... ... маңын
ғалым қазіргі Шығыс пен Орталық Қазақстан жері деп ... ... - И.В. ... ... бойынша осы батыстағы динлиндер,
тасмолалықтар - Қазақстан жеріндегі ең алғашқы түркілер [45].
Соңғы ... ... ... - бұл ... ... ... ... зерттелуі.
Жалпы алғанда, үлкен обалардың беріп отырған аса маңызды, ... бірі - ... ... көптеп ашылуы. Қазір оннан астам
обадан дромосты қабірлер ашылды. М. Қадырбаев ... оның бір де ... ... және де ... ... үлкен обалардың қазылмауында еді.
Тасмола аумағынан көптеген дромосты қабірлердің ашылуы бұл мәдениетті бүкіл
Қазақстан жеріндегі ертесақ және ... ... ... ... Бұл аспектінін түбі үлкен теориялық пайымдауларға апарады.
Қазір ескеретініміз, тасмоланы әлдеқандай өлкелермен тікелей ... ... ... ... ... ... емес, ертесақ
кезеңінің жалпыға ортақ субстратына жаңадан мән ... ... ... бұл ... ... ... аңғару онша қиынға соқпаса
керек. Бірақ, беғазыны да шағын өлкелік мәдениет дегі ... ... ... ал, іс ... ... ... сахарасын анағаұрлым кеңінен қамтыған
мәдени үрдіс. Өлкелік мәдениет емес, Қазақстан жерінде соңғы қола кезеңінде
өмір ... ... ... ... ... осы ... ... байланысы болашақта, мүмкін, жуырда іс жүзінде күн тәртібіне койылып
қалар. Дейтұрғанмен, ертесақ теориялық ізденістерінің беғазылық жаңа дерек
пен ... жаңа ... ... ... екенін де сезбеске болмайды
- тағы да ... ән» бұл ... ... бере ... ... тақырыбы - аталып отырған аспектілерді мықтап тұрып
талдауға жетектейтін, бірақ, айрықша, жеке карастыруды ... ... ... ... құрылыстарының осындай әр түрлі болуы, шамасы, отбасылық
қатынастар жүйесін ғана емес, сонымен ... ... ... рулық
қауымның эволюциясын да көрсетсе керек. Ол ерте ... ... ... ... ... ... аумағы мен оған шектес аудандарында
мекендеген сақтардың этникалық ... ... тән. ... ... ... әр ... ... топтарының үлгісінде
ерекше айқын байқалады. Талды обаларының ... ... ... ... мүліктердің құрамына және үлкен жер лақаттарға қарағанда, ең ықпалды
топ және әскери билік, абыздық қызметпен қатар көсемдер де ... ... ... ... ... ... және материалдық мәдениеті
жағынан алыс және жақын аймақтармен мәдени-экономикалық және этникалық
байланыстарда ... ... ... ... тұрмыстық тұтыным
заттарынан, әшекей бұйымдары, әбзелдері арқылы белгілі. Бұл ... ... мен ... ... ... бірегейлігі,
сараптай келгенде алыс, жақын аумақтарына ... ... ... ... ... өнер ... ... дамыған өркениеттік
бағытын ерекшелейді.Бұл еркениет сақтардың кең байтақ аумақтармен мәдени-
экономикалық байланыстары, елдік және ... ... ... ... ... ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРДІҢ ЭЛИТАЛЫ ОБАЛАРЫ – САҚ ҚОҒАМНЫҢ ... ... ... ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ӨҢІРІНДЕГІ САҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ЗЕРТТЕЛУІ
Сарыарқа деп аталатын таңғажайып және көп жағдайда ... әлем ... дәл ... орын алған. Ол оңтүстікте Тұран ойпатынан
солтүстікте Батыс-Сібір жазықтығына ... ... ... ... ... ... ... Мұғаджарға дейін жетеді. Мұнда ... бар: ... көк ... ұштасқан, киіктер мен қасқырларға
мекен болған ... ... су мен ... ... тілімделген, арқар мен
таутекеге пана болған шоқылар мен ... ... ... ... қоян ... кішігірім ормандар, көк аспанның сәулесін шағылыстырған,
әліде өмірдің қайнар көзі болып табылатын көптеген көлдер [47].
Мұндағы заттық ... ... ... дайындау ісінің даму үрдісін
көрсетеді, ол өз кезегінде көне бір дәуірден тас құралдарды мыс, ... ... ... бір ... өту ... ... [48, с. ... дәуірінің ең соңында өндіруші шаруашылыққа көшу орын алды – қыш пайда
болды, бақташылық туындады.
Орталық Қазақстан - Арқа ... ... бір ... ... ... ... тәріздес аласа таулар» деп атаған ... ... ... ... ... ... ... шоғырланған.
Арқаның алып даласы әрқашанда адамға мекен болған. Оған тас, қола мен
ертетемір дәуірі, ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... жылдар бойғы заттық
мәдениет түрін сипаттайтын кең ... ... ... ... ... ... ғылым тарихында алтын әріптермен жазылған
Әлкей Марғұлан, Кемал Ақышев, Мир Қадырбаев, ... ... ... ... ... ... ... жетекшілігіндегі экспедициялар
Арқаның ерекше қызулы алтын күнінің астында түрлі өлкелерде кең ... ... ...... аса ... бір пұшпағын құрайтын
аймақтың көне құпияларын әлемге ашқан алғашқылар болды.
Орталық ... ... ... ... өте ерте заманға, яғни
палеолит дәуіріне жатады [44, с. 54]. Орта тас дәуірінен бастап ерте ... ... даму ... ... Шідерті-3 тұрағының
мәліметтері береді.
Қола дәуірінде далалық өркениеттің ... ... деп ... ... ... ... ... Орал тауларынан Енисейге дейін,
оңтүстігінде Тянь-Шянь мен ... ... ... ... дейінгі
аралықты қамтыған андронов тарихи-мәдени қауымдастығынының құрамында болды.
Бұл ... орта ... ... бірегей құбылыс болып табылды. Дәл
осы кезде, яғни б.з.д. 2 ... ... мал ... мен ... ... ... ... қола өндіру ісі шықты. Б.з.д. 2-мыңжылдықта Орталық
Қазақстан ... ... ... ... ... көршілес өңірлерге әсер
еткен тау-кен, металлургия және метал өңдеу ошақтарының ... ... ... ... мәдениеттің алдында тұрған соңғы қола
дәуірінің Беғазы-дәндібай мәдениетінің алып құрылыстары ... ... тән ... ... ... ... ... қарым-
қатынастар, қалыптасқан идеологиялық көзқарастар мен дүниетанымдық жүйе,
жоғары ... ... ісі - әлі де ... ... санасында аз
зерттелген, қала берді жұмбақ құбылыс болып ... ... бұл ... ... мәдениетімен қоса, еуразиялық далалық белдеудің басқа
аймақтарындағы б.з.д. 1 ... ... ... қалыптасу мәселесінің күрмеуін шешуде өзекті болуда.
Негізгі тобы Қарағанды облысында орын тепкен, тастан ... ... ... ... ... ... атау ... Олар Беғазы,
Дәндібай, Еңбексүйгіш, Бұғылы, Саңғыру, Ортау қорымдарында орналасқан.
Беғазы-дәндібай ... ... ... ... сынды протоқала
дәрежесіне сай келетін аса ірі қоныстары бар. Қазақстан жеріндегі ... ... ең ... ... ... Кент қонысының ауданы 30 га,
мұнда тұрғын үй, ... ... ... орындар санатына кіретін
барлығы 100 астам құрылыс тіркелген. Ғалымдардың пікірінше, беғазылықтар
әскери ақсүйектер - ... ... ... ... ірі ... ... Үлкен көлемдегі тас мавзолейлер болса, билік пен
байлықты өз қолдарына жинаған, метал өндіру мен оны бөліп-тарату ... ... ... алыс ... ... жасаған қаһарлы көсемдердің
қабірлері болып табылады [49, с. 95].
Қола дәуірінің, Беғазы-дәндібай мәдениетінің ескерткіштерін зерттеу,
олардың Еуразияның Ұлы дала ... орны мен ... ... жалғасуда. Археологтар антрополог, генетиктермен бірлесе отырып
андронов тұрғындарының көшіп-қонуы және ... ... ... араласуының арқасында кейінгі қола дәуірінің
бірқатар ... ... ... ... алып ... деген тұжырым
жасады. Көшіп-қонудың ең көлемді толқыны соңғы қола дәуірінің Беғазы-
дәндібай ... ... ... ... батыссібір
далаларының жағдайына бейімделген Орталық Қазақстан ... ... ... ... мәдениеттердің пайда болуына себеп болды.
Археолог, антрополог және генетиктердің мәліметтеріне ... ... ... әсері салдарынан солтүстікке және шығысқа қарай
ығысты ... ... ... аламыз. Қола дәуіріндегі батыссібірлік орманды-
далалы өлкелеріндегі көшіп-қонулардың ... ... ... ... ... басым орында болған сыңай танытады [50, с. 90-91].
Беғазы-дәндібай мәдениетінің көрнекті жерлеу камералары негізінен
Орталық Қазақстан территориясында ... ... ... ... ... ... дәлелденген [51, с. 70]. Бұл дәлел ... ... ... ... ... қыш ... мен жебе ... негізделеді. Беғазылық
жерлеу кешендеріндегі зәулім құрылыста ертекөшпелі сақ мәдениетінің қайнар
көздерін зерттеу ... ... ... түрткі болды. Мысалы,
Іле өзенінің бойындағы сақ ... ... ... ... ... ... ... ғалымы профессор Л.Р. Кызласов Беғазы
қорымындағы тас кесенелермен ... ... ... Арал
өңіріндегі Солтүстік Түгіскен қорымымен байланысы анықталды.
Беғазы кесенелерінің ... ... ... ... ... Тағар мәдениетінде байқалады. Археологтар дромосты
тағарлық ... ... ... қола ... Орталық
Қазақстаннның ескерктіштерімен өзара байланысы бар екенін анықтады.
Еуразиялық далалық белдеудің шығыс ... ... қола ... ... ... зерттеу ертескиф/ертесақ мәдени
кешендерінің қалыптасуының ... ... ... Сақ ... ... ... Беғазы- дәндібай мәдениетімен генетикалық
байланысы бар Алтайдың Бике [52, с. 164-166] мен ... ... ... ... ... ... қорғандары мен
Солтүстік Түгіскен кесенелері кіреді. Ертесақ кешендерін зерттеу арқасында
археологтар ... ... ... ... шығысындағы барлық
жерде жаңашылдықтың енуінде шешуші орында болғандығын айтады. Кейінгі қола
дәуірінің элиталық жерлеу ... ... ... ... ... ... Тыва ... ескерткіштерінен нақты байқалады [51,
с. 70-71].
Беғазы-дәндібай мәдениетінің шартарапқа берген әсері сонша, қазір оның
Орталық Қазақстандағы нұсқасымен ... ... қола ... Дала
кеңістігінің көптеген өлкелеріне тән жалпы беғазылық қабатты айтуға болатын
сыңайлы [53, 62 б.].
Ертесақ ... ... ... ... ... ... ... келеді.
Аса көрнекті ғалым, Қазақстан археологиясының жетекші өкілі К.А.
Ақышев кезінде ... ... ... ... ... ... ... VIII-VII ғғ. заттық мәдениет пен жерлеу ... ... ... ... және ол ... IX-VII ғғ. андроновтықтар
ортасына жаңа этникалық топтың енуі мен араласуының арқасында болуы мүмкін
деген ... ... еді. К.А. ... ... ... ... ... қарай қозғалуының негізгі жолдарын белгілеген болатын:
оның алғашқысы Алтай арқылы Шығыс, ... және ... ... ... ... ... ... мен Памирге бағытталды [54, с. 57-58; 55,
с. 31-32].
Б.з.д. 1 мыңжылдықта Орталық ... ... ... үлкен мәдениет -
Тасмола. Өлкедегі алғашқы зерттеу жүмыстары Отан соғысынан ... ... ... ... экспедициясының далалық
ізденістерімен басталды. ... ... ... ... 1957 ... қарқындады, сол жылы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу» тобы
жасақталған болатын. Әсіресе, Шідерті бойындағы ... ... ... ... ... өте ... болды. Осының барысында
М.Қ.Қадырбаев 1960-шы жылдары Орталық Қазақстанның тасмола мәдениетін ... және оның ... ... ... мен ... Шыңғыстау
жоталарының аралығын қамтиды деген қорытынды жасады [56, с. 17; 37, ... Айта ... бір ... ... ... ... ... тасмоланы
үлкен тарихи-мәдени қауымдастық деп қабылдайды және оның таралу ... ... ... ... Оңтүстік Орал сырты далаларын
енгізеді.
Соңғы жылдардың кейбір деректеріне қарағанда, тасмола ауқымына бұрынғы
Семей облысының ... ... ... ... ... ... ... да енетін сыңайлы.
Мир Қадырбаевтың 1966 ж. жарық көрген іргелі ... ... ... ... ... VII-VI және V-III ғғ. ... екі саты бөлінді, қару-жарақ пен ат ... ... ... түрлі құрал мен әшекейлер суреттелді, жерлеу ғұрпының
ерекшеліктері тарқатылды және де ... ... ... ... ... мен ... ... пікірлер ұсынылды. Еуразия
белдеуіндегі скиф-сақ ... ... ... өз орны
нақтыланды. Тасмола ескерткіштерінің Арал, Шығыс Қазақстан мен ... ... ... нақты көрсетілді, сонымен қатар, жерлеу
ғұрпы мен заттық ... ... ... мәдениеттерімен екі арадағы
заңды ұқсастықтар да айтылды [37, с. ... ... ... ... ... ... шығыс
ареалын белгілеуге арналған «сақ мәдени ... ... ... ... ... ... осы Мир ... еді [37, с. 401].
Бұл «сақ қауымдастығының» негізі деп ... ... мен ... ... Ерте ... ... ... бірнеше локальды
нұсқалары бар, ал олардың арасындағы жақындық ортақ ... ... [57, с. ... мәдениетінің ашылғанына жарты ғасырдан астам уақыт болғанына
қарамастан, М.Қ. Қадырбаевтың сол ... ... ... әлі де ... ... ... ... Орталық Қазақстан сақ ескерткіштерін
Ә.Х.Марғұлан атындағы Археология ... ... ... ... Алынып отырған нәтижелердің ішінде өлкеде көптеп
сақ қоныстарының ашылуы, ... ... ұзақ ... ... ... келген үлкен қорғандарды зерттеу айрықша маңызды болып отыр.
Қазір Орталық Қазақстанда ондаған сақ қоныстары ... Төбе ... ... ... ... ... ... тәртібімен
тіркестіре салынуы, тастың көп қолданылуы сияқты белгілер олардың басты
сипатын құрайды. Қола ... ... ... ... ... ... ... қазақ қыстауларына ұқсас. ... ... ғана ... ерекшеліктері де осының алдындағы доңғал сатысымен жақындықты
аңғартатын қоныстық қыш кешені бөліп шығарылды [43, c. 167].
Үлкен қорғандарды ... ісі аса ... ... ... ... ... ... Шерубай қорымдарынан ашылған дромосты қорғандардың
деректері өлкедегі ертесақ ... ... ... ... ... ... ... қайтадан қарауды талап етеді. Негізгі
қорытындылар әлі алда, ... ... пен ... ... ... ерекшеліктерінің мүлдем белгісіз болуы сол ... ... өз ... ... қазірдің өзінде байқалуда. Мынаны да айта
кету керек - сол ... ... ... ... ... таулы өңірлерінің
шетінде оқшау орналасқан Шідертіден алынған болатын, ал үлкен қорғандар осы
таулы, ішкі өңірлерден ашылып отыр. Яғни, ... ... ... ... шын ... қазір анықталуда.
Қазақстандық және ресейлік ғалымдардың археология ... ... ... ... ... ... ертесақ мәдениетінің пайда
болуы мен даму жолдарын белгілеуге мүмкіндік беруде. Мәселен, Л.Р. Кызласов
Жетісу мен Шығыс ... ... мен ... ... ... ... ұқсастығын айтқан болатын. Шілікті қорымы 5 ... ... мен ... ... сараптау оның мерзімін Аржан-1
(б.з.д. IX-VIII ғғ. ... және ... ... ... (б.з.д. VII ғ.
ортасы мен екінші жартысы) қорымдарының аралығында белгілеуге негіз берді
[51, с. 70].
Ертесақ ... ... ... ... ... Талды-2,
Жалаулы нысандарының мәліметтері осы уақыттағы мәдени ... ... ... ... мен ... көшпелілер өнерінің
заттарын сараптау олардың ою өрнектерді орындауда жыртқыштарды бейнелеуде,
зерлеу ... ... ... ... ... Кей ... орындау техникасын зерттеу көшпелілердің көсемдеріне ... ... ... өлкелерден іздеу керектігіне итермелейді
деп санайды, мәселен архаикалық Хорезм қалаларынан. Ал Тывадағы Аржан 2
кешенін тұрғызушылар мен ... ... ... ... ... ... ... қатысуымен іске асып отыруы мүмкін [58,с.
177-180].
Қазіргі уақыттың сақ ... аса ... ... ... облысындағы Талды-2 қорымының зерттелуі жатады.
Талды-2 қорымының қорғандарынан алтыннан құйылған 200 жуық бұйым мен
22 000 ... ... ... ... заттар Сақ билеушілері киген салтанатты
киімнің әшекейлері. Оның арасында кісе ... ... мен ... ... қайыстарға кигізілген әшекейлер мен түрлі тығырықтар,
көптеген ... қару ... ... мен ... әр ... жапсырмалар бар. Мыңдаған өте ұсақ, түйіршіктер шалбар балақтары
мен камзолдың өңір ... ... ... ... алынған заттар ғажайып шеберлікті талап ететін, орындалуы
жағынан ертесақ аң стилінде ... ... ... ... әр келкі
бұйымдар.
Алтын бұйымдардың саны, жерлеу құрылыстарының көлемділігі мен ... ... ... жоғары әлеуметтік деңгейі бар, көшпелі
элита өкілдері жерленгендігін нақты дәлелдейді.
Талды-2 қорымындағы ескерткіштердің құндылығы қазба барысында табылған
алтыннан ... ... ... ... ... 1 мыңжылдықта
Еуразияның далалы және таулы өлкелер тарихында ерекше дәуір бой ... осы ... мал ... ... ... ... -
Далалық өркениеттің қалыптасу үдерісі жүрді. Жалпы өркениет қазіргі таңда
ғылыми ортада Скиф-сібір әлемі ... ... ... 1 ... бой ... бұл ... ... қайнар
бұлағы қола дәуірінде жатыр. Еуразияның далалық белдеуінің тарихын ... ... ... Далалық өркениет аз уақыт шеңберінде қалыптаса
қойған жоқ. ... ... ... ... қалыптасуының
алғышарттарының жарқын көріністеріне археологтардың ашқан «Қалалар ... ... мен ... ... ... қола құю ісі, ... бейімделген жер өңдеу мен мал шаруашылғы, арбалы жауынгерлер
кешені дәлел бола алады.
Қола дәуірінің көптеген ескерткіштері, соның ... ... ... кешендері б.з.д. 2 мыңжылдықта Ұлы далада өзіндік
мәдениеті мен ... ... ... бар, ... ... мен қола құю ... асқан шеберлікке жеткен ірі
протоөркениеттің өмір сүргендігін ... ... ... ... кезең - қола дәуірін айтқанда біз
Орталық Қазақстанның мәліметтерін атап кете алмаймыз. Жезқазған ... сақ, ... ... 1 миллионнан астам тонна мыс ... Аса ірі көне кен ... ... ... ... көне ... ... 500 м, ені 100м. Мамандар оның қазіргі сақталған тереңдігі
10 м, ал ... 30 м-ге ... деп ... ... көне ... ... тонна мыс рудасы алынған. Кенқазған рудасы одан 100 км қашықтықтағы
қола дәуірінің Атасу қонысына жеткізіліп, сонда ... [59, с. ... ... ... ... осы ... зерттеген археологтар мұнда 22
балқыту пештерінің орнын ... ... ... саран деректердің өзі сол
кездегі тау-кен ісінің аумағын көрсетеді. Қарағанды облысындағы Суықбұлақ,
Қарқаралы-1,-2, Шортандыбұлақ, ... ... ... ... ... бір ғана ... өзі көне заманның мыс зауыты
іспеттес екенін ... ... ... ... осы ... ... далалық және таулы аймақтарының бойымен ... ... ... ... скиф сақ уақытының ірі жерлеу ескерткіштері ... Осы ... ... ... ... (бірақ өзара
байлансты) ертекөшпелілік орталықтардың орындарын ... ... ... сырты - Моңғолия, Саян-Алтай, Қазақстан (Сарыарқа, Шығыс
Қазақстан, Жетісу, Арал ... ... ... ... ... ... қатар, бірқатар себептерге байланысты, өзара ... ... Саян ... ... ... ... өмір сүрген тайпалардың
заттық ... ... ... ... маңындағы мәдени
кешендерде азды-көпті айырмашылық ... ... ... ... ... ... Шілікті, Түгіскен, Жалаулы, Келермес сынды
ескерткіштер арқылы ... ... ... орталықтардың қатарына, мінекей, қазір Талды-2 қорымы
қосылып отыр.
Далалық өлке бойы тек қана байланыстырушы орынды иеленген жоқ, ... бұл өлке ... ... ... ... Мәдениеттің тұтастығы
қолдану мақсаты бір скифтік аң ... ... ... ... ғұрпының біркелкілігінен және т.б. қырлардан көрінеді. ... ... - ... мен ... ... ... ... өлке болып қалыптасты [60, с. 13].
Скиф-сібір әлемінің археологиялық мәдениеті - өзіндік шаруашылығы мен
әлеуметтік, идеологиялық, ... ... бар ... ... ... ... ... әлемінің өзіндік
айырмашылығы, ол - «аңдық стиль» өнерінен ... ... ... ... байланыс жүйесі [61]. Ол «скиф үштігінің»
бір бөлігін құрайды. Әдетте ... 1 ... ... ... ... ... ... шығаруда скиф әлемінің ... ... - ... ... ат әбзелдері, аңдық стиль) алға
тартылады. ... скиф ... ... мүмкіндігі шектеулі болып
шықты. Бүгінгі күні, В.С. ... ... ... ... ... ... ... түсінігін кеңейту үдерісі байқалуда. Мысалға, Н.Л.
Членова скифоидты мәдениеттер аумағындағы мәдени ... 10 ... ... Оған ... ат ... мен аң ... бөлек, лавр жапырағы
тәріздес ұштығы бар жебелер, үзеңгі тәріздес ... сырт ... бар ... ... «кубан типіндегі» дулығалар, шеңберлі және
жартылай шеңберлі тұтқасы ... ... ... ... [62, ... ... қорымынан алынған табылымдар ертесақ аң ... ... ... қисынды орнын тауып, жеке бір өзіндік межені қүрайды.
Бейнелеу өнерінің заңдылығымен, ішкі мазмүнымен байланысты бүл ... ... ... ... мен ... ... бастап, Шығыс
Қазақстан, Сарыарқа мен Жетісу арқылы Арал маңына дейін және әрі қарай Дала
белдеуі ... ... ... ... де ... ... сақтарының көркемөнер бұйымдары айтарлықтай тартымды
заттардан тұрады. Оның қатарына адамның салтанатты ... мен ат ... ... ... кіреді. Орталық Қазақстанның ерте темір
дәуірі кезеңінің ... ... ... ... зерттелуіне
қарамастан, скиф-сібір аң стилінде орындалған табылымдардың ең көбі 2010 ж.
Талды-2 ... ... ... ... ... ... ... отырып
Сарыарқа сақтарының өнерінде құстар, аңдар және қиял- ғажайып жануарларды
кездестіре аламыз. Осы бейнелер тек ұсақ ... ... ғана ... ... ... ... - ... беттерінде де
көрініс табады [63, с. 52].
Жыртқыш құс түрлерінен, яғни бүркіттерден жыртқыш емес құстар мен қиял-
ғажайып ... - ... ... ... аңдардың арасынан
шөпқоректілер - марал, бұлан, ... ... ... түйе, қабан, сонымен
қатар, жыртқыш мысық тектестерді (жолбарыс, барыс) атауға ... ... ... ... ... - ... өмір ... ықпалымен қалыптасқан декорға ие элита
өкілдерінің ... ... ... ... ... костюм
топографиясында, сондай-ақ мифологиялық дүниетаным жүйесінде де қатаң түрде
өзінің ... бір ... ... ... ... ... ... мақсатында
атқарылған зерттеу жұмыстарының қорытындысы ... ... ... ... көрсетеді. Аржан-2 - тоналмай ... ... ... бейнелерінің, әшекей бұйымдар - жауынгер киімінің
бөлшектерінің, олардың стилистикасының ... ... ... ... Шілікті, Жалаулы және т.б. ... ... бар. ... ... қиып ... екі мүйізі бар маралдың
басы – садақ декорының бөлшегі [64, р. 45]. ... ... ... ... бір мүйізді болуымен ерекшеленеді. Марал бейнесінің орны
мифологияда да және сәйкесінше жауынгер кейпінде де оның ... әлем ... ... ... ... ... идеясымен байланысты
болуы керек.
Типологиялық тұрғыда белбеу жүйесінен қиық конус ... ... мен ... жыртқыш бейнелерімен декорацияланған қару-жарақ
бұйымдарының бекіткіштері сияқты кейбір бөлшектері бірдей ... ... ... ... билеуші көсемдердің, атақты жауынгерлердің
жерлеулерінде киімге тігілген мысық тектес жыртқыштар - жолбарыс, ... ... ... жиі ... ... ... ... профильде
әртүрлі стильде берілген, бірақ жалпы алғанда ... Олар ... ... ... ... ... тәріздес салпыншақтар Аржан-2
қорымында да бар, олар ... ... ... ... жалғыз, екіден, үш-үштен біріктірілгендер бар. Олар ... ... ... деп ... болады.
Аржандағы әйелдің шашына тағылатын нәзік ұштық-түйреуіш те Қарағанды
облысындағы Шерубай қорымының №1 ... ... ... ... элементпен ұштасады.
Бүркіттің бейнесі Ешкіөлмес жартастарында, Шілікті (№5 ... ... ... ... ... [65, c. 36]. ... бейнесі сақ
трактовкасында Саян-Алтайға б.з.д. 7 ғ. Қазақстаннан, мүмкін ... ... ... ... ... ... тарауы мүмкін [66,
с.55]. Талды-2 қорымынан табылған бүркіт, таутеке композициясын біріктірген
әшекей Шіліктіден (Бәйгетөбе) алынған заттармен пара-пар ... [67, ... ... ... ұсақ ... және ... ... декорациялау дәстүрі Аржан-2 қорғанында тура аналогиясын табады.
Түгіскендегі табылымдардың арасында №953 ... ... ... ... ... ... ... Стилистика жағынан ол
Орталық Қазақстанның Тасмола қорымындағы «жатқан арыстан» кейпіндегі алтын
қапсырмаларға жақын [68, с.30]. ... ... ... жалпы алғанда бұлардың бір ортаның бұйымдары екені сөзсіз.
Евразиялық далалық белдеуде түбегейлі тарихи-мәдени өзгерістердің орын
алған уақытындағы ... ... ... жаңа ... ... ... ғұрыптық ескерткіштері ретінде қарастыру керек.
Мысалы, Аржан-2 кешенін тек элиталық ... ... ... ... ... ... көне ... ғибадатханасы тұрғысынан қарауымыз
керек.
Нұркен-2 қорымының №2 қорғанынан табылған қола ... ... ... ... Жоғарғы және төменгі бөліктері ою өрнектермен
көмкерілген қапсырманың орталық кеңістігінде үйлесімді түрде ... ... [69, с. ... ... бейнеленген күрделі
мифологиялық сюжет бір жағынан ... ... ... ... ... қосалқы сызықтар арқылы ажыратылған. Қапсырманың екі
жағы үшбұрышты өрнектермен ... орта тұсы ... ... екі ... ... ... ... айырмашылығы басым
көрініс бейнеленген. Екі жақты ұқсас композициялардың құру қисынына сәйкес,
орталық элементтің екі ... ... ... болу ... еді. ... ... ерекше жағдайды байқаймыз. Қапсырманың сол жағында салт атты адамды,
чеканы бар жауынгерді және ... ... ... ... ... аламыз;
сюжетінің кейбір бөлшектері ғана сақталған қапсырманың оң жағынан үш
кейіпкерді ... ... оның ... ... ... ... ... отырған бейне, оның алдында композицияның орталық
элементіне қарап отырған, қапсырманың сол жақ ... ... ... бір ... және ... жоғары бөлігінде көлденеңнен салынған
қалқаны бар жауынгер бейнеленген.
Композицияның орталық элементінің екі ... ... ... ғана ... ... ... орындалғанын айта кеткен жөн.
Сонымен қатар, құрамдас бөліктерден олардың бас киімі мен шекпендері ... екі ... ... бойынша басқаларға қарағанда әлдеқайда
кішіректеу.
Салт атты адамға назар салсақ, ол қарулы. ... ... ... ... ... ... пен ... қайысы, жиектері паралелль
сызықтармен берілген ертоқым көрсетілген. Атты сәндеу ... ... Оның жалы мен ... ... ... бір шоғы ... орта тұсы ... Жалы күзелген ат бейнесі қола дәурінде де,
түркі уақытында да ... ... ... ... мен ... аударсақ. Белдік үш кейіпкерде бар.
Белдік ... ... ... ... ... ... ... белгілі-бір жоғары әлеуметтік деңгейі бар адам деп
айтамыз. Мысалы, В.Н. Добжанский пікірінше, ... ... ... ... ... ... және соғыстың белгісі
болып табылады» [70, с. 63]. ... ... ... - ... ... жәдігерлер. Сарыарқаның ерте темір дәуірін зерттеу
тарихында ... ... ... ... ... ... мысалын ғана
айтуымызға болады. Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінде құрамды белдіктер
айылбастар және ұштықтарымен белгілі, осы ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінен табылған болатын
[71]. Олар б.з.д. VII-VI ғғ. басымен ... - тек ... ... арналған қару-жарақ қана ... ... ... ... қолданылған зат. Бұған дәлел ... ... бас ... және ... мәдениетінің
жерлеулеріндегі жылқы бас сүйектеріндегі іздер дәлел бола алады. Чекан
соққысы жыртқыш ... ... ... ... ... болған [72].
Астарлы мағынасына сәйкес, чеканды жыртқыш аң мен құстың тұмсығын бейнелеп
сәндейтін болған.
Чеканның ерте көшпелілер мәдениетіндегі семантикалық ... ... 3. ... ... ... тарқатылады [73].
Сонымен, осы ойларды тұжырымдасақ, қапсырма бойынша жүргізілген
қысқаша сараптама бізге Аспанға ... ... ... ... ... ... Қарашоқы қорымындағы (Қарағанды облысының
Қарқаралы ауданы) қорғандардың бірінен табылған қапсырма ... ... ... қозғалыссыз күйде тұрған жолбарыстың профильді бейнесін
көрсетеді. ... ... ... ... ... тән ... ... сүйікті және терең семантикалық ... ... мен ... ... ... ... қойылған.
Олар ежелгі көшпенділердің жиі қолданғанындай бейне көрінісінің ішіне
салынған, шиыршықтар арқылы жолбарыстың жуан мойны мен жауырыны, ... ... ... ... бейнесіне салынған грифондар жоғарыда
суреттелген Шерубай ертесақ қорғандарының алынғандарымен ұқсас.
Бұл ... ... ... мен оны ... ... ... ... сонымен бірге, жалпы ... бір ... ... ... Оны ... түссек, көне дәуірде өмір
сүрген Үлкен сақ мәдениетін айтуымыз керек, оның қанатын кең ... ... ... оның ... - қазіргі қазақ жері екендігін көре
алуымыз қажет. Осы орайда қола дәуірінің сұңғыла ... мен ... ... ... ... ... Арқа атырабының тамыры терең Дала
мәдениетіндегі орнын да бағалауымыз керек. Жыл ... ... күн ... ... келе ... ... Қазақ елінің экономикасының айрықша маңызды бір
саласы - бүгінгі металлургияның бағзыдағы ірге тасын қалағандар - ... ... өмір ... көне Кент пен ... ... мен Атасу
кеншілері екенін түсінуіміз керек.
Сақ дәуірінің ғажайып асыл әшекейлері жасалған шеберханаларды ... аса ... ... ... ... ... орындар сақтар мекенінің
шетін ала, ... қысы жоқ Орта ... ... ... ... ... орталықтарында жасалып отыруы мүмкін деген ғылыми пікірлер бар екені
айтылды. Бірақ бұл әзірше болжам түрінде бой ... ... ... ... ... ... керек. Орталық Қазақстандағы Талды-2 қорымының
алтын бұйымдарына жасалған сараптамалардың нәтиежелері де осыған меңзейді.
Ресей ғалымы А.Д.Таировпен ... ... ... ... бұйымдарына жұмсалған алтын Көкшетау ... ... кен ... ... ... ... ... Қазақстан мен
Оңтүстік Орал сырты далаларының біртұтас тасмола ... ... ... ... ... ... зерттеулерді одан әрі
нақтылай түсетінін байқаймыз. Рентгенді-спектралды сараптама қорытындысына
қарасақ, Талды-2 бұйымдарының ең ... ... - 718, ал ең ... - 932. ... бұл аса ... ... ... Бұл - сақ әлемінің өз
алтыны.
Құрлықтың нақ ортасында, солтүстігінде ... ... ... отырықшы-егінші өркениеттермен, шөлейтті батыс
аудандар және таулы Саян-Алтаймен шектесіп ... алып ... ... ... Ұлы Дала арқылы өткен түрлі ... мен ... ... ... ... жергілікті негіз бен жаңа тұрғындардың
инновациялары осы жерде - Еуразияның дәл жүрегінде - ... ... ... Ұлы ... ... ... даму тарихына өз әсерін берген
далалық көшпелі өркениетті туғызды.
2.2 ОРТАЛЫҚ ... ЕРТЕ ... ... ЕСКЕРТКІШТЕРІ –
ҚОҒАМНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕГІ ТҰРҒЫСЫНДА
Ерте темір дәуірінде ... ... ... ... ... мекендеген, осы уақытқа дейін бұл аймақтан ... мен ... тобы ... Оған ... ретінде таулы аудандардан
табылған әр түрлі металдардан жасалған із қалдықтары мен тастағы ... ... ... негізгі монументалды құрылысы ретінде мұртты
обаларды атауға ... жылы ... ... экспедициясы ұйымдастырылды, бұл экспедиция
ерте темір ... ... ... ... нәтижесінде
олардың қолдарында бұл кезең ... ерте ... ... ... ... ... ... және т.б. құнды
материалдар ... ... ... ... ... ... топталған қорғандары мен обаларынан қазба жұмыстары кезінде әр
түрлі ... ... мен ... ерекшеліктері анықталды. Ол
М.Қ.Қадырбаевқа Орталық Қазақстан жерінде жеке бір археологиялық мәдениетті
бөлуге жол ашты, оны ... ... деп ... Оның жері ... ... және Есіл ... ... ағысына дейін, солтүстікте Көкшетау
облысының оңтүстік аудандарына дейін, яғни Щучинск және Бурабай көлдерінің
жерін ... ... ... ... ұсақ ... ... ... жерлерді қамтыды. Оңтүстік шекарасы Балқаш маңы мен
Бетпақдаланың солтүстік аудандарына дейін ... ... ... ... ... ... ... және Жамбыл облыстарының жерінен де
кездестіруге болады.
Скиф-сақ ортасы мәдениетінің қалыптасуы мен ... ... ... ... роль ... Б.з.б ... бірінші жартысында
қола заманының жартылай отырықшы-бақташы тайпалары шаруашылығының ... ... мен су ... ... мөлшермен пайдалануға
бағындырылған көшпелі, жартылай көшпелі мал шаруашылығы ұзақ ... ... ... ... ... болды.
Сарыарқаның ерте темір дәуіріндегі археологиялық мәдениетін ... ... деп ... ... ерте ... дәуірі тұрғындарының жерлеу ғұрпы,
материалдық мәдениеті мен тұрмысының әр қырынан негізгі мәліметтер беретін
зерттелген ... ... ... осы ... ... бөлігінде
шоғырланған.
Бүгінде Шығыс Сарыарқа аумағындағы тасмола ... екі ... ... 180 обасы зерттелген. Біріншісіне екі мерзімдемелі сатыны:
ерте немесе бірінші (б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ) және кейінгі немесе ... ... ... ғғ) сатыларды қамтитын Тасмола кезенінің 150-ден астам обасы кіреді.
Басқалары ерекше 3-ші сатыны ... [74, с. ... ... ... ... арналған ескерткіштерден тыс,
деректемелердің ерекше тобына ... ... ... ... ... ... ... обалар қорымы туралы мәліміттер жинақталды.
Бұл ескерткіштердің негізгі бөлігі Шығыс Сарыарқа аумағында.
Тасмола тарихи-мәдени қауымдастығы тайпаларының мәдениетінің ... ... ... алғанда Қазақстанның орталық далаларында
осының алдында өмір сүрген қола заманы тұрғындарының ... ... ... ... ... айрықша түрінің
қалыптасуына Ежелгі ... ... ... ... ... тікелей ықпалынан аулақ, алыста жатқан аумақтың ... ... да әсер ... ... ертедегі көшпелілерінің мәдениетін жоспарлы түрде
зерттеудің басталғанына жарты ғасырдан асты.
ОҚАЭ-ның Орталық Қазақстанның батысында ... ... тас ... ... ... ... ... жүргізуінен бастау алады.
Ескерткіштерден адам мүрдесінің табылмауына ... ... ... ... ... олар діни-ғұрыптық әрекетке арналған деген ой түйіндеді.
Ол ... ... ... ... ... тас ... ... діни-
ғұрыптық құрылыстар деген анықтама ғана беріп қоймай, қолдағы ... ... ... бұл ... таралу шегін де көрсетті.
Кейіннен М.К.Қадырбаев атап ... ... ... ... ... ... Қазақстанда басқа жерлерде дәл осы мөлшерде
ұшырыспайтын ескерткіштердің ерекше ... бар ... ... ... [36, с. ... ... жеріндегі алғашқы жұмыстарын қоспағанда, ерте темір
дәуірінің ескерткіштерінің зерттеудің барлық негізгі ... ... ... ... жүргізілді.
Бірінші кезеңнің зерттеулері Шығыс Сарыарқаның ... ... Шет) ... ... ... ... ... Елшібек,
Киіксу, Егізқойтас, Сарша, Сыпыраоба, Санғыру сияқты, тағы да басқа оба
ескерткіштері жатады.
Алғашқы ... ... ... ... ... өзгешеліктеріне қатысты маңызды пайымдаулар жасалды. Сол жылдардың
өзінде-ақ М.Қ. Қадырбаев - ... ... ... ... ... ... және одан ары ... қарай) пен солтүстіктегі (Ақмола
облысы мен ... ... және ... ... ... ... ... аудандарын қамтыған аумақтардағы өзара айырмашылықтарды
көруге мүмкіндік береді - деп көрсетті.
Бірінші кезеңнің басты нәтижесі ... ... ... ... ... мен ... ... Шығыс Сарыарқаның оңтүстік ... ... ... ... ... ... қатысты нақты
мәліметтер алынып, Орталық ... ерте ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпының заттық мәдениетінің, шаруашылық
дамуының ... т.б. ... [75, с. ... ... орталық аудандардағы ескерткіштерді зерттеу барысында
Шет ауданындағы Талды өзенінің аңғарында Қызылқой, Талды-2, ... ... ... облысының Баянауыл ауданында Қорғантас қорымы,
Қарқаралы ... ... ... ... ... ... ... дәйектер алынбады, осы себепті үш жылдың ... ... ... ... ... бұл ... тек
қысқаша сипаттамасы ғана сақталынды.
Екінші кезең зерттеулерінің қорытындысы ... ... ... ... ... мен нәтижелері бір қалыпқа келтіріліп
жарияланды. Мұнда солтүстік топ ... ... ... ... ... дерек көзі болып саналды.
М.Қ.Қадырбаевтің Шідертідегі қазбалары нәтижелерінің ... ... ... ... ... мол да ... бұл ... «Орталық
Қазақстанның Тасмола мәдениеті» деген ұғымның тұтас сипатын ... ... ... Күні ... ... ... ... мәдениеті бойынша басты дерек болып саналады.
Археология институтының Шығыс Сарыарқаның ерте ... ... ... бағытталған жеке экспедициясының (қазіргі Сарыарқа
экспедициясы) зерттеу ... ... ... ... ... ... ғылым тілімен айтқанда «авариялық» деңгейдегі, яғни
бүлінген немесе сақталмау қаупі бар ескерткіштерді зерттеуге ... ... ... ... ... ашылды, бірақ, олардың дені қатты
бүлінген, ... ... ... ... осы жұмыстардың барысында б.з.д. ҮІІ-
І ғғ кезенінің ондаған ... ... ... ... ... ... дені ... ауданына қарайды, соңғы жылдар
материалдары Қарқаралы ауданынан да алынған.
Ақтоғай ауданы археологиялық қазбаларға бай ... жер. ... - ... ... ... ... болған аудан
жеріндегі тарихи археологиялық қазбалардың мол байлығы және қола дәуірінен
бергі ... ... ... заманымызға дейінгі VII, VIII
ғасырлардағы қорғандар, таулардағы, ... ... ... ... ... мол ... ... Шығыс Сарыарқа жерінде жарты ғасырдан ... ... ... зерттеулер ерте темір дәуірінің ... ... ... ... ... ... Шығыс аудандарында, Павлодар облысының
Екібастұз, Баянауыл аудандарында және ішінара бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Әлі
зерттеулер мен қамтылмаған өлкелер аз емес, зерттеулер ... ... өзі де ... толығырақ тексерілген емес.
Тасмола мәдениеті. Ерте темір дәуіріндегі ... ... ... ең маңызды, ал кейде бірден-бір нақты деректемелік археологиялық
ескерткіштер болып ... Нақ осы ... ... территориясын
мекендеген тайпалардың жеке топтарының сипаттамасын және олардың мәдени-
шаруашылык бейнесін нақтылауға мүмкіндік береді.
Б.з.б. I мың ... ... ... ... ... ... өңірін ерекше бөліп қарай отырып, Орталық, Батыс, Солтүстік,
Оңтүстік және Шығыс ... ... ... болады.
Мәліметтер онша толық болмаса да, мұндай ... ... ... әр ... мен жан-жақтылығын едәуір дәлдікпен бейнелеп ... ... ... ... ең ірі ... ... – Қазақтың
қатпарлы өлкесін (Орталық Қазақстан) мал шаруашылығымен күнелткен тайпалар
мекендеген, бұлар ... бірі ... ... ... исседондар массагет тайпалары бірлестігіне ... ... ... ... бұл ... ... ... негізсіз
емес.
Бізге ерте темір дәуіріндегі ... ... ... ... негізінен үш түрі: обалы қорымдар, мыс, алтын
және басқа да металдар ... ... кен ... ... және
жартастағы бейнелер жетті.
Бұл кезеңдегі Орталық Қазақстан тайпаларының мәдениеті неғұрлым көлемді
археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген Тасмола ... ... ... ... деп ... Оны ... бөліп алуға тастар тізбегі бар
«мұртты» обалар деп аталатын ерекше үлгідегі ... ... ... ... ... ұсақ шоқылығынан тыс жерлерде де кездеседі, бірақ
олардың кең тараған ... ...... ... ... ... ... 71-74].
Ең ірі обалар топтары Бұғылы, Қызыларай, Қарқаралы, Баянауыл, Қызылтас,
Кент, Ку, Ортау ... ... ... ... олар ... Желдіадыр тауларының бөктерінде, оңтүстікте Желдітау, Тайатқан,
Шұнақ таулы ... алып ... көлі ... шөлді аймағында обалар Қотанемел, Тесіктас,
Қайрақтас, Жалғызтау, Жорға, Көксеңгір ... ... ... ... ... ... жетеді. Солтүстік-шығыста обалы қорымдар Шідерті,
Өлеңті өзендері мен ... ... ... ... тегіс
аймақтарда, солтүстікте Ерейментау таулы жазығына және Сілеті өзенінің
бастамасында орналасқан.
«Мұртты» обалардың түрлері көп, ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Үйілген топырақ астында елікті
жерлеу үшін қазылған терең сопақша шұңқыры бар ... оба оның ... ... ... ... ... ... жағынан, кіші оба салынатын
болған. Оның ... сол ... ... ... ... қыш ыдыс ... ... Сонан соң кіші обадан шығысқа қарай бағытталып, шет жақтарында
дөңгелек тас құрылыстары бар, доға ... екі ... тас ... Ені 1-2 м, ... ... ... ... дейін баратын тастар
тізбегі тас жәшіктер немесе дөңгелектер тізбегі түрінде ірі ... ... ... комплексі қола дәуірі тайпаларының
табынушылық құрылыс өнерінің дәстүрлерін ... ... ... ... бұл ... VII–VI ... және онан ... кезеңдерге де тән жаңа
құбылыс.
Б.з.б. I мың жылдықта Қазақстанның және көршілес аудандардың далалық
тайпаларында өлікке ат ... ... бір ... ғұрып кең тараған.
Аттардың және қойлардың кесіп алынған бастарын терісімен өліктің аяқ жағына
қою сияқты өзгеше ... бұл ... ... ... ... ... ... тасмолалық тайпаларда басқа бір ғұрыптық дәстүр – ат пен
қыш ыдысты қоса жерлеу де ... Ол тек ... ... ғана ... ... ... бұл ... күнге табынушылыққа байланысты болды
[77, с. 303].
Аспан аттары мен ... ... деп ... ... діни ... көптеген жазба деректемелер айғақ бола алады. Мәселен, Ригведада
атқа жерлеу гимндері арналып, онда олар күнге теңеледі немесе ... ... ... ... ... ... жүйрік атты күннің сюжеті онан
әрі дамытылады.
Тасты тізбектері бар обалар кешенінің ... күн ... ... оның белгілі бір мүшесін құрбан ету, ... ... ... таңертеңгі күнге қаратып салынатын тас тізбектері сияқты күнге
табынушылықтың ерекше ... ... деп ... ... ... ... ... тас құрылыстар ішіне бата қылу ... ... ... де ... ... байланысты екені шүбәсыз.
Өлікке ат арнау және атты күн құдайға құрбандыққа шалу ғұрыптары
көбінесе діни ... ... ... ... ... мал өсіруші
ежелгі тайпаларында кең тараған.
Тасты тізбектері бар ... ... ... ... ... ... сәнділігі жағынан ру-тайпа ақсүйектерін тайпа
көсемдерін, ру ... ... ... ... ... ... зиратта ондай кұрылыстар онша көп емес, ал ... ... ... ... көптеген қарапайым обашықтар бар.
Ескерткіштердің бұл түрлерінде ... ... ... ... мәнді-мәнді
сипаттары ұқсас үстін тақта тастармен жапқан ... жер ... ... ... ... ... ... қоятын болған. Бұлар –
этникалық-тайпалык құралымы бір, ... әр ... ... топтардың
ескерткіштері [74, с. 141-143].
Бұл территорияда бұрын белгісіз болып келген, ... ... ... салу ... осы ... ... жұмбақ күйінде қалып отыр.
Солай болғанмен де, сырттан басқа тайпалар келіп қосылды ... ... ... ... типі мен ... ... маңызды-маңызды
элементтері ерте темір дәуіріндегі Орталық Казақстан тайпалары мен олардан
бұрын өмір ... ... ... ... ... бар ... ... тас тізбекті обалар ішіне тастан ... ... ... ... VII– V ... кейбір обаларында тақта
тастарды жалпасынан қалап, тас ... ... ... ... ... сақталған. Жапсыру тәсілімен жасалған ыдыстардың кейбір
түрлері қола ... ... ... ... бірыңғай желісі қос
қалақшалы ұңғылы және үш қанатты сапты жебе ұштары сияқты ... ... ... ... ... ... табылған алтын
қалақшасындағы сияқты геометриялық өрнектерден де ... ... ... бет бітімінде Орталық ... ... ... байланыс барын анықтады.
Ерте темір дәуіріндегі орталық қазақстандық тайпалардан ... ... мыс ... кен ... іздері Балқаштың солтүстік өңірінде
(Тесіктас, Кенелі, Саяқ, ... ... ... Нұра ... ... ... Бесшоқы), Атасу өзені бойында, Баянауыл мен Қарқаралы
далаларында, ... және ... ... ... Жезқазған рудалы
аймағының көптеген кен орындарында кездеседі. Қалайы өндірген жерлер Есіл
езені бойында, ... ... және ... ... ... Ал ... өндірудің негізгі орталығы Степняк, Бестебе,
Майқайың, Жосалы аудандарының кен орындары болды.
Б.з.б. VII–III ғасырлардағы Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... өңірі мен
Жезқазғанның кен металлургия ошақтары онан әрі жұмыс істеді.
Қотанемел, Тасмола ... ... ... ... ... ... дәлелдегендей, Қазақтың таулы өлкесінің шығыс
аудандарын жоғары сапалы күшалалы мыспен, ... Саяқ мыс ... ... ... ... керек. Орталық Қазақстанның ежелгі тайпалары өз
бұйымдарына қажет қалайыны Қалба кен ... алып ... ... ... да ... ... ... жүздеген шақырымнан тасылды. Балқаштың
солтүстік өңірінің Саяқ кен орындарынан Шідерті ... ... ... шикізат бес жүз шақырымдық жолмен ... ... ерте ... ... тән ...... ... – петроглифтер. Олардын көпшілігі тастардың жалаңаш тегіс
беттеріне қашап салынған және жануарлардың, адамдардың ар түрлі ... ... ...... ... ... композициялық көріністері, аңды жан-жақтан қамалап аулау сюжеттері.
Бұл суреттерден жайылып жүрген жабайы және үй хайуандарын, түйе ... түйе ... қос ... ... ... ... Жартас бетіндегі
гравюралар Ұлытау таулары өңірінен, Қалмаққырылған тауларынан, ... оң ... ... ... ... ... Нұраның жоғарғы
және Өлеңтінің орта ағыстарынан, Баянауыл тауларынан, Балқаш ... ... ... ... ... ... [78, с. 110-112].
Ескерткіштердің үшінші тобын қоныстар құрайды. Ескерткіштердің бұл
категориясы ... ... ... ... келгендіктен, тақырып тоқталып өтуді
талап етеді. Бұл жағдайдың, яғни қоныстық ескерткіштердің көпке ... ... ... ... ... ... ерте ... дәуірінің
зерттелу тарихының ерекшеліктеріне саяды. Еуразияның ерте ... ... ... – бұл оба ... ... тарихы. Ерте темір
дәуірінің жерлеу құрылымдарының, әсіресе, «патша» обалары ... ... ... ... ... көркемдігі сонша,
олар осы бағыттағы бүкіл әдістемелік шешімдер мен өлшемдер ... ... ... ... Зат ... ... ... мен
сәулеті – ерте темір дәуірі археологиясы әдістемесін қалыптастырып
жетілдірген басты ... еді. ... ... ерте темір дәуірінің оба
зерттеу археологиясының көптеген оңды ... ... ... ... [74, с. ... ... дәуірінің қоныстарын зерттеу ісі Орталық Қазақстанның шығыс
аумағында қазір тұңғыш рет жолға ... ... ... ... ... ... аумағында шартты түрде ерте темір дәуіріне ... ... орны ... ... ... және барлығына ортақ белгілері ... ... ... ... техникасының сыртқы
ерекшіліктері, сондай – ақ қазбалардан алынған ... ... ... ... заттық материал негіз болды. Төрт қоныстан
алынған қышты алдын – ала ... ... ... ... ... қола қоныстарынан алынған ыдыстардан бөлек (бұнда ... ... қышы ... ... ... ретінде қарауға жеткілікті негіз береді.
Қолдағы материалды далалық скиф – сақ ... ... ... ... т.б.) басқа аумақтардағы ерте темір дәуірі қоныстарының
танымал қыш кешендерімен салыстыру нәтижелері де ... ... ... ... ... бөлігі, жалпы алғанда 16 нысан Едірей елді
мекені маңында ықшамдана шоғырланған. Бұл осындағы бір – ... ... ... ... жатқан Едірей және Керегетас атты екі ... ... тау ... ... ... ... ... бастау алатын
тізбектердің шығыс беткейіндегі желден қорғайтын табиғи ық ерте темір
дәуірінің кішігірім ... үшін өте ... ... ал созылып жатқан
жоталар тұрғындардың оны бойлай етене орналасуына мүмкіндік берді.
Топографиялық ... ... ... Қазақстанда ашылған ерте темір
дәуірі қоныстары тау беткейлерінде жатыр. Олардың барлығы дерлік ... су ... ... Бұл ... ұзын тау ... дербес төбелердің жоғары беткейлерінде орналасқан. Көбіне күнгей,
яғни шығыс, оңтүстік–шығыс жақтар ... ... бұл ... ... ... Көп ... үйдің арты төбе басына, алдынғы
беті шығыс жаққа бағытталды. Бұл көрініс ... ... ... ... ... ... желдерінен және қар қабаттарынан сақтануға
мәжбүр болғандығын аңғартады (таудың жоғарғы ... қар ... ... ұсақ мал үшін ... [36, с. ... ... ... болып келеді. Олардың арасындағы ең көлемдісі
Сарыбұйрат қонысы 10 000 шаршы метрге дейінгі аумақты алып ... ... ... 2-3 ... ... сопақша үйлі қоныстар болып
келеді. Қабырғалардың тас ... екі ... ... 1) екі ... болып
қойылған ірі тастардың арасы толтырғыш материалдармен (ұсақ тас, топырақ)
тығындалған; 2) ... екі ... ... ... ірі ... ... Көбінесе қабырғалар іргесі шомбал тастармен, сыртқы биіктігі
кейде 0,5-1 метр болып ... биік те ... ... ... ... бертіндегі құрылыстар сияқты әсер қалдырады, мәселен олар ... ... ... да ... ... ... ... ғасырлардың басындағы қазақ
қыстауларының дәстүрлі орындарына жақын келеді. Олардың ... ... ... ... астында қалған. Зерттелген ескерткіштер мәліметтері
тұрғынжайлардың тереңдетілместен жер ... ... ... ... қалыңдығы шамалы, сирек діңгек шұңқырлары ... ... ... тікбұрышты тұрғынжайлар (үйлер), түрлі ... ... ... ... ... ... ... таяу, көбінесе қабырға тысында жатады. ... ... ... ... қыш аз, ... құты ... пішінді
ыдыстар басым, сондай- ақ, пішіні көмескі (бүйірлері онша шығарылмаған)
көзелер, табақтар да ... ... ... нұсқаларға шүмекті,
тіктұтқалы, табанды ыдыстардың фрагменттері жатады. Ыдыстар ... ... мен ... ... ғана ... ... Тұтас қарағанда қоныстардан табылған қыш ... ... ... пішіні, ернеу ерекшелігі, өрнек)
генетикалық жағынан доңғалдық ыдыстарға ... - қола ... ең ... ... ... ... ... тастан жасалған көптеген
кетпендер, келісаптар, дәнүккіштердің сынықтары кездеседі [78, с. ... ... ... 4-ші, 5- ші ... ежелгі кен
алған орындар мен петроглифтер құрайды. Ерте темір ... де ... ... қола ... ... ... мыс, ... т.б.
металлдарды өндіру орындарын пайдаланды. Бұл ... ... ... ... ... Саяқ, Сорқұдық, т.б.) Нұра өзенінің
жоғарғы сағасында (Алтынсу, Бесшоқы) т.б. ... ... ... ... ... аң, адам ... аңшылық көріністерін,
садақшылар қақтығысын және ... ... ... мен үй жануарлары
үйірлерін, түйе жегілген арбаларды, түйелер ... ... ... ... ... ... таулары маңында,
Нұраның жоғарғы бойында, Баянауыл тауларында және бірқатар ... осы ... екі ... ... 1960-1970 жылдары
барлау кезінде ашты. Оларды іздестіру, ... ... ... ... ... қалды. Бүгінгі күні аймақтың ерте темір дәуірінің кен
орындары мен петроглифтерінің зерттеуі мүлдем мардымсыз.
Жалпы ... ... ... ... материалдары негізінде
зерттелген күйінде ғана ... ... ... ... ... ... танымал үш бөлікті құрайды:
а) қару-жарақтар; б) ат ... в) ... ... әшекейлер, тұрмыс
бұйымдары.
Тасмола қоғамында қола құю ісінің үздік шеберлері болды. ... ... ... бәрі ... ... ... ... темір бұйымдар (пышақтар, сулықтар, тоғалар) 1-ші ... ... ғ.) ... ... болған.
Ерте сатының (б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғ.) екі қанатты және біршама ұзындау үш
қанатты шыбықты жебе ... ... ... ... ...
дәндібай мәдениетінің жебелерінен бастау алады. Осы кезеңге сабы қырлы,
басы саңырауқұлақ іспетті қанжарлар, құрама ... ... тән. ... ауыздықтар, үш саңылаулы қола немесе сүйек сулықтар ... ... ... беті ілмекті дөңгелек қола ... ... 4-6 ... тас ... ыдыстары ұшырасады. Аталмыш мәдениет
қолөнеріне алтыннан жасалған жолбарыстың ... ... ... ... мен ... ... қола ... шиыршықталған қабан
тәрізді мүйіз қапсырмалар жатады. ... ... ... ... сабы ... құйылған. Ерте кезеңнің соңына қарай «хайуанаттық шытырман» деп
аталып кеткен стильде дайындалған көпфигуралы ... ... ... ... ... ... көрініс- алыстағы Туваның «алдыбел»
ескерткіштеріне ұқсап келеді. Табылған зергерлік ... ... ... ... сатыда (б.з.б. Ү-ІҮ-ғ.) заттық мәдениет кейбір өзгерістерге
ұшырады: үш қанатты ұңғылы қола жебе ... ... ... ... ... ... жиі қолданылды.
Үшінші қорғантас сатысымен (б.з.б. ІІІ-І ғ.) ... ... Бұл ... ... кейбір ерте элементтерінің сақталуымен
қатар (жебенің ... ... ... т.б.) ... ... ғұрпында
(қабір ішіндегі жануарлар ... ... ... ... ... ... ... темір дәуірінің Тасмола мәдениеті Қазақ ұсақшоқылығының барлық
аумақтарына тән. Оның М.К.Хабдулина зерттеген ... ... ... Солтүстік Қазақстанда кең таралған [79].
Зерттелген ескерткіштер бойынша, мәдениеттің батыс шегі Ұлытау таулары
аумағын, ... ... ... мен Солтүстік Балқаш өңірін
қамтыса, шығысы - Шідерті, Баянауыл далаларын бойлай одан ары ... ... ... ... Дәл осы ... Тасмола мәдениеттінің бізге
белгілі, яғни зерттелген обалары ... ... осы ... ... ... (Шыңғыстау жоталарына дейінгі далалы өңір)
аумақтар бар [80, 251-268].
Бұл ... ... ерте ... ... ... ... Тұрғындардың негізгі бөлігі таулы өңірлерде шоғырланды.
Орталық Қазақстан бойынша ескерткіштер таралуының, яғни ... ... оңын ... және ... ... аралығында
байқалады.
Тасмола мәдениеттінің зерттелген ескерткіштерінің негізгі бөлігі Шығыс
Сарыарқада (солтүстігінде ... ... ... ... ... оңтүстікте Балқаш өңіріне дейін) орналасқан.
Табиғат жағдайларына байланысты, Шығыс Сарыарқа ерте ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерде
қола заманының орталыққазақстандық ескерткіштерінің басым ... ... ... бұл ... ерте темір дәуірінде де
сақталды. Шығыс Сарыарқада тұрғындардың тығыз қоныстануының басты себебі
сол ... ... ... ықтың, яғни аласа таулар жүйесінің, малды суық
маусымдарда ұстауға қолайлылығымен ... Бір ... ... да, ... да мал ... ... ... болуы Шығыс Сарыарқа
тұрғындардың тым алыстап көшпеуге септігін тигізді. Аса ... тағы ... шарт – ... ... ... де көп болуы.
Қолдағы материалдар Тасмола мәдениетің жоғары дамыған, мүліктік
теңсіздік белгілері ... ... ... ... ... ... ... Тасмолалықтарда металлургия мен ... ... ... ... ... мал шаруашылығы болды. Шашыраңқы
шаруашылыққа бірнеше туыстас ... ... ... ... жүйесі
сәйкес келді. Табылған қоныстар сипатынан бұндай кішігірім ... ... қыс ... ... ... ... ... тасмола мәдениетінің қалыптасуы мен ерекшіліктері беғазы-
дәндібай заманы ... ... ... ... ... бой ... ... отырықшы малшылар мен металлургтер қоғамының
дамуы арнасында, құрғақ аймақ жағдайында өмір ... ... ... ... дамудың отырықшы үлгісінің шарықтау шегіне
(«мәдени-экономикалық максимум») ... ... ... ... ... т.б.). Сол ... ... жайылымдық түрдегі
жаңа шаруашылық жүйесінің негізгі қаланды. Осыдан келіп, өздерін қоршаған
экологиялық жағдайда тұрғындар тіршілік пен ... ... ... жаңа ... ... ... ... Ерте темір дәуірінің мәдениеттері қалыптасқан
бұл кезең қым-қуытты қақтығыстарға, соғыстарға, тұрғындар топтарының орын
ауыстыруы мен ... толы ... ... күндері Шығыс Сарыарқаның ерте темір дәуірінің мәдениетін
зерттеудегі қол ... ... ... шешілмеген мәселелер де
баршылық. Аталмыш кезеңнің кен орындары, петроглифтері, ... әлі ... жоқ. ... қоныстардан алынған материалдар ғылыми зерттеулер
мазмұнына мәнді жаңалықтар енгізуі мүмкін. Қоныс ... ... ерте ... ... ... сипаттамасы толық та мазмұнды
бола алмайды.
2.3 ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ... ЕРТЕ ... ... ... Қазақстан өңірі бойынша Екібастұздан солтүстік-батысқа қарай
Шідерті өзенінің оң жақ ... әр ... ... ... ... I ... № 19 обадағы бейіт неғұрлым назар
аударарлық. Жерден қазылған қабір шұңқырындағы ... ... ... әйелмен
бірге қола айна, темір пышақ және қайрақ тас көмілген. Мұнда аттың басы ... екі ... бас ... ... ... ... басында жүгені бар,
ал қайыс жүген әр түрлі қола бұйымдармен сәнделген.
Енді бір обада (Тасмола V, 2) ... ... аяқ ... жеті
жылқының басы мен терісі қойылған. Осы жерден аттың ауыздықтарының, тау
текелердің мүсіні ... ... ... ... мол жиынтығы,
шомбал қоңыраулар табылды. Бұл жай ғана құрбандық шалу немесе арнау ырымы
емес, жеті ат ... қос ... ... ... жабдықтау салты.
Б.з.б. VII–VI ғасырларға тән жебелер жиынтығы Қарамұ-рын қорымынан
табылды. Жылқы терісінен жасалған былғары қорамсақта екі ... екі ... және үш ... келте қола ұштары бар қайың сапты 46 жебе шықты.
Қазақстан территориясьнда ... ... кең ... ... бір ... қою деп ... жерлеу құрылысының ең ежелгісі де осы арадан шықты.
Нұрманбет IV ... ... ... ... ... тән жер лақыт ішінен тақта тастармен шегенделген. Бұл арадан
бір бума жебе, мүсінді сабы бар қоладан жасалған ауыр ... ... ... пышақ ілінген, металдан жасалған құрастырмалы шомбал ... ... ... ... ... табылған заттар
жиынтығы тұрақты болып келеді ұңғылы, қос ... және үш ... ... ... ... ұшы ... немесе саңырауқұлақ тәріздес қол жылжымас
үшін жасалған қаптамасы бар ақинақ қанжарлардың айрықша түрі тек ... ғана тән. ... ... ... ... қола ... және қоладан
немесе мүйізден жасалған үш тесікті айшықтары бар, құрылымы ерекше жүген де
сол уақыттарға тән [37, с. ... ... ... бері ... ... жолбарыстардың алтыннан
соғылған мүсіндері, қос доңғалақты арбаны безендіріп тұрған тау текелердің
қола мүсіндері, қола айнаға ... ... ... мен ... ... ... жатқан қабандар түріндегі сүйектен және мүйізден
жасалған тоғалар тән ... ... Б. з. б. VI ... ... ... ... стиліндегі көп мүсінді композициялар пайда бола
бастайды. Оған марал мүйізінен жасалған ... тоға ... бола ... ... ... ... басы ... жасалынған оның
бетіне күрделі сурет бедерлеп салынған. Біз ... 15 ... см ... бара ... ... ... үш ... қасқырдың және бұғының
бастарын көреміз. Ертедегі суретші бұл ... бір ... ... ... жаңа ... ... болатындай етіп, әр түрлі бұрыш жасай
үйлестірген. Тасмола V қорымындағы № 3 обадан табылған ... ... ... ... ... ... кездеседі және бұған алыстағы Туваның сол
уақыттардағы Алды-бел ескерткіштерінен табылған заттар ғана ұқсас ... ... және ... ... ... мен ... де нәзік әдісімен безендірілген жаңа зергерлік бұйымдар пайда болды
(Жыланды, Шілікті, ... I). ... ... мұхиттан Шығыс Европаға
дейінгі орасан зор территорияға тараған полихромды стиль деп ... ... шыға ... ... ... ... ... Тасмола
мәдениетінің бастапқы кезенінде-ақ жаңа металл – ... ... ... ... сабы сақиналы және түзу сапты пышақтар,
сондай-ақ айшықтар және жүгеннің бастырмалары соғылды.
Қару-жарақ, шаруашылық және тұрмыстық қажетке ... ... ... елеулі өзгерістер болды. Садақтың күрделірек және алысқа ататын
конструкциясына байланысты ... ... ... ... ... ... ... басы үш қырлы стандартты жебе ұштары шықты. ...... ... ... ... ... ұштары иіліп
дөңгелетілген ауыздықтар жасалынды. Б. з. б. III–II ғасырларда ... ... ... түрі ... ұшын ... да темір қоланы ығыстыра ... ... биік ... бар, ... жасалған шомбал айна
енді болмайды. Олардың орнына сабы бар және дөңгелегі ... ... ... айналар шықты. Айналардың саптары мен ... да іс ... ... ... деп ... стильде жасалынған жануарлар
бейнелерімен безендірілген [39, с. 6-8].
Көп мүсінді композиция дамыды, негізгі сюжеттік ... бірі – ... ... шеп қоректілерді талап жеуі бола бастады. Жануарлар
дүниесінің реалистік бейнелерін стильдік және схемалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... тік бұрышты қола
тоғадағы барақ иттің бұғыға бас салып жатқан кезін бейнелейтін ... ... ... ... ... де, ... ... Тасмола мәдениетінің бірінші
кезеңіндегідей бұйымдар сақталып қалды. Олардың ішінде қыш ыдыстар, ... ... ... және қайрақ тастар ерекше көрінеді.
Ежелгі мал өсірушілердің тұрмысында ағаш және ... ... кең ... ... ықтимал. Мұнда қыш ыдыстар тас ... ... ... ... ... ... Қазақстан территориясының басқа
аудандарының сол уақыттағы керамикасынан мүлде өзгеше және сонымен ... ... ... кезеңдері үшін дәстүрлі. Таспалап жапсыру
әдісімен істелген, түбі жайпақ үлкен ... ... ... ... ... ... үшін ... жасалған деп топшыланады.
Тастан жасалған құрбандық ыдыстары мен жануыштар Тасмола мәдениетінің
бірінші және екінші кезеңдеріне тән. Олар тек ... ... ... ... ... ... бас жағынан табады. Құрбандық
ыдыстары ... ... ... ... құмдақ тастан істелген шағын табақ
түрінде қырналып жасалады, ... ... ... ... ... не
аяқтары болмайды. Белдікке іліп қоятын тесігі бар ... тас ... тік ... және ірі келеді.
Обалардың дәстүрлі бітімі сақталған. Алайда, ... ... тән емес ... пайда болды. Бұл ... ... II ... үш құрылыстан айқын көрінеді. Жерленгендердің
басын оңтүстікке қаратып салу, түбі ... ... ... ... ... ... ... темекі салып тартатын ыдыс үлгілері
– бұлардың барлығы б. з. б. IV–II ғасырларда ... ... мен ... ... ... ... материалдық мәдениетіне жақын.
Сармат тайпаларының топтары, кейбір зерттеушілердін топшылайтынындай,
тек қана Орта ... ғана ... ... ... территориясына да
жылжуы мүмкін. Ол кезде Орталық Қазақстанның оңтүстік-шығыс аудандарына
Жетісудағы усун тайпаларының ықпалы ... ... ... ... ... ... өліктердің бас жағына қыш ыдыстар, қой еті мен темір
пышақтар қойып жерлеу ... ... ... ... ... (Қайрақтас, Құрбақанас, Жалғызтау) байқалады. Бұл
ескерткіштерден Жетісуды мекендеушілерге тән қыштан ... ... ... ... ... ... з. б. III–I ... бірқатар ескерткіштерінің тасмолалық шығу
тегін көрсететін ... топ ... және ... ... обалары
болып табылады. Оларға ортақ сипат жерленгендерді меридиандық бағытта салу,
қабірдің бір ... ... ... ... ... ... ... жерлеу ғұрыптарындағы соншалықты ала-құлалық пен қарама-қайшы
көрініс – б. з. б. I мың жылдықтың соңғы ... ... ... мен ... мал ... тайпалардың ірі-ірі миграцияларымен
байланысты болған күрделі де, әлі де ... бәрі ... анық емес ... ... Бұл көшіп-қонымдардың басы ғүндар мен юечжылардың
күресінің шиеленісуінен, б. з. б. 174 жылы ... ... ... Азия ... ... ... [81, с. ((-((].
Қазақстанның қазіргі археология ғылымында Сарыарқаның ерте ... ... ... ... ... ... бөлінеді
(сурет ().
Ескерткіштердің бірінші тобына (түрі) кәдімгі обалардағы ... ... Бұл ... ... ... ... ... құрылыс ретіндегі жерлеу ескерткіштерін ... ... ... ғұрпына қатысты мәселелер осы ... ... оның ... ... осы ... ... іске ... мәдениетінің қазіргі мерзімдік және кезендік схемалары аталмыш
негіздемені басшылыққа ала құрылған.
Жерлеу ескерткіштерінің материалдары бойынша ... ... ... ... үш мерзімделік сатыны қамтиды. ... ... ғғ.) және ... ... V-ІV ғғ.) ... ... ... бір-біріне өте жақын, ... да олар бір ... ... ... ... ... ... ескерткіштері дөңгелектенген
тас, аракідік топырақ үйіндісі түрінде кездеседі.
Бірінші сатыға жататын обалардың үйінділері ... тас ... ... ... ... ... ... сирек кездеседі. Үлкен обалар
қатарына Нүркен обалары, Талды, Шопа, ... т.б. ... ... Оба ... бір ... ... ... ол қарапайым шұңқыр түрінде
болып келеді, ... осы ... ... тас ... ... ... ... Осыған қарап, жерлеу түрі 3-ке ажыратылады: қарапайым шұңқыр
қабірде жерлеу, ... ... тас ... ... және ... ... қатар, үлкен обаларға сирек жерлеу түрлері де тән. ... ... 1- ші ... ... ... жартылай жер үстіндегі (яғни терең
шұңқырдың түбінде емес) тас жәшік ... ал ... 2-ші ... киіз ... ... тас ... ашылды. Мәйіт солтүстікке, солтүстік-батысқа
бағытталып, жазылған қалыпта ... ... ... алғанда барынша көрнекті күрделі жерлеу құрылыстары
бірінші мерзімдік сатыға тән.
Үлкен ... ... ... Қарқаралы ауданының Нүркен-2
қорымының тоналған 1, 2 - ... ... 4-5 м, ... 40 м ... ... ... Бұл обалардың құрылымдық- архитектуралық
шешілімі күрделі, аздаған табылымдар ... қыш ... ... ... стиліндегі салт атты бедерленген қола ... ...... ... ... кездесті. Болжам бойынша обалар
б.з.д. VІІ-VІ ғғ шеңберіне ... Екі ... де ... кездеспеген
шикі кірпішті қалап қолдану әдісі анықталды, үйінді астынан көлемді ... ... ... шаршы жәшік пен үлкен көлемді қабірхана),
олардан оңтүстік –шығысқа ... ұзын ... ... ... ... жерлеу орындарының көлемі кішірейіп, құрылымы
қарапайымдалады. Ескерткіштер бірте-бірте су ... ... ... ... ... ... да алдыңғы сатымен
салыстырғанда олар біршама «таптырмайтын» сипат алды.
30 жерлеу орны б.з.д. ... ғғ ... ... ... ... ... саты). Қолдағы бұл қорғантас ескерткіштері әлі аздау,
сол уақыттағы тұрғындардың мәдениеті қырларын жан-жақты ... ... ... ... ... Қорғантас кезенінде Тасмола
археологиялық мәдениеті өзінің соңғы сатысына аяқ басады. Ескі дәстүрлердің
сақталуына ... ... жаңа ... ... ... береді.
Осы кездегі кішігірім үініділер орсыз, қоршаусыз болып келеді. Жерлеу
қуысының үстін жай ... ... ... ... ... ... тас
қаланған. Мәйіттерді қарапайым шұңқыр қабірде, тас ... ... ... шалқасынан жатқызылып, басы солтүстік-шығысқа бағытталды.
Мүрденің кеудесіне үй жануарының (қой, жылқы) бір жауырыны ... ... ... бас ... ... тас ... ... немесе
көлденен орнатылған үлкен тас тақта арқылы бөлінген ... ... ... ... ... ... ... еденінен биігірек, яғни
саты түрінде болып келеді. Бұндай құрбандық орындарда жылқының, қойдың ... ... ... ... ... бір бас ... ... (ауыздық, сулық қалдықтары) қойылады. Қару-жарақтан жебенің
жергілікті түрлеріннің-ұңғылы сүйек, ... ... жебе ... ... ... ... ... пышақтар, біздер, қола әшекейлер, ... ... т.б. ... Ер ... ... бет –бітімі
европалық болғанымен, моңғолойдтық нышандар байқалды, ... ... осы ... ... ... Тұтастай алғанда,
зираттардың ғұн-сармат дәуірі ескерткіштерімен ұқсастығы мол. Бас тұсында
қойылатын құрбандық орындарын ғұн, ... ... ... жетіасарлықтардың
т.б. «құпия орындарымен» (тайник), «бөліктерінің» (отсек), «қуыстарымен»
(ниша) салыстыруға болады.
Ескерткіштердің екінші тобы (түрі) – бұл ... ... Олар ... тыс, ... ... ... қарастырылады.
Ескерткіштердің бұл тобына қатысты мәліметтер Тасмола тайпаларының діни-
ғұрыптық ... ... ... ... ... ... обалар «ас беру» немесе еске
алу орындарында тұрғызылған ғұрыптық-құрылымдар. А.М.Оразбаевтің болжауына
келсек, «мұртты» обалар кешені ... ... ... шалу ... ... ... табыну наным-сеніміне байланысты. Тасмола мәдениетін ... ... та ... жж осы ... ... Ол қолдағы
материалдар негізінде сол жалдарда-ақ ескерткіштердің төрт түрін қамтыған
алғашқы типологиясын жасады [74, с. ... ... ... ... ... ... ... ғұрыптық сипатта» болып күнге табынуды білдірсе, кешенді тұтас алып
қарағанда, «үлкен обада» «тайпаның ... ... ... ... ... [82, c. ((-((].
С.С.Сорокин «мұртты» оба кешенінің екі құрамдас бөлігінің-үлкен оба мен
оның ... кіші оба бір ... ... деп ... Оның
пікірінше, үлкен обаға қарағанда астына ат жерленіп, қыш ыдыс қойылған ... мен ... ... ... сыртқы тас тізбектер кейінірікте қаланған,
ал,кешен түгел дерлік ас ... ... алу ... ... ... Қазақстандағы тас тізбекті обаларды көне дәуірдің мәйіт
жерленбейтін бұғыстары, ортағасырлық балбалды ... т.б. ... ... ... «мұртты» обалар жөніндегі материалдарды біршама жинақтап,
қорытындылады. Бұл ескерткіштерді ол өлген адамды ... ... ... ... ... орындар деп тұжырымдайды. Осы
орайда,бұл көзқарастың ... ... ... ... ... айта
кетуіміз керек [36, с. ((].
Қазіргі уақытта шартты болса да, «мұртты» ... ... ... ... ... ... жүгінсек, Қазақстан аумағында 300-
ден астам ескерткіштер ... ... ... жыл ... Негізгі ауқымы Орталық Қазақстан мен Солтүстік ... ... ... ... ... ... батыс бөлігінің
далалы алқаптарын (Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау) ... ... ... ... ... 80% астамы осы аумақта шоғырланған. «Мұртты»
обалардың бұл географиясы Тасмола мәдениетінің шеңберімен байланысты.
Обалардың ... бір ... ... ... (20% ... Жетісу, Шығыс,
Батыс, Оңтүстік Қазақстан жерлерінде, соның ішінде, ... ... ... ... Жалпы «мұртты» обалар таралымы туралы сөз
қозғағанда ... ... гөрі ... ... жөн: ... ... «мұртты» обалардың таралым аясы Қазақстаның
ұсақшоқылығы аймағымен сәйкес келеді.
Сондай-ақ, Қазақстаның тыс бұл ескерткіштер Оңтүстік Оралда, төменгі
Еділ ... ... ... ... ... ал ... ... басым
бөлігі оңтүстік Орал сырты далаларында кездеседі. ... да ... ... ... ... ... де осындай бірқатар ескерткіштер
аңықталған.
«Мұртты» обалардың Қазақстанның казіргі аумағынан тыс жерлерде таралуы
тасмола мәдениеті тайпаларының сыртқы ... ... ... ... соның ішінде, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ заманы мен одан
кейінгі кезеңдергі ... ... ... ... түсіндіріледі.
Қазақстандық «мұртты» обаларды зерттеу мәліметтеріне сүйене отырып,
«мұртты» обалар кешеніне шамамен төмендегідей сипаттама беріледі.
«Мұртты оба» кешені ... ... ... және ... ... ... 2 ... кіші обадан шығысқа қарай тартылған тас тізбектен («
мұрттардан») тұрады.
Бұл ... ... ... ...... ... оба мен ... оба. Кәдімгі оба бейнесіндегі үйінді, аракідік қоршау немесе тас
жайма іспетті ... ... ... тік бұрышты) қарапайым,
кішігірім құрылыс ... ... ... ... ... Бұл ... табылымдар жылқы сүйектері мен қыш ыдыстарынан, от жаққан орынның
қалдықтарынан (іздерінен) тұрадыды. Мұның астында адам мүрдесі жерленбейді.
Тас тізбектер шығысқа бағытталған, ... доға ... ... келетін
бұлардың ұзын бойынан екі тізбектің өзі, олардың шеттеріндегі оба тәріздес
шағын құрылыстар, олардың үстінде ... ... ... тас ... ... ... әр ... байқалатын тігінен тұрған
кішкене бағаналар ажыратылады.
Ұзындығы бірнеше ондаған метрден 200 м ... ... одан ... ... ... кіші ... бастап шығысқа бағыттала салынған. Тас
тізбектер ретсіз қалана салған жолақтар емес ... ... ... кіші ... ... жатады. Қазба жұмыстарының
нәтижелеріне қарағанда, бұл шағын құрылыстардың өзі ... ... ... Кей ... ... ... немесе сопақша келген оба
тәріздес құрылыстардан түзіледі. Кейде ... ... ... бірақ оба сияқты үйінді түрінде ... ... ... ... ... ... жүйесі аңықталады. Бірақ, мұның бәріне тән
қасиет – ... ... ... ... ... (дәңгелек болса, диаметрлері
шамамен 0,5-1,5 м т.с.с.) және олар қайталанып отыратын біртекті элементтер
жүйесі ... ... Тас ... ... яғни жаңағы шағын
құрылыстардың астында ... ұсақ ... от ... іздері
ұшырасады [3(, с. ((].
Әр тізбектің екі шетіндегі шағын оба бейнелі құрылыстардың астында да
жануарлар сүйектері, от іздері ... ... ... жанында тұрған тас
бағаналар көп жағдайда құлап, жартылай ... ... ... ... Тас ... бойлай орналасып, қайталанып ... ... ... ... кіші ... ... да ... аңғарылмайды. Бұл олардың тас тізбектер ... ... ... ғана ... ... ... өлшемдеріне де
байланысты.
Үлкен оба. Кешеннің орталық құрылымында, яғни кіші ... ... ... ... Адам ... осы ... ... қойылған. Бұл
обаға келсек, оны үлкен деп тек шығыстағы кіші обамен салыстыра ... ... бұл ... мәдениетінің кәдімгі, жоғарыда айтылған 1-топтағы
жерлеу ескерткіші. Оның қоршауы, оры ... ... ... ... ... түрі, жерлеу ғұрпының басқа элементтері де басқадай ... ... ... оба» ... ... іс ... кіші обамен тас тізбектерді
қамтитын жүйе дегеніміз дұрысырақ болады. Дәл осы ... ... ... ... ... яғни үлкен обамен байланыса орналасады. Ал
басқадай көп жағдайда ол үлкен обасыз, яғни жерлеу құрылымынан ... ... ... обалар кешені күнге табыну, жылқыны құрбандыққа шалу сияқты
ертедегі діни наным-сенімге толы ... - еске алу ... ... Қайталанып отыратын буындардан тұратын ескерткіштер тізбегі ... ... ... әр ... ... ат ... ... рулық
ұжымдардың осында қатысқаның білдіреді деп ... ... ... ... ғана ... о дүниедегі де «көлік» сынды рәсімдік ... ... ... яғни кіші оба ... ... ... ... сүйектері)
айқындай түседі. Кіші обаның астынан шығатын қыш ыдыс сынықтары рәсімдік
(ғұрыптық) ас, ... ... ... орын ... ... Тас
тізбектердің жекелеген буындарында от ... бұл отты жол, ... ... бейнесін беруі мүмкін. Яғни тас тізбектер марқұмның
жанын шығысқа – шығып келе ... ... ... ... ... (тәңірлер
мекеніне) апаратын отты баспалдақтарды, отты жолдарды меңзейді.
ІІІ САРЫАРҚА ЕРТЕ КӨШПЕЛІЛЕРІНІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ СИПАТЫ
3.1 САРЫАРҚА САҚТАРДЫҢ ЖЕРЛЕУ ... ... ... ... ... КЕЛТІРУ (АНТРОПОЛОГИЯЛЫҚ ДЕРЕКТЕР)
Ерте темір дәуірінің жерлеу құрылымдарының, әсіресе, «патша» ... қола ... ... салыстырғанда тартымдылығы,
көркемдігі сонша, олар осы ... ... ... ... ... ... ... тікелей ықпал етті. Зат жиынтықтары,
обалардың құрылымы мен сәулеті – ерте ... ... ... әдістемесін
қалыптастырып жетілдірген басты айғақтар еді. Қазіргі таңда ерте ... оба ... ... ... оңды ... ... да ... [74, с. 141-143].
Соңғы жылдардағы археологиялық зерттеуден өткен ... ... ... VII-VI ғғ.) ... ... елең ... ... мәлім. Бұл – осындағы бірінен соң бірі танымал болған 2 обадан
табылған сирек кездесетін ғылыми ... Атап ... ... №5, ... ... табылған 200 жуық көрнекті алтын бүйым, оған ... ... ... ұсақ ... - ... ... ... қабыршақ, 20
000-нан астам түйіршік-жапсырмалар.
Талды жерінен ашылған бұл үлкен жаңалық - ең ... ... ... оның ... Қазақ сахарасын көнеден мекен еткен ғажайып ... ... ... үн ... соны ... ... қатар, бұл - көне мәдениет пен өнер ... ... ... ... ... ... деректер тобы.
Талды - география мамандары «шағын далалық өзендер» деп атақ беретін
кішігірім қазақи «сулардың» бірі. ... ... ... ... ... ... Белдеутас ауылдары маңындағы жықпыл-жықпылдарынан
келетін шағын сулар Қ.Аманжолов ауылына тақау тұста біріне бірі ... ... қол ... да, ... әжептәуір-ақ дүрілдеп таситын өзенге
айналатын. Оның жоғарғы ағысы биік таулар арасынан ... ... ... ... ... ... кең ... келеді. Кент таулары
Қарқаралы Мемлекеттік ұлттық паркінің аса ірі бір ... ... ... ... бойы - ... ... айрықша өлкелер. Қ.Аманжолов
ауылы маңындағы Қарағаш қорымынан б.з.д. ІІІ-мыңжылдықтың соңғы сатысына
сай келетін, яғни энеолит пен қола ... ... алып ... тым көне
корған ашылып, оның атақты көнешұңқыр мәдениетіне жататыны ... ... ... ... ... қола ... ерте андронов
сатысының арбалы (колесница) жауынгерлері жерленген тым сирек кездесетін
бірегей ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... маңындағы Нұртай қорымынан құнды
деректер алынып, олардың ғылыми маңызының жоғары болғандығы сон ша, ... ... ... Орталық Қазақстандағы нұсқасы археология ғылымында
Нұртай мәдениеті деп аталды. Бұл ... - өте кең ... ... ... ерте ... ... ... қайнар
көздерінің бірі осы Талды бойынан бастау алғандығын көрсететді. Қызылкеніш
алқабында зерттеліп отырған атақты Кент ... - ... қола ... ... ... ... ХІІІ-ІХ ғ.) аса ірі
жәдігерлерінің бірі. Аумағы 30 га жерді алып ... бұл ... ... қола дәуірі қоныстарының ең ... мұны ... ... ... ... ... ... Осы Талды бойындағы Кенттің бір
шоқысы Доңғал деп аталады, ал осы тұстан зерттелген көне ... ... ... ... қола ... мен ерте ... ... арасын
алып жатқан өтпелі кезеңді ғалымдар доңғал кезеңі ... ... ғ.) ... ... қайырылып отырған бұл мәліметтер Талды өңірінің тым ерте
замандардан-ақ қонысқа құт, берекелі жер ... ... ... ... ашылды, бірақ, бір ғажабы, қазақ археологиясының
атасы ғұлама ғалым Әлкей Марғұлан 1950-жылдары Талдыны көне ... ... ... өлке деп ... ... ... қарағанда, ғалым
осы өлкеден ашылатын келешектегі соны жаңалықтарды сол ... ... ... [83, 59 б.].
Ерте темір немесе сақ дәуіріндегі құпияларын Талды соңғы жылдары
алдыға ... ... ... ... ғұн ... дейінгі ескерткіштер шоғырланған
Талды-2 қорымының орта тұсын сақ заманының 7 ... ... алып ... 30-65 м, ... 2-3,5 м. Бұл жәдігерлер Қарағанды облысы
бойынша аймақтық «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында зерттелді [46, c. 184].
Өкінішке орай, ... ... көне ... өзінде-ақ қатты
тоналған. Аса құнды антропологиялық ... ... ... өзі
көбінде сақталмаған (асығыс жүргізілетін тонау барысында олар ... ... ... ... ... мен ... хабар
беретін бұйымдардың негізгісі алынып кеткен, көнедегі архитектура мен
құрылыс тәсілдерінен ... ... ... қорғандардың ішкі бөліктері
қатты қирап- бұзылған.
7 қорғанның 6-ы жерлеу орындары. Енді біреуі №7 қорған - ... ... осы ... ас ... діни рәсім өткізетін ғұрыптық құрылысы болып
шықты. Осы себепті бүл қорғанның ішіне тас мүсін салынған. Айта кету керек,
Орталық ... ... тас ... ... ... ғылымда мүлдем
белгісіз, бұрын-соңды көтерілмеген мәселе. Сондықтан бұл егжей-тегжейлі
зерттеулер мен салыстыруларды ... ... ... ... көрнекті бұйымдарды ғана емес, басқа да ... ... ... ең алдымен, №5, №2 қорғандар.
Мұндағы алтын заттар - сақ ... ... ... ... Бұйымдар арасында кісе белдіктің қапсырмалары мен оған ... ... ... ... мен ... ... көптеген
ілдіргі-салпыншақтар, қару тағылған қайыстар мен киімнің әр жеріне тағылған
жапсырмалар бар. ... өте ұсақ ... ... ... ... камзолдың өңір-жеңдерін зерлеген бұйымдарға жатады.
Аса көрнекті қазақ ғалымы, археолог, Есік «Алтын адамы» жаңғыртпасының
авторы ... ... ... «алтын - жылы металл, онда Күннің қасиеті
бар» [84, ... ... ... ... ... ... аса қастерлеген. Одан жасалған
бұйымдарды киімге тағудың қатаң тәртібі болған, тіпті ... ... ... ... ... ... да ... құрметке ие болмаған.
Алтын - тек сақ патшаларының сыбағасы. «Алтын қорғандардың» жалпы ... ... ... ... «Күн ... ... сақ патшасының өне
бойы алтын! Ол арнайы жиындарда, Ұлыстың ұлы ... ... ... ... шыққанда боданына тірі Күн болып көрінген!
Күн тұтылса, яғни ол жоғалып, көрінбей қалса ұлы қасірет болады, ... Сол ... сақ ... өлсе де ел ... Оған ... ... ... сауын айтылады, алыс-жақыннан ... ... ... тас ... мәтелі) ағылады.
Патшаны Күнмен парапар салыстыру дәстүрі сақтар мен ғұндардан, олардың
дүбірлі жорықтарынан Еуропаға ... ... ... ... ... «мен ... ... мәлімдемесі тарих бетінде сақталып қалды.
Бірақ, Еуропада «Алтын қорғандар» жоқ.
Талдыдағы №5, №2 қорғандар қатты ... ... ... аталмыш киім әшекейлерінің қалай, қай тұста жатқандығы
анықталмады. Бірақ, бұл ... сақ ... ... қалпына келтіру ісіне
бөгет болмайды деп сеніммен мәлімдей аламыз. Себебі, көне сақ ... ... ... ... ... ... ойша үлгісі бар.
Бүгінгінің ғалымдары палеокостюмология деп ат қойып отырған арнайы сала бар
екенін, оның тек осы ... ... ... ... ... жаңа ғана
қалыптасып жатқанын айтуымыз керек. Бұл ... ... ... үн ... бағыттардың аса маңыздыларының бірі, бұл – археология [85, c. 36].
Талды деректеріне қатты ұқсас бір ... ... ... Бұл ... ... Тыва жерінде зерттелген атақты Аржан-2 қорғаны.
Жалпы, Талдыдан табылған ... ... ... ... ... кездескен үлгілерге ұқсас, мәселен Шығыс Қазақстандағы
Шілікті қорғандарының заттарына нақты ұқсастық бар.
Сонымен қатар, ең ... ... ... қорғанына сай келеді.
Әсіресе, №5 қорған Аржанға қатты жақын.
2000-2004 ж. Ресейлік Санкт-Петербург қала ... ... ... ... Германия ғалымдарымен бірлесе зерттеген Аржан-2
қорғаны көнені зерттеуде аса ірі жаңалық әкелді. ... айта ... ... - ... ... ... ... Мұндағы 1 үлкен қорған
астынан 18 адамның және 14 ... ... ... болатын. Киім әшекейіне
жататын сан мыңдаған алтын бұйыммен қатар, ондап табылған қола, ... ... ... ат ... мен қару ... ... [86].
Алыстағы Тываның Қазақстан сақтары мәдениетімен екі арадағы байланысы
тақырыбы ғылымда бұрыннан айтылып келе ... ... осы ... бас
жағында да айтылған болатын.
1970-1971 жылдары Тывада Аржан-1 қорғаны зерттелді. Оның зерттеушісі
аса көрнекті ... ... ... ... ... ... қазақ
археологтарының ғылыми жетекшісі болған танымал ғұлама Михаил Грязнов еді
[87, c. 62]. Тыва ескерткіштерінің көне ... ... ... осы ... ... Тағы бір аса ірі ... ғалымы Леонид Кызласов
бұл байланыстар тақырыбына жаңа мән бере ... көне ... ... Тыва ... ... ... ... болған деген пікірді ұсынды
[88, c. 99-103].
Аржан-1 мен Аржан-2 - ... сақ ... ... ... Бұл ... басқадай толып жатқан ескерткіштерін жете
зерттеген Александр Грачта осы ... ... ... ... ... Қазақстан сақтары мәдениетіне, етене жақын екендігін
дәлелдеп өтті [89].
Сонымен, бүгінгі заманауи деректеріміз, біріншіден, Алтай ғана ... ... Тыва ... алып сақ ... бір ... ... дәлелдеп
отыр. Екіншіден, бұл құдыретті әлемнің, көлемі жағынан зор, ... ... ... ... ... ... ... мәлім болуда.
Көне сақ патшасы жерленген Аржан-2 қорғаны тоналмай жеткен жәдігер
дедік. Көптетен арнайы мамандардың бірлесе ... ... осы ... ... ... ... сақ салтанатты киімінің бір үлгісіне
айналып отыр. Бұдан басқа ... ... да ... ... жоқ
емес. Осындай ұқсас материалды ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ғылыми сараптамалар мен ... ... ... ... іске ... деп күтудеміз. Ғалымдардың үлкен тобын
кірістіру арқылы ... таза ... ... ... боламыз деп
сенеміз.
Металдың сапасы мен мазмұны ғана емес, қай ... ... ... ... ... ... сараптамасын алу, Герасимов лабораториясы
ғалымдары арқылы сақтардың толық бет-бейнесін қалпына келтіру, ... ... ... генетикалық зерттеулер, ұзақ ғылыми келісулер
барысында патша киімін құрастыру мен ... ... ... ... ... уақытын нақтылау, т.б. көптеген шаралар
атқарылуы тиіс.
Талды ескерткіштеріне байланысты басты нәтиже сол ... ... ... №5, №2 қорғандарда кімдер жерленген және олар
қандай адамдар болған, бұл туралы сауалға келейік.
Ғылым докторы, еліміздің аса ... ... ... ... О. ... тобы Талдыдан алынған антропологиялық деректерді
әзірше үстірт қана ... ... ... ... ... әлдеқайда
мол нәтижелер аламыз, мыналар да нақтылануға тиіс» деген ескертуді бірнеше
рет қадалып айтқан ғалымдар қазірдің өзінде өте құнды ... алға ... дей ... ... ... тартылған есепке үңілсек, №5 қорғанда жасы 30-35
шамасындағы ер адам ... ... ... бұл ... «басы үлкендеу, мығым денелі, мойын, қол-аяқ мускулатурасы ... ... ... ... ... ... тұлға болғандығын
дәлелдейді. Кейбір ерекшеліктеріне қарағанда, ішкі пропорциясы бойынша қол-
аяқтың сол жақ ... ... ... (кейде бүл солақайлыққа
меңзейді). Тіршілік белсенділігінің кейбір қыр-сырын ... ... ... ... сол аяғы ... ... тұсы ... өлерден
көп бұрын жазылып кеткен, бірақ сүйек шамалы қысқарып біткен (мүндайда адам
сәл сылтып ... ... Сол ... ... 4-і бір ... сынып,
соңынан жазылған. Сол жақ жауырынның шеті әлденеден қиылып түскен (бұл ... ... ... соққысынан болуы мүмкін, арт жақтан жоғарыдан төмен
қатты сермелген ... ұшы етті ... ... сүйекті қырыққан деп
болжамдауға болады). Бұл жарақаттар әртүрлі уақытта орын алған ... ... ... тән ... ... бар. ... жасалған
өлшемдер бастың төбе тұсында тірісінде орын алған өзгерістерді ... Атап ... ... жоғары төбеге өтер тұстары кусырылған, мәселен,
маңдайы, самайдың, шүйденің жоғарғы шеткі ... Және де бұл туа ... де, ... ... ... (бұл көнеде жиі ... ... ... кездескен тәсіл) нәтижелері де емес, «ұзақ уақыт
барысында басты қысып тұрған басқа бір ... не- месе ... ... жоқ, бұл ауыр ... ... болуы мүмкін.
Қарақұсында диаметрі 14,7 мм бір тесік бар, мұның адам өлгеннен соң
арнайы жасалғандығы ... ... деп ... ... тесіктер
бұрыннан жиі кездеседі, бүл бальзамдау үшін қолданылған тәсіл.
№2 қорғанда 2 адам жерленген. Әйел мен еркек, екеуінің де жасы ... ... ... ер ... ... ... №5 ... ұқсас болып шықты [90]. Демек, ол да ұзақ ... ... ... Сақ дәуірі үшін 55 деген нақты кәрі адамдардың жасы, ол кезде адам
өмірі жалпы ұзақ болмаған. Бұл - ... ... ... ... отырған
мәліметтер, бір қызығы, бұл екі ... ... ... ... ... келе орын ... ... өзгерістерге азырақ ұшырағанын көрсетеді.
Нақты айтқанда, көп жүқармаған, осалданбаған. Бүл болса, ... ... ... өмір сүргенін, мол ғана емес, сапалы тағамдарды ішкенін
аңғартады. Сонымен қатар, тағы да ... ... ... жоғары болғандығын көрсетеді. Ғылымның аты ... ... ... көп қимылдайтын ширақтардың ағзасы сау болатынын
осынау көне дәуір деректері де көрсете алады.
Сонымен, ... ... ... ... ... бір ... жерленген орын екендігіне барған сайын көзіміз жетіп отыр.
№2 қорған - бұл қорымдагы диаметрі 60 м аса- тын ең ... ... ... 2 адам ... ... ал №5 ... ... олардың ұлы болуы әбден мүмкін.
Талды өзені бойынан әулеттік қорым таңдаған осы бір ... ... ... болған сияқты. Сақ патшалары ең ... ... ... ... ... ... бар нәрсе. №5 қорғанда жерленген
билеуші өмірінде бірнеше рет шайқаста ... ... Аяғы ... ... сынуы, кеудедегі 4 қабырғасы шоқпардың ауыр соққысынан күйреуі,
жауырыны семсермен шабылуы әбден ... Бұл адам да, оның ... ... деп отырған №2 қорғанда жерленген адам да ұзақ уақыт бойы «әлдебір
тар баскиім», яғни ауыр ... ... Олар ... ... ... ... тізе келе ... жорамал да шығады. Бұлар - сақ патшасының әулеті,
әрі өжет жауынгерлер мен ... ... - ... сақтарының патша
қорымы.
Б. з. б. I мыңжылдықтың басы сақ қоғамындағы алғашқы рулық қатынастар
ыдырап, жаңа ... ... ... ... ... ... ... жерінде бұл ұзаққа созылған үрдістің басталуы сақ
заманының алдындағы қола дәуіріне ұштасып ... Сол ... ... ірі ... еңбек бөлінісінен, мыс пен қола металлургиясының тууы
мен дамуынан кейін алғашында үлкен ... ал одан ... ... және
моногамиялы отбасылар окшаулана бастады [91, c.32].
Археологиялық деректер жеке ... ал ... ... ... ... ... ... Мұндай арнаулы әлеуметтік институт
таңбалардан - б. з. б. II мыңжылдыктың аяғында және I ... ... ... мен ... қола заттарға салынған жеке меншік белгілерінен
көрінеді. Алғашқы қауымдық қатынастардың ұшырауы сақ ... б. з. б. ... ... жартысында одан әрі жалғаса берді.
Сақ қоғамының экономикасындағы көшпелі және ... ... ... ... металлургия өндірісінің өсуінен тұган прогрестік
өзгерістер қосымша өнімнің шапшаң ... ... ... ... ... және қатардагы қауым мүшесін ... ... ... ... ... негізгі кұрал-жабдықтары мен еңбек
өнімдерін болу жөнінде бір кезде ... ... ... ... деректемелер бойынша айқын аңғарылатын мүлік теңсіздігі келіп
шықты. Жерге қауымдық меншіктің сақталуы тұсында ... ... ... ... ... [92, c. ... ... әмбебап әлеуметтік ұя болған, өзіндегі өндірістік қатынастар
кандас-туысқандық байланыстармен сәйкес ... ... ... ... жағынан емес, аумақтық-өндірістік принцип бойынша құрылған
қауымға біртіндеп орын бере ... ... ... алғашында қоғамдық
құрылыстың рулық байланыстарға тікелей тәуелділігінін әлсіреуіне, ал түптеп
келгенде қауымдардың рулық текке ... ... және ... ... ... алып ... ... қауым жерді
меншіктенуші болған суармалы егіншілік ... ... ... ... ... ... көршілестік қауымдардың ... ... ... ... ... ... түрі ... жартылай көшпелі мал шаруашылығы болған қоғамдарда ескі ... жаңа ... ... ұзақ ... ... ... енді
көшпелі қауымның өндірістік негізі ретінде емес, экономикалықтенсіздікпен
канаудың шың мәніндегі қатынастарын бүркемелеген рулық ... ... [93, c. ... ... қатынастардың ыдырау заманын әскери демократия кезеңі
немесе алғашкы көршілестік қауым кезеңі деп атайды. Соңғы ... ... ... сайын жиі қолданылады, өйткені ол заманның әлеуметтік-
экономикалық сипатын неғұрлым дәл береді.
Бірақ көршілестік (жер) ... ... ... ... ... ... ... анықтама деп атауға болмайды. Екі ұғымның да –
әскери демократия мен алғашқы көршілестік қауым ұғымдарының бір-бірін ... атап ... жөн. Олар тек ... қауымдық кұрылыстың ыдырау
заманындағы қоғамдык құрылымының әр түрлі жақтарына баса назар ... ... ... - оның бастапқы кезені, ал ... шебі ... көшу ... [94, ... ... ... ... құрылымын схемалық тұрғыдан былайша
елестетуге болады: шағын туыс отбасылар тобы ... - ... ... -
тайпа - тайпалар одағы. Бұл құрылымның ... деп ... ... ұясы
өрбіген үлкен патриархаттық-рулық әулеттін ... ... ... ... Ол ... әулет басшысының есімімен аталды. Көшпелі-
жайылымдық қауым патронимиялар ... ... Оның ... аумақтық белгі алынды, бірақ көшпелі және жартылай көшпелі
қауымдарға тән ... ... ... ... және
отбасылардың бірігу принциптеріне олардың ықпалының күштілігінде болды.
Тайпа қоғамдық ... ... ... ... ... тән ең ... және саяси сипаттардың қатарында оның өз жерінің, атының және ... тән ... ... діни ... және діни ... ... істерді талқылау үшін тайпалық кеңестің, ... ... ... басшының болуы тән болды. Бұл енді әскери-демократиялық құрылыс
ие болған қоғамдық билік пен басқарудың ... ... ... ... ... қоғамның ыдырау заманының әлеуметтік ортақтығының
жаңа және жоғарғы үлгісі болды.
Қорғандарды, обаларды, темір дәуірінің қоныстарын, ... ... ... ... ... осы ... қоғамының әлеуметтік
құрылымы жайында көптеген мағлұматтар береді. Сонымен ... ... ... мен ... әдет-ғұрыптарын зерттеу ерте темір ғасырындағы
көшпенді қоғамның күрделі ұйымдары ... ... әр ... ... ... айғақтайды.
Ерте темір дәуірінде ежелгі ... ... ... тапқан
патриархалдық-отбасылық жекелену - көлемді рулық бейіттер жоқтың қасы. ... ... ... кешені болып табылатын қорғандардың шағын тобына
орын ... ... ... әр ... ... мен қорғандардың көлемі
қоғамда болып жатқан әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... құрылыстарының биіктігі жерлеу әдет- ғұрпына
қатысушылардың ... ... ... Үлкен қорғандар тайпа көсемдерін,
сондай-ақ тайпалық бірлестік көсемдерін есте мәңгі ... үшін ... ... ... ... ... ... ал ұсақтарына сақ
қоғамының қатардағы мүшелері жерленді [95, c. ... ... ... бір сословиелік билік көрініс ... ... ... ... Иерархиялық басқыштың ең жоғары тұғырында патша,
шонжарлар мен салт атты жауынгерлер, ... ... ... адамдар,
құлдар, жаяу жауынгерлер орналасты. Патша дәріптеліп, ... ... ... ... ... жарқыраған алтын киімі күнді еске ... Есік ... ... ... ... ... мен бас киімі
осыған дәлел. Оның бас киіміндегі, бешпентіндегі зооморфтық белгілерде
сословиеге ... ... ... бас ... - ... сословие мен
абыздықты бейнелейді, ортаңғы жағы (кеудесі, белдігі) - атты ... жағы ... - ... мен көшпелі малшыларды бейнелейді [96,
c. 9].
Рулық-тайпалық құрылым төрт сатыдан тұрады: ... ру - ... ... - ... ... ... - ... төрт жебенің, қанаттардың, аттардың белгілері "Алтын адам"
басқарған қоғам төрт бөлікке бөлінгенін айғақтайды. Осы ... ... төрт ... ... ... осыған сәйкес 4 ру-
тайпалық бірлестік жерімен байланыстырылған. "Оқ" ұғымының өзі ... ... ру мен ... ... ... ... жауынгердің киімін киген, Жауынгерлік даңқты алып жүруші
бейне көшпенді ортадағы жоғары ... ... ... ... ... әскери сословиеден шыққандар болып есептеледі. ... ... ... ... ... қарайтын көшпенді ұғымыны да ... келе ... ... ... ... бір ... бар, ... жүйеге айналды: малшы, қажет болған жағдайда, жауынгер де болды,
ал әйелдер өз ... ... ... қызметін де алып, оны
абыроймен орындады. Ашық ... жүйе ... ... өмір
сүруінің өзгермелі жағдайларына икемденуіне мүмкіндік тудырды.
3.2 ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ЕРТЕ ... ... ... ... табиғат күштері мен көсемге, яғни әскери
жолбасшыға табынуға негізделген өз идеологиясын жасады. ... ... ... ... ... ... ... тапты. Ерте темір дәуірі
көшпелілердің идеологиясымен танысу үшін "Есік" қорғаны ... ... ... өз ... ... ол ... адамның" киім
композициясында, оны жерлеу жоралғысында көрініс тапты. Оның басында тымақ
тәріздес желкелігі бар, төбесі ... биік ... ... Бас ... ... ... ие болды. Жауынгердің бас киімін айналдыра
тігілген "алтын таулар" мен ... ... ... көз алдыңа
елестетеді. Бас киімнің жоғары жағындағы ... ... ... ... ... ... рәмізі. Шаншылған алтын жебелер күннің сәулесі
болып ... ... ... өзі Күн ... ... ... беткі жағындағы алтын жебе, ешкі мүйізді, алтын қанатты пар ... ... ... ... Бұл ... ... ... бейнелерді бір жерге топтастырады: құс - ... ... ат - ... ... жер; ешкі - ... жақ, жер асты ... ... - Жердің 4 тарабы. Бұл рәміз көсемнің билігі ... және ... ... ... туралы түсінікті бейнелейді. Сақтарда ... ... ... ... ... ... ағаш ... құстардың бейнеленуі, сондай-ақ құс
тәрізді бейнелер өз мәніне ие болды. Құс - ... мен ... ... рәмізі. Құс күллі әлемді барлап, Құдайларға ғарыш шекарасын
қорғауға ... ... ... жоғары әлем рухына, аспанға ұшумен
байланыстырылады. Бас киімдегі қанаттар "Алтын адамның" ... ... ... ... яки ... ... ... бейнеленуі осы аңдардың жауынгер мен оның ... ... күш деп ... Сондай-ақ жолбарыстың бейнесі отқа табынушылықпен
байланысты болды. Нақ солардың бейнелері мен табыну бұйымдары алтарь ... ... ... хош иісті түтін шығаратын аспапты қорғайды.
Белгілі бір түс және олардың туғызған әсері ... ... ... ... элементі деп табылады. Киімнің қызыл түсі және оның
алтын жасауы - Күннің түстері, күміс түс - ... ... түс - ... деп ... Түс ... ақпараттық құндылыққа ие болды. Қызыл және
алтын түспен байланысты эмоциялық сипаттамалар Құдайға және ... ... ... мен ... ... ... Күн ... байланыстырылған әскери және діни
жолбасшыға табынатын әлеумет пен кеңістіктің антропоцентрлік үлгісі өмір
сүрді [98].
Сақ ... ... ... ... ... олардын
біреулерін (патшалық) қазған кезде лақаттардан көп ... ... Есік ... болғанындай, киім-кешек пен қарудың байлығы,
басқаларында (қатардагыларында) - ... ... ... ... ... ... құрылыс материалдарының - топырақгың,
қиыршықтастың, тас пен ағаштың және жұмсалған адам ... ... ... дәлел болып табылады. Мәселен, ең үлкен Бесшатыр ... ... 80 мың ... ... ... оны ... 60 мындай адам-күн қажет
болды. Осындай шектегі далалық, өлшеу ... оба ... ... көрсетеді: үлкендері: диаметрі 104-48, биіктігі 20-7 м;
орташалары: диаметрі 45-30, ... 6-2 м; ... ... 18-6,
биіктігі 1-0,5 м. Оларды салуға жұмсалған орасан зор адам-күн ... ... ... – 60-65 ... 20-30 ... ... ...
1700-2000-нан 300-400-ге дейін; кішілері - 0,2-0,9-дан 4,7-4,8-ге ... ең ... ... обалардың құрылысына ең үлкен қатардағы обаларды
тұрғызуға он мыңнан астам адам-күн ... ... ... мен ... ... ... еңбек мөлшері сақ қоғамында
әлеуметтік иерархия дамығандығының салдары ... ... ... ... ... ... ... растайтын қосымша маңызды
мағлүматтар береді. Есіктегі ... ... ... ... - ... дәрежелі тұлғасының байлығы мен ... ... ... ... ... ... ... белгісіз, бірақ Бесшатыр мен Есік
обаларында жерленгендерді патшалар деп атауга ... Бұл ... ... ... ... ... мүмкін, ал оның мазмұны мен мәні толық
сай келеді.
Антик авторларының Азия ... ... ... ... ... жинақтау - әлеуметтік атақтардың қалай айтылғанын түсіндірудің
бірден-бір мүмкіндігі. Сақтардың иерархиялық атақтары (дегенмен, ... ... олар ... ... дәстүрінде болуы мүмкін) - коғамның
жіктелуінің терендей түскенін айқын ... ... ... ... - ... мен ханша, шонжарлар мен «ақсүйек» адамдар, салт ... ... ... ... ... ... ... жаяу
жауынгерлер орналасқан.
Археологиялык материал Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Қақтау әдісімен темірден сабы сақиналы және түзу сапты пышақтар, сондай-ақ
айшықтар және жүгеннің бастырмалары соғылды. Екінші кезеңде ... ... ... ... ... ... өзінен бұрынғылардың
дәстүрлерін жалғастырды. Жерлеу жоралғыларының кейбір бөліктері ... атап ... ... ат ... ... көму ... жойылды.
Қару-жарақ, шаруашылық және тұрмыстық қажетке арналған заттарды
жасауда неғұрлым елеулі өзгерістер болды, ... ... және ... құрылымына байланысты жебелсрдің бұрынғы түрлерінің орнына ... ... ... басы ұшқырлы стандартты жебе ұштары шықты. Темір
анағұрлым кең пайдаланыла ... Одан ... ... ... ... ... ... жасалынды. Б. з. б. III ... ең көп ... түрі ... ұшын ... да темір қоланы ығыстыра
бастады. Дөңгелегіне биік жиекшесі бар, ... ... ... айна ... ... ... сабы бар және дөңгелегі ... ... ... ... ... мен басқа да іс қажеттеріне арналған заттар «аң»
стилінде ... ... ... [ 98, c. ... ... композиция дамыды, негізгі сюжеттік желінің бірі-аңдардың
таласуы, жыртқыштардың шабуыл ... ... ... жануарлар дүниесінің
реалистік бейнелерін стильдік және схемалық ... ... ... Қорғантас қойнауынан табылған тікбұрышты қола тоғадағы барақ итінің
бұғыны бас салып жатқан кезін бейнелейтін ... көз ... ... заманы тайпаларының мәдени шығармашылығының ең жарқын көріністері
арасында қолданбалы өнер ерекше орын алады. Оның басты компоненті ... ... ... ... ... Орта ... ... Европаның тайпалары арасында тараған аң стилі деп ... ... ... ал ... Сібірде де бастапқы ... ... бұл ... ... ... ... скифтік-сібірлік аң стилі
деп аталады. Оның ... ... ... хайуандарды және аңыздағы
зооморфтық ғажайыптарды бейнелеу болды. Мазмұны жағынан ... ... ... аң ... ... ... ... қолданылды. Бейнелеу
әдістерінің көбі қазандар мен құрбандық ыдыстарын, ... ... ... жүген, айна секілді заттарды, киімді, тулардың сабын
әшекейлеу үшін пайдаланылды.
Ертедегі ... көп ... ... ... бейнелеуді
мазмұндылығымен жақсы үйлестіріп отырды, осының нәтижесінде олардың жасаған
көптеген бұйымдары ... ... ең ... ... ... ... ... шығармашылығы өздерінің айналасындағы жануарлар
дүниесінің нақты бейнелеріне етене жақын болды. Аң стилінің шеберлері арқар
мен таутекенің, ... пен ... ... мен ... дала ... мен
киіктің, қасқыр мен қоянның, жылқы мен бұланның өздеріне жақсы таныс
бейнелерін сомдай ... ... ... ... ... ... ... жеткен бұйымдардың көбі қола мен алтыннан жасалған,
сүйектен, ... ... ... ... ... ... ... [100, c. 197].
Аң стиліндегі өнерді шартты түрде үш ... көне ... ... мен ... кезеңдеріне бөлуге болады. Б. з. б. ... ... ... бір ... тұрған қалпында жеке немесе ішінара бейнелеу тән
болып келеді. Таутекенің, арқардың мүсіндері, басын ... ... ... ... жыртқыштың, аяғын бүккен немесе тұяғының ... ... ... ... суреттері жиі кездеседі. Қос шеңберлі тұғырда
тұрған екі текенің құйма қола мүсіні назар аударарлық. ... ... ... ... бір секіруге оңтайланған кейпінде, бастары тұқырта
бейнеленген, ал бедерлі ... ... ... тиіп тұр ... ... тағы екі ... бар. ... облысындағы Қарқаралы түбіндегі Мырзашоқы шатқалында бөген салу
кезінде табылған. Ешкі мүсіндерінің біреуі сынып қалған, ал екіншісі конус
тәрізді орналасқан. Ешкі ... ешкі ... ... ... ... табылған архардың қола мүсіні де осыларға ұқсас, іші бос болып
келеді. Енисей мен ... ... ... ... бұл оның
мүйізі спираль түрінде және басы жоғары қараған. М.П. Грязновтың ... бұл ... ... ... ... ... ... туынды
[98, c. 217]. Тасмола қорымдарының №3 ... ... ... жерленгендердің біреуінің омыртқасын үшбұрышты жебенің ұшы қадалған
екен. Ал оның ... ... ... ... ... жасалған
грифонның басы түріндегі қыстырма ... ... сырт ... қосып тұрған ешкінің, бұғының, қасқырдың ... ... ... ... ... Осы ... екі жылқының, бес қойдың бас
сүйегі мен тағы бір қойдың қаңқасы табылды. Бір ... ... ... ... ұзын ... ұзын тырнақтары бері қараған басы
бар жыртқыштың фигурасы бар рельефті мүсін табылды. Жылқының аузында ... қола ... ... ... ауыздық екінші жылқыдан да табылған.
Адамның сүйегі мен жануарлардың қаңқалары жанына қоладан жасалған ... 34 зат ... ... жыртқыштың фигуралары бұл қорымның
№4, 6 обаларынан да табылды. Екі обадан да тас моншақтар, №6 ... ... ... ... бөлшектері табылған. Тасмоладағы жыртқыштың
бейнелері Түгіскен қорғанындағы алтын ... ... ... ... ... қола бұйымдармен өте ұқсас. Орталық
Қазақстандағы табылған басқа ескерткіштерге келетін ... ... ... №19 ... табылған мүйізі алдына қарай майысқан екі жақты қола
фигураны атауға болады [68, c. 182-184]. Ол ат ... ... ... тәріздес қола ауыздық, дөңгелек моншақтар т.б. Адамның қаңқасының
жанында ілгек тәріздес тұтқасы бар доғалар ... шеті ... ... ... ... ... ... бойындағы Нұрманбет қорымының №3
обасынан қоладан жасалған доңыздың рельефті мүсіні табылды. Оның басы ... ... ... ... ... да көрсетілген. Бұл
мүсін скиф-сібір өнеріндегі бұл жануардың ертедегі бейнелерінің формаларын
қайталайды. Нұрманбет IV қорымындағы №1 ... ... қола ... ... ... ескерткіштері тізімінде М.П. Грязнов
Қазақстанның әр ... ... ... қола ... атап айтады. Бұларға
ұқсас семсерлер оның айтуы бойынша Скифия мен Енисейде емес, ... ... және ... Бұл ерте ... ... Азия ... ... арасындағы мәдени байланыстардың бағытын көрсетеді.
Кейінгі кезеңге Орталық Қазақстанда ... ... ... ... ... №10 ... ... өрнектелген ілгекті тұтқасы бар қола
айнаны ... ... ... ... ... екі ешкінің басы
ретінде.
Алтай қорғандарынан ... ... ... көшпенділердің
мәдени тарихының жаңа бетін ашты. Олар өздерінің аса құндылығымен ... ... ... аң ... бейнеленген қапсырмалар
Тегіскеннен табылған дәл ... ... ... ... ... Чулышман өзені маңындағы Кумуртук қорғанынан табылған күміс
қапсырмалар өте ұқсас болып ... ... С.М. ... ... және ... ... ... ұқсастырып, оны б.з.д. соңғы ғасырларға жатқызады. Сол уақытта
M. Қадырбаев Тасмола мәдениетінен ... ... ... б.з.д. IV ғ.-
б.з.д. V ғ. басына жатқызады. Орталық ... ... ... ... екі ... ... ... мүйізді бұлан №19 қорғанның
Тасмоладан табылған, ол жерден аттың жүгені, қоладан жасалған ауыздық ... ... ... қалдықтары табылды. Адам қаңқасының маңынан қола айна
табылған, айна ұстағышымен дөңгелек қатарында және ... ... ... ... ... жағалауында орналасқан Нұрманбет моласының №3
қорғанынан пішінделген жүген, маралдың мүйізінен кесіліп алынған ... ... ... ... ... моласының №1қорғанынан қола
қанжар пішінделген қол сабымен, түрлі өрнектермен өрнектелген. Солтүстік
Қазақстанды ... ... М.П. ... ... ... ... ... қанжарды тізіп шығады. Аналогиялық қорытындылар
бұны Скифияға да Енисей ... ... ... ол ... (бұл ... мәдениеті) жатқызады. Бұл сол ерте кездің өзіндегі Орта
Азия мен Орал маңындағылардың арасындағы байланысты көрсетеді [101, c. 56-
57].
Соңғы ... ... ... ... ... №10
қорғанынан қола айна секілді олжалар тән. Бір қырынан қолға ұстайтыны, ... ... екі ... ешкі ... ... Дәл ... ... да осы жерден табылды. Әйелдің жерленген орнында екі сүйектен
жасалған шаш түйреуіш және ... ... ... ... ... №4
қорғаннан сүйектен жасалған ине, оның басында құстың басы бейнеленген. Екі
қола қапсырма кішкене ... ... ... басы ... құлақтары ортақ, мүйіздері жартылай иілген. Ешкі бейнесі тоналған
Қостанай облысының Қайрақкөл көлінің маңындағы қорғаннан ... ... ... ... бөкен бейнеленген алтын қапсырмалар
ұқсастырылады. Бұл заттың ерекшелігі сол, дәл ... зат Н. ... ... бұл ... ХVІІІ ғасыр басында табылған және
атақты алтын Сібір топтамаларының құрамына кіретін Петр I ... ... ... болады, осындай заттың бөлігі және басқа заттардың
топтамалары сол жергілікті жерден шығады, және ... ... ... ... ... II моласының №1 қорғанынан қаңқа маңынан түйе төртбұрыш
пішінді бұрыштары ... бір ... соңы ... өте ... және ... ... ... түймедегі бейне алдыңғы аяғынан
құлаған түйенің бейнесін және мойнынан тартып тұрған жыртқыш бейнеленген.
Осыған ұқсас түйені, ... ... қола ... ... жол ... жатқан, шығыс Челябинскте сақталған. Петр I ... ... ... тигр мен түйе арасындағы арпалыс бейнеленеді,
бірақ ол болмысынан Қазақстанда табылған түймеден өзгешелеу.
Нұрманбет I №2 қорғанынан табылған қола бастырма: оның ... ... аяғы ... ... ... ... қарай тартылған ұзын мойны
мен басы, дөңгелек көздері бейнеленген. Бастырманың соңында дәл осындай
симметрия болып орналасқан ... ... ... ... ... солтүстік Кавказдағы аңдар ... қола ... ... бұл ... ... ... ... жатады.
Орталық Қазақcтаннан табылған көркем ... сол ... ... ... ... ... ... береді. Өзінің әртүрлі жерлеу
түрлерімен олар ерекше, сақ тайпасының тобына жататын тасмола мәдениетін
Орал ... ... ... ... ... ... ... аймақтарының кеңістігінде б. з. б.
ІІ- І мыңжылдық аралығы мен І мыңжылдықтың басы аса маңызды оқиғамен - ... ... түрі ... бастауымен ерекшеленді. Ғалымдардың бір
тобының пікірі бойынша, көшіп- ... ... мал ... ... ... бағу ... ... заңды нәтижесі болған, екіншілері- бұл
процесске географиялық фактор мен ауа райының тербелісі ... әсер ... Бір ... даусыз, бірқатар кешенді себептердің ықпал етуінен
Еуразиялық далалардың Ұлы белдеуіндегі халықтар шаруашылық жүргізудің ... ... оның ... мен ... ... ... ... болып табылады. Ал көшпелілер тудырған өнер ... ... сыры ... ... ... ... ... декорациялық
әдіптеу ғана емес, сонымен бірге, бейнелеу үлгісіндегі мәтіндердің ерекше
зооморфты код ... алға ... ... ақ, ... мен ... бір жиынтығы болып ... Бұл ... ... паш ... ... және ... ... жүйесі.
Ерте көшпелілер өздерінің патшаларына алтын киімін ... ... ... ал ... ... зәулім архитектуралык ескерткіш — алып
оба тұрғызған. Қоғамның басқа мүшелерін ... ... ... ... ... ... карай оңайлатылып отырған. Ғұрыптың әлеуметтік
жағдайға қарай саралануына ата-баба аруақтарына, әсіресе ...... ... ... ... ... рөл атқарды. Патшаның жеке басы
дәріптеліп, ол иерархиялық сатының ең биік тұғырында тұрған күн ... ... ... ... ... ... ... сақ патшалары әулетінің бұлжымастығын идеологиялық жағынан
негіздеу мақсатымен ... діни ... ... ... ... ... алтын киімінен бір ғана қызықтыра тандандыру мәні ... ... оның ... ... ... болғаны, саяси-насихат
мақсатын көздегені күмәнсіз. Жарқыраған киім патшаның тұлғасын асқақтатып,
оны күн ... ... ... ... Бас ... ... діни-идеологиялық мазмұны осы қорытындыны ... ... бас ... ... жағындағы қанатты және мүйізді пырақ
бейнесіне күрделі символика негіз етіліп, ... діни ... ... Есік ... ... отырған проблема үшін
маңызы жазу ескерткішінің - жазбасы бар күміс тостағанның ... арта ... ... көне ... және ... ... ажыратып оқудың ғылымда бірнеше нұсқасы бар. Кез ... ... бөлу ... әлеуметтік-экономикалык ұйым дамуының жоғарғы деңгейін
білдіреді. Мемлекеттік ... ... ... ... түрі ... ... ... Мемлекет пен жазудың пайда болу үрдістері ... ... ... жазу ... ... ... кейін
әлдебір аз уақыттан сон пайда болса керек. Археологиялық және эпиграфиялық
деректерден ... ... ... ... аукымдарының
әрқилылығын, материалдық қазыналардың көп болуын, құрылыска жұмсалған адам-
күн ... ... және т. т.) ... ... біз Орталық Қазақстан және
басқа өңірлердің сақтары әлеуметтік құрылымының деңгейі жөнінен өндірістік
қатынастарын мемлекеттік құрылым үлгісіндегі ... ... ... реттеп
отырған алдыңғы таптық қоғамның қалыптасу ... ... деп ... ... келгенде бұл зерттеу барысында Қазақстан территориясында
өмір сүрген сақ ... ... ... ... ... ... таралу ерекшеліктері мен мәдени ұқсастықтары,
айырмашылықтары талданды.
Қазақ халқының шығу ... ... ... ... ... ... Бірақ, оны салиқалы тұжырымдармен дәлелдеу үшін сол кезеңдерді
егжей-тегжейлі зерттемейінше, ұлттың ... ... даму ... мен
өзіндік бірегей мәдениетін көрсету қиын. Ұлттың қалыптасуы қола және ... ... ... ... ... ... ... халқының автохтондығын жоққа шығарып, оны миграциялық процестер
нәтижесінде ... ... ... да ... ... ... ... үшін, көне замандардағы тарихи дамуға қатысты айтылған ғылыми
пайымдаулар мен тұжырымдарды екшеп ... ... ... етпейді. Сол себепті
де ұлттық тарихымыздың тамырын, қайнар-бастаулары мен ... ... ... ... сақ ... өмір ... бұл ... алып қарастыру одан кейінгі дәуірлердің бірқатар мәселелерін
шешуде объективтілікке ... ... ... ... ... ... ... келгенде, ежелгі Қазақстан тарихын зерттеу барысында ... ... ... Еуразия көне тарихының ... ... ... ... сақ ... қатысты қалам тартқан
отандық археологтар мен деректанушы, тарихшылардың еңбектері арқылы ... ... ... сан ... тарихы бар екендігін, оның тамыры
тереңде екендігін біледі. Сондықтан да көне ... ... ... дүниежүзілік рухани-ғылыми мұраның қомақты ... ... ... қала ... ... кейбір жекелеген жайттарға қатысты мәселенің
теориялық, методологиялық қырлары қарастырылып, ежелгі ... ... ... ғылымындағы тұжырымдамаларды талдау барысында
зерттеу тақырыбының әдіснамалық ... ... Бұл ... айта ... ұзақ ... бойы ... ... кеңестік методология үстемдік
құрып келгендігі, соңғы ... ... ... ұстанымдарға
арқа сүйеп келе жатқандығы мәлім болды.
Сонымен қатар археологиялық экспедициялар жұмыстары ... ... ... негізгі бағыттары айқындалды да, бұл жұмыстардың
барысында анықталған ... ... ... ... ... алынған материалдарды сараптау негізінде олардың тарихи
дамудың негізгі бағыттарын айқындаудағы рөлі ... ... ... мұра» Стратегиялық Ұлттық Жобасы деп аталатын әмбебап жоба
негізінде атқарылған ... ... ... айқындалып, осы
мәселеде тек біздің зерттеу еңбегіміздің хронологиясымен сәйкес келетін
ізденістер нәтижелері ғана ... да, ... ... ... тарихи үрдістерді зерттеуге қаншалықты үлес ... ... ... ... ... көне ... ... зерттеуге тың серпін берді, мұны диссертация тарауларындағы
мәтіндер аясы ... ... ... мен ... ... ... ... талдау жүргізу арқылы тарихи дамудың негізгі
көкжиектері айшықталды, отандық ғылымның көне ... ... мен ... ... ... ... ... негізінде
ежелгі Қазақстан тарихы әлемдік тарихнаманың құрамдас бір бөлігі екендігі
тұжырымдалып, оның ... ... ... даму ерекшеліктеріне баса
назар аударылды.
Ерте темір дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... ... қатысты айтылған көзқарастарға талдау
жүргізілді. Бұл мәселелер бойынша айтарымыз, көне ... ... ... мекендеген тайпалар мен халықтардың қай-қайсысы болмасын
сан ... бойы өз ... өмір ... ... ... ... ... тікелей
мирасқоры болып табылады.
Көне көшпелілердің мәдениеті өзінің ауқымы мен ... ... ... ... ... ... Оның ... километр бір-
бірінен алшақ жатқан мәдени ошақтарында еш өзгеріссіз, бір-бірін айнытпай
қайталайтын ... ... өмір ... тән ... ... қола қазандар, дала батырларының тас мүсіндері. Көне көшпелі дәуірдің
феномені ( өнері. Қола ғасырында ... ... ... ... ... фигуралар болды, тек петроглифтерде ... адам ... ... ... ... өнері негізінен қолданбалы болды,
олар әртүрлі ... ... Көне ... ... ... ... Оны ... адам бейнесінен аңдарды көп бейнеледі. Аң
стилі өнерінің үлгілері Евразия кеңістігінің әр жерлерінен көптеп табылған.
Бүгінгі күні көне ... ... ... ... Тынық мұхит жағалауына дейінгі кең алқапта табылып отыр. Скиф-
сібір аң стилін жасап дамытуда көне халықтар ... ... ... ... фракиялықтар, Оңтүстік Шығыс Европа скифтері, сармат пен
совроматтар, Солтүстік Кавказдағы меоттар, ... мен Орта Азия ... ... исседондар, Оңтүстік Сібір мен ... ... ... Қытайдың солтүстік шығысындағы жун мен ди ... Аң ... көне ... б.з.д. І мың. ортасына (әр түрлі хронология бойынша б.з.д.
IX—VІғғ.), ал ең ... б.з. ... ... ... ... ... жоғары дамыған, мүліктік теңсіздік
белгілері терең белең алған, ... ... ... ... ... ... мен металл өңдеу гүлденіп, экономикасының
негізгі көшпелі мал ... ... ... ... бірнеше
туыстас отбасылардан тұратын кішігірім қауымдар жүйесі сәйкес келді.
Ерте темір ... ... ... әсіресе, «патша» обалары
материалдарын қола заманғы табылымдарымен салыстырғанда ... ... олар осы ... бүкіл әдістемелік шешімдер мен
өлшемдер ... ... ... ... ... Зат жиынтықтары,
обалардың құрылымы мен сәулеті – ерте темір дәуірі археологиясы әдістемесін
қалыптастырып ... ... ... ... ... бар ... комплекстері салынуына еңбектің көп
жұмсалуы, байлығы, сәнділігі ... ... ... ... ру ... атақты жауынгерлерді жерлеуге арналғандығын
көрсетеді. Әрбір рулық зиратта ондай кұрылыстар онша көп емес, ал олардың
жандарында ... ... ... ... ... ... ... бұл түрлерінде адамды жерлеу ғұрпының неғұрлым мәнді-
мәнді сипаттары ұқсас үстін тақта тастармен жапқан ... жер ... ... ... қаратып, шалқасынан жатқызып қоятын болған. Бұлар
– этникалық-тайпалық ... бір, ... әр ... ... топтардың
ескерткіштері екендігі сөзсіз.
Әрине, жалпы Қазақстан территориясындағы сақ ... ... ... күрделі тақырыпты толығымен қамтып ... ... ... ... ... ... ... қордың шоғырлану нәтижесінде ... ... әлі ... ... ... ... нақ ... солтүстігінде орманды өлкелердің
тайпаларымен, ... ... ... шөлейтті батыс
аудандар және таулы Саян-Алтаймен шектесіп жатқан алып ... ... ... Ұлы Дала арқылы өткен түрлі ... мен ... ... ... Күшті жергілікті негіз бен жаңа тұрғындардың
инновациялары осы ... - ... дәл ... - ... өлкелермен
қатар, бүкіл Ұлы Даланың осыдан кейінгі даму тарихына өз әсерін ... ... ... ... ... ТІЗІМІ
1. Васютин С.А. Признаки властной иерархии ... ... ... ... аридной зоны Евразии эпохи РЖВ // Социально-
демографические процессы на территории Западной Сибири ... ... ... ... ... ... ... 2003.
2. Массон В.М. Экономика и социальный строй древних обществ (в свете
данных археологии). – Л.: Наука, ... ... Н. ... ... ранних кочевников Евразии по данным
археологии // Қазақ даласының көшпенділері: ... ... ... ... мен қарым-қатынастар:
халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – ... ... ... В.В. ... состояние развития социального направления в
археологии Сибири // Социально-демографические процессы на территории
Западной Сибири (древность и средневековье): ... ... ...... ... ... А.А. ... условия и возможные пути реконструкции
социальной ... на ... ... ... //
Социальная организация и ... ... ... ... ... материалы Всероссийской конференции. –
Кемерово: Кузбасвузиздат, 1997.
6. Бобров В.В., Михайлов Ю.И. ... ... ... в системе палеосоциологических исследований древних
обществ // ... ... и ... ... ... ... интерпретация: материалы Всероссийской
конференции. – Кемерово: ... ... ... Ю.М. ... ... ... – Новосибирск: Наука,
1990.
8. Клейн Л.С. Археологические источники. 2-ое изд. – СПб.: Фарн, 1995.
9. Binford L. Mortuary ... Their Study and Their ... of the Society for American ... ... Taintner J.A. Social ... and mortuary ... an ... numerical classification. World Archaelogy. 1975.
11. Бунятян Е.П. Методика социальных ... в ... ... скифских могильников ІV-ІІІ вв. до н.э.). – Киев: Наукова
думка, 1985.
12. Матвеева Н.П. ... ... ... ... в ... ... веке ... и подтаежная зоны). –
Новосибирск: Наука. Сиб. ... ... ... А.А., Дашковский П.К. Социальная структура и ... ... ... ... ...... Алт. ун-т.,
2003.
14. Ольховский B.C. Погребальная обрядность (содержание и ... ... -1993. -№1, ... ... В.И. ... ... и погребальный памятник// РА. - 1993.
- №1. - С. 94-97.
16. Кызласов И.Л. Мировозренческая основа погребального ... // РА. ... — № 1. — С. ... ... B.C. ... ... и социологические
реконструкции // РА. — 1995. — № 2.
18. ... И.Л. ... ... и ... развития общества. От
отдельного к общему // РА. — 1995. — № ... ... Н.А. ... ... обряд (к соотношению понятий) // РА. -
1997. - № 2. - С. 150-158.
20. Ольховский B.C. Обычай и ... как ... ... // РА. - 1997. - ... ... ... В.С. ... обрядность в системе
взаимосвязанных понятий // СА. - 1986.-№1,- С. 68-69.
22. ... В.А. ... ... как ... ... // ... 1981. - Вып. 167.
23. Антонова Е.В., Раевский Д.С. «Богатство» ... ... ... о роли ... фактора в ... ... ... // ... ... и проблемы истории древних
обществ: сб. научн. Тр. — Киев: ... ... ... ... М.П. ... как ... ... // Тезисы докладов на
заседаниях, посвященных итогам полевых исследований в 1960 г. — М.,
1961.
25. Чернопицкий М.П. ... ... как ... ... ... ного ... // Скифо-сибирское культурно-
истори- ческое единство. — М., 1980.
26. Марсадолов Л.С. Планиграфия могильников Горного Алтая VI-IVвв. до н.э.
// ... ... ... М. П. ... - М., ... Шульга П. И. К вопросу о планировке могильников скифского времени на
Алтае // Скифо-сибирский мир. — ... ... ... С.С. ... экспедиция // КСИИМК. - 1951. -
Вып. 31.
29. Акишев К. А., Кушаев Г. А. Древняя культура саков и ... ... ... - ... ... ... Ю.И. К вопросу об археологических критериях социальной
стратификации восточносемире- ченских саков (по ... ... I ) // ... мир ... ... и ... тез. ... всесоюзн. археол. конф. - Кемерово, 1989. - Ч.
I.
31. Марсадолов Л.С. Хронология Алтайских ... (VIII-VI в. ... дис. ... ... ист. ... — Л., ... ... М.П. Аржан. - М., 1980.
33. Оңғарұлы А. Ерте темір дәуірі тұрғындарының жерлеу ... ... ... ... // Тәуелсіздік кезеңіндегі Қазақстан
археологиясы: қорытындылары мен келешегі: ҚР Тәуелсіздігі мен Ә.Х.
Марғұлан ат. ... ... 20 ... мерейтойына арналған
халықаралық ғылыми конференция материалдары. – Алматы, 2011.
34. Акишев К.А. Феномен элитарных курганов ... ... // ... ... Евразии в скифо-сарматскую эпоху. – СПб., 1994.
35. Оңғар А. Жетісудың хан шатырлары // ... ... ... 3. ... 2008.
36. Оразбаев А.М. Курган с “усами” в могильнике ... ... ... // ... ... ... и ... - Алма-Ата, 1969.
37. Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской ... // ... ... ... - ... ... Сорокин С.С. К вопросу о толковании внекурганных памятников ранних
кочевников Азии // АСГЭ. – Л., 1981. - № ... ... А.З. ... памятники и культово-ритуальные сооружения
древних номадов Центрального Казахстана (7-1 вв. до н. э.): ... ... ... ист. ... - ... ... ... А.З. Курганы с «усами» - культовые памятники ... ... // ... ... ... ... Северного Причерноморья. - Тирасполь, 2002
41. Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана //
ТИИ- АЭ. - 1959. - Т. 7, ... ... А.З., ... В.Г. ... ... времени из поселения
Шидертинское-2 (Центральный Казахстан) // Маргулановские чтения –
2011: матер. междунар. археол. конф. – ... ... ... АЗ., ... В.Г. ... ... ... Казахстана. -
Алматы, 2009.
44. История Казахстана. - Алматы, 1996. — Т. 1.
45. Пьянков И.В. ... ... // ... ... ... ... ... 3.
46. Бейсенов А.З. Тасмола зерттеулері. Талды-2: Сарыарқа сақ патшаларының
қорымы // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 ... ... ... 20 ... ... ... жинағы. – Алматы, 2011.
47. Культурное наследие ... // ... ... ... / ... ... Мерц В.К. ... голоценовых комплексов Северного и Центрального
Казахстана по материалам многослойной Шидерты 3: автореф. дисс. …канд.
ист. наук. – Кемерово, 2008.
49. Варфоломеев В.В. Кент – ... ... ... ... ... в
эпоху независимости // Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология
ғылымы 20 жылда (1991-2011): Қазақстан тәуелсіздігінің 20 ... ... ... жинағы. – Алматы, 2011.
50. Молодин В.И.,Пилипенко А.С., Чикишева Т.А., Журавлев А.А., Поздняков
Д.В., Трапезов Р.О., ... А.Г. К ... о ... ... современного Казахстана и Барабинской лесостепи в эпоху
бронзы (по материалам археологии, ... и ... ... чтения – 2011: матер. междунар. археол. конф. – Астана,
2011.
51. Чугунов К.В. Синхронизация культур ... ... ... ... Южной Сибири и Казахстана // Современные проблемы
археологии России: матер. Всерос. археол. съезда (23-28 октября). ... 2006. – ... ... А.А. О ... ... и майэмирской археологических
культур Алтая раннескифского времени // Степи Евразий в ... ... ... ... ... ... ... 100-летию со
дня рождения М.П. Грязнова. – СПб., 2003. – Кн. ... ... А.З. ... Орталық Қазақстандағы жаңа ізденістер //
Мыңжылдықтар куәлары: Қазақстан археология ғылымы 20 ... ... ... ... 20 ... ... ... жинағы. – Алматы, 2011.
54. Акишев К.А. Саки азиатские и скифы европейские (Общее и ... ... // ... ... в ...... ... А.Д. Кочевники Урало-Казахстанских степей в VII-VI вв. до ... ... ... 2007.
56. Кадырбаев М.К. Памятники кочевых племен Центрального Казахстана (7 в.
до н.э. – 6 в. до н.э.): ... ... ... ... ист. ... – Алма-
Ата, 1959.
57. Кадырбаев М.К. Некоторые итоги и ... ... ... железного века Казахстана // Новое в археологии Казахстана. –
Алма-Ата, 1968.
58. Чугунов К.В. Культурные связи населения Тувы в раннескифское ... ... ... ... // Маргулановские чтения – 2011: матер.
междунар. археол. конф. – Астана, 2011.
59. Берденов С.А. ... ... меди и ... и их ... ... веке // ... НАН РК, 2008, ... Мартынов А.И. Пробемы изучения евразийской степной цивилизации //
Номады казахских степей: этносоциокультурные процессы и ... ... ... ... сб. ... ... ... конф. –
Астана, 2008.
61. Раевский Д.С. ... ... ... племен. Опыт
реконструкции скифской мифологии. – М.: Наука., 1977.
62. Ольховский В.С. Скифская триада // ... ... и ... на юге ... ...... – М., 1997.
63. Новоженов В.А. Петроглифы Сары-Арки. – Алматы, 2002.
64. Cugunov K.V., Parzinger H., Nagler A. Arzan 2 in Tuva. – Berlin, ... ... А.Н., ... А.Е. ... ... в ... – Алма-Ата: Гылым, 1991.
66. Уманский А.П., Шамшин А.Б., Шульга П.И. Могильник скифского ... на ... Оби. – ... ... Алтайского
университета, 2005.
67. Толеубаев А.Т. Итоги исследований памятников раннего ... ... и ... ... // ... куәлары: Қазақстан
археология ғылымы 20 жылда (1991-2011): Қазақстан тәуелсіздігінің 20
жылдығына арналған ғылыми мақалалар жинағы. – Алматы, ... ... М.И. ... саков. – М.: Искусство, 1973.
69. Бейсенов А.З. Работы на могильнике Нуркен-2 // ... ...... ... ... В.Н. ... ... кочевников Азии. – Новосибирск: Издат-
во Новосибирского университета, 1990.
71. Шульга П.И. Снаряжения ... ... и ... ... на ...
Барнаул: Азбука, 2008. – Ч.1.
72. Ануфриев Д.Е., Банников К.Л. К ... об ... ... и его ... ... ... пазырыкской культуры // Наследие ... ... ... ... и ... ... матер. 40-ой РАЭСК.
– Новосибирск, 2000.
73. Самашев З. Об одной батальной сцене петроглифов раннего железного века
из Кульжабасы в ... // ... ... и ... ... и ... технологии: сб. матер.
междунар. науч.-практич. конф. «ІІІ Оразбаевские ... ... ... кафедры археологии и этнологии (29-30 апреля). – Алматы, 2011.
74. Маргулан А.Х., ... К.А., ... М.К., ... А.М. ... Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1966.
75. Бейсенов А. З. Ранний железный век // ... ... ... в прошлом и настоящем. – Алматы, 2000.
76. ... М.К. ... ... ... р. Илек ... в ... ... – М., 1984.
77. Бартольд В.В. Очерк историй Семиречье. Соч. – Т. 11. – Ч.1. – ... ... ... в ...... ... Хабдулина М.К. Степное Приишимье в эпоху раннего железа. – Алматы:
Ракурс, 1994.
80. Руденко С.И. ... ... и ... ... – М.,1961.
81. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. –
А., 1979.
82. ... А.Г. ... ... ... ... Жуантобе // КСИИМК.
– Алма-Ата, 1960. – Вып. (.
83. Бейсенов А.З. Арқаның алтын адамы // ... ... - ... 2011. ... (35).
84. Акишев К.А., Акишев А.К. Древнее золото Казахстана. – Алма-Ата, 1983.
85. Бейсенов А.З., Алтынбеков К.Опыт создания ... ... ... ... для ... областного историко-
краеведческого музея (по материалам памятников Талды-2, Тасмола, ... и др.) // ... ... ... в контексте изучения
этносоциокультурных процессов степной Евразии. ... ... ... ... ... ... ... – Караганды, 2011.
86. Чугунов К.В. Аржан-1 и Аржан-2: ... ... // ... ... Азии и ... территорий: изучение,
сохранение и использование. - ... 2009. - Ч. ... ... М.П. ... ... ... раннесакского времени. – Л.: Наука,
1980.
88. Кызласов И.Л. 1995. Погребальный ... и ... ... ... ... к ... // РА. № 2.
89. Грач А. Кочевники Азии. М., 1985.
90. Исмагулова Г.О. Антропологическая реконструкция внешнего облика людей
из могильника ... ... ... // Сакская культура
Сарыарки в контексте изучения этносоциокультурных процессов степной
Евразии. Тезисы ... ... ... ... 20-летию
Независимости Республики Казахстан. – Караганды, 2011.
91. Акишев К.А. К ... ... ... в аридной зоне
древнего Казахстана // Поиски и ... в ...... ... К.А. ... и ... строй Южного Казахстана и
северной Киргизии в ... ... и ... (V в. до н.э.): ... ... ист. наук. – М., 1986.
93. Акишев К., ... А. Саки ... ... и ... // ... - Туркестан, 1997.
94. Акишев К.А. Степная цивилизация номадов ... ... ... ... ... степей: матер.
международн. научн. семинара. – Лисаковск, 1998.
95. Акишев К.А. ... ... ... ... в VI-IV вв. до н.э.
// Археологические памятники на Великом Шелковом пути. – Алматы, 1993.
96. Акишев К.А. Феномен элитарных курганов Северного ... // ... ... ... в скифо-сарматскую эпоху. – СПб., 1994.
97. Акишев К.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. – М., ... ... А.К. ... и ... ... – Алма-Ата, 1984
99. Акишев К.А., Кушаев Г.А. ... ... и ... ... реки Или. ... Изд. АН ... 1963.
100. Беленицкий А.М. Конь в культах и идеологических представлениях народов
Средней Азии и ... ... в ... и ... ... КСИА. - М., 1978, Вып. 154.
101. Кузьмина Е. Е. Мифология искусство скифов и бактрийцев М., 2002

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 101 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан территориясындағы ертедегі көшпенділер мәдениеті мен өнері11 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
XVIII – XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстанның мәдениеті43 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Абыралы, Сарыкөл петроглифтері7 бет
Айтыс өнері31 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Алтайдағы сақ мәдениеті100 бет
Амазонкалар7 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь