Кейкі батыр

КІРІСПЕ

ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
Кейкі батыр өмірі
Кейкі батыр турасында мұрағат деректерінде
Кейкі батырдың ел аузында жатталған салауаттары және естеліктер
Кейкі туралы толғау
Кейкі өлімі

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ҚОСЫМША
Елі мен жері үшін өмірін арпалыста өткізіп, сол жолда жанын пида еткен ерлерін туған халқы ешқашан да ұмытпаған. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне алдымыздағы жылы 100 жыл толады. Осы көтерілістегі халқым, елім деп ерен еңбек көрсеткен батыр ұлдарын ел есінен шығармайды. Ондай батыр ұлдарын келешекте рухы мықты ұрпақ тәрбиелеуде болашақ жастарымыздың санасына сіңіру үшін аңыз-жырға айналдырып, мәңгілік тіршілік беретін де туған елі. Сондай халық жадында сақталған әрі күреске толы өмірі тұтас бір аңыз есіл ерлеріміздің бірі Кейкі Көкембайұлы.
Батырдың бейнесі халқымен бірге жасап, өміршеңдік танытса да кеңес дәуірінде партиялық саясаттың ызғарымен ғылыми зерттеулерден оның аты алынып тасталды. Соған қарамастан, батырдың бейнесі әдеби шығармаларда кең көрініс тапты. Атап айтсақ, Ғ.Мүсіреповтың «Аманкелді» пьессасы, М.Қаратаевтың «Даладағы дауыл», Қ.Сәрсеекевтің «Қызыл жалау», А.Нұрмановтың «Құланның ажалы» романдары және т.б.
Ал, Тәуелсіздік алған уақыттан бастап батырдың тарихи тағдырына арнап К.Әмірқызы, С.Тұрғынбекұлы, А.Байжан, Ә.Қылышбайұлы, Қ.Әлім және тағы басқалары мерізімді баспасөз беттерінде қалам тартты. Бірақта жарық көрген мақала, кітаптарда Кейкі батырдың күрес жолы тек ел аузындағы аңыз-әңгімелер негізінде жазылды және мұндай талпыныс (мұрағат қорларындағы құжаттарды пайдаланбаудың нәтижесінде) батырдың тағдырына қатысты көптеген жаңсақтықтарға жол ашты.
Бұдан шығатын түйін Кейкі бабамыздың арпалыспен өткізген өмірі әлі толық зерттелген жоқ, яғни, ғылыми жағынан әділ бағасын алмаған тарихи тұлға.
Зерттеу мақсаты:
Кейкі бабамыздың арпалыспен өткізген өмірі әлі толық зерттелген жоқ, яғни, ғылыми жағынан әділ бағасын алмаған тарихи тұлға. Жобада батырдың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістегі ерлігін мұрағат деректері арқылы зерттеу және кеңестік саяси-қуғын сүргіннің алғашқы құрбандарының бірі ретіндегі тарихи тағдырын ашып көрсету.
Зерттеу міндеттері:
- Кейкі батыр өмірбаянын зерделеу
- Кейкі Көкембайұлының 1921-22 жылдардағы большевиктер билігіне қарсы көтеріліс ұйымдастыруының себептерін және жеңіліс табуын нақты мұрағат деректері негізінде дәлелдеу.
1. Кейкі батыр. Қазақстан: ұлттық энциклопедия. Т. 4 / Ә. Н. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2002. – 720 б.
2. Байділдин Ш. Санаулы ғұмырымдағы саналы ойларым. – Астана, 2010. – 371 б.
3. С. Тұрғынбекұлы Кейкі батыр: тарихи дастан. – Алматы: Білім, 2001. – 153 б.
4. А.Иманов. Мақалалар, материалдар, документер. А., 1975 ж., 65 б.
5. ҚР ПМ, 811-қор, т-6, іс-204 3 бет
6. Ә.Жәнкелдин. Докум. мен мат., А., 1975, 67 б.
7. Арқалық айм. мем. мұр. қ-109, т-1 іс-2, 2 б.
8. ҚР ПМ, қ-40, т-1, іс-241, 1 б.
9. ҚР ПМ, қ-811, т-20, іс-404,3 б.
10. Орт. ғылыми кітапхана. Сирек қолжазба қоры, 1019 бума, 45 б., 1013 бума, 74 б.
11. ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53
12. Ег.Қазақстан, 29.11. 2002 ж.
13. ҚР ОММ, қ-427, т-9, іс-53, 203 б.
14. ҚР ПМ, қ-139, т-1, іс-80, 34 б.
15. ҚР ПМ, қ-811, т-1, іс-26, 16-17 б.
16. ҚР ПМ, қ-811, т-1-80, іс-15, 108 б.
17. Тоган З. Воспоминания. Москва, 1997, 323-325 стр.
18. ҚР ПМ, қ-811, m-1-80, іс-15, 124 б.
19. ҚР ОММ, қ-66, т-1, іс-53, 116 б.
20. ҚР ПМ, қ-811, т-6, іс-233, 27 б.
21. М. Сүлеймен Тарихи тұлғалар. // Астана айнасы. – 2010. – 21-мамыр.
22. Теория и методология исторической науки: материалы международной научно-практической конференции. – Қостанай: ҚМПИ, 2015. – 259 б.
23. М. Сүлеймен Кейкі батыр туралы толғау. // Астана айнасы. – 2010. – 28-мамыр.
24. М. Сүлеймен Кейкі мінезді қаламгер: Әубәкір Қылышбайұлы туралы сыр-толғау. // Астана айнасы. – 2010. – 12-наурыз.
25. Ш. Құрманбай Кейкі батырдың басы шынымен шабылған ба? // Айқын. – 2007. – 8-ақпан. – 29 б.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
Кейкі батыр өмірі
Кейкі батыр турасында мұрағат деректерінде
Кейкі батырдың ел аузында жатталған салауаттары және естеліктер
Кейкі туралы ... ... ... ... ... ...
Жыланшық-Жайылманың арасында
Керемет Кейкі деген батыр өткен,
Қазақтың ондай жан жоқ баласында.
Серік Тұрғынбекұлы
Елі мен жері үшін ... ... ... сол ... ... пида еткен ерлерін туған халқы ешқашан да ұмытпаған. 1916 ... ... ... ... жылы 100 жыл ... Осы ... халқым, елім деп ерен еңбек көрсеткен батыр ұлдарын ел есінен шығармайды. Ондай батыр ұлдарын келешекте рухы мықты ұрпақ тәрбиелеуде болашақ ... ... ... үшін ... айналдырып, мәңгілік тіршілік беретін де туған елі. Сондай халық жадында сақталған әрі күреске толы ... ... бір аңыз есіл ... бірі Кейкі Көкембайұлы.
Батырдың бейнесі халқымен бірге жасап, өміршеңдік танытса да кеңес дәуірінде ... ... ... ... зерттеулерден оның аты алынып тасталды. Соған қарамастан, батырдың бейнесі әдеби шығармаларда кең көрініс тапты. Атап айтсақ, Ғ.Мүсіреповтың пьессасы, М.Қаратаевтың , ... , ... ... және т.б.
Ал, Тәуелсіздік алған уақыттан бастап батырдың тарихи тағдырына арнап К.Әмірқызы, С.Тұрғынбекұлы, А.Байжан, Ә.Қылышбайұлы, Қ.Әлім және тағы ... ... ... ... қалам тартты. Бірақта жарық көрген мақала, кітаптарда Кейкі ... ... жолы тек ел ... ... ... ... және ... талпыныс (мұрағат қорларындағы құжаттарды пайдаланбаудың нәтижесінде) батырдың тағдырына қатысты ... ... жол ... ... ... түйін Кейкі бабамыздың арпалыспен өткізген өмірі әлі толық зерттелген жоқ, ... ... ... әділ ... ... ... ... мақсаты:
Кейкі бабамыздың арпалыспен өткізген өмірі әлі толық зерттелген жоқ, ... ... ... әділ ... ... ... тұлға. Жобада батырдың 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістегі ерлігін мұрағат ... ... ... және ... ... сүргіннің алғашқы құрбандарының бірі ретіндегі тарихи тағдырын ашып ... ... ... ... ... өмірбаянын зерделеу
- Кейкі Көкембайұлының 1921-22 жылдардағы большевиктер билігіне қарсы ... ... ... және жеңіліс табуын нақты мұрағат деректері негізінде дәлелдеу.
- Кейкі батыр туралы ауызша деректер ... ... ... ... мен өлімі туралы деректерді сараптау
Зерттеудің міндеттерін шешу:
Зерттеудің міндеттерін шешу үшін Қазақстан Республикасындағы мұрағаттарға барып 1916 ... ... ... ... істермен танысып, соның ішіндегі Кейкі батыр турасындағы материалдарды жинау және жарыққа шығару. Батыр туралы жазылған ... ... ... ... және ... деректермен жұмыс жасау болып табылады.
Зерттеудің жаңалығы:
Бұрын соңды Кейкі батыр туралы еңбектер тек ... ... ... қарастырылып келді. Осы себепті бұл ғылыми жұмыстың басты ғылыми жаңалығы ... ... ... ... ... ... деректер арқылы нақтылап, дәлелдеу болып табылады.
Зерттеудің практикалық маңызы:
Ғылыми зерттеудің практикалық маңызы өте үлкен. Зерттеуде көрсетілген ... ... және ... деректерді мектеп және ЖОО оқыту бағдарламасында, кейкі батыр туралы мұрағаттарда қолдануға болады.
ЗЕРТТЕУ БӨЛІМІ
Кейкі батыр өмірі
Кейкі (Нұрмағанбет) Көкембайұлы (1871-1923) - 1916 ... ... ... ұлт-азаттық көтерілісінің батыры, атақты мерген. Орта жүз құрамындағы Қыпшақ тайпасының Құланқыпшақ руынан шыққан. Қостанай облысы ... ... ... ... ... келген. [1]
Кейкінің шығу тегі: Құлан Қыпшақтан - ... ... ... ... ... туады. Кейкі Бұғастан тарайды: Бұғастан--> Сарыстық, --> Есберлі, -->Көбей, -->Көшкінші--> Алшынбай--> Жиембет--> Медет--> Төреш--> Торайғыр--> Көкенбай--> Оспан, Қосжан, ... ... ... ... (Нұрмұхамбет) бесеуі туады.[2]
Азан шақырылған шын аты - ... ... ... болысының алпауыты Р.Шашамбайұлының малын қорып, дұшпандарына аттандыратын жігіті болған. Жастайынан аңшы, мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылған. Кейкі аталуының сыры - ... ... ... ... онша ... ... ... жапанда жалғыз жүргендігінен. Батырдың жастық шағының бір ... ... бай ... Рахметісінің жылқысын бағуға, барымтаға қарымта қайтаруға кетті. Даңқты Құламерген ұрпағы Кейкінің атасы - ... ... мен ... ... ... ... қатысқан жаужүрек қыпшақтар. Кейкі - палуан денелі, түсі суық, ашуланғанда екі көзі ... от ... ... ... бірбеткей, қайсар, Арқа жерінің ой-шұқырын жатқа білген, ауа-райын алдын-ала жетік болжаған адам ... ... ... ... ... ... ғайбат сөз айтпаған, теріс қылық жасамаған, өте әдептілігімен ауылдастарының сый-құрметіне бөленген. Кейкі ... ... ... ... тигізетін таңғажайып қолмергендігімен қалғанымен, ол - шоқпар шайқасының теңдесі жоқ шебері, әйгілі қамшыгер. Қашқанда да, қуғанда да не ... не ... ... рет ... ... ат ... мен сайысының неше түрлі қызықты өнерін де қыр елінде ең алғаш рет көрсетіп, халықты таң-тамаша қалдырған Кейкі ... ... ... мен ... ... ... тыңдаған, өзі де домбыра тартқан. Ел аузында деген жыр сақталған. Тұрмыс тапшылығын ерте көрген Кейкі Жыланшық болысының алпауыты Р. ... ... ... дұшпандарына аттандыратын жігіті болған. Жастайынан аңшы,мергендігімен, өжеттігімен аймаққа танылған. Оның ... ... ... мергендігіне сай ел ауызында деген сипаттама сақталған.
Кейкі Көкембайұлы Ресей патшасының 1916 ... ... ... ... ... (ел ... деп ... Торғай қазақтарының ұлт-азаттық көтерілісіне алғашқы күндерінен белсене араласып, сол көтерілісті ұйымдастырушылардың бірі болды. Көтерілісшілердің негізгі қарулы күші - ... ... ... ... ... ең ... ... орындап, жиі-жиі барлауға шығып тұрған. Күйік қопасындағы соғыста, Торғай қаласын қоршау кезінде және ... ... ... ... ... ұрыс - ... шайқасында ерекше ерлік көрсетті. [3]
Кейкіні көрген, кешегі қиын ... ... ... ... оның өлімнен қорықпайтын өжеттігін, көздегенін құр жібермейтін мергендігін жыр қылып айтады екен. 1919 жылы 18 ... ... ... ... комиссары, халық батыры Амангелді Иманов өлтірілгеннен кейін Кейкі ... ... ... Бұл ... ... Кеңес өкіметі орнағаннан кейін де толастамайды. Біраз жыл Ұлытау, Қызылқұм жағында бой ... ... 1923 ... ... ... ... өзін ... қолға түсіруге келген комиссар А.Токаревтің сөзіне сеніп Торғайға оралған Кейкі жолда оның шын ниетін сезіп қалып, Александр Токаревті сол жерде атып ... ... ... ізіне түсіп, артынан алыстан аңдып еріп келе жатқан қызыл әскердің солдаттары, оны сол күні ... ... ... ... алып, айуандықпен өлтіреді. Олар мергеннің екі қолы мен басын кесіп алады. Кейкі батырдың басын бір ай бойы ... ... ... алаңына сырыққа шаншып қояды. Кейін мергеннің бас сүйегін Орынборға жөнелтеді, ал 1926 жылы республика астанасы Қызылордаға көшуіне ... ... алып ... Ол ... Санкт-Петербордағы антропологиялық қордың кунсткамерасында сақтаулы.
Кейкі батырдың әдебиеттегі бейнесі ... ... ... Кете ... болып бейнеленеді. Мақан Жұмағұловтың кітабында жұмбақталып айтылады. Кейкінің қарасөзде ... ... ... Ақан ... атты ... еді. ... кеңес заманында шыққан онда да аты анық айтылмаған. Кейкі бейнесі өз атымен анық айтылып, қанық бояу ... ... ... ... Серік Тұрғынбекұлының тарихи дастаны[3].
Кейкі батыр Көкембайұлының ұрпақтары Қостанай облысының ... ... ... ... елді ... ... 1996 жылы ... батырдың 125 жыл толуына байланысты ас беріліп, ескерткіш орнатылды.
Кейкі батыр турасында мұрағат деректерінде
Кейкі батырдың елін ... ... ... және ... ... қарсы қарулы қарсылық танытуы Торғай даласындағы 1916 жылғы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілісі тұсында орын алды. Оның көтерілісшілерге келіп қосылуынан ... ... ... 1916 ... 30 желтоқсандағы Торғай уезі, Қайдауыл болысы С.Бектасовтың уезд басшылығына жазған жеделхатындағы деген мәліметі[4]. ... ... ... шарпыған азаттық жолындағы күресте Кейкінің батырлығымен қатар құралайды көзге атқан мергендігі кең танылды. Сол көтеріліс кезінде ол Торғай даласында құрылған ... ... ... мыңдығын басқарды. Көтерілісшілердің 50 мыңдық әскеріне қарулас ... ... Бас ... ... ... болып тағайындалды. 1916 ж. күзіндегі Құмкешу, Доғал, Үрпектегі патша жазалаушыларымен болған шайқаста және Торғай қаласына шабуылда Кейкі ... ... ... ... ... яғни көтерілістің даңқты қаһарманына айналды, ерлігі аңыз болып тарады.
Орталық Ресейде 1917 ж. ақпанда патша тақтан ... ... ... ... ... ... ... көтерілісшілер әскрлерін таратпай, істің ақырын күтті.
Ресейдегі 1917 жылғы Қазан төңкерісі нәтижесінде өкімет басына келген большевиктер билігі уақыт ... ... ... түсті. Торғай жеріне жаңа биліктің өкілі ретінде облыстық комиссар болып келген Ә.Жәнкелдиннің ... ... пен ... Көкембаев бастаған 1916 жылғы көтерілістің сарбаздары большевиктер жағына шықты. Сол ... - деп ... - деп ... ... Кейкі батыр 1918 ж. 18 наурызда А.Имановпен бірге Орынборда өткен бірінші жалпы қазақ сиезіне қатысады. деп ... ... сол ... ... ... ... жиыннан оралсымен Ә.Жәнкелдиннің тапсырмасымен А.Иманов пен Кейкі батыр Торғай уезінде қызыл армияның отрядттарын құруға ... ... 1919 ... ... айындағы А.Имановтың және Қыпшақ хандығының ханы Ә.Жанбосыновтың жұмбақ жағдайдағы ... ... ... батыр өміріндегі үлкен бетбұрыстың басы болды. Кейкі бастаған қарулы сарбаздар қос ... ... ... ... ... ... ыдыратпады. Билік басындағылардан әзірге еш қайран болмасын түсінген олар қаруларын тастамады. ... 1919 жылы ... ... ... ат ... ... Ә.Жәнкелдинде [6], Өлкелік әскери комиссариаттың инспекция төрағасы да Торғай уезіндегі халықтың қаруларын әлі де ... атап ... ... бастаған сарбаздардың қайта атқа қонуына қызылдардан жөңкіле қашқан Колчактың ... ... ... ... ... ... болса, бір жағынан қызыл әскерлердің де азық-түлік салғыртын жинауды сылтауратып қазақ ауылдарына істеген зорлық-зомбылығы әсер ... ... ... ... ... ... жайындағы деректерді 1920 ж. 10 ақпанда Торғай уездік әскери комиссариатының қызметкері Валидов баяндамасында молынан келтірген [8].
1919 ж. жазында Торғай ... ... ... ... құлатып, бар билікті қолына алған Алашордалықтар большевиктерге қызмет жасаған Аманкелдінің жақтастарын қуғындауға кіріскен болатын. Осы мақсатта 20 адамнан тұратын әскери ... сот ... және осы ... ... ... ... Алғашқы сәтте жоғарыдағы соттың үкімімен 15 санатындағылар атылды [9]. Далалық соттың шешімін ... үшін ... мен ... бастаған жазалаушы әскер ел ішіне шықты. Олардың әрекеті ... 1919 ж. 2 ... ... ... ... уезіндегі өкілі С.Көшімбеков өз баяндамасында кеңірек жазады [9].
Бұған төзбеген Кейкі батыр әскер жинап үзеңгілес серігі А.Имановтың ... ... және ... ... үшін ... Қолдағы деректерге қарағанда, батыр С.Қаратілеуовтың әскеріне қарсы тұрып ... ... ... ... сұсынан сескенген алаштық жазалаушы әскер кері қайтады. Бұл оқиға жырларда кең көрініс тапқан. Мысалы: ақын Қанайбековтың атты ... ... ... ... ... ... ... Орынбордан келген комиссар Ә.Жәнкелдин Торғайдағы Алаш Орда ... ... Ел ... тыншыған соң, Кейкі батыр бейқам тірлікке көшіп, билік ісіне араласпайды. Соған ... ... әр ... ... аңдулы еді. Оған мұрағат қорларындағы құжаттар дәлел [11].
Жаңа биліктің өкілдерінің ... ... ... ... 1916 жылы ... елді ... шыққан сайланған хан, батырлар еді. 1920 жылдың ... 1916 ... ... ... ... ханы болып сайланған О.Шолақовты және мыңбасы Қ.Алтынсаринді ретінде айып тағып, соттап Семейге, кейін Сібірге жер ... [12]. ... ... ... ... ... 1916 ... көтерілістің даңқты қаһармандарына сенімсіздік танытып, оларды құрықтауға бел шеше ... ... ... ... ішінде беделді, көзі тірісінде-ақ аты аңызға айналған Кейкі сынды ерлердің кез келген сәтте елін ... ... ... ... бола ... 1916 ... ... көрсеткен еді.
Батырдың кеңес билігіне алғашқы қарсылығы ауыл белсенділерінің қызметтерін ... ... ... ... ... Оның ... ... жөнелтілген жалған арыз, ақпарлар батырды , деп қуғындауға негіз болды. деп ... ... ... ... ... ... жоғары жаққа жөнелтілді [13] және оның сарбаздарының қатарына жазықсыз жапа шеккен жарлы-жақыбайлар да қосылды.
1921 ж. жазында Кейкі басу үшін ... ... ... ... ... ... бойында шайқас болып, Кейкі жасағы іргелес жатқан Атбасар уезіне қарасты Бағаналы ауданына ығысты. Бұл өңірде де ... ... ... ... ... ... тұрған шақта Кейкінің келуі отқа май құйғандай әсер етті. Бұл жайлы Атбасар уездік парткомитетінің мәжілісінде айтылып, дабыл қағылды ... ... ... сөздерге қарағанда Кейкінің соңынан ерген халық орталарынан ... төрт ... бірі ... ... ... немересі Құлсейітті хан сайлап алған. 1921 ж. шілденің ... ... ... кеңсесіне шабуыл жасалып, шайқаста бірнеше милиционер қаза табады. Сол сияқты, көтерілісшілер Қорғасындағы мырыш кенішіне бақылау ... ... ... обл, ... ауд., ... кеңшары).
Сөйтіп, Атбасар уезі басшыларының мәселесіндегі бас ауыртар басты тұлғасына айналған Кейкінің көзін жоюға уездік ревкомның бар күші жұмылдырылды. 1921 жылы 28 ... ... 438 ... бар ... басшылығымен Атбасардан әскер шықты. Екі жақ Ұлытау маңында кездесіп, жеңіліс тапқан Кейкі қолға түспей жасағымен шегініп кетеді. ... ... 20 ... ... ... ... әскермен шығып, көтерілісшілерді қуғанымен жете алмай, суықтың түсуіне байланысты олар да кері ... Бұл ... ... ... ... ... [15]. Енді батырдың жасағымен оңтүстіктегі Қызылорда өңіріне ... ... ... жол ... ... ... ... директоры, Кейкіге қарсы ұйымдастырылған шаралардың басы-қасында жүрген И.Деев естелігінде: деп батырдың 1916 жылы ... ... ... ... ... бас дін басшысы Ахмет ишан Оразаевтің ауылына жақын маңдағы Шұбартөбе деген жерге барып паналағанын жазады [16].
Кейкінің кеңес саясатына ... ... ... осы ... Орта ... өрши ... ... қозғалыс жетекшілерінің назарын да аударған болатын. Аталған қозғалысты ұйымдастырушылардың бірі башқұрт азаматы, аты ... ... ... ... 1921 ж. ... ... ... біріктіру үшін күресуші, Түркия әскери күштерінің маршалы Әнуар пашаның Кейкіге арналған қылышы мен сый сияпатын, қазақ ... ... үшін ... ... ... ... ... келгендігін айтады [17].
Енді қарулы әскермен Кейкі батырды ұстаудың қиындығын жете ... ... және ... ... ... ... ... оны алдап қолға түсірудің амалына көшті. Сөйтіп, Ә.Жәнкелдиннің атынан қолы қойылып, мөрі басылған жалған хат ... ... ... ... бар ... және Торғайдан қызмет берілетіндігі айтылды. Батырға хатты ... ... ишан ... және ... сарбаздарымен ишан ауылының маңында қыстап жатқандығы есепке ... ... іске ... 1922 ... ... басы ... ...
Сөйтіп, Торғайдан Н.Токарев, Қарсақпайдан С.Мағзұтов бастаған қызыл әскер 1922 ж. науырыздың басында ишан ауылына келіп жетті. Әскерлер ауыл ... ... ал ... және С.Мағзұтовтармен келіссөз жүргізу үшін Ахмет ишан үйіне келген жерінде Кейкі қапыда ... ... деп ... барысын баяндайды куәгер И.Деев [18].
Сонымен, тұтқынға түскен батырды, жары Ақжан, інісі Түскенмен бірге Торғайға ... үшін ... ... ... ал, ... ... ... қайтады.
Ал, Кейкінің қалған сарбаздары батырды қызылдардың қолынан босатып алуды ойластырып, Токаревтердің артынан еріп отырып, дегендеріне жетті. Қостанай ... ... ... ... ... жеделхатында: [19] деп жазса, Торғайдағы ЧОН-ның взвод ... ... ... ... 19.03.22 ж. № 056 жеделхатында сарбаздардың Кейкіні босатып әкеткенін растайды[19]. ... ... ... атып ... суыт ... ... түрде Торғайға жетіп, ол жақтан взвод командирі Стукан бастаған ЧОН-ның әскері шығып, қашқандарды індете қуды (Қазақ даласындағы кеңес саясатына ... ... басу үшін ... ... ... /ЧОН/ ... ... болатын. Торғайда сондай әскри бөлімдердің бірі 1921 ж. 12 ... ... ... ... ... Жыланшық өзенін бойлай қашқан Кейкілер 1922 ж. 29 ... ... ... ... ... ... ... қоршауға түседі. Сөйтіп, есіл ер қызылдармен болған осы атыста қаза табады. деп жазылған № 084 санды жеделхатты Стукан Қостанай ... ... ... жендеттер бұларды айуандықпен өлтірді: батырдың екі қолы, басы кесіп алынды, ... ... ... Ақжанның ішін жарып, нәресте етік табанына тапталды және ... ... ... ... деп ... ... жазса И.Деев, тағы бір куәгер С.Искаков деп көрсетеді естелігінде [20].
Кейкі батырдың ел аузындағы жатталған салауаттары және ... ... ... ... ... ... ... қуат күш, қаһар беріп, жаудың мысын басып отырса керек. ... ... ... жүрген салауаттарының бізге жетпеген жаңа жолдарын сол Ақкөлде туған, көкірегі ояу шежіре қарт, Үмбетей руының үлкені Жұманұр Молдахметов жатқа айтады ... ... ... ... ... ... ... көрген жолдар да бар/. Атқа салдым ерімді,
Бермедім жауға жерімді.
Ел ... жау ... ... Алла ... ... терлікті,
Дұшпанға қылдым ерлікті.
Мен кеткен соң халқым-ай,
Кӛрерсіңдер қорлықты.
Қамшы еді қанатым,
Құйысқан еді ... ... ... ...
Айырып жаудан алатын.
Аттым мылтық бесатар,
Дұшпанды қырдым кӛп қатар.
Қанша дұшпан қырсам да,
Қияметте таң атар.
Атқа салдым мыс ... ... Алла ... ... ... дұға қыл, ... батыр ұсталды.
Жатыр едім ұйықтап,
Текеметім тұйықтап.
Қасыма келі бір жаяу,
Жауыр аттай иықтап.
Ақсұлу /Ақжан/ ... ерді ғой, ... ... ... ... жыл ... ... түс,
Айнымай бүгін келді ғой.
Алғаным еді алғаным,
Қамаулы ... ... ... ... ұрыс ...
Ішімде кетті-ау арманым.
Мылтық аттым тесіктен,
Кіргізбедім есіктен.
Сыртымнан плен ұстады,
Өлтіруге өшіккен.
Шоңқайманың қаласы,
Қызылға жақын даласы.
Бізді дұшпанға ұстатқан, Сарбастың ... ... ... ... Екі қолың жағаңда.
Сарбастың Садыр баласы, Зәкірде Зәурен оңбасын.
Осы өлең жолдарында кездесетін сөздерге түсінік:
- Сайынға шығып ұрыс ... ... ... шыға ... ...
* Сыртымнан плен ұстады деуі - жергілікті халықты оққа ... ... ... керек.
* Шоңқайманың қаласы - Торғай қаласы дегені болу керек.
* Сарбастың Садыр баласы деген - ... ... ... ... болуы мүмкін.
* Зәкірде Зәурен оңбасын - бұл қарғыс түрі болуы ... ... ... ... бір топ ... көл ... ... қағып, қаз атып келе жатқанда Құсей ақсақал Кейкі батырға 150 ... ... ... ... жүрген кегерге тигізе аласыңба деп қалады. Су қатуға жақындаған кез болса керек. Сонда батыр егер ... сен ... ... ... ба? ... Айтқан сөз атылған оқ. Құсей келіседі. Тигізе алмас деп дәмеленеді.
Сонда Кейкі батыр ат үстінен бұрыла беріп бір қолымен ... ... атып ... ... ... ... қалады.
Құсей амалсыз суық суға түсіп кегерді алып шығады. Қараса оқ кегердің басына тиген.
Кейкі батыр тек мерген ғана ... ... адам еді деп ... ... ... 1963 жылы --Родник‖ совхозының --Көшкінбай‖ бөлімшесінде Кейкі батырдың жеңгесі Құлан әңгіме арасында Кейкі батырдың ойнап лақтырған соқта қары кигіз үйдің ... ... ... ... оқша ... деп ... қалдырған.
Жарықтық батыр қайным өте атбегі адам еді, екі - үш жүйрік ат ұстады, аттары адамша сөйлемегені болмаса батырдың әр ... мен ... ... ... ... келетін, ауна десе аунайтын, жат десе бүйіріне жата қалатын. Қалай үйреткеніне таң қалатынбыз деп әңгімелейтін.
Кейкі аз ғұмырында ... ... ... ... ... ... ... опат болған Ақжан сұлу Қарғалы - Қайдауылдың атақты байы ... қызы ... ... 1920 жылы алған. Ақжан сол кезде 17-де, Кейкі 46 жаста болған. Батыр 49 жасында Ақжан 20 ... ... ... ... тар жол, ... кешу қиын ... басын өлімге байлап үнемі батырмен бірге болуы тіпті аяғы ауыр шағында атқа шауып ... ... ... әйел адам үшін ... шын ... адал махаббаттан болар. [21]
Батыр туралы тағы бір естелік халық деп атаөп адамның білмеуі ... Оған ... ... ... ... ... ... соғысы қызған кезде Кейкінің жауырынына оқ тиіп, жараланады. Жарақаты жанын ... ... да, ол оны ... ... , ұрыс сала ... ... ... шайқас аяқталып, жазалаушы отряд Қараторғай болысының жерін тастап кеткенше, емделуге бармайды. Мергендер соғыс біткен соң ғана Кейкіге оқ ... ... ... ... ... ... жүріп кетеді де, біраз жол жүріп, Тастының бойындағы Мизанбай деген ... ... ... оқты алып ... ... Мизанбай: , - деп бас тартады. ... , - деп ... рет ... ... Мұндай тереңдікте тұрған оқты алып көрмеген оташы көнбейді. Сол сәтте Кейкі бесатарына қолын созып: , - деп ... ... ... ... ... - деп ... айқайлап жібереді. Оташы жалма-жан Кейкінің жауырындағы етті аямай тіліп жібереді де, оқты суырып ... ... ... ... ... қалған Кейкі сонда ғана деп ауыр күрсінеді де, оқты орамалына орап, ... ... ... ... кейіпте тісін шақұр-шұқыр еткізеді. Оташы Мизанбай Кейкінің жарасын жуып, тазартады да ақ ... ... ... ... орап ... ... ... Әбдіғапар да, Амангелді де хан кеңесінде

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазанғап күйші11 бет
«Алпамыс батыр» жырының зерттелуі6 бет
«Арқалық батыр» жырының нұсқалары42 бет
«Батырлық ертегілер»14 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
«Қырымның қырық батыры» жырлар циклінің зерттелуі, тарихи орны55 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Алпамыс батыр80 бет
Алпамыс батыр жырын оқыту арқылы тәрбие жұмыстарының құзыреттілігін арттыру4 бет
Алтынайұлы Қарасай батыр 6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь