Түркістан өңірінің қазақ халқының саяси және этномәдени құрылымындағы орны мен маңызы

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Түркістан өңірінің тарихи.географиялық сипаттамасы
1.1 Тарихи географиялық ерекшеліктері
1.2 Өңірдің зерттелу тарихы
2. XIII.XIXғғ Түркістан оазисінің тарихи топографиясы және қалалар мен тұрақтардың дамуы
2.1 Түркістан оазисіндегі қалалар мен тұрақтардың тарихи топографиясы
2.2 Түркістан оазисіндегі қалалар мен тұрақтардың сипаттамасы, стратиграфиясы, хронологиясы мен локолизациялық орналасуы
3. Түркістан өңірінің саяси және этномәдени жағдайы
3.1 Түркістан қаласының саяси.әкімшілік тарихы
3.2 Этномәдени жағдайы: өткені мен бүгіні
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Тәуелсіздік Қазақстан тарихы мен этнографиясының көптеген мәселелеріне сын көзімен қайта қарау мүмкіндігін берді. Тарих және этнология ғылымдары ұлт тарихының бірнеше мыңжылдық сүрлеуіне басқаша қарай бастады. Соның ішінде ерекше назар аудартатын іргелі тақырыптарының бірі қазақ жеріндегі қалалар мен отырықшы қоныстар тарихы. Қазіргі таңда қалалар тарихы Қазақстан тарихының өзекті мәселелерінің қатарын құрайды. Шаруашалық өзгерістері мен жаңалықтардың басталар жері мен мемлекет саясатының алғаш жүзеге асар орны қалалар екені баршаға аян. Қалалар өз дәрежесіне және тарихи-географиялық орналасуына қарай халықтың экономикалық, саяси және рухани өмірінің орталығы ретінде өркениеттік дамудың қозғаушысы болып табылады. Демек қалалар тарихы – қоғам тарихының өзекті бөлігі болып табылады. Жергілікті жердің даму тәжірибесін терең зерттеу барысында қоғамның әлеуметтік-экономикалық және саяси үрдістерден туындаған мәселелердің себептері мен салдарларын терең түсінуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар қалалар тарихы әлеуметтік және саяси қызығушылықты тудырады, онда үкімет билігінің ұйымдары, түрлі саяси және қоғамдық бірлестіктер, әлеуметтік топтар топтасқанын көрсетеді. Мысалы далалық өңірдегі Жайық қаласы, Бозоқ, Бытығай, Найман сүме, Ертіс сүме т.б. қалалар тарихын зерттеу аталмыш аймақтың жергілікті ерекшеліктерін терең түсінуге мүмкіндік береді. Тұран жұртының қара шаңырағында Сыр бойында орналасқан қазақ халқының кең байтақ даласында қалалар аз болмаған, атап айтқанда Қаратаудың солтүстік қапталында Қараспан, Шолаққорған, Баба-ата, Созақ, Сыр бойында Отырар, Қарнақ, Сунақ, Иқан, Сығанақ, Аққорған, Үзкент, Құмкент, Сүткент, Талас аңғарында Саудакент, Тараз, Ташкент аймағында Испиджаб т.б.
1 Касымбаев Ж.К. История возникновения и развития дореволюционного Семипалатинска (1718-1917): Автореферат дисс. ... к.и.н. (07.00.02). – Алматы, 1970. –25 с.; Герасимова Э. История г.Уральска в дореволюционный период (1613-1917): Автореферат дисс. ... к.и.н. (07.00.02). – Алматы, 1965. –25 с.; Мухамбетов Х. Дореволюционный город Верный и его регион. –Алматы, 1972; Тесноков Н. Уральску 350 лет. –Алматы, 1963; Касымбаев Ж.К. Семей – көне қала // Білім және еңбек. - № 3. -Алматы, 1969.
2 Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии / Соч. П.И. Рычкова. - Оренбург, 1887. – С.15.
3 Бекчурин М. Туркестанская область. Заметки статического советника Бекчурина. - Казань, 1872. - С.52, 55-56;
4 Ахмеров Г.Н. Надписи мечети Ахмеда Ясави // Известия Общества археологи и этнографии при Казанском университете. - Казань, 1886. - Т.3. -Вып. 6. - С.132; Диваев А. Из области киргизских веровани. Баксы как лекарь и колдун // Известия общ. археологии, истории и этнографии при Казанском университете. - Казань, 1899. - Вып. 3. - Т.ХV. - С.4; Лыкошин Н.С. Очерк археологических изысканий в Туркестанском краев до учреждение Туркестанского кружка любителей археологии // Среднеазиатский вестник, 1896. - № 7, 9; Маллицкий С.Г. Историко-архитектурное значение мечети Хазрета Яссевийского в г. Туркестане // ПТКЛА, 1907 (1906-1907), 12, протокол № 1 от 27.ІІ. 1907 г. - С.6-28.
5 Бартольд В.В. Туркистан в эпоху монгольского нашествия / Соч. -М., 1963. -Т.1. - С.234; Добромыслов А.И. Города Сыр-Дарьинской области: Казалинск, Перовск, Туркестан, Аулие-Ата и Чимкент. - Ташкент, 1912.
6 Семенов А.А. Мечеть Ходжи Ахмеда Ясевийского в Туркестане. Результаты осмотра в ноябре 1922 г. // Изв. Средазкомстариса. - Ташкент, 1926. - Вып.1. - С.130; Савельева Т.В. Охрана и изучение древностей Казахстана Туркомстарисом // Прошлое Казахстана по историческим источникам. - Алма-Ата, 1976. - С.233.
7 Массон М.Е. О постройке мавзолея Ходжа Ахмета. -Ташкент, 1930. - С.4.
8 Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казахстана // Известия АН КазССР. - Серия археол. - 1950. - Вып.2. - С. 72-82.
9 Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР. - Алма-Ата, 1958. -Т.5. - С.3-215; Немцова Н.Б. Археологические раскопки у комплекса Ходжа Ахмеди Ясави (1958 г.) // Известия АН КазССР. - Серия истории, археологи и этнографии, 1961. - Вып. 1(15). - С.91-104.
10 Сенигова Т.Н. Керамика городища Туркестан из верхного строительного горизонта (ХVІІ-ХVІІІ вв.) // Археологические памятники Казахстана. -Алма-Ата, 1978. - С.171-187; Бурнашева Р.З. Клады медных монет из г.Туркестана // Культура древних скотоводов и земледельцев Казахстана. -Алма-Ата, 1969. - С.58-68; Ерзакович Л.Б., Нурмуханбетов Б., Ордабаев А. Подземное погребальное сооружение в Туркестане // Археологические исследования в Отыраре. - Алма-Ата, 1977. - С.59-72; Марьяшев А.Н., Мотов Ю.А. Крепостные стены позднесредневекового Туркестана // Известия АН КазССР. -Сер. общ. наук, 1982. - Вып. 1. - С.40-46.
11 Смагулов Е. А. Новые археологические данные к исторической топографии городища Туркестан // Исторические чтения памяти М.П. Грязова. Тезиси докладов. - Омск, 1987. - С.166-169; Адильгиреев Б.Х. Исследовательские работы по изучению археологических памятников материальной культуры. Инв. N 96. - С.13; Итенов А.О. Археологические исследования в охранной зоне музея-заповедника «Азрет-Султан» в г.Туркестане. Фрагменты застройки некрополя. Отчет. - Алма-Ата, 1993. Рукопис. Архив НИПИ памятников материальной культуры. Инв. N 6. (НИПИ - Научно-исследовательский проектный институт памятников материальной культуры).
12 Шашаев А.К. Исследования городища Чуйтобе. Маргулановские чтения. Тезисы. - Петропавловск, 1992. - С.110; Байпаков К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VІ - начало ХІІІ в.). - Алма-Ата: Наука, 1986. – С.256; Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан: (Ерте дүниеден ХVІ ғ. дейін). -Алматы: Ана тілі, 1995. - 176 б.
13 Смағұлов Е., Тұяқбаев М. Түркістанның ортағасырлық тарихы. -Түркістан: Мұра, 1998. - 52 б.; Смағұлов Е., Григорьев Ф., Итенов О. Очерки по истории и археологии средневекового Туркестана. – Алматы: Ғылым, 1998. - С. 232; Тұяқбаев М. Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар. - Алматы, 2000. - 96 б.; Туякбаева Б.Т. Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмеда Ясави. - Алма-Ата: Өнер, 1989. - 176 с.
14 Дербісәлиев Ә. Қазақ даласының жұлдыздары (тарихи-филологиялық зерттеу). - Алматы: Рауан, 1995. - 233 б.;
15 Сафаров Г. Колониальная революция. (Опыт Туркестана). - Алматы: Жалын, 1996. – С. 272; Галузо П.Г. Туркестан - колония. - Москва: Наука и Просвещение, 1929. – С.164.; Колониальный восток // Социально - экономические очерки. Под. ред. А. Султан-Заде. - Москва: Новая Москва, 1924. - С. 354; Асфендияров С.Д. История Казахстана с древнейших времен. - Алматы: Казкрайиздат, 1935. - Т.1. - С. 262.
        
        Тақырып:   Түркістан өңірінің қазақ халқының саяси және ... орны мен ... ... ... ... ғой,
Түркістан-ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай жерде туған,
Түріктің тәңірі берген несібі ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
1.2 Өңірдің зерттелу тарихы
2. XIII-XIXғғ Түркістан оазисінің тарихи топографиясы және қалалар мен
тұрақтардың дамуы
2.1 Түркістан оазисіндегі қалалар мен тұрақтардың тарихи топографиясы
2.2 ... ... ... мен ... ... ... мен ... орналасуы
3. Түркістан өңірінің саяси және этномәдени жағдайы
3.1 Түркістан қаласының саяси-әкімшілік тарихы
3.2 Этномәдени жағдайы: өткені мен бүгіні
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Қосымша
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі.
Тәуелсіздік ... ... мен ... ... сын көзімен қайта қарау мүмкіндігін берді. Тарих ... ... ұлт ... бірнеше мыңжылдық сүрлеуіне басқаша қарай
бастады. Соның ішінде ... ... ... іргелі тақырыптарының бірі
қазақ жеріндегі қалалар мен ... ... ... ... ... қалалар
тарихы Қазақстан тарихының өзекті мәселелерінің қатарын құрайды. Шаруашалық
өзгерістері мен жаңалықтардың басталар жері мен мемлекет саясатының ... асар орны ... ... ... аян. Қалалар өз дәрежесіне және
тарихи-географиялық орналасуына ... ... ... ... ... ... орталығы ретінде өркениеттік дамудың қозғаушысы болып
табылады. ... ... ...... ... өзекті бөлігі болып
табылады. Жергілікті жердің даму ... ... ... ... ... және саяси үрдістерден ... ... мен ... ... ... ... ... қатар қалалар тарихы әлеуметтік және ... ... онда ... ... ұйымдары, түрлі саяси және ... ... ... ... ... ... далалық
өңірдегі Жайық қаласы, Бозоқ, Бытығай, Найман сүме, Ертіс сүме т.б. қалалар
тарихын зерттеу аталмыш аймақтың жергілікті ... ... ... ... ... ... қара ... Сыр бойында орналасқан
қазақ халқының кең байтақ даласында қалалар аз ... атап ... ... қапталында Қараспан, Шолаққорған, Баба-ата, Созақ,
Сыр ... ... ... ... ... ... Аққорған, Үзкент,
Құмкент, Сүткент, Талас аңғарында Саудакент, Тараз, ... ... ... ... қалалық өркениет өз бастауын б.э.д. ІІ мыңжылдықтан
алады. Бұл уақытта ... ... ... ... ... ... ... мал баққан, егін еккен еңбекқор түрғындарын түрлі саяси
одақтарға біріккен арий-тур тайпалары ... Қола ... бір ... мен ... жолы Ұлы дала мен ... ... жалғастырушы ірі
сауда жолы металл таситын күрежолға айналды. Ұлы Далада «Атасу», ... ... ... ... мыс, ... ... ... түсті металдар
өндіріс орталықтары дамыды. Кейбір ... ... мыс ... ... ... ішкі ... да көрі, сыртқы сұранысты
өтеуге жүмсалып түрған. Сыртқа дайын мыс қана емес, қола және т.б. ... да ... ... ... ... ... кеш ... осымен байланыстыруға болатын болар /Алдыңғы ... ... ... ... ... мен артықшылығы оңтүстікте дамыған ... ... ... ... байланысты. Отырықшы мәдениеттің
Мауереннахр сияқты ошағына Ұлы даламен тығыз ... ... ... ... ... ... дәуірде, оңтүстікте
Намазға мен Жейтүн өркендеп түрғанда, Қазақстанның оңтүстігінде екі мәдени-
шаруашылық типтің үштасуымен алғашқы қалалар пайда ... ... ... ... көне қалалардың пайда болуының негізгі себебі
көшпеілер мен оңтүстіктің отырықшылар арасында ... ... ... ... ... байланыстырдың көзі, Ұлы керуен жолында кент,
бекіністер қамалдар, мазар-кесенелер мен тұтас қалалар кешені.
Орталық далалық ... көне ... және ... ... ... оңтүстікте тасымалдау станциялары мен металл
сатумен айналысатын қалалар ... ... ... ... ... қорғасын және т.б. металдар Сырдария бойындағы қалаларға түсіп, ... ... ... ... ... т.б. ... Сырдарияның
орта ағысындағы ең ірі қалалардың бірі Дизроин /мыс қаласы/ деп аталды. М.
Қашқари Жанкент қаласының көне ... мыс ... ... ... ... ... ... тауарлар қозғалысы Ертіс және Сырдария арасында,
қимақ-оғыз қалаларының бағытында белсенді жүрді. Бұл бағытта қазақ ... ... ... ... ұлы ғалымдарымыздың бірі Әлкей Марғұлан
Сарысу бағыты деп атаған. Түркістан ... мен ... ... ... ... ... ... көне кездерден белгілі болғанын осы бағыттың
кей тармақтарымен байланысты айтылатын аңыздардан да көре ... ... ... ... ... ... ата ... аңыз
кең тараған, осы атты кесененің қалдығы Жезқазғаннан 50 км ... ... ... ата құстар пен жануарлардың тілін білген екен
дейді: Оның үш ... ... ...... ана Сарысудың жоғары
ағысында, яғни Кеңгір өзені мен Сарысу өзендерінің ... ... ... ...... ана Сарысудың төменгі ағысында (Телікөл-Таты
маңында), ал кіші әйелі Ақбикеш ... ... ... көне ... қаласына жақын тұрыпты (Көпейұлы М.-Ж.
Шығармалары. 1-13 тт. Павлодар, 2003-2008.).
Бұл аңыз ... пен ... ... ... жолдың ең ауыр
бөлігіндегі негізгі бағытты анықтауға арналған. Бүгінгі күні біз ... ... ... мен ірі ... ... бар ... ... Бұл бағыттың бойы ... ... ... (Бетпақ дала т.б.), сәулет ... ... ... ... ... мен таңбалар т.б.) олардың ерте
уақыттың мұралары ... ... мен ... аймақтарын жалғастырған жолдың бағыты бойында
тығыз мәдени және ... ... ... ... мен ... ... ... дамуы мен технологиялардың дендеп енуі
байқалды деп ... ... Оның ... түрлі кезеңдеріндегі
ерекшеліктерін ... ... пен ... ... ... екені дәлелді қажет етпейді. Біз аталған ... ... ... пайда болуының басты себебі ... ... ... орны ... екіншіден, қолөнер орталығы ретінде, ... ... ... ... Осы ретте Түркістан - өңіріндегі қалалық
мәдениеттің ірге тасы ең ... ... ... ... өте ... ... ескерген жөн.
Еуразияның солтүстік өңірінен ... ... ... ... ... ... т.б. аумақтарға дейінгі ауқымды территорияны
қамтыған меридианалды жолдың негізгі трассалары мен ... ... ... ісі ... ... ... үйрету процесінде бұл бағыт
далалық көшпелілер ... ... ... ... ... пен ... ... меридианалды жол кейінгі көшпелердің
шаруашылық жүргізуінің ең тиімді жолы ... ... Орда ... және ... бүл жүйе ... оңтүстікке және керісінше ... ... ... ... ... жазмышымен ерте заманда және ортағасырларда өмір ... ... ... ... ... ... жоқ. Олардың арасында
кейбір қалалар кезеңіне қарай ... ... ... ... сауда жолдарының алшақтығы мен ауа райының өзгеріп ... бос ... ... ... ... ... тоқтап, олардың
атаулары тарихи аренадан өшіп қалды. Дегенмен көптеген жазба ... ... ... ... ... ішіндегі ең танымалы Сыр
бойындағы қалалардың ішіндегі ең ... және ... ... ... ... ... Бұл қала ... ғасырлдар бойы Еуразияның
рухани орталығы болды. Осыған ... ... көне ... мекендерін анықтау тарихшы мамандардың міндеті болып табылады.
Ғасырлар бойында ғұмыр кешкен арғы ... ... ... ... бүкіл адамзат игілігіне айналар төлтума мәдениетін мұра етіп
қалдырған.
Бұл қала ... ... ... ... ... және ... өтіп, бүгінге дейін аман жеткен. Ол Тұран аймағы деп ... ... ... ... елі» деп те аталып, Қазақ хандығының тұңғыш
астанасы болған. Орта ... ... ... де алып ... – Қожа ... ... ... билеушілері мен бір топ саяси және діни,
рухани тұлғалар ... ... ... ... жағынан кеңірек
зерттеу үшін Түркістан қаласының тарихына тереңдеп үңілу қажет. ... ... ... негізінде Қазақстандағы Алаш қозғалысы мен Түркістан
өлкесіндегі ұлт-азаттық қозғалысты тарихпен сабақтастырып, зерттеу абзал.
Себебі Түркістан өлкесіндегі ... ... ... ... саяси ала-
құлалығымен және әлеуметтік белсенділігімен ерекшеленеді. Түркістан
қозғалысын өлкедегі ... ... ... ... ... ... ... идеясы негізінде топтасқан саяси күштердің
ұйымдасқан белсенді әрекеті деп бағалаған жөн.
ХVІІІ ғасырдың екінші ... ... яғни ... ... ... ... ... ахуалда өзгеріске ұшырады. Ендігі жерде ... үшін ... ... ... күрес жүрді. Осының нәтижесінде
Түркістан қаласы алдымен Ташкентке, сонан соң ... ... ... ... 60-шы ... ... қаласын патшалық Ресей жаулап алды. Осыған
байланысты ... ... ... ... дамыды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері
Түркістан қаласының ерте ортағасырдан басталатын тарихын тың дерек ... ... және ... ... ... ... және өзіміздің этнографиялық зерттеулеріуміз арқылы
әлемдік тарихтағы алар орнын айқындау ... ... ... болып
табылады. Осыған орай зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... ғасырға дейінгі тарихына шолу жасай отырып,
оның ... ... ... және ... ... ... ... беру;
– Түркістан қаласының Ташкент ... және ... ... ... саралау;
– ХІХ ғасырдың 60-жылдары патшалық Ресейдің өңірді жаулау ... ... ... ... ... тұрғыда ашып көрсету;
– патшалық Ресейдің империялық саясаты кезіндегі Түркістан қаласы мен оның
инфрақұрылымындағы өзгерістерді тың ... ... ... ... өңірінің тарихын терең зерттеумен қатар қазіргі заманда болып
жатқан ... ... ... ... ... ... қазақ тарихындағы ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХХ ғасыр
басындағы ... ... ... ... ... ... ... негізгі
нысаны болып табылады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... соңы мен ... ... ... Түркістанның қала болып қалыптасуы саяси-әкімшілік
ретіндегі ХV–ХVІІ ғғ. аралығындағы ... ... шолу ... ... ... ХVІІІ ғ. аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезіндегі Қоқан, ... ... мен ... ... ... ... ... Түркістанның рухани орталық ретіндегі рөлін қамтиды.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен әдістері
Түркістан қаласының көпғасырлық тарихын ... ... ... даму ... ... ала ... тарихи
құбылыстарды обьективтік, тарихилық ұстанымдар тұрғысынан қарастырдық.
Ғылыми ... ... ... салыстырмалылық, талдау, жинақтау
әдістерін қолдандық.
Диссертациялық ... жазу ... ... ... ... ... –К. Ақышев, У. Шәлекенов, С. ... ... К.А. ... ... ... және т.б. ... ... жер тарихын шындыққа сай қайта жазуға бағытталған, жаңа пікірлер мен
көзқарас ұстанымдарын ... ... ... ... ... ... негізін анықтауда жоғарыда аталған еңбектердегі теориялық ой-
тұжырымдарға сүйендік.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ...... ... ... орта ... өн
бойымен Ресей отаршылығы кезеңіндегі Түркістан қаласы мен оған ... ... мен ... ... ... ... оларға талдау жасалынды. Кейбір мәліметтер ... рет ... ... ... ... нақтылы ғылыми жаңалықтары
төмендегідей:
– Ерте ортағасырлық Түркістан ... шығу ... ... кезеңнен бастау
алып, қалалық деңгейге көтерілгендігін анықтау үшін, араб-парсы саяхатшы-
географтарының еңбектеріне ... ... ... Түркістанның күллі Шығыстағы тарихи рөліне, Орта Азия бойынша ... ... ... ... орын алатынына баса назар аударылды;
– Түркістанға тек діни ... ... оған ... ... ... тұжырымды қалыптастыру жөнінде құнды деректер келтірілді;
– жазба деректер археологиялық қазба ... ... ... ... отырып, мәселенің тарихи шындығына көз ... ... ... ... ... Түркістан қаласының саяси және
рухани астанаға айналу үрдісі, үздіксіз даму ... ... ... ... ... отарлық кезеңдегі әлеуметтік-экономикалық және саяси
жағдайы нақты деректер негізінде Түркістан қаласының ... ... ... ... ... ... Түркістанның саяси және рухани
орталық ретіндегі орнын өшіру бағыты үстем болғандығы анықталды;
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар
ХVIII ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... жөнінде мынадай тұжырымдар жасалды.
- Түркістан қаласының тарихына қатысты ғылыми ... ... ... ... талдау көрсетілді;
– Түркістанның күллі Шығыстағы тарихи рөліне, Орта Азия бойынша ... ... ... ерекше орын алатындығы айқындалды;
– қазақ хандығының қалыптасуы кезеңіндегі Түркістан қаласының ... ... ... ... ... ... даму динамикасы негізінде
нақтыланды;
... ... ... ... ... ... саяси орны мен
рөлі анықталды;
– Түркістан өлкесіндегі ұлт-азаттық қозғалыстың ... мен ... ... ... ... ... орнын өткенімен байланыстыра
қарау қажеттілігі дәлелденді.
Зерттеу жұмысының қолданбалық ... ... ... ... ... ... ... және
құжаттық деректер, статистикалық көрсеткіштер мен тарихи ... ... ... кейбір теориялық тұжырымдар мен нәтижелер
өлке тарихының аталған кезеңін оқып ... ... ... оқу орындары
студенттері үшін дәрістік және арнаулы семинар ... ... ... Өлке тану ... ... қала ... ... мен эпиграфиялық мәліметтерді ізденуші, аспирант немесе
ғылыми қызметкерлердің пайдалануына, ... ... ... ... дерек көзі
Зерттеу жұмысының дерек көзі ретінде мұрағаттық құжаттар, әр түрлі ... мен ... ... ... ... ... ... кеңінен қамтылды. Осындай дерек көздеріне ... ... ... қатысты араб географ-саяхатшылары мен
тарихшыларының ... ... ... ... ... ... ... путей государств), Ал-Макдисидің «Асхан ат-
такасим фи-марифат ал-акалим» (Лучшее разделение для познания ... ... ... ... ... (Книга путей ... ... ... ... ... ... ... ерте
ортағасырлық Шауғар қаласының орны жайындағы дерек ретінде ... ибн ... ... еңбегі де, аса қажетті мәліметтер береді
(Рузбехан (Фазлаллах). Михман-наме-йи Бухара (записки Бухарского ... ... и ... ... Под ред. А.К. Арендс. М.,1976), .
Захир ад-дин Мухамед Бабырдың, ... ... ... М. ... тілінің
сөздігі (Диуани лұғат ат-түрік). 3 томдық шығармалар жинағы. ... ... алғы ... ... ... Алматы,1998)., Құрбанғали Халидтің
(Халид Құрбанғали. Тауарих хамса шархи. Казан, 1910). ... ... ... Жеке ... қатар, жинақтар мәліметі де
кеңінен қолданысқа түсті. Олар отандық және шет ... ... ... А. ... С. Волин, В.В. Беляев, Х.А. Гибб және тағы
басқалардың орыс ... ... ... ... сүйендік.
Кейінгі Түркістан қаласының Ресей отары ... ... ... ... ... әуесқойлары үйірмесінің хаттамаларында
молынан кездеседі.
Сонымен қатар көптеген мәліметтерді В.И. ... ... ... сборник» мерзімді басылым беттерінен кездестіреміз. «Военный
сборник», «Вестник Европы», «Русский Туркестан», ... ... ... ... ... қаласы мен өлкесі жайлы аса
маңызды деректер келтірілген. Сырдария облысының әскери губернаторының ... ... ... ... шолу ... ... ғылыми құндылығын аша түсуге септігін тигізді.
Зерттеу жұмысының тәжірибелік маңызы және сыннан өтуі.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... аспиранттары мен қалалар тарихына қалам тартқан
өлкетанушыларға пайдалануға болады. Диссертация Л.Н.Гумилев ... ... және ... ... ... ... ... тұжырымдары мен қорытындылары сараланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның негізгі ... мен ... 2 ... ... ... ... кіріспеден және үш тарау, қорытынды, пайдаланылған
деректер тізімінен тұрады.
Негізгі бөлім
1.Түркістан өңірінің ... ... ... ... сипаттамасы
Бір қарағанда Әзіреті сұлтаннан басқа көзге көрінер тарихи ... жоқ ... ... ... ... оқиғалардың болғанына
сену де қиын. Бірақ тарихи деректер ХҮІІ ... соңы мен ... ... ... ... қазақ экономикасының және саясатының
орталығы болғанын ... ... ... ... Әз ... ... Қазақ ордасы біраз уақыт
Ташкентте болғанға ұқсайды. Атақты Бұхар тарихшысы Мұхаммед-Әмін Мәуреннахр
билеушісі Сұбханқұлдың өмір ... ... ... суреттей отырып
оның 1688 жылы Тәшкентке Әз Тәуке ... ... ... би ... ... жазады. Бұл хижраның есебімен 1099 жыл. Сұбханқұл ханның
жіберген елшісі қарапайым адам емес, ... ... ... ... ... деректе (Материалы по истории казахских ... XY-XYIII ... из ... и ... ... ... 1969., с. 379-
380). Әз Тәуке ханның билігі ... ... оның ... ... ірі ... ... ХҮІІ-ші ғасырдың соңына қарай
Түркістанға келген орыс елшілерінің жазбалары:
«роспись Казачьи Орды ... ... ... с ... от ... до
Туркистану: первой город Савранской дороге с правую сторону Савран; позади
того города ... вниз по ... реке в ... ... городок
Сырнак, а промеж Савроном и Сырнаком ходу ... от ... с ... ... под за ... ... городок Ок-Корган, и от Саврана до ... ходу ... ... с ... ... от ... городок Сусак, ходу
до него от Саврана 2 дни, стоит в каменю; в полуденной стороне от ... ... в ... ... ... хан, а ... ... и
Тургистану ходу день; от Саврану города идучи к Туркистану на полдороге
стоит город пуст ... ... ... а по ... ... ... да по той же дороге слевую сторону под каменеем ... а от ... с ... ... под ... город
Уралхай(Оранғай-М.Ә.) , до него от Тургистану ... с 10;// да ... же ... ... и полуднем в 5 верстах город Ташлиак; да от
Тургистану же в ... ... ... ... а ходу до него ... ... с 20, и иные многие городки близ Тургистану, а имян их не
ведаем; да в ... же ... от ... ... ... а ходу ... день; да от Тургистану же промеж полуднем и западом город Сайран, ... до него от ... 2 дни; а всех ... в ... Орде ... ... де ... Орды от Туркестана все близости, город от города ... а ... де ... под ... ходу до них дни по 3, и по ... а от Сырта реки в дальном разстоянии, а при ... де в ... ... а ... де городах их многие колодцы, а городов де их всех ... А ... де в ... и в городах валены, валы земляные и ... ... ... кирпича необожженного, а вышиною и с валом стена сажени
в полтретьи, а шириною местами в сажень, а в иных ... ... и ... к ... ... по ... и по 2; а ... де у них в городах валенье
один земляные валы без кирпичу, а земля ... и не ... а рвов ... нет. И во всех тех ... ... бухарцы, а казаков мало, а казаки
де все живут для ... ... по ... а ... де их ... ... овец много, а коров мало; кормятся мясом и молоком. А к бою ... ... де ... от ... ... а по смете де всех из
казаков будет тысячь с 20 и больше. А бой де уних ... и ... ... де нет и ... ... ... ружья мало, а кузнецов де у
них не сказывают, а огненное де ружье и ... и ... и луки ... ... ... а сказывают де, что берут ... по ... ... ... в котлах, а сера де топится из камени близко Еркенских городов, ... де ... из руды в ... ... и ... де ... ... полоненники; а руду де красной меди плавят на тобольской дороге ... к ... ... СПб., ... с ... ... ... қала болғанымен үлкен аймақтын
орталығы. Қаратау бауырындағы, Сырдың орта беліндегі, ... ... бәрі ... атағымен белгілі. Өзінің маңында Иқан, Қарашық,
Иыңқы, Сунақ, Қарнақ, Сөре қалалары, көнеден келе жатқан ... ... ... ... ... таяу ... ескі орны Күлтөбе жатыр. Бұл
жер Әз Тәуке хан заманында ел басшыларының бас ... ... ісін ... ... қара ... шежіресі Түркістанның көне заманның қаласы екендігіне бірнеше түрлі
дәлел айтады. Мәшһүр Жүсіп «Түркістан һәм ... келе ... зор ... бір шеті ... бір шеті ... Осы күнде Сайрам суының
күнбатысында «Ат бұлағы» ... жер ат ... еді, ... ... суы» ... жер қой базары еді» деп бастайды Түркістан
баянын.
Шежіренің айтуына қарағанда Түркістанды «Қырық ... ... деп ... ... ... ... ... Түркістаннан Қарнаққа қарай орналасқан
орташа сарт қалашықтарының бірі. Түркістанның аумағының шектеліп, айбатының
азайуына себеп ... ... ... ... ... деп те ... Әңгімені мазмұнына қарағанда бұл Шыңғыс немересі Хулагу емес, одан
ертерек қарақытай –қидан тайпасы ОрталықАзияны билеген заманда өмір ... ... ... «Сол ... ... қылып, быт-шыт қылып
жіберген –Һулаку. Мұның зардабынан Қондыкер-Құбан ... ел «дін ... ... паналайтын жері» деп Халифа жұртын қарай ауып ... ,8 т, 92 б.). Егер ... ... біз ... ... онда ... ... ортағасырлардың жуан ортасындағы селжук
пен қарақытай арасындағы соғыстар айтылады. Егер біз ... ... ... еске ... онда ... ... қақпалы Қарашықтың» пайда
болуы тіпті ертерек замандарға ... ... Кіші Азия ... ... ... негізін салған
Осман әулетіне осы Түркістанның тікелей қатысы бар: «Ол заманда ... ... ... ... сықылды сұлтан Ғалауаддин халифа заманы
еді. Ер Тоғрыл бастаған ел барып, қолбасы болып, жауын жаулап, жұрт ... Ер ... соң, ... ... ... (Осман қазы) қолбасы
болып, ақырында сұлтан Ғалауаддин өлген соң ... ... ... осы ... дейін халифалық Ғұшманғазы әулетінде қалды. Бұл кісінің
асыл заты түрік екендігіне «Ғұшманиясы түркісі» ... сөз ... ... ,11- том, -111-112 ... ... ... осы ... аталған қаңлы қауымымен
байланыстырады. Оның пікірінше бұлардың батысқа аууына негізгі себеп болған
моңғол шапқыншылығы: ... соң ... ... ... Орта ... елді
шауып быт-шыт қылғанда, әр ел толқынып, ауғанда жоғарғы ... ... ... ... 50 мың ... қаңлы ауып Ұрым (Византия-М.Ә.) жеріне
барды. Біраздан соң соғыс ... ... ... ... ... елін ... келе жатқанда, Фрат (Эфрат –М.Ә.) дариясына суға кетіп өлген соң,
Сүлейменнің баласы Тоғұрыл 400 үйдей еліменен Арыз рұм ... ... ... ... ... ... алып жүргенде Қоние патшасы Ғалаиалдин деген
Шыңғыстың баласы ... ... ... жатқанын көріп, Ғалаиалдинге
болысып, көп қайрат көрасеткен соң, Ғалаиаддин разы болып ... ... ... ... ... Ер Тоғұрылды әскербасы ... Ш. ... ... һәм ... ... ... түсініктемелер мен көрсеткіштерді жазған ... 101-102 ... ... ... ... түп ... өлеңінде: «Қаңлының ханы
болған Қия деген, Жер алып, ... ел ... Ол ... ... ұлы ... Сол ... ... көшіп, жөнеп берген» деп баяндалған. Біз оғыз
қауымының батысқа қарай қоныс аударғанын ертерек заманның ескерткіштерінен
іздегенді ... ... ... Уыз ... хан ... «Жазады талай
елдің жазушысы, Адамның өзгеше деп қылған ісі. 3400 жыл бұрын ... жер ... ... ... ... ... қонымдырақ.
-Міне осы Шәкәрімнің шежіресіндегі Әбілғазыны негізге алып жазып отырған
«пайғамбардан 3400 жыл бұрын» Түркістан ... көне ... ... ... ... «Қырық қақпалы Қарашық» туралы әңгіме де өте көне
заманды нұсқайтыны қақпаның санынан-ақ анық білінеді.
ХУІІІ ғаырдың ортасына қарай Ресейдің қазақ ... ... ... ... бірі П.И.Рычков Түркістанға ... ... ... көп ... ... көне дүниенің ескерткіші екенін баса жазады:
«Сие владение и город ... в ... ... мест в ... имеющихся, ныне хотя и незнатны, но по ... ... ему ... дать ... ... что ... Туркестан в татарских историях
многим старее Бухары почитается, и якобы в древние ... ... в нем ... и во всю Азию распространилось. Находящийся в
Оренбурге ахун ... ... бы сей ... ... ... Турка-хана,
сына Яфетова, от которого он название себе получил, и все тамошние ... до ... и ... яко то: Кашкар, Табат, Еркень, Ходжант, Ташкент,
Мартикан, Фантак, Янгы, Хасар, Хитяк, Утрар, Сабран, ... и ... ... Туркестана состояли. Ту ж область назвали они в древние ... ... ... ... кое аки бы еще и ... ... Сие
выписано из арабских и татарских книг помянутым ахуном» ... ... ... ... Уфа, 1999, с.23)
ХУІІІ ғасырда қазақ арасына жиі ... ... ... ... ... тілмаш Уразлин парсы тарихында Түркістанды Жәмшид патша
салды деген мәлімет қалдырған екен: «сей город построен был от Жамшида-шаха
иранского (то есть ... ... от ... ... ... ... ... Оный Жамшид-хан, по сказанию в той истории, с прочими
народжами овладел мунгалами, татарами и китайцами и, быв с ... ... ... ... за потребное признал для пристанища войску ... три ... ... из сих был ... (то есть ... ... третьи Сауран (которые доныне есть, и суть малые местечки
около Туркестана), где он ... ... ... из ... Но где ... тут, ... еще и ... была
крепостца, или пристанище воинских людей, кои от тамошних ... ... ( ... Уразлиннің жазғаны «Дадестан –и меног-и ... ... ... және «Бундахишн» (Негіздің жаратылысы) аталатын ... ... ... ... ... ... деректер. Шамасы Түркістан
маңында ХУІІІ ғасырдың алғашқы жартысында ... ... ... ... ... ... таныстырып жүретін оқымыстылар болса керек.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бар, бірақ дәл сол
патша ... ... деп ... ... бұл ... мәтін
Түркістан шаһарының ішіндегі Яссы қорғанына қатысты болуы әбден ... ... ... әлі ... ... тұрған ескі заманда өмір
сүрсе керек және оның мекені ... кең ... ... ... Жима ... патшалығы деген арнайы бөлім бар, ол бақташы
тайпалардың патшасы, оның билік құүрған дәуірі «алтын ... деп ... ... ... ... дініндегі бас құдай, жақсылықтың иесі «Арианам
Вайджа» ... ... ... ... ... ... ... Жәмшидке:
«Солай дедім мен, о Зәрдүш, мен, ... ... «О, Жима ... ... ұлы, ... сақтайтын және қорғайтын бол мен үшін !». ... ... ... деп жауап қатты Қызыл шашпаулы Жима ! «Мен ... ... және алып ... үйренгенім жоқ, ол үшін жаратылғаным жоқ».
Сол кезде, о ... мен ... ... ... ... ... сен мен үшін,
сәнді Жима, дінді ... алып жүре ... онда мен үшін мына ... ... ! Бұл ... ... сақтаушысы, ұстазы бол !».
Осыған былай деп жауап берді, бұл Жима қызыл шашапаулы, о Зәрдүш: ... ... ... мен саған әлемді өсіремін, мен әлемнің қорғаушысы,
сақтаушысы, ұстазы боламын ! ... ... не суық жел, не шөл, ... не өлім болмайды».
Сонда оған екі қару ... мен, ... ... ... ... және ... ... (Авеста, 39 б.).
Бұл бақташылық тұрмыстың қазақ сахараында жаңа ... ... ... ... ... ... ... Жәмшид патшалығы үш жүзінші қысты бастан
өткерді. Осы жер ірілі-ұсақты малға, адам мен итке ... ... ит ... ... отқа толып кетті, Ірілі-ұсақты мал, адам өзіне орын таба
алмады...Сонда Жәмшид патша ... ... ... ... қарады. Алтын
мүйізді үрлеп күй тартты және қамшысын көтеріп былай деді, ... ... ... ... түс, ... жай, ... ... мен адамым сыйсын». Осылай бақташы тайпалардың көктемдегі судың
жайылмасындай Еуразия даласына кең ... ... ... Әлем ... ... ... шықты, шөптің тамырын іздеп, даланың аңын ... ... ... ... ... ... ... қарапайым
қауымдарды бағындыруы кезінде мемлекеттер дүниеге келді.
-Міне, Түркістанның көне тарихы сол ертегідей елес ... ... ... ... ... төрт жақсылық жасаған екен дейді. Оның біріншісі ол
патшалық құрған заманында адам ... ... ... ... 300 жыл
өмір сүрген екен-мыс; адам баласы топан судың астында қалатын болғанда ... ... ... ... шелектеп құйып, теңіз көтеріліп алай- түлей су
келіп опат басталғанда Ахура Мазданың жаратқан тіршілік иелері-адам, ... ... ... сол қораға тығылған екен; тіршілікке қарсы күрескен
Ахриман жаратылыстың мөлшері мен ... ... ... Жәмшид оны
Ахриманның құрсағынан алып шықты; диюлар(дзвы) ... ... ... ... піл ... жатқанда осы айырбасты болғызбай тастады
(Зороастрийские ... . ... ... О.М.Чунаковой. М.,1997.,
с.101).
Адам баласы Жәмшидтен кейін, билікке Феридун патша ... ... ... әскі ... Оның үш ... Сәлім, Тұр және Ирандж Еуразиядағы үш
түрлі ... ... көш ... ... керек. Біріншісінен арабтар,
екіншісінен түрік елдері, үшіншісінен ирандықтар мен үндістер. «Шахнамені»
жырлаған Фердоуси ... мен Тұр ... ... ... ... ... ара жігі ашылды, Иран мен Тұран арасындағы мыңдаған жылдарға
созылған жаугершілік ... ... жыл ... ... екінші мыңдық
жылдықтың ортасына қарай иран (арий) тайпалары Ұлы даладан оңтүстікке
қарай ... ... ... ... ... көшті.
П.И.Рычков «и так Туркестан можно почесть за древнее ... ... ... с ... ... ... деп осы мәселені айтады.
Ерте уақытта Түркістан қаласының ортасында ағып жатқан ... аты ... ... деректерде Қарасу деп те атай береді, үй саны мыңнан
астам, ... ... ... жер және бір ... ... қаланың
сыртында жүреді, іште базар жоқ. Ескі қаланың қисық-қисық көшелерінің ... тар ... кей жері ... бір сажын да болмас. Қаланы айналдыра
саз балшықтан соққан қабырға көрінеді, бірақ үлкен бекініс деп айтуға ... Бір ... ... ор ... ... су ... Балшық
қорғанның жағдайы онша емес екен, биіктігі бар болғаны 3 ... ... 2, ... ... ... Қабырғаның кей жерінде зеңбірек
ататын тесіктер бар және қорғанның ... ... ... ... қала ... және ... ... міндеті осы қабырғалар мен
мұнараларды жыл сайын елді ұйымдастырып, жөндеп ... ... ... ... ... Дарбаза қақпа аталатын қақпа, одан басқа Ысты ата,
Мұсалы, Есек қақпа аталатын бөліктері бар. Әр ... бір ... ... ... Қаланың тура солтүстік-батыс жағында Йассауи
мешіті орналасқан. Орта Азия жеріндегі ең биік ... ... бес ... ... ... ... -13x80x90x130x120 адым мөлшерінде. Қаланы
басқаратын қазақ хандарының қала шаруашылығына қатысты істері шешетін, Хан
кеңесін ... ... да осы ішкі ... ішінде.
Түркістан қаласының тағы бір сәулетті құрылысы - Керуен сарай. Жалпы
шығыстың дәстүрінде сауда ... бар ... ... тән ғимарат осы.
Қаланың бірнеше қиқы-жиқы ... бар. ... бір жағы ... ... көне ... жүйесінен қалған қалдық. Ерте заманда бұл ... ... ... ... құлдар салған деп әңгімелейді қариялар. Кәріз
жан-жағын бау-бақша мен егістік алқаптары қоршаған тамаша елді ... ... ... қала ... хан ... ... жеке ... тұр, жан-жағынан
биік дуал қоршаған бұл зәулім үйде Түркістанды билеген ... ... ... қыс ... ... ... іргесіндегі Бақ жаһан жаздың
ыстығында Түркістан ақ сүйектерінің келіп демалатын сүйікті орыны.
Түркістанның жан-жағының бәрі жиырма-отыз шақырым ... ... ... ... қазақпен әбден араласып кеткен сарттар мекендейді.
Қай қалашықты алсаң да ... ... ... мол, ... ... ... етегіне дейін созылған құнарлы қоныстар.
Маңайдағы елдің қызығатын қонысының бірі Иқан қалашығы. Ерте заманнан бері
Иқанға қазақ сұлтандары үйір, ... ... ... ... ... ... Нияз ... білетіні бертініректе бұл қонысқа қазаққа аты
танымал Қырық сан Барақ ... ... ... сарайлары орналасқан.
Халқының саны 300 үйден сәл ғана асады, оның өзі Иқан төбе ... ... ... ... ... ... ... көп болған себепті Түркістан өңірінің қалашықтарының бәрінің
сыртында қорғаны бар, бейсауат адам қорғанан сыртқа шыға ... ... бері ... ... ... ... оның бірі ... Жүсіп» атанған
Ахмет Йассауиге шәкірт болған Жүсіп ата күмбезі, Ақ ... ... ... ... ... т.б. бар. Созақтың халқы көбі қазақ текті болса,
Иқанда ... сарт ... ... етеді. Олардың ішінде Суфақил, Қырық
таз, Қалмақ, Қожа сияқты Иқан Иқан болғалы осы жерде мекендеп келе ... де, ... ... әр жылдары әр ... ... ... ... ... да бар. ... ел
басым болғандықтан өздерінің ерекше дәстүр салттарын да, тілдерін де сақтап
қалған. Ұзатылған қыздың бірінші баласын туғанша өз ... ... ... ұрын ... осы ... әлі күнге дейін сақталған. Иқандықтар
өздерін аталарымыз Хорезм ... ... ... ... ... Иқанға дәстүрлі мәдениетімен жақындайтын ... ... ... таяу ... ... қышлақтардың бірі Қарнақ. Қаратаудың
қойнауына ене, тау баурайына сұғына орналасқан қалашықта П.И.Рычков ... 300 үй ... ... ... ... ... ... қала, бұл қала
туралы ХІ ғасырда қалам тербеген М.Қашқари жазады. ХУІІІ ғасырда ... ... төрт ... биік қорғаны бар қышлақ биік төбе. Елдің
бәрі де жаз күні қалашық маңайында қызмет ... да, жау ... десе ... ... ... Қарнақ осы өңірдегі ілім-білімнің орталығы,
қазақ балалары да Қарнақ медреселерінде көп ... ... ... Қарнақ
қаласында 20-дан астам мұсылманша сауат ашатын мектеп ... ... ... Қалашықта әлі күнге сақталған көне құрылыстардың бірі
Шәмет ата мешіт-медресесі. Қарнақ қазаққа ... «Зар ... ... ... ... ... Хамит қожа, Сәмен молда, Шолақ молда,
Темешәлі молда сияқты білімдар адамдардың оқыған жері.
Білімге ... ... ... ... қожа ... аз ... ... в Туркестан перешло из агарян несколько ходжей, которые и
поныне тут живут и, будучи признаваемы за отродие ... ... и ... ... Из ... ... доныне в туркестанской большой мечети
есть гроб ... по их ... за ... ... который именуется
Ходжа Ахмет, и есть один из семи ... коих ... за ... и великую честь их гробам воздают» деп бұл ... ... мен ... ескертеді (Рычков П.И. Топография Оренбургской
губерней. Уфа, 1999,с.24). ... ... ... ... қожа,
қарашықтық қожа, момын қожа, шілікті қожа т.б. бар. ... ... ... келе ... ... сарт әулеттерін де атауға болады-
толча, қараханлар, қозықилы, сартораш, тәбризи т.б.). Сонымен ... ... ... ата ... да осы ... ... етіп ... сарттардың
тұрмыс тәртібін қабылдап сарт болып кеткен. Олардың ішінде қарағұрлық
тінейлерден шыққан ... ... ... Хамза әулеті, Жетімдерден Нұр
әулеті, ... Тау ... ... Өгіз таулық арғындар т.б. Олардан
басқа қазақтың төре, төлеңгіттерінен сарт болып кеткендер де аз ... ... ... ғасырларда өзге елдерден келген елшілерді
орналастыратын қонақ үй ... ... ... ... жүргендері де
бар.
Сауран мен Түркістан ... ескі оғыз ... бері ... ... бар. Ал, ... қарай Қаратау баурайынан асатын көш
жолында қарауытып Сор төбе мен Жылан Қарауыл көрінеді. Қаратау ... ... ... ... ... бәрі де оғыз-қыпшақ заманына
барып өз тамырын тауып жатады. Одан әрі ... осы ... ... оғыз ... соғыстары да ескерткіш күйінде сақталып тұр. Ерте
уақытта кәпірлермен соғысып шахит ... ... Имам ... ... қасиетті зираттары сол Қарнақта. Ақкөсенің шын атын шалдар
Домбы ата дейді. Кәпірлер басын ... ... басы ... отырып Меккә-
Мәдинаға тартқан. Домалап бара ... бір ... ... ... ... сол ... су дария тасып шығып, кәпірдің бәрін сел
болып шайып ... ... ... асты ... ... қия тас,
батысқа қарай аққан су көрінеді екен.
Бұрынғы заманда бір диуана сол құдыққа таяғын түсіріп ... ... ... оны Меккеге барған уақытында кездестіріпті. Қайдан алдыңдар мына
таяқты, - деп жаңа иелерінен сұраса, олар Зәмзәм-Шәріптен ... - ... ... бірі ... бап пен Сауыр тонды Өтеміс батыр арасындағы
ұзақ жылдардағы күресті баяндайды. Ол ... ... ... ... ... деп ... екен, солар Сауыр тонды Өтеміс батыр бастап шет
елден келген ... көп ... ... ... ... ... болғанымен қазақтың шешіресінде бұл оқиға жақсы
сипаталады.
Түркістан ... ... ... ... ... деп ... жан-жағындағы қамал-қорғанының өзі де еңселі. Қаланың орталығында
әдемі құрылыс тұр, бұл ... жеті ... ... ... ... бар ... мешіті. Шығыстық қала салу, құрылыс орнату өнері
теңдесі жоқ өнер. Ол заманнан ... ... ... ... қаласының
сыртын ерте заманда қоршаған күйдірген ... ... ескі ... әр ... ... Нияз ... ... Сауранды қайта жаңғырту
мәселесі хан кеңесінде бірнеше рет көтеріліп еді, ... ... ... ... ... ... ... жатқан сауда
керуендері тиылғалы өндіріс пен қала ... ... ... де жоқ, ... өнері де бәсең.
Осы ғаламат қала үш жақтап Бұқарлық Абдолла, ... ... ... ... ... ... енді қайтып жөнделместей бүзылды.
Бұқарадан әдейілеп тас атқыш қаруларды алып келіп, қаланы қиратып, кәріздің
бәрін құдығымен ... ... ... Иә, ... ... ... ... Қасым
мен Хақназар уақытында Саураннан қозы көш жерде тұрған Мәртөбеде қазақ
баласы жиналып, төбе басындағы ... ... игі ... бас ... деп кім ... Нияз ... ... айтуына қарағанда
Сауранда бар-жоғы 100 үй қалған. Сол сияқты Отрарда да шамалы -50 шақты үй,
Өгізтауда да осы ... ... көрі Сөре мен ... ... ... 100 -ге жуық ... отбасы қоныс қылып отыр.
Түркістан қалаларында үлкен өндіріс жоқ. Қажетті металды маңайдағы кен
орындарынан ... ... мыс, ... ... ... даласындағы
кен орындарынан қазақтар алып келіп сатады. Ресей сяхатшылары ол ... ... на ... ... ... ... ... өңірінде,
әсіресе Суындық маңында әр түрлі кен көздері аз емес: «В ... ... ... ... ... ... в ... а наипаче по реке
Шыршык, медь привозят из Самаркандской ... и ... ... ... вблизи Туркестана в горе, называемой Сууындык, ... ... всяк кому ... берут и льют пули, а золото ... ... ... ... реки и в ... же ... и ... на продажу в
Бухарию...» (Памятники Сибирской истории XYIII в. кн.1-2. СПб., 1885,с.30)
Түрік ұлыстарының әлемге қанат қаққан ... ... тілі мен ... көзі ... ... қалаларының ХУІІІ ... ... ... ... еді. ... ... ... жерде берекелі қала
өмірі де болмайды. Ертеде Жібек жолы бойында Шығыстан Батысқа ағылған сауда
керуендері осы қалалаық өңірге күн ... ... қан ... шырайын
келтіріп отыратын. Түркістан өңірінің тағы бір ... ... ... қызған уақытта бір күнде 500 түйені кәуәпқа сояды, содан ... ... ет ... ... ХУІ ... ... осы ... болған
Фазлаллах Рузбихани жазады. Енді жағдайы онсыз да ... ... ... пен ... ... ... ... отыр.
П.И.Рычков Нияз аталықтың мәліметтеріне сүйене отырып Түркістан ахуалы
жөнінде : «Прежде сия ... ... ... в себе ... ... а ныне более десяти нет. Оными городками и народами владеют ... ... ... и ... Орд, ... с ... ... который над сими местечками, яко же и над Большою
киргиз-кайсацкою ордою, недавно учинился государем ... 1734 жылы ... ... ... ... туралы). В городах сего ... ... ныне ... ... ... ... все люди пахотные, и
от помянутых ... на ... ... ... дейді
(Рычков,с.24-25).
Қалай болса да Түркістан қазақтың жанына жақын, шаруашылығына демеу қара
шаңырағы. П.И.Рычковтың ... ... деп ... осы ... ... бері ... келе ... отырықшы сарт қауымдары.
Әрине, Сыр бойындағы қалалардың үлкені, шаруашылық және саяси өмірде басымы
- ... ... сол ... қаланың орталығындағы Ескі Тәшкентті «бес
қақпалы Тәшкент» деп ... шын ... ... ... ... жолдар да
бар. Қазақ хандары мен сұлтандары қалалық өңірде ... ... ең ... ... ... мен су ... ... Бұлар қаланың ағзасының
қан тамырлары сияқты. Қаладағы дін басылар, махалла басшылары т.б. ... мен ... ... уақытта келіп есебін ... және ... ... ... үлесін беріп кетеді. Әр түрлі
деректерден қала ішіндегі билік сарттардың өз қолында екенін көреміз, ... ... ... ... бар. ... қауымдардың
ерекшелігі де жерлестік қағидаларымен ... ... ... ... мен ... өмірін басқару да
махаллалардан сайланатын ... ... ... ... ... билігі
бұл қалалық орындарда көбінесе алым-салық жинаумен және сыртқы жауларынан
қорғаумен шектеледі.
Тәшкент ... Сыр ... ... ... ... және ... басымы. Қазақтар «бес қақпалы Тәшкент» деп атайды, Қаланың сыртынан
пахсадан төрткүл қорған ... ... екі атты адам ... жүре
алады. Қаланы жау шапқанда күзетте жүргендер қамалдың үстімен айналып «жау
шаптылап» ұрандайды. Түркістаннан бұл қалаға келгендер ... ... ... әрі ... бөлігі арқылы қаланың ішіне өтеді. Қапас - өзі
әжептәуір бекініс. Көкше деген дарбазаның ... ... соты ... Деректерде «градодержателей, или магистрантских членов, главных
всех десять человек, в том числе и вышеописанные; они ... в ... ... ... ж, и ... главные дела судяд и посылают от себя в ... с ... и без ... ... своих, а для прочих судных дел у всяких
большого города ворот ... по ... ... кои тут ... и ... ... все на ... сыскивая правды; а чего расудить не могут,
спрашиваются с первым духовным ахуном, который разбирает по китапу, то есть
Курана по ... ... и ... ... ... ... жителей, не
спрашиваясь с ханом, а к хану отсылают только винных кайсаков...» ... и ... в ... в 1800 ... ИРГО на 1851 г. ... ... ... ... ... ... Пяркет, Чалек т.б. толып
жатқан ұсақ қалашықтардан ... ... өзі адам ... ... ... ... ... қарамағына жақын тартқан, не өзі қорыққан
көшпелі рулардың беделді ел басшыларына таратып береді.
Көзге ... ... ... ... мешіті. Шығыстың атақты
шайыры жәй ғана ағаш саясында жатып, шәрбат сусынды татып дүниеден бейғам
өмір ... жоқ, ... ... ... Накшбандия сопылық
қоғамының пірі ... Осы ... де ... өзі. Оқу ... ... ... хан медресесі - бұл ерекше құрылыс ішінде
дәрісхана, мешіт, медресе бәрі бар, бәрі ... бір ... ... ... ... ... атты ... бір күндік жол. Суды қала халқы Шыршық
өзенінен алады, бұл таудан құлап ағатын, ағысы өте ... ... ... ... әр ... ... келеді. Отырықшы өмірдің өзінің
тамаша ерекшеліктері бар, бір ... ... адам ... тірщшіліктен
артық ештең бар дегенге сенбейді, қазақ болса көшпелі тірішілігі н сғынады.
Айтпақшы Тәшкент түбінде ... ... өмір ... отырған қазақтың
қалың ауылдары бар. Арыстан аталық та сол өз ... ... ... ... Бұл ... ... ... руларының
өкілдерімен бірге ерте замандардан бері ... ... ... кеткен
алтай-арғындар тұрады.
Қаратаудың теріскейіндегі ескі қоныстардың бірі Созақ әулие жерлерімен
белгілі. Иісі мұсылман баласы, алыс ... келе ... ... Баба
түкті шашты Әзізге тоқтамай кетпейді. Қарақалпақтың атасы ... осы ... ... Оның ... ... ... ... Әзіз. Ертеде Дәшті Қыпшақты
билеген Едіге би өлерінде «Қаратаудың бауырында Баба түкті шашты ... бар, ... ... ... қой» деп ... өсиет етіп, содан
Ұлытауда қайтыс болған жерінде аманат қылып қойған екен, сол ... алып ... ... ... ... ... ... заманғы
әулиелерінен бұл жерде Жалаңаяқ Әзлер жатыр. Күні кеше ... ... ... ... ... ... халфе болып шығып, жанында
Байештің Ақпаны бар, «Жалаңаяқ Әзлер» қазақтың әулиесі, ... ... ... ... деп ... сартпен дауласатын жері осы ... ... ... ... ... ... денесі сол қалпында
жатыр дейді, енді ала ... ... алай ... ... ... ... ... қозғағанын Құдай да болса, Аруақтың өзі болса да ұнатпады
–ау!- деп қайта жауып, басына белгі орнатқан ... ... Арық ... ... ... ... өлемін. Мені осы жерге алып ... ... ... оған да осы ... топырақ бұйырған.
Созақта ХУІІІ ғасырда 100 шақты үй ғана қалған, ... ... ... ... ... жаңа бой көтеріп, ел жиналып келе жатқан
қышлақтардың бірі. Созақ Түркістанның ... ... ... тұрған үлкен бай аймақтың орталығы қала еді. Қаратау қыратыннан
Ұлы далаға үңіліп тұрған Ақсүмбе мұнарасы бұл ... ... сән ... ... ... ... жылдарындағы қалмақ шабуылы Созаққа көп
зиян ... ... мен ... алқаптар ат тұяғының астында қалды,
құрылыстар мен ... ... ... ... қалмақтар Жоңғарияға
айдап алып кетті. Осы соғыстардың кезінде көп зиян ... ... ... ... ... т.б. ... кейін бұрыңғы орынына келіп оңала
алған жоқ. Қаланың сыртынан пахса мен шымнан соққан 6-7 метр биік ... ... ... ... махаллаға жететін халқы бар. Халық дегенде
көбінесе Қарнақ, Иқан, ... ... ... ... көшіп келген
сарттар мен ошақты, сатек, қоралас, мырза тобы сияқты тегі ... ... араб ... ... деп те ... ... ... кей деректерде Тохарстан. Қазіргі уақытта ... ... ... ... ... ... ал ... өлке. Қазақтың ескі әңгімелерінде осы ... ... ... ... таулары жиі аталады. ... сол ... ... ... ... Вахш, Қызылсу, Шерабад
өзендерінің бойында әлі ... ... ... ... кезінде қазақтан бөлініп қалған лақай, түркімен – жүз,
қоңырат, қатаған, ... ... ... т.б. ... тұрады.
Қазақ ұғымында Жиделі Байсын «ана жұрт». ... көне ... ... ... келген бір аңшы жігіт Жиделі Байсын жерінде, Балық (Балх) қаласының
маңында сол ... ... ... ... ... екен ... Сол
қыз қазақтың үш жүзінің негізін салған үш ұлдың анасы-мыс. Ел басына қандай
бір қиындық түскенде ... ... ... ... ... жұртын іздегендей
іздейді. Тіпті Ресейге бодан болған ХІХ-ХХ ғасырлардың ... ... ... дегендер бар. Орыстың соғысына қара жұмысқа бармаймыз деп
толқыған Сарыарқаның елі 1916 жылы Жиделі Байсынға кетпек ... ... ... ... ... әдемілеп суреттейді: «Жиделі өз аты, Байсын тау
аты. Тау ... ... тау. Ел қай ... мал қай жерінде жүргенін жан
білмейді. Ел-жұртының көбі қазақ. Байсын – Қоңырат ... ... ... ... ... – Талқан атанғаны жерлері болады. Қырғыз – лақайдың
Лақайы Құндыз – Талқанда. Елін ақсақалдар билейді».
1.2. ... ... ... ... көене қалалар тарихына арналған
монографиялар сирек. Қазақстан ... ... ... мен даму ... бөлу республикамызда 1950 жылдары басталып революцияға дейінгі және
кеңес кезеңіндегі жеке қалалар тарихына ... ... ... ... ... ... ... қалаларының әлеуметтік-экономикалық және
мәдени дамуы тарихына арналған бірнеше кітаптар, ғылыми мақалалар ... ... Ж.К. ... ... и ... дореволюционного
Семипалатинска (1718-1917): Автореферат дисс. ... ... ... ... 1970. –25 с.; Герасимова Э. История г.Уральска в ... ... ... ... ... ... ...... –25 с.; Мухамбетов Х. Дореволюционный город Верный и его ... 1972; ... Н. ... 350 лет. ... 1963; ... ... – көне қала // Білім және еңбек. - № 3. -Алматы,1969.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысы Ресей үшін ... ... ... ... ... Осы ... Қазақстан Ресейдің маңызды ... ... ... ... ... осы ... кезең-
кезеңмен, шаруашылық үшін игеру мәселесі тұрды, бірақ бұған Хиуа және ... ... да ... ... көз ... ... ... болды. Бұл Ресей тарапынан Түркістан өлкесінің жер аумағын, халық
саны мен елді мекендерді ... ... ... ... ... етті.
Осы кезеңде, қазақ жерінің физикалық-географиялық, тарихи-этнографиялық
жағынан ... үдей ... ... жай емес еді. ... салаларға
қарағанда қазақ жерінің шаруашылығы, қоғамдық-саяси өмірі жүзге бөлінісі,
құқықтық басқару жүйесі, жер ... су, ... ... мен халықтық
мұралары терең зерттелді.
Түркістанның өткен тарихына алғашқылардың бірі болып ден ... ... ... П.И. ... болды (Рычков П.И. Топография Оренбургской
губерней. Уфа, 1999).
ХІХ ғ. 60-жылдарының ортасынан бастап Түркістан қорымдарын зерттеуге
деген ынта үдей ... оның ... ... Қожа Ахмет Иассауидің ханакасы
болды.
1865–1866 жж. Түркістанға келген Уфалық сот қызметкері М.Бекчуриннің
«Әзірет ... ... ... ... мәліметтері аса құнды деректер
береді. Бұл еңбекте алғашқылардың бірі ретінде Қожа Ахмет Иассауи ... ... ... ... ... М. ... ... статического советника Бекчурина. - Казань, 1872. - С.52).
Келесі бір ... ... ... деп, П.И. ... ... атап өтуіміз
керек. Ол Түркістан қаласының қазіргі орнында бұрын Ясы ... ... ... ... ... ... ... Лерхтің
еңбегінде ХІV–ХVІ ғғ. Сырдария бойындағы қалалар жайындағы жазба деректер
мәліметі де келтіріледі, Қожа ... ... ... ... ... ғ. 90-шы ... ... Түркістанның өткен тарихын зерттеуді,
Түркістан археология әуесқойларының үйірмесі мүшелері П.Н. Ахмеров, ... Н.С. ... С.Г. ... және ... ... бастайды
(Ахмеров Г.Н. Надписи мечети Ахмеда Ясави // ... ... ... ... при ... ... - Казань, 1886. - Т.3. -Вып. 6. -
С.132; Диваев А. Из области киргизских веровани. ... как ... и ... ... общ. ... ... и ... при Казанском
университете. - Казань, 1899. - Вып. 3. - Т.ХV. - С.4; ... Н.С. ... ... в ... ... до ... ... любителей археологии // Среднеазиатский ... - № 7, 9; ... С.Г. ... ... мечети
Хазрета Яссевийского в г. Туркестане // ... 1907 ... ... № 1 от 27.ІІ. 1907 г. - ... .
Түркістан тарихын зерттеулер ішінде шығыстанушы В.В. Бартольд пен
А.И. Добросмысловтың еңбектерін атаған жөн. В.В. ... ... ... бір ... ... Ал, А.И. Добросмысловтың еңбегі,
Түркістан қаласының тарихы жөніндегі алғашқы монографиялық ... ... ... В.В. ... в эпоху монгольского нашествия / Соч.
-М., 1963. -Т.1. - С.234; Добромыслов А.И. Города ... ... ... ... ... и ... - ... 1912).
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары Түркістан қаласының тарихы негізінен Қожа
Ахмет Иассауи кесенесін қалпына ... мен ... ... ... ... А.А. Семенов, Т.В. Савельева еңбектерінде көрсетілген (Семенов
А.А. Мечеть ... ... ... в ... Результаты осмотра в
ноябре 1922 г. // Изв. Средазкомстариса. - Ташкент, 1926. - Вып.1. - ... Т.В. ... и ... ... ... ... //
Прошлое Казахстана по историческим источникам. - Алма-Ата, 1976. - ... ... ... 1928 жылдың жазында М.Е. Масонның
бастауымен цитаделде жүргізілді. Нәтижесінде М.Е. Массон қазіргі ... ... ... Темір дәуіріне дейін-ақ ХІІ–ХІІІ ғғ. үлкен қала
болғандығын айқындады ... М.Е. О ... ... ... Ахмета.
-Ташкент, 1930. - С.4.). Ұлы Отан ... ... ... ... ... жылдары Н.А. Бернштам басқарған Оңтүстік Қазақстан
археологиялық экспедициясы жұмысымен қайта жанданды ... А.Н. ... ... и ... ... Казахстана // Известия АН КазССР. -
Серия археол. - 1950. - Вып.2. - С. 72-82.). Ол ... 8 ... ... ... ... ... болу ... екендігін
айтқан болатын. Осы экспедицияның материалдарын жинақтап, монографиялық
еңбекті жариялағандар Е.И. ... мен Г.И. ... еді. ... ... ... олар қазіргі Түркістан қаласы аумағының
Оңтүстік Қазақстанның ежелгі ... ... ... 1958 ... Қожа ... ... ... айналасында Н.Б.
Немцова қазба жұмысын жүргізді. Нәтижесінде қазақ хандарының мазарларының
орны табылды (Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из ... ... ... ... ... Казахстана // Труды ИИАЭ АН КазССР. - Алма-Ата, 1958. -Т.5.
- С.3-215; Немцова Н.Б. ... ... у ... ... ... (1958 г.) // ... АН ... - Серия истории, археологи и
этнографии, 1961. - Вып. 1(15). - ... ССР ... ... 1972 жылғы арнайы қабылдаған шешімінде,
Түркістан қаласын ғылыми-зерттеу мен ... ... ... ... ... Бұл үшін ... ... қабылданып, археологиялық
жұмыстар, қаланың сәулеттік тарихын, салыну құрылысы, технологиясы ... да ... ... ... ... ... ... қаласында ҚазССР ҒА-ның Тарих, археология және этнография
институты ҚазССР ... ... ... ... кең ... ... жұмыстарын бастады. Алынған мәліметтерді жинақтаған
және оны ғылыми талдауға алған ... ... Т.Н. ... ... ... ... Түркістан қаласында табылған монеталар – қаланың ақша
айналымы мен әр түрлі кезеңдегі, әр ... ... ... зерттеулерде Р.З. Бурнашеваның да еңбегі зор. Л.Б. Ерзакович, Б.
Нурмуханбетов, А. ... А.Н. ... Ю.А. ... ... ... археологиялық жағынан зерттелген еді (Сенигова ... ... ... из ... ... ... ... // Археологические памятники Казахстана. -Алма-Ата, 1978. - ... Р.З. ... ... ... из ... // ... ... и земледельцев Казахстана. -Алма-Ата, 1969. - С.58-68; Ерзакович
Л.Б., Нурмуханбетов Б., Ордабаев А. Подземное погребальное ... ... // ... ... в ... - ... 1977. ... Марьяшев А.Н., Мотов Ю.А. Крепостные стены позднесредневекового
Туркестана // Известия АН КазССР. -Сер. общ. ... 1982. - Вып. 1. - ... 300 метр ... ... ... ... ... Смағұловтың жүргізген қазба жұмысы нәтижесінде бұл төбешіктің – б.д. ... ... ... ... ... ... ... көне орыны екендігі
анықталған. Кейінгі қазба жұмыстарын Б.Х. Адильгереев, А.О. ... ... ... ... мен Қожа ... Иассауи кесенесі жайындағы
мәліметтердің баюына өз үлестерін қосты ... Е. А. ... ... к ... топографии городища Туркестан //
Исторические чтения ... М.П. ... ... докладов. - Омск, 1987. -
С.166-169; Адильгиреев Б.Х. ... ... по ... памятников материальной культуры. Инв. N 96. - С.13; Итенов
А.О. Археологические исследования в ... зоне ... ... в ... ... ... ... Отчет. - Алма-Ата,
1993. Рукопис. Архив НИПИ памятников материальной культуры. Инв. N 6. ... ... ... ... ... ... ... Түркістан отрядының бастығы Б.Х. Адильгереев болса,
1987 жылдан бастап оны А.О. Итенов алмастырды. Бұрынғы Иассыдан да ... ... ... ... ... ... ... Түркістан
қаласынан 8 шақырым жерде орналасқан ... ... ... ... ... ... жылдары Шойтөбе қалашығында
жүргізілген қазба жұмысын отряд бастығы Ә.Қ. Шашаев басқарды. Жинақталған
материалдар негізінде оның көне ... ... орны ... ... ... ... қалалар жайындағы еңбектерінде Түркістан,
Иассы, Шауғар қалаларының тарихы археологиялық ... ... ... Біз үшін ... ... бірі, Сәйден Жолдасбайұлының
монографиялық зерттеуі болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қатысты мәліметтер берілген.(Шашаев А.К.
Исследования городища Чуйтобе. ... ... ... ... 1992. - С.110; ... К.М. ... ... Южного Казахстана и Семиречья (VІ - начало ХІІІ в.). - ... 1986. – С.256; ... С. ... және орта ... Қазақстан:
(Ерте дүниеден ХVІ ғ. дейін). -Алматы: Ана тілі, 1995. - 176 б.).
Ортағасырлық Түркістан тарихын ... ... ... Е. ... ... Тұяқбаевтың аттарын ерекше атауға тиіспіз. Бұл ... ... өте ерте ... ... ... сараптала отырып, ондағы
Қожа Ахмет Иассауи кесенесі жазуларын оқу ... тың ... Бұл ... ірі ... бірі ... Б.Т. ... көп
жылдық еңбегі қажетті дерек көзіне айналып отыр (Смағұлов Е., Тұяқбаев М.
Түркістанның ортағасырлық тарихы. -Түркістан: Мұра, 1998. - 52 б.; ... ... Ф., ... О. ... по истории и археологии средневекового
Туркестана. – Алматы: Ғылым, 1998. - С. 232; ... М. ... ... ... - ... 2000. - 96 б.; ... Б.Т.
Эпиграфический декор архитектурного комплекса Ахмеда Ясави. - ... 1989. - 176 с.13). ... ... ... аша ... Түркістан қаласы қорымдарында жерленген ... ... ... қала тарихындағы рөлін сараптауға қажет мәлімет көзі
ретінде қарауды ... ... ... ... ... ... 20-30 ... зерттеушілері Ресей империясының
Қазақстанды жаулап алғанын, ... ... ... және оның кері
зардаптарын атап көрсетеді. ... бұл ... ... ... ... Бұл ... ... негізінен, сол жылдардағы
орын алған таптық қағидалар әсер етті.
Сол кезде ... ... ... ... отарлық саясатына және оның
жергілікті әкімшілік орындарының қызметіне байланысты ... ... ... олар Г. ... П.Г. ... А. ... С.
Асфендияровтардың (Сафаров Г. Колониальная революция. (Опыт ... ... ... 1996. – С. 272; Галузо П.Г. Туркестан - колония. - Москва:
Наука и Просвещение, 1929. – С.164.; ... ... // ... ... ... Под. ред. А. Султан-Заде. - Москва: Новая Москва,
1924. - С. 354; Асфендияров С.Д. ... ... с ... времен. -
Алматы: Казкрайиздат, 1935. - Т.1. - С. 262) ... ... ... ... ... ... көлеңкелі тұстары, орыс езгісінің
пәрменділігі, әскери-әкімшілік орындардың құрылымы мен ... ... ... ащы ... ... ... бірі Г. ... өз
еңбегіңде өлкедегі отарлау алғашқы кезде әскери басқыншылық түрінде болып,
содан кейін барып Ресейден дайын күйінде ...... ... ... ... ... жасайды.
Мұндай қорытындыны П.Г. Галузо да ... Ол ... мен ... тең құқылы еместігін атап ... ... ... ... ... өте ... екенін атап өтеді. П.Г. Галузо отарлық
билікті «түзімдіктерді билейтін аппараты» және ... ...... деп ... ... қарастырып, отаршыл империя теоретиктерінің
агрессияға ... тон ... ... ... ... ... ... отарлық саясат шет аймақтарға зор қасірет алып келді
деген пікірге тоқтайды. «Отар Түркістан» ... ... ... ол былай деп
жазады: «Патшалық Ресей әскерлерінің қазақ даласына қарай ендеп кіруі ХVІІІ
ғасырдың І жартысында-ақ басталған болатын. Орыс әскерлері елге ... ... ... ... ... ... былайша айтқанда, біраз жалтақтай
отырып жылжыды». Өйткені, Орта Азия шекарасындағы орыстардың ... ... ... ... ... ... жоспарларын
қарастыра отырып, Ресей Орта Азияға аяқ басқанда, өзінің халықаралық ортада
өз ... ... ... ... қорықты.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарындағы зертеушілер еңбектерінде ... ... ... ... билік кезеңіндегі тарихының түрлі
кезеңдеріне талдау жасаған. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... қозғалысы тақырыбын мүлдем жаңа қырынан
зерттеу қолға алына бастады. КСРО құрамында болған одақтас республикалардың
тәуелсіздік алуына ... ... ... аясында ұлттық-
мемлекеттік құрылымдардың тарихи тәжірибесін зерттеу, кезек ... ... ... күн ... қойылды. Осы кезеңде қазақстандық
ғалымдар ұлт-азаттық Алаш ... ... ... ретінде
Алашорда үкіметі және ... ... ұлт ... ... ... қызметін талдап ... ... ... жүргізіп, көптеген еңбектер жарияланды. Алаш қозғалысы ... ... ... ... ... ... ғылым Академиясының
академигі К. Нұрпейіс Түркістан автономиясы үкіметі мен Алаш ... ... ... ... М. ... ... ... дамуын уақыт және
кеңістік шеңберінде саралайды. Сөйтіп, «қазақ жерінде патшалық империя мен
орыстық зорлыққа ... шын ... ... ... әлеуметтік күштерін
қамтыған саяси қозғалыс 1917 жылғы ақпан төңкерісінен ... ... Осы ... ... Алаш ... ... қарай Түркістан
автономиясының (Қоқанда), ал оның артын ала Алашорда үкіметінің (Орынборда)
құрылуы бұл ... ... ... ... ... Ол ... Түркістан автономиясының тарихи маңызы ... ... айта ... «шын ... ... ... ... мен Түркістан Уақытша үкіметі өлке үшін ең ... ... ... халықтардың өзін-өзі басқару құқығын мойындауда ескі ... ... ... ... Ташкенттегі жаңа билікке балама есебінде
өмірге келген жалпы өлкелік саяси ... еді» ... К. Алаш ... ... ... 1995. – 256 б.; Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов.
Қоғамдық саяси және мемлекеттік ... ... ... ... 1994. – 447 б.; ... М. Алаш ... –Алматы: Санат,
1995. – 368 б.).
Өзбекстандық тарихшылар Х.Д. Садықов ... ... ... ... ... жаңа ... байыптаса,
А.М. Худайкулов ұлттық демократтардың ағартушылық қызметтеріне жан-жақты
сипаттама береді. Ал, Д. Ташкуловтың ... ... ... ... ... ... ашып ... Б.А.
Кощанов пен С.А. Прилуцкийлердің ... ... ... ... ... ... зерттеу еліміз тәуелсіздік
алғаннан кейін, жандана түсті. Осы тақырып бойынша диссертациялар жазылып,
монографиялар жарық көре бастады. ... ... ... қомақты үлес
қосқан ғалымдардың ішінде Ж.Қ. Қасымбаевтың, Қ. Әбуовтың еңбектерін ерекше
атап өтуге болады (Прилуцкий С.А. Национально-государственное ... ... ... ... гг.: ... дис. ... к.и.н. (07.00.02).
–Ташкент, 1991. - 26 с.; Садықов Х.Д. ... ... ... в
Туркестане и борьба за ... ... в ... ХХ ... дис. ... ... (07.00.02). – Ташкент, 1994. -25 с.; Кошанов С.А.
Большевики в Туркестане: (1918-1922). Доктрина и реальность: Автореф. ... ...... 1995. - 28 с.; ... А.М. ... ... ... (конец ХІХ – начало ХХ вв.): Автореф.
дисс. ... ...... 1995. - 24 с.; ... Д. ... направления
политико-правовой мысли народов Узбекистана второй половине ХІХ – ... ХХ вв.: ... дис. ... ... ... 1995. - 26 с. ... ... деңгейінің негізгі өзегі ретінде – Түркістан
қаласының географиялық-экономикалық сипаттамасы, қала ... ... ... ... – экономикалық, әкімшілік және мәдени
орталыққа айналуы, ... ... ... ... ... ... ... жинағы, конференциялар материалдары да
диссертацияға қажетті мол мағлұматтар қамтылды. Біз негізінен тақырыбымызға
қажетті деген ... ғана ... ... ... ... ... ... және қалалар мен
тұрақтардың дамуы
2.1. Түркістан қаласының ортағасырлардағы қоғамдық саяси және мәдени дамуы
ХІV–ХVІ ғасырлардағы ... ... ... ... ұғымы өзінің алғашқы ... ... ... ... В.В. ... ... ... атауындағы терминологиялық
айырмашылық ХV ғасырдан бастап, саяси ... да әсер ... ... ... ... ... Түркістан ұғымының ... ... ХVІ ... бергі кезеңдерде Мауераннахр – тарихи-
географиялық және саяси аймақ ретінде Түркістан ұғымынан ... ... ... ... ... ... құрамына бекіту, оны
Сырдария өңірінің басты қаласы дәрежесіне көтерумен, Оңтүстік ... ... және ... ... ... ... сәйкес
келеді. Бірақ, бұл құбылыс ХVІ ғасырдағы Қазақстанның ... ... ... ұшырап, құлдырау кезеңінің басталуымен де қатар жүрді.
Шайбанилер мен ... ... ... ... ... ... қалай
болғанда да өлкедегі қалалар өміріне кері ... ... ... ... қолға жиі-жиі өтуі, тиянақты да қатаң биліктің болмауы,
тонаушылық пен азық-түлік ... ... ... ... ... бірқалыпты өмірінің негізін шайқалтып кетті. Сонымен
бірге, олардың қолөнері және жер өңдеу шаруашылығы ... ... ... ... ... ... қала ... ұшыратты
Қаланың тікелей Түркістан атаулы бекітілуі тек ХVІ ғ. ғана жүзеге ... ... ... деп Орта Азияның тарихи облысы аталған болатын. Бұлай
деп ... ... ... ... мекендеген көшпенді
түркілер елін атаған. (Түркістан (ел) ир. тіл). ... ... ... бұл ... ... ... Орта Азия және Шыңжан, Солтүстік
Ауғанстанға дейін кеңейтті. Мысалы революцияға ... ... деп ... (Батыс) Түркістаны (Сырдария, Ферғана, Самарқанд, Жетісу, Каспий бойы
облыстары ... ... ... Түркістаны (Қашғар); Ауған Түркістаны
(Памир мен Гиндукештегі өзбектің хандықтары).
Тарихшы Әбілғазы ханның мәліметінде, Есім хан ... жж.) ... ... ... ... етіп ... және өз ... тәуелсіз
екендігін көрсету үшін ... ақша ... ... ... ... жан басы ... мен жер ... жиюды қолға алады. Осы кезден
бастап, Түркістан қаласы XІX ғасырға дейін Қазақ хандығының экономикалық
орталықтарының бірі және ... ... ... ретінде Ұлы жүз хандығына
да, Орта жүз ... да ... ... ХVІ–ХVІІ ғғ. Қазақ
хандығының аты ... ... ... ХVІ ғасырдың соңында Орыс мемлекеті
мен Қазақ хандығы арасында саяси қарым-қатынас орнайды. ... ... ... және саяси-экономикалық тығыз байланыс орнатуға
тырысты, себебі, Орта Азия ... ... оған ... ... ... Бір ... ... шапқыншылығы қаупі де күннен-күнге күшейіп келе
жатты. Орыс мемлекетіне ... ... ... күшейту, Орта Азия және
басқа да Шығыс елдерімен байланыстыратын сауда ... ... ... ... ... ... барынша нығайту үшін де қажет болды.
ХVІІ ғасырда Қазақ ... мен ... ... ... ... ... Орыс елшіліктері Қазақ хандығының астанасы Түркістанға ... ... ... Орта ... ... ... немесе сауда
миссиялары да Түркістанға тоқтап өтетін болды. Қазақ хандары да Ресейге де
өздерінің маңызды ... мен ... осы ... ... ... ... ХVІІ ғасырда қазақ далалары арқылы Бұхара
мен Хиуадан ... ... ... 44, ал орыс ... орта ... ... ... тоғыз елшілік тобы өткен. Қазақ хандығынын ... ... ... ХVІІ–ХVІІІ ғасырлардағы орыс жазба деректерінде
жиі кездеседі. ХІV–ХVІ ғасырлардағы Иассы (Түркістан) ... ... ... деректерге қарағанда орыс жазба деректері қаланың неғұрлым толық
сипатын береді, олардың жалпы қала ... оның ...... ... т.б. мен ... ескерткіштері, табиғаты жайлы
және т.б. мәліметтерді кездестіруге болады. Ең алғашқы деректер ХVІ ғасыр
құжаттарында кездеседі. ... сол ... көне ... Орта Азия мен
Қазақстанның жолдары сипатталатын жол ... ... ... ... ... ғасырдың 80-ші жылдары жоңғарлар оңтүстіктегі қалаларға бірнеше
шапқыншылық жорықтар ... ... ... Сайрамды бірнеше рет
қоршауға алды, ақыры 1683 жылы басып алып, қиратып тынды.
Қалданның ... ... ... ... ... жж.) ... басып алу соғыстарын жалғастырды, ХVІІІ ғасырдың басында
жоңғарлар Сарысу өзеніне дейін жетті, Орта ... ... ... ... басып кірді. Түркістан маңындағы Тәуке ханның ордасын
«әскери-көшпенді ... ... ... Тез ... ... ... күш ... қолдарын қуып тастайды. Бірақ, 1718 жылдың көктемінде,
деректердің айтуынша, жоңғар ... ... ... ... Шаян,
Арыс өзендері бойында тағы да «қазақтарды қырады». 1723 жылғы «Ақтабан
шұбырынды» ... ... ... ... ... ... қалаларын
қазақ жерлерінен бөліп тастайды. 1724–1725 жж. жоңғарлар бұл қалаларды
басып алып тонауға ... және ... ... ... Қожа ... ... ... ғасырдан бері мұсылманшылықтың алтын бесігі болып келеді.
Оны бүкіл қазақ жұрты, түркі әлемі ерекше ... ... ... Иассауи
кесенесі – түркі әлемінің рухани орталығы. ... ... ... ... ... Қожа Ахмет Иассауидің ұзақ тарихында дәуірлеген және
төмендеген уақыттары болған. Енді ... осы ... ... бірінші кезең ХІІ-ХІХ ғасырдың бірінші жартысын
қамтиды. Қожа Ахмет ... ... ... елдерінде ірі діни орынға
айналғанын есепке ... ... ... ... ... одан әрі ... үшін ... тарихи тұлға Әмір Темір Қожа ... ... ... ... салдырып, әулие бабамыздың даңқын бұрынғыдан да
жоғарлатуды мақсат еткен. Ол ... ... ... ... ... Хиуа ... шаһарларды безендірген, қолдарынан өнер тамған
ұсталардың басын қосып, ... ... ... ... ... ... ... жоқ күмбезді (мавзолей) дүниеге келтірген.
ХІV ғасырдың аяғында бұл күмбез біткен соң Әмір ... ... ... қорын ұйымдастырып, өзі арнайы қол ... ... ... жазылған. Бұны – Зафарнаманың, «Жеңіс кітабының» авторы Шараф-ад
Дин Әли Мазди растайды. ... Әмір ... ... жаңа ... туралы «ешқашан да, қандай болған жағдайда да ... ... ... ... немесе түбегейлі біреуге беруге
болмайтынын қатты ескерткен».
Белгілі шығыстанушы А. Диваев бұл ... ... ... орыс тіліне
тәржімалап, 1901 жылы 17 (30) мамыр ... ... ... (№ 39) ... ... Бұл ... Қожа ... Иассауи
қорығының ережесі мен бағдарламасы деуге болады. Мұнда ... ... ... соң, ... ... ... панасы, шексіз
ұлағатты, құлдардың бәріне бірдей қамқор ұлы Алла егер өз құлдарының біріне
аса мейірімділік жасап, ... ... ... ашса, таусылмас
байлыққа кенелтсе, ... ... ... үшін ... ... ... ... Ұлы жаратушының әділ жазасын, қасиетті ... ... ... ... ... ... ... дұғасын сұрай отырып,
хақ жолындағы Сұлтан, шындық пен ақтық сұлтаны ... ... ... ... өз ... құдіреті күшті әулиесі, өз ... аса ... ... өте берекелі сұлтан Қожа Ахмет Иасуаи атына бағыштап осы
бір қорықтың ірге ... ... Алла ... оның ... өз ... ... ... кезең, отаршылдық жылдар мен Кеңес үкіметінің үстемдік ... ... ... Бұл ... ... ... өткерген қайғылы-
қасіретті кезеңдері жоңғарлардың, ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты. Ол үшін мына шындықтарға
көңіл ... ... 1723 жылы ... 1846 жылы ... қолы,
1864 жылы орыс патшасының әскерлері қоршаған кезде, мұнда бекінгендерді
құдық суымен ... ... ... ... ... ... оқ астында
қалғанда, ескерткішке екі снаряд тиіп, пештақтың көктаспен ... ... ... кеткен.1864 жылы Ақмешіт жақтағы бекіністерден келген
орыс әскерлері Түркістан шаһарын ... Қожа ... ... ... ... ... ... айналдырып, оның ішін де, сыртын да үлкен
бүлінушілікке ұшыратқан. Кейін, Түркістан генерал-губернаторының ... жылы бұл ... ... ... ... оны ... күн тәртібіне
қойған. Бірақ, халықтың наразылығынан сескенген Ресей басқарушылары ... ... ... ... оның ... ... толып қалған
жерлерін тазартқан. Арада он жыл өткен соң, 1882 жылы күмбездің шатырын
жөндеген болып, оның ... тас ... ... ... ... ... ... Бұдан зияннан басқа пайда болмаған.
1889 жылы мешіттің күн батыс және терістік жақ ... ... ... бойы пір ... ... ... ... рухани ортасы болған Қожа Ахмет Иассауидің ғимаратын айуаншылықпен
күш ... ... ... күмбезді бүлдіргені былай тұрсын,
миллиондаған ... ... ... рухани орталығынан айырған.
Түркістан уезінің басшысы өзінің бақылауына алып, Әзіреттіге көп адамдарды
келтіруге тиым салған. ... ... да Қожа ... Иассауиге сиынушылар
жасырынып келуін тоқтатпаған. Бірақ, бұрынғы қалыптасқан әдеттері бұзылып,
Әмір Темірдің «Қолхатында» көрсетілген ережелерден еш нәрсе ... ... ... қалың әскеріне қосылып Баба сұлтанды Ұлытауға
дейін қуды. Сайрамнан атқа мінген жорық әскері жолда ... ... ... ... ... құятын сағасына келіп бір демалыс жасады.
Осы жерде Абдоллах әскерін екіге бөлді, оның бірі ... мен ... ... Баба сұлтанның жақстастарын қарауылдауы керек, екінші әскерді
өзі бастап Сарыарқаға ... 1582 ... 5 ... ... өзеніне
аялдаған хан әскері, одан кейін Шаян, Арыстандыдан өтті. Екі ... ... қол ... пен ... ... ... Жаңа қорғанға келді, келер күні
Сауран өзенінен, одан кейін Шатырлыдан ханның туы желбіреді. Жылдамдата
атқа қамшы ... ... 12 ... жорық шатырын Ақ Сүмбеде ... ... ... ол ... де көп ... ... Сауысқандық асуымен
өте шықты да Сарысуға бет ... ... ... әскердің алдында ертеуілде жүрген топ Баба
сұлтан осы кезде Ұлытауда екен ... ... ... Хан ... ... ... Қара ... батырды тағайындап жолға шықты. Қайткен күнде де
Баба сұлтанды көп ұзатпай ... ... ... ... міндеті. Осылайша
жиырма бір күн дегенде әскер Үш Күңгірдің бойында ... ... ... жерге
келді. Бұл жолдың ең ауыр бөлігін хан әскері өтті деген сөз. ... ... ... Абдоллахтың әскеріне Баба сұлтанды Шет Қара қожа деген жерде
тастап, ... ... келе ... ... ... ... би жолықты.
Тездетіп Шет Қара қожаға жеткен Абдоллах ол жерден Баба сұлтанның тек
ізін ғана көрді. Әскер одан әрі ... ... ... ... ... Жошы ... жетті. Осы кезде Баба сұлтанның жанына ерген ел ... ... ... ... ... түсіп, талан-таражға ұшырады да ... өзі ... ... ... ... Сонымен Баба сұлтанды ұстай алмаған
Абдоллах хан Ұлытаудың бір биігі атақты Әмір ... ... ... ... ... шоқыда өзіне естелік қылып мұнара соққызып Мәуреннахрға қайтты.
Хафиз Таныш ханның жолай аң ... әр ... ... ... ... ... көп ... жазады. Бұл жер шамасы Бетпаққа шекаралас
Бұланты өзенінің бойы болса керек.
Абдоллах хан бірақ бірден Мәуреннахрға кете алмады. Ол ... ... ... ... одан ... Түркістан өңірі түгелге жуық Бұхара
әкімдері мен әскерінің ... ... ... бас ... көтерілісті шариғат заңдарының білгірі қази Фаридун ... ... ... ... әскері Сөре қаласының түбінде
жеңіліс тауып Қаратаудың ... ... ... ... Сауран да өз қақпаларын жауып алды. Созақ та Абдоллах ханның
әскеріне ... ... ... Хан қаһарынан қаймығып бейбіт
келісімге келген Сайрам қаласы да қайта көтеріліп, ... ... ... ... ... ... тасып жүрген Шахым би арғынды ұстап алып ... ... ... ... ... қоныс қарастырып, Бұхара шәріптен ... ... ... ... ... ... ... адамға
жайлы деп барып қалады екен. Одан бері Ташкент, Ферғана ... де ... . ... ... ... Түркістанның Қашқария өлкесіне де жорық
жасап, Ақсу сияқты қалаларға да билік ... Есім хан ... ... жылдары
Ташкентте - Келді Мұхамед, Әндіжанда - Абылай сұлтан, ... ... ... ... ... ... Түркістанда - Көшек сұлтан ... ... Есім ... аға ... ... ... керек.
Тәшкент шаһары Қазақ хандарына бірнеше жүз жыл тақ болған шаһар. Шығай ... ... ұлы ... ... 1781 жылы ... 21 дн ... жазады : «о Шигай хане в том же письме ... что он ... ... ... но и всею Ташкениею». Тәуекел хан тұсында Тәшкент
біржолата Қазақ хандығына қарап Шайбан тұқымының ... ол ... ... ... ... Шайбан тұқымы түгесіліп біткен соң Бұхарды
билеген Аштархан әулетінің хандары Имақұли бастап Тәшукент үшін ... ... ... еді, ... ... Есім хан ... ... Жүсіп
Көпейұлы «Тәуекелден соң Еңсегеей бойлы Есім хан ... ... ... Тұрсын ханды ие қылып қояды. Сол күнде Иманқұл хан өзбекке
хан ... ... ... ... ... ер ... үш рет соғысып,
Түркістан мен Тәшкенді ала алмай жеңіліп қала берген. Есім ... ... ... бас ... ... айрылып қалады» деп жазады (Көпейұлы, 8 т,
134 б.). ... ... ... ... Тәшкент билігі ХУІІІ
ғасырдың соңына дейін қазақ қолында болды. Тәшкентте бір заман Әз ... өзі де ... ... ... ... ... ... қаздың шешімімен Ташкенттің
билігі Тұрсын ханның дәргейінде болды. 1620-шы жылдардағы ... ол ... ... ... ... сияқты. Ташкент ірі сауда-
саясат орталығы ретінде, ... ... ... бастағанға ұқсайды.
Оның бір белгісі Тұрсын ханмен ... ... ... хан/ арасындағы
қарым-қатынастан сезіледі. Тұрсын хан ... елді «екі сан ... хан ... елді ... «үш сан Алаш ... деп ... Қазақ
жеріндегі қос билік тарихы көпке созылған жоқ. Ерте кезде Орыс ... бір ... ... екі сан қатаған, үш сан алаш атанған ел бірімен
бірі бітіспес жаулыққа кірді.
1625 жылы Хиуаның /Хорезм/ ... ... өзі ... ... ... ... ... таққа таласып қазақ жеріне келді. Оның ... ... ... Ер Есім мен ... хан ... ... аз ғана үзіндісіне тоқталып өтелік.
«Түркістанда Есім хан қасында үш ай ... ... ... ... -ол ... ... ханы Тұрсын еді, ол Ташкентте тұратын, бір күні
Түркістанға келді. Есім хан ... ... ... мені ... ... ... ... көрініс қылған соң, қайтып келіп, мені қолымнан жетелеп алып
барды. Тұрсын ханға: “Бұл Жәдігер хан ұлы ... еш ... ... ... кісі ... ... ... жоқ еді, бізден барғандар көп болар,
бұл сіздің қызметіңізде болғаны жақсы” деді. Тұрсын ... ... ... ... деп, ... ... ... алып кетті. Ташкентте Тұрсын
хан қасында екі жыл тұрдым. Екі жылдан соң Есім хан ... ... ... ... ... екі ... ... тие ме деп келіп едім, сіздің ісіңіз
мынадай болды, енді ... ... ... хан қасына барайын” дедім.
“Жақсы айтасың, солай қыл” деді.
Қалмақтың Қонтәжісі ... ... 1670 ... ... Түркістан жерін, оған
да көңілі толмай қазақ ... ... ... ... үстіне
жорық жасады. Шаруашылық жағынан оған себеп Шығыс ... мен ... ... ... ... еді. Ерте дүние тарихында осы жомарт бай
өлкені басып, Жібек жолының боймен сауда керуендері жүруші еді. ... ... ... ... там ... секіріп шыққан лақ сонау
Алматыға дейін жерге түспейді дейді. Қалалар мен қоныстардың осы екі ... ... ... сөздерден де топшылауға болар. Әрине, сауданы дұрыс
жүргізу үшін ... ... де ... Түркістан мен Мәуреннахрды бір
жұмырықта ұстау керек. Бұл дегеніңіз көл-көсір байлық алтын-күміс, ... одан ... ... мемлекет үшін таусылмас қазына. Кезінде ғұндар
да, Түркі қағанаттары да Жібек жолы үшін біресе Қытаймен, біресе Иран ... ... ... ... сыр ... ... ... Түркістан пайдасымен қанағат тұтпай 1683-1684
жылдары Сайрам қаласына жойқын жорық жасауы да осы ... ... ... ... ... тек Сайраммен шектелмей Түркістан-Тәшкент
өңірінің өзге қалаларын да қамтыды. Жойқын ... ... ... ... ... ... түскен мыңдаған тұтқындарды қалмақтар Іле
өзенінің бойына жер ... ... Бұл ... ... ... ... Түркістан өңірінің атақты қолөнершілері мен бағбандары да,
молдалары мен ғалымдары да ... ... ... осы ... ... отырған
қазақ одағына қарайтын бірсыпыра ел де кетті. Бұлардың бәрін қалмақ егінін
жыртқызып, өнімін жинату үшін, ... ... ... ... ... пайда таппақ түгілі, жұмыс істеп тұрған шаруашылық жүйесін
күйзелтіп, елді ... ... ... соққылары күшейген
уақытта Әз Тәуке хан одақтас іздеп Ресейге ... ... ... ... екі ... кейбір келіспеушіліктерді, шекара жанжалдарын
тоқтатып, ымыраға келу, шығыстан төнген қалмақ қаупіне қарсы тұру. ... екі ... ... көп жүретін болды. Тәуке орыспен келісімді
бірінші рет 1687 жылы жасады. Елші қызметін ол жолы атқарған ... ... ... ... қарым-қатынасы мен елші алмастырып отыру мәселесін
шешті. Бұл келіссөздер бірде дұрыс нәтиже беріп жатса, ... ... ... ... ... бірі Ібір-Сібірге аттанған Сары батыр мен
Келдей мырзаның Ертіс жағасында ұсталуы. ... ... ... ... адамдарының ұсталып, абақтыға түсуі Әз Тәукеге де, оның жанындағы ел
азаматтарына да оңай тиген жоқ. Орыс ... ... ... ... ... ... ... келерміз деген ойменен Қазақ ордасы
елші үстіне елші жұмсады. 1693 жылы ... хан ... ... ... ұлын Сары мен ... ... туралы талаппен тағы да Тобольскіге
жұмсады. ... ... бұл ... Сүгірәлі батырдың баласы Әлсейіттің
сауда керуенімен бірге аттанғанын біз жоғарыда жаздық.
Тәуке ханның І-ші Петрге жазған хаты үш ... ... ... Оның
біріншісі Келдей мырзаны босату, екіншісі шекарада ... ... ... елшіні ұстап қалу Адам ата заманынан бері мемлекет ... жат ... ... басшыларына айту, үшіншіден екі елдің
арасында бұрынғыша ... ... ... ... г. ... ... казахского хана Тауке Петру І с просьбой
о возобновлении ... ... с ... и об отпуске в
Казахстан задержанного в Тобольске ... ... с ... ... подал на посольство Казачьи орды Тевкиханов
посланец Тайкомур Колтубай Аталыков.
Высокопрестольнейшему и ... и ... и ... ... ... ... царю.
Подай бог тебе наипаче ... По сем ... бью, а ... ... о
добродетели Вашему пресветлому величеству ... ... ... ... дву ... в посланцах к Тобольским уездом и один умер, а
холопа ... ... ... там ... И ... от ... и по ... такова дела не слыхали, что за воровских людей держать посланца. И
ныне к ... ... ... ... ... холопа
Тайкумура- батыря Култабая Аталыкова сына послал прошение наше от ... вы ... ... за ... худых воровских и, людей за дело и
речи лиха не ... ... ... ... жылы ... ... сын/ бастаған елшілік жіберді:
«В прошлом в 200 году, июля в 14 ... по ... ... ... и по
грамоте из Сибирского Приказу, послал его Васку из Тобольска боярин Степан
Иванович ... с ... ... ... с ... Неприпасовым; да
с ними же Андреем ... ... ... казак Алексашка Алемасов, да
юртовский служивой Татарин ... ... для ... в ... (к) ... с ... что его люди ходят великого государя
Тобольского уезду под слободы, и ... ... и в ... ... и
разоряют. И шли де они от Тобольска сухим путем прямо степью два ... ... ... Тургустану, где живет Казачьей Орды владелец Тевкихан.
А шли де они от ... ... ... ... не ... и дорогою де
в степи ... ... реку ... ... ... ... а в ... раз переехали в брод, а иных рек до ... ... нет. И ... де в ... орду ... в 15 день 200 году, и
ходили к Тевкихану с указом ... ... и с ... в Ургу ...”
Қорыта айтқанда, Түркістан атауы бүкіл түркі халықтарының тұтастығын
танытатын киелі ұғым. Осы күні ... ... ... ... ... мекен
– ата қонысы ретінде оның рухани, ... ... ... арта түсуде.
Алайда мұның бәрі оңайшылықпен келмеді. Қазақ ... ... ... үнемі шабуыл жасап тұратын жоңғарлардың біржола жойылуынан ... ... өңір ... ... өмір сүре ... Енді ... Азия ... өңіріне Бұқара әмірлігі, Қоқан хандығының шабуылы күшейді.
Түркістан өңірінің байырғы отырықшы халқы
Элизе Реклюдің «Земля и люди» ... ... ... да ... «имя ... ... чаще употребляется для
обозначения не особой национальности, а только класса, отличающегося родом
занятии и нравами. ... ... ... и ... за ... ... ... сартами, без ... ... или ... ... ... ... жизнь,
чтобы послелится в городе, построить там себе дом и занимается торговлей
или промышленностью, его дети ... ... ... ... ... население здесь, как равно и во ... ... ... под ... «сартов», но это ... не ... ... значения. Согласно показаниям туземцев, все
население страны разделяется на два класса: ... и ... ... ... казаками, а оседлое население –сартами». Міне, осы
жазылған пікірлер біздің көңілге қонады, сарт ... ... ... халқы.
Тіпті сарттардың өз тарихи аңыздарынла Тұран елінің әфсаналық басшысы
Афрасияб ... ... Осы ... сарт ... ... ... «сарты считают, что Афрасияб был их царем, в
Ташкенте находится остаток его ... и ... ... его ... дейді.
Тек бұл жерде патша заманындағы зерттеушілерің дұрыс көңіл ... ... ... ... ... ... ... деген
сөздің өзі де Қарахан деген мағына береді, ал ... ... Уыз ... ... ... ... аты Алып Ер ... еді дейді, Қарахан әулетінің
негізін салушылардың бірі деп осы ... ... ... Енді ... бір ... ... –Афрасиябтың қызының аты. Қазойын шаһарын сол салған қыз үнемі сол
жерде ... ... ... ... ... ... ... елінің шекарасы
деп есептейді. Құм шаһары да шекара болып саналады. Себебі «құм» түркі
сөзщі. Афрасиябтың қызы ... ... аң ... ... ... ... да ... санайды. Афрасияб Таһмұрастан үш жүз жыл кейін
Мару (Мерв) шаһарын салдырған, кейбіреулер бүкіл Мәуреннахрды Түрік елі ... ... Ол ... ... Оның тағы бір аты ... яғни ... ... байланысты солай аталған, бұл Бұхараға жақын. Осы жерде
Афрасиябтың қызы қаздыі күйеуі Сияуыш өлтірілген. Мәжусилер жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... Мәуреннахр мен Жанкенттен шығысқа қарайғы жерлерді Түрік шаһарлары
дейтініміз содан. Самарқанд-Семізкенд, Шаш- Тәшкенд деп ... ... ... ... атаулар да бар. Бұл шаһарлардың барлығына канд сөзі
қосылып айтылып шаһар мағынасын береді. ... бұл ... ... ... ат қойған. Сол аттар бүгінге дейін қолданылып келеді. Бұл
жерлерде парсылар көбейгеннен кейін олар араб ... ... ... ... түрік елінің шекарасы Абискун (Каспий) теңізінен айналып, Ұрым
елі ... ... ... ... ... Шың ... дейін
созылады. Ұзындығы 8 мың персех» (Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі (Диуани
лұғат ат-түрік). 3 томдық шығармалар ... ... ... ... ... ... А.Қ.Егеубай. Алматы,1998.,т.1,16-17 бб.).
Атақты көне түркі заманының шайыры Жүсіп Баласағұн «Құтадғу ... ... ... ... ... атын ... ... Ер еді, құты тасыған.
Білімі-даңқы –ұлы, көптің сарасы
Білімді, ойлы әрі халық ағасы.
Зерек дана, ... ... сері ... ... елге ... ер ... оны Афрасияб атаған,
Елдерге ол көп ізігілік жасаған,- деп жырлайды (Баласағұн Ж. Құтты ... ... ... ... және ... мен ... жазған
А.Егеубай. Алматы,1986. , 74-75 бб.)
Кабул қаласының маңын қоныстаған елдерді сипаттай келе ... « ... и ... живут тюрки, ... / ... ... и арабы, в городах и некоторых деревнях сарты, в некоторых
деревнях таджики, афганцы» деп сарт пен ... екі ... ел ... ... (Остроумов Н. Сарты. Этнографические материалы. Вып. І-3.
Ташкент, 1890, , вып.1, с. 161). ... ... да біз ... ғғ.
басындағы этнографиялық әдебиетті ақтара отырып, Н. Остроумовтан ... ... ... бойлаған зерттеушіні көргеміз жоқ. Оның пікірінше
«сартов не должно смешивать ни с ... ни с ... как ... ... ... Н. ... ... материалы. Вып. І-3.
Ташкент, 1890, ... с. 20). Бұл ... В.В. ... да, ... де т.б. ... сарт түбін ... ... ... ... ... сөзінің мағынасы туралы жазылған аз-кем тарихи ... ... біз ХХ ... ... ... ... ... жасаған тамаша
ізденгіш өлкетанушы - ғалым Н. Остроумовтың «сарт» атауы ... ... « ... ... ... мағына білдіреді деген
пікірімен қосыламыз. Ал сарт қауымы арийлік(ирандық) нұсқа мен ... ... ... ... ... деп ... « ... «сарт» может
быть обьяснено от смешения арийцев с туранцами еще в ... ... ... по ... ... ... группу, населяющую
города и многие селения нашей и других ... ... ... ... ... ... Вып. І-3. ... 1890, , вып.1, с. 19).
Біздің ойымызша сарттың негізінде арийлік(ирандық) ... ... ... ... ол аса көп ... емес. Сарт әулеттері қазақ сахарасының
оңтүстік қабырғасын ертеден мекен ... ... (тұр) ... ірге ... ... жалғастыратын қауымнан қалған тұқым.
Автордың келтірген екі гипотезасының да ғылыми жағынан қисындылығын ... ... ... ... ... ... ... атауы санскрит
сөздігінде болуы заңды, себебі бұл атау ... ... ... қола дәуірінде
мекен қылған арий және туран елдерінің арасында қолданыста болған. Б.з.д.
2 ... ... ... Ұлы ... ... біз әлі күнге
дейін толық ұғынып болмаған күрделі этносаяси т.б. ... ... Оның ... ... ... кен ... негізделген
кешенді шаруашылық ыдырады да, көшпелілік ... ... ... ... әр ... ... ... күшейіп, олардың басым
бөлігі Түркістан арқылы Иран /Ариан/ және ... ... ... ... тұрғыдан бұл күрес арий және тур этностары арасындағы
қарама- қайшылықтардың ... ... де ... ... ... Біздің пікірімізше, Сыр бойындағы осы ... ... ... сарт ... ... келді. Сырдарияның көне
замандағы атауы « яқсарт» болуы да белгілі ... ... ... ... ... Шәкәрім шежіресінде «сарт» сөзі Яксарт деген сөзден ... : ... деп ... ... ... ... және ... деген ел бар, ол ... ... ... ... ... ... бәрі де сол Сырдарияға барып орнығып, бұрынғы
сарт атанып отырғандармен бірге сарт ... ... ... ... ... нәсіл емес, түбі құрама екенін біз ... ... ... жазуы бойынша сарт деген қауым « өз алдына бір ел, яғни
бір ... аты ... ... ... ... ... отырықты түрік нәсілдерін һәм түрікше сөйлеп, түрік
болып кеткен тәжіктердің ... сарт деп ... с. 95 ... пікірді Шәкәрім алдымен қазақ түсінігіне негіздеп, екіншіден ... ... ... айтқаны сөзсіз.
Шәкәрім өз шежіресінде көбірек сілтеме ... В.В. ... ... зерттеуі жоқ. Бірақ Ресей ... ... ұлы ... ... ... сарт мәселесіне қысқаша тоқталып
кетеді. Оның пікірінше : «Как киргизы, так и ... ... ... ... долины Шу и ... ... ... ... ... Ташкенд, а также часть тюркских жителей Ходжента,
Джизака, Уратепе и Замина ... ... ... В.В. Из ... ... М., 1989, с. 102). В.В. ... өз мақаласында В.В. Радловпен
кейбір мәселе бойынша келіспей сарт ... ... ... да қосу ... еді ... ... ... Сонымен бірге
келіспеушілік В.В. Радловтың Хиуа сарттары парсы тілінде сөйлейді ... де ... ... ... сарт ... түркі тілінде
сөйлейді. «Сарты говорят на древнетюркском языке, ... ... ... деп ... Н. Остроумов. Дегенмен сарт арасында
парсы және араб ... жиі ... бұл ... ... ... исламнің әсерімен болғаны анық.
Сонау 1731-ші жылы Кіші жүзге, Әбілқайыр ордасына ... орыс ... ... ... ... ... ... әлі де жөнделген жоқ, қазақ
өзінің байырғы қалалық ортасынан суықтап барады: «У них, ... были ... а ... ... ... с принадлежашими к
оным городками и деревнями, оными владели киргис-кайсацкие ханы и ... мен ... – Ж.О./. В тех ... живут сарты, то есть посацкие
мужики, с которых брали они дань. А из тех городов выслал их ... ... 15 лет. А ныне ... ... не ... и дань не забирает, живут праздно,
а от кочевых киргис-кайсаков ханом никаково збору не ... и ... и ... тем довольствуется, разве мало кто что с воли даст, а
неволе взять ни с кого ... не ... еді ... в ... вв. ... ... и документов). Алма-Ата,
1961, с. 62.). Расында да жаугершілік заманда қазақтың көпшілігі ... ... де, көше ... ... сартпен араласты, құрама сияқты
ұлыстарға қосылды.
Тевкелев жазбаларынан аңғаратынымыз ... ... ... ... көзі осы ... Ташкент және Сайрам ... ... ... ... Түркістан өңірінің отырықшы елі өзін ... ... ... өзін ... ... топ ... айттық: «равным образом,
Сыр-Дарьинские сарты отличают себя и от таджиков, ... ... ... и ... мест ... и ... ... что они-
сарты». Революцияға дейінгі зерттеушілер Түркістан-Тәшкент ... ... ... «тәжік» деп атағанда ренжитінін бірнеше
қайтара жазады: «Каждый сарт очень ... бы, если бы его ... Бұл ... да ... түбі ... нәсіл екеніне дәлел, дегенмен
«тәжік» деп атағанда ренжитін сарттардың неліктен өзбек атанып кеткенін
салыстыра ... ... ... Бұл ... әуелгі себеп өзбектердің
түпкілікті түрік қауымдарының бірі екендігінде, қалай болғанда да ... ... аты сарт үшін ... ... ... Бланкеннагельдің 1793-
1794 жылдары жазған мына бір сөзіне назар аударайық: «В Хиве 15 ... ... ... и других народностей. «Сарты» древние жители этой
земли, но покорены узбеками и находятся в ... от них ... ... ... ... ... кетуі өзбек тарапынан қанаудың күштілігіне де
байланысты болуы мүмкін. Белгілі дәрежеде сарт өзбек атану арқылы ... яғни ... өзі бек, азат адам ... деп ... ... ... барысында Мәуреннахрдің басым көпшілігі болып отырған сарт
«өзбек» ... ал сарт тілі ... ... ... жазба және
ауызша тілі өзбек тілі атала ... ... ... ... екі ... да тең болады, тек қаналушы ғана емес, сонымен бірге
қанаушы да бір құнды дүниесін жоғалтады.Қазақты қайткен ... ... ... ... ... ... ... комиссарлардың тұсында, ХХ ғасырдың
басында Орта Азияда сарттарды өзбек атау үдерісі ... ... ... ... сөз ... ... ... мифті ойлап шығарды.
Бұл бұрын да Орта Азия ... онша біле ... орыс ... ... ... ... тарихының білгір маманы Наливкин «Краткая история
Кокандского ханства» кітабында 1885 жылы «... не могу ... с ... что ... бы ... есть ... ... ... (Наливкин
В.П. Краткая история Кокандского ханства. Спб.,1885.,с.32). Н.Остроумов
«Сарт» не ... в себе не ... ... но и ... Туркестанского края относятся не всегда доброжелательно
к сартам и ... ... ... это ... с ... по ... и бытовым причинам» дейді. Осылайша «сарт»
деген көне дүниеден саудагер ел дегенді білдіретін атау Түркістан-Тәшкент
атырабындағы ... елді ... ... ... олар ... орнағаннан бастап біртіндеп өзбек атанып кетті.
Заманында ... ... ... ... ... мен ... ... өз
жарлықтарын «Сартия уа Қазақияға мағлұм болсын» деп ... ... ... ... пен сарт қашанда бөлек жүреді. Мысалы Қазалы
қаласында 1897 жылы ... орыс және өзге ... ... ... ... қалған этнос өкілдері-161; Шымкент қаласында қазақ-
451,орыс пен өзге ... ... ... ... ... ... 1920 ... санақта Түркістан өңірінің сарт қышлақтары жеке ... ... «В ... уезде все 20 сартовских кишлаков
обьединены по национальному признаку в сартовские ... Жеті ... ... ... 1 ... ... ... года: Перепись населения в Туркестанском регионе. Ч.І. Вып. ... ... ... ... ... , ... қорытындыларын жасау барысында бірінші рет сарттарды өзбек деп ... ... еніп ... «В городах преобладают узбеки, так мы ... ... ... узбеков и прочие группы, говорящие на
чагатайском ... ... ... дейді авторлар (Материалы,с.43).
Санақ деректері осылайша шатаса бастаған уақытта «Вообще в этом ... ... ... ... ... В 1897 году ... было ... только 64 узбека, в уезде 457, а в 20-
году их показали несколько ... ... ... в ... Аулие Ата и
Туркестан в 1897 году ... ... ... а ... ... ... а в 1920-м году ... много сартов» (Материалы,с.51).
Санақ қорытындыларын жасаушылардың айтқандай көп жерлдерде сартарды өзбек
деп жазып жіберу патшалық ... ... 1897 жыл ... қазақ
қоныстанған жерлерде жүргізілгенін аңғаруға болады: «Конечно, во многих
случаях один и тот же ... ... то ... то ... ... от ... ... зрения регистраторов» (Материалы, с.51).
3.Түркістан өңірінің саяси және этномәдени ... ... ... ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХІХ ғасырдың бірінші
жартысындағы саяси әлеуметтік болмысы және саяси-әкімшілік тарихы
Жер ... ... да бір ... ... екі ... оның бірі-заң, бірі-дін. Әз Тәуке хан осы екі ... да ... Оның ... ... ... туын ... мен базары көп
Ташкентке тікпей, Түркістанға тігуі осы себептен ... ... ... ... ... - Ахмед Иассауидің атағымен белгілі. Орталық
Азияны сан ... ... ... ... баласына ислам шапағаты осы
жерден сезілген. Әзіреті ... ... ұлы ... бұл ... алыс-жұлысынан, күресінен тыныш ... ... ... үшін Әз ... ... ... ... қажылыққа барумен
бір. Қазақ Меккеге барған қажыны ... ... ... ... ... ... қылған бірадарды солай тұтушы еді. Түркістан
Әз Тәуке ханның ... ... игі ... билері мен
батырлары бас ... ... ... күнде жиын» ... ... ... ... ... енетін жеті түрлі ... осы ... бас ... ұлы ... «Жеті жарғы» атандырғаны
сол себепті. Қазақтың өз ішіндегі үш ... ... үш ... ... ... бұл кеңестерге қарақалпақ пен қырғыз, қалалық
жердің өкілі- сарт, Қаратаудың ... ... қожа ... енді. М.Тынышпаевтың Әз Тәуке заманына байланысты жинақтаған
тарихи деректері «Жеті жарғы» мәселесін ... ... жол. ... сәт ... ... ... ... «Главная заслуга
Тауке хана ... в том, что он дал ... ... ... ... Умный и энергичный Тауке, которого
А.И. Левшин ... с ... и ... более замечателен своею
административною и ... ... ... ... ... соединил в союзы… для фактического управления подвластными
родами назначил 6 ... 1) в ... Орде ... Алибекова /дулат,
отделение жаныс/: 2) в Средней Орде - Казыбека /Каз ... ...... 3) в ... –Айтеке /алим, торт кара, внук брата знаменитого
Джалантос-батыра Самаркандского; 4) у Кыргызов - Коқым-бия ... ... ... – Сасыкбия; 6) у катаган, джайма и других мелких родов
–имя бия ... ... М. ... казахского народа. Алматы,
1993. , с.161. ). «Жеті Жарғы» кеңестеріне ... мен ... ... дін ғұламалары қатысады. Осы ұлы ... ... хан, Уыз зан ... ... ... ... ... асыл сөздері мен жол-жоралары талқыға түсуші еді,
одан бертінде өмір ... ... хан мен Есім ... ... ... мен ... жол» ... қызу әңгіме туар еді. ... ... ... ... ... ... заңы деп ... қасиетті
дүние - «Жеті жарғы» осылай туды. Әз Тәуке хан қайтыс ... ... ... ... дәстүр, елдік салт бұзылған жоқ. Көп жылдық
жаугершіліктен ... сәл ғана ... ... Әз ... хан
заманы. Н.Балкашин қазақтың аңыздарына сүйеніп «все ... ... ... ... ... в занимаемые степи с р.Сыр-Дарьи. Из их ... ... ... ... из за гор Каратауских к р.Чу и ... ... ... момуны ...После момунов, из за Каратау ... ... ... из ... ... ... ... агыс, карпык
и темеш. Этот союз оттеснил момунов к северу и расположился в ... ... ... су, по ... и т.д. С ... ... ещеь ... знявший горы у Балхаша. Последним пришел третьй аргынский ... ... из ... ... ... с ... и каксалом. Дюрт
–аул отличался жестокостью и отбросил момунов от ... к ... ... Н.Н. ... ... киргизской орды. // Известия ИРГО.
т.18. Вып.4. СПб.,1882.,с.256). Жалпы Н.Балкашиннің жазғандары шындық,
бірақ ескертетін ... ... ... ... ... Сарыарқадан ешқашан
қол үзіп кетпеген. Бұл ел хан жайлауына амал жоқтықтан жан-жақтан ... ... ... ... ... жылдың тамыздың жиырма алтысы қазақ ел басыларының ... ... ... ... келісуге және қонақтардың
сыбағалары деп бірнеше сиыр мен қойды айдап ... ... ... ... ... ... де ... басшыларымен араласып қалған
кәнігі мәмлегерлер, келіссөз протоколына қатысты мәселелер ... ... ... туралы антты алдын ала дайындап қойған екен, қағаз күйінде
ұсынсаңыздар деп ... ... оған ... ... ... ... ... тастады. Осылайша тамыздың жиырма сегізі күні Нияз аталық бастап,
Әбілмәмбет пен Абылай генерал-лейтенант ... ... ... ... беруге атқа мінді. Мәртебелі қонақтарды ... ... ... ала
дайындаған Орынбордың бүкіл әскері сапқа тұрып, қазақ басшыларына сәлем
берді. Музыка ойнап, ... ... ... ... құйқылжытты.
Қазақтарға музыканың әсерін бірден ... ... ... ... қабылдау орнына жақын шақырды.
Генерал-лейтенант әсіресе Әбілмәмбет ханға көбірек ілтипат беруге
тырысады. ... ... ғана ... ... ... ... князь
Әбілмәмбеттің Түркістанда қалай хан ... ... ... ... Жәнібек Әбілмәмбеттің Болат ханның ұлы екенін, былтырғы ... ... Уақ ... т.б. ... ... ру ... өкілдері
Түркістанда ақ кигізге салып хан көтергенін баян етті (Абулмамет ... ... ... и ... де он в ... году в ... от
знатнейших киргис- кайсацких родов, яко Аргын- ... ... ... от ... ... в хана, и по прибытии в орду от многих родов поднят на
епанче). Қонақтарды қабылдауға айналасы ат ... ... ... ... іші ... ... кілем, төрінде императрица суреті. Шатырдың ішінде
жайғасып орналасқан соң Әбілмәмбет те, ... да ... ... ... ... ... қойған хаттарын тапсырды. Оны орысшаға аударып сол жерде хатшы
Рычков оқып берді. Антты Әбілмәмбет пен Абылай ... ... ... ахунның қатысуымен қабылдады. Қасиетті құранды бастарына көтеріп
тұрып: -Екі ел ... ... өмір ... Орыс ... ... патша қашанда амандықта болып, оның шапағаты ... тие ... ... ... ... алдында қызмет істеуге дайынбыз, - деп құран
сүйді. Ант рәсімі кезінде Әбілмәмбеттен ... ... ... ... «сіз ... бас ... ... көңіліңізге алмаңыз,
біздің тәртібіміз солай» деді. Әбілмәмбет пен Абылайға қосылып 128 би ... осы ... ... бас ... ... қара ... бояп ... басты.Орынбордағы аудиенция кезінде князь генерал -лейтенант Урусов
Нияз батырды өзінің шатырына жеке ... ... ... мәжіліс барысында
генерал-лейтенант осынау хандар мен сұлтандарды бастап ... ... адам емес ... білген. Қазақ мәселелерін жіті қадағалап отырған
Орынборлық шенеуніктер Нияздың Сәмекенің тұсында ... ... ... ... ... жүргенін, Сәмеке өлгеннен кейін елді өзі ... ... ғана ... ... ... отырғызғанын генерал-
лейтенантқа жеткізген (о котором известно, что он во ... ... хана ... великую силу имел, а по смерти его Туркестантом управлял и
Абулмамет хана на ... ... Нияз ... ... ... сөзі де оның анау-мынау батыр мен билерден деңгейі жоғары екенін
анық аңдатады. ... ... ... ... ... ... Урусовқа жағдайды түсіндіріп баққан.
Генерал-лейтенанттың Ниязға қошемет білдіре отырып, ... ... ... ... ... ... ... хандары мұрагерлік жолмен
таққа отырады ма, әлде халықтың қалауымен келе ме, кез- ... төре ... ма ... ... ... хандары мұрагерлік жолмен таққа отыратынын айтты,
билік ағадан ініге өтеді деді ... их ... по ... и по ... ... Бірақ ханның мұрагері болып саналатын ... ... ... ... аса ... ... да өзге сұлтандардан сайланады,
ең басты шарт хандық атаққа сай болуы керек. Осы ... ... ... ... ... Шыңғыс ханнан бастап Әбілмәмбетке ... Ұлы ... ... шықты. Хандардың шежіресін бүгінгі күні генерал-
лейтенанттың ... ... ... ... алып келген әңгімені князь
В.Урусов ықылас қоя тыңдады.
Жанындағы хатшы қызметінде жүрген П.И.Рычковқа қайта-қайта «по ... ... ... ... деп ... ... таң қала
отырып, Нияз аталықтың айтқанын түгел жазып алуды тапсырды (КРО, с.155).
Сыбан–Рабдан ... ... ... ірі ... ... ... ... жылы Шығыс Түркістан, яғни Қашқария өлкесін ... ... ... енді ... ... ... жолы мен ол
жердегі қалаларды бағындыруды көздеді. Жоңғарияның орталық ... ... ... бастады.
Ол үшін бағындырылған өлкелерден жүздеген – мындаған тараншы /ұйғыр/, ... ... ... от ... ... олар колөнер, сауда,
егіншілік ... ... ... ... ішкі ... ... әкелініп, оларға косымша қолға түскен қазақ, телеуіт, алтайлықтар
кен, қару – жарақ өңдірісіне қойылды. Жоңғарияға әсіресе ... ... ... швед ... өте ... ... жасады. Олардың ішінде Іле
өзенінің басында тоқыма /сукно/ өңдірісін ... да, ... пен ... да, ... ... зеңбірек құюшылар да болды. Соңғы шаруашылықты
1716 жылы Кереку жардың түбінде қалмақ қолына түскен Иоганн ... ... ... ... ші ... болған Иван Унковскийдің
жазбаларында «Штык-юнкер ... ... с ... ... ... ... медных, три мортиры... в Урге ... ... ... ... и ... ... ... сукно, игол... оной ... ... в ... ... деп ... ... И. Посольство к зюнгорскому
хун-тайджи Цэвэн-Раптану и ... ... его в ... гг. ... по ... Т.Х. Вып.2. 1887. –47-197 бб., с. 173).
Сонымен қатар Иван ... ... ... ... 30 мың
әскер ұстайтынын, ылғи ... ... ... де ... «много
он... оных қазаков повоевал». Ресей ... ... ... қол ... ... ... ... доброго/ 60 мың әскер
бар, ... ... ... 100 мың ... ... алады: «...
уповается, что около 100 тыс. собрать ... Все ... ... у ... ... ... 7 ½ аршина и много имеют пишалей /с жаграми/ и
сабли им, ... ... ... (Унков, с.194).
Швед Ренаттың жолға қойған әскери қару-жарақ шығару ісі жылдан-жылға
күшейе ... Ол ... тек ... ғана емес ... зауыттарынан қашып келген И. ... ... ... де
қызмет жасады. Осының ... ... ... 1730-шы жылдары
түйеге қомдалған 30 ... ... ... ... ... қондырылған
бірнеше зеңбірек болса, 1740 –шы жылы ... ... ... ... теңделеген зеңбірек саны 3 мың, ... – 50, ... с. 194). ... қазақ жеріне келген Қасқа ... ... ... ... ... та жіберген болуы керек, дегенмен жел болмаса
шөптің басы қимылдамайды.
1723-ші ... ... ... ... кіші ұлы Шуно- Дабо
басқарды. ... осы жас ... Сына ... дейді. Оның әңгімесі айта берсе
толып жатыр. Қариялардың айтуына ... Аюке ... қызы ... ... «Етрежек» дейді) ұзатып салған керуен қазақ даласымен
жүріп, Кент-Қазылық ... ... ... Кент ... бір ... ... ... тайшы салған ғибадатхана бар, соны паналаған екен.
Керуенді сол маңдағы Едіге деген қазақтың ... ... ... ... еді ... ... мен Сетержаб екеуі бір-біріне ғашық болып, қалыңдық
Жоңғарияға аяғы ауырлап жетті дейді. Сол бала осы Сына ... ... сол жылы 25-ке жаңа ... ... Нағыз жауға шабатын кезі, оның
үстіне биліктен де ... бар. ... жасы 60-қа ... ол билеуші үшін аз жас ... ... ... Күнкеден
Қалдан-Серен жалғыз еді, ал тоқалы Сетержабтан /Аюке қызы/ төрт ... ... Шуно ... ... ... қалмақтың ауыр қолын бастап Сырдың бойына төніп келгенде ... ... ... ... бастады. Ұлы жүз қыстаудан шықпаған
күйінде тұтастай Жоңғарияға қарап қалды, тек ... ... ... ... бір шоғыры осы аталған қалалардың түбінде қалмаққа қарсылық
көрсетті. Тарихшы Қожамқұл Балқы "Қонтайшы ... ... ... ... Сыр-Сейхун дарияға төнгенде, қазақтың үш лек ... ... ... бел ... Бірақ жаратқан ие жеңісті
дінсіздерге бұйыртып тұр ... ... ... бірі ... ... ... -деп ... Самарқанд маңына жинақталған қазақ ... ... ... ... ... ... ... дайындалып еді,
осы екі ортада өз пайдасын көксеген ... ... ... ... екі ... соққының астында қалды. Батысқа қарай ығысқан
қазақ тайпалары ... қол ... ... ... ... ... Тәшкент қалаларын тастап бет-бетімен кете бастады.
«Ақтабан шұбырындыға» ұшыраған қазақ ... пен ... ... ... ... ... Жаза ... қарағанда Самарқандта тірі жан жоқ,
Бұқарада екі-ақ махалла қалған екен.
1723 жылы қара ... ... ... Жем ... ... ... ... ұлыстарымен бірде татау, бірде қату ... ... ... ел «Ақтабан шұқбырындыға» ұшыраған жоқ еді.
1724-ші жылдың күзінде Әбілқайыр сұлтан бастаған ... ... ... асуы ... асып ... айдаһардай ысқырып Түркістанда қаннан-
қапесіз жатқан қалмақтың қолын тас-талқан қылып, қаланы қайтарып алды. Ойда
жоқта соққы жеген ... ... ... ... ... ... Сол ... Бұхара хандығында орыстың елшілігінде жүрген итальяндық
Флоро ... ... ... ... 15-ші ... ... жазған
хабарында «Шуно-Лаузан /Сына батырды осылай ... ... ... жанындағы 32 қалашығымен бірге соғысып алған еді. Енді Әбілқайыр
өзге қазақпен қосылып Түркістанға ... ... соны осы ... ... ... ... отыр» дейді.
Түркістанды алғанымен Әбілқайырдың оны ... ... күші ... ... көркейіп тұратын қалалық өңір жоңғар шапқыншылығы
кезінде ... ... ... ... ... қаланы тастап күн
көрісті сырттан іздеп жүр. Өндіріс ... ... жоқ. ... бір шеті ... ... бір шеті ... бір шеті ... Әмударияның бойында жұр. Бұл жағдай Әбілқайыр ханға ... да ауыр әсер ... ... де өз ... ... осы ... азамат болып атқа мініп еді. 1725-ші жылдың көктемінде Қоңтайшы
тағы да ... ... ... дайындап, жабдықтап жатыр деген ... хан ... ... ... ... атырауына жинақталған Кіші жүз
еліне, Бөгенбай ... Орта жүз ... ... ат ... бұрды.
Сәмеке сұлтан да амал жоқ, артына алаңдай қаладан шықты. Қала тас-талқан
болып ... ... хан 1723 жылы ... ... ... ... қала
қорғаушыларының арасында жүріп жаудың оғынан өлген еді. Қалмақ тұтқиыл
тигенде қалада ... ... ... бала-шағасының біразы Қалмақ
ордасына қарай Іле бойына аттандырылған екен, біразы ... ... ... ... ... ... ... ішінде Әбілқайыр
ханның шешесі мен әйелі де бар екен. Сол жылы өзі қыстан жұтап шыққан, ... ... ... ел күші басым жауға қарсылық көрсете алмай
Қаратау асқанда Нияз батыр да ... ... ... ... Сарыарқаға бағыт
алды.
Қалмақ қауіпі қайта күшейген осы тұста қазақ арасынан біз екі ... ... ... Оның ... ... ... ... айларында Кіші
жүздің Сүгір, Елікбай, Кажыбай сияқты билерінің ... Арал ... ... ... ... алып ... ... Көбекұлының
Санкт Петерборға елшілігі. Бұл хаттың ... ... ... ... Максюта Юнусовтың қатысы бар ... Ол ... ... ... адам ... ... ... бірнеше барып, сол
жердегі Ресей елшілеріне хабар жеткізген. Қалай болғанда да бұл ... адам ... ... ... ... ... екі ... мәселесін
айтып өту керек, ол біріншіден ақ патшадан Жоңғарияға қарсы жәрдем ... ... ... ... ... ұқсап» Ресей құрамына кіру, яғни
протекторат тәртібімен, жартылай бағыныштылық. Екінші мәселе Уфа мен ... ... ... ашу, ол үшін ақ ... қазаққа «жолдың
қауіпсіздігіне кепілдік беруі керек».
Қойбағар хатында Әбілқайырдың аты ... де, оның ар ... ... ... ... ... ... қатысты екенін
аңғаруға болады. Қазақтың көшпелі шаруашылығына ұйытқы, мүдделі қалалық,
сауда орталықтары керек. Түркістан мен ... те, ... де ... қазақтың көшпелі мал шаруашылығына тең дәрежелі әріптес бола алмайды,
сатып алу, өндіруге қауқарсыз. Дағдарыс қалалық ... елді ... ... ... қазаққа саяси жағынан да тұрлаулы тіршілік керек
екені белгілі. Жоңғария ... ... ... осы ... ... елдің көзқарасы.
Қалмақ басшыларының бұл мәселелерге көзқарасы басқа ... олар ... ... де ... ... ... ... қалаларды уысынан
шығармауға тырысты. Бұл өлкенің жақсы заманы өтіп кеткені шамасы қалмақ
хандарының есебінде болған ... жылы ... ... ... ... ... ... бастаған қалмақ
әскері енді қазақты қуып ... ... ... Оған ... оңай ... ... осы ... қалмаққа елеулі қарсылықтың
болмағаны да әсер етті. «Сұмырай келсе су құрыр» дегендей ... ... де ... ... ... ... әскері қырдың қазағын
шауып күнделікті азықтың да ... ... ... ... «Ұрыға мал құтаймас»-
Түркістанның дәулеті мен берекесі тістегеннің аузында, ұстағаның қолында
кетті. Осындай себептерге байланысты бір жыл бойы ... ... ... Түркістандағы қалмақтың әскері енді терістікке, Арқа жеріне қарай
аттанды.
1765 ... ... ... ерген батырларын ертіп Түркістанға аттанған
Абылай Әзіреті Сұлтанға барам, зиярат етемін деген ... ... ... ... алып ... ... ... кейін Арқаның жонын
кезіп, жабайы құландай жайылып кеткен елді Түркістан арқылы тағы да басын
құраудың сәті ... тұр. ... хан пен Нияз ... ... ... ... ... зиярат етемін деген қазақ баласы ... ... еріп ... Бұл ... сапар «Ақтабан шұбырынды»
заманында қазақ маңайынан қопарылып ... ... ... ... ... ... толық көшіру.
Аблай хан, расположась между Туркестаном и границею диких киргизов,
согласясь Большей орды с ... ... в ... живущими, делел на
киргизов нападении: сперва ... ... ... ... ... ... ... солтана со старшинами, но как по двум опытам те
посланные ... ... то ... сам ... хан с ... ... ... людей делал сильное и нечаянное на киргизов наступление,
причем удалось ему ... ... ... ... ... ... ... кибиток, и разделили их по частям. Пять ... ... себе ... три ... ... ... привез в орду и ... ... ... хана сыну ... да Тяуке солтану, три семьи отправлены в
Туркестан к ... ... да два ... ... отданы; однако не на таком
положении, чтобы их сделать ясырями (тұтқын-М.Ә.), но содержут до ... ... в ... на ... ... (ақ үйлі ... отношения в Центральной Азии.XYII-XYII вв. ... ... Кн. 1-2. М., 1989., ... ... «из тех ... ... большая часть сим захватом ... ... ... ... Бұл ... ... ... жылға созылған
жаугершілігінің қырғыздың қазақ қамқорлығына өтуімен аяқталғанын нақты
көрсететін құжат.
Абылай хан ... ... ... ... ... ... да Нияз аталық жасап отырды. Жүніс қожа болса Нияз аталық пен Нақып
қожаның қаһарынан қаймығып, Тәшкенттің өзге бектерінің айбынынан асып ... кете ... ... өз ... ... ... ... отырды. Ол бірнеше жыл билік құрған уақытта Тәшкентте айтарлықтай
өзгерістер ле, бас ... де ... ... ... ... қаптал
Қоқанд хандығы күшейіп келе жатты. Солардың үгіті мен жымысқы істері болар
1780 жылдардың соңына ... ... ... ... ... Әлдеберліге у
беріп өлтірді. Бұл оқиға біздің есебіміз бойынша 1784 жылы болды. Капитан
Андреев былай деп жазады: ... брат Вали хана ... ... ... ... киргисцов около 1000 человек, ... в ... ... для
успокоения в Ташкении междоусобия, и ... ... ... И.Г. ... ... Орды ... Алматы, 1998., с.79).
Әбілмәмбет 1770 жылы қайтыс болғаннан ... оның ... ... ... ... ханды біреулер мойындаса, біреулер мойындаған жоқ.
Мойындамағандардың бірі Сәмеке ... Есім хан ... ... де ... ... ... ... қарсы әр түрлі саясат жүргізіп отырды. Ақыры
Бұхардың сол кездегі ханы ... ... ... ... қайтеді деп өтініш айтты. Шахмұратқа арқа сүйеп бүкіл Түркістан
аймағының билігін өз ... ... ба ... ... еді. Ойы сонау
Бұхардан келіп Шаһмұрат бұл аймақтың шаруасына араласа қоймас, ... ... ... мәз ... ... Есім ханнан хабар келісімен 20 адам
уәкіл жіберді. Олар келе сала ... да, оның ... ... қышлақтардың да билігін қолдарына алаып, ... ... Есім ... ... ... жаңа ... ... ісіне пұшайман
болып, бармақ шайнағаннан басқа ештеңе бітіре ... ... ... ... ... алмай Нияз аталықтың тәк-тәгімен отырған Сәмеке баласы
Есім хан мен Әбілмәмбет баласы Болат арасында егес-тартыс көбейді. ... ... ... би ... ... пен Есім ... ... кезінде екіге бөлген еді. 1790-шы жылдарға ... сол ... ... тұрды. Түркістан күнбатыс бөлігіне жанындағы қышлақтарымен бірге
Әбілмәмбет билік жүргізіп, күн шығыс ... ... ... ұлы ... ... Бұл ... тыс ... Тәшкентке шығатын күре
жолдың бойындағы Иқан қаласында Қырық сан Барақ сұлтанның ұлы Бөкей билік
құрды. ... ... ... ... ... тұрған Иқан қаласына жан-
жақтан 200 дей сарттың ... ... ескі ... ... ... қыс
мезгілінде қолында ұстап отырды. Бөкей Ресей үкіметінің қолпашымен ... бір ... хан ... да оның ... ... сақталып
қалды. ХІХ Бұхарлықтар Түркістанды түгел алмақ болып ... да ... еді, ол қала ... ... ... ... атақты Сапақ биге
өтініш жасап, ол қалың қолмен келіп алыстан келген уәкілдерді ауыздықтады.
Бұхарға арыз ... 300 адам ... ... Есімнен өздеріне өткен иеліктерді
енді Болат ханға көмекке келген қоңыраттардан қорғап тұрмақ. Осылайша 1796
жылы ... ... ... ... ... ... ... келгенде оны Есімнің қарсы алуға шамасы келмей Болат ханның
баласы Тоғым сұлтан қарсы алды: ... дня ... и ... ... ... ... Сей султан кочевье свое имеет в горах,
близ реки Иртыш, со своею волостью подвластен ... и ... ... ... ... Лишь оный от проводника нашего Ишим султана
уведомился о нашем ... тот час, ... в наш ... по ... ... нас к себе на ... что мы и ... куда в
сопоровожждении роговой музыки, по их карнеем (қарнай) ... ... в ... ... в сад, в ... кошемную палатку, куда
были введены и посажены на ковры. ... были всем тем, что ... ... мог. ... чего, отблагодарив хозяина, возвратились в свой
стан, а по утру ... ... в ... Ч.Ч. ... в 5 томах. Алматы,1984-1985.,т.4, с.246).
1798 жылы Жүніс қожа өзінің Тәшкентті өзім ... ... ... ... Төрт махаллаға бөлініп кеткен қаланың билігі бір ... ... ... ... ... ... ... баласы бұл уақытта өзінің
мемлекеттік дәстүрлерінен де ... ... еді, ... алқапта жерге
ие болудан да қалып барады. Жүніс қожа сияқтылардың заманы туды. ... ... ... ... ... мен ... тайпаларының
қазақтары болды. Олардың ішінде атағы шыққандары Қожамсейіт батыр, Қарақұл
батыр, Найзақұлақ батыр, Барлыбай батыр, Серқожа батыр,Ғайып ... ... ... ... ... ... ... батыр, Қонақай батыр, Тоқсан
батыр, Ырысқұл батыр, Жантелі батыр, ... ... ... ... ... ... батыр, Есенкелді батыр т.б. енді Жүніс қожаның намысын
қорғап жауға шауып жүрді (Диваев Ә. ... ... алғы ... ... жазған Ф.Оразаева). Алматы,1992.,с.216)
Осы кезде Ұлы жүз «Сиқым Мәлік бидің баласы ... би ... ... оны ... күш ... Оған ... ... билері қарсы болып
Жүніс хан жағына шығады. Олар дулатты жеңіп ... қуып ... З. ... шежіресі. Ташкент, 1994., -82 б.). Тәшкент билігінен
айрылған дулаттар енді Шымкент пен Сайрамнан ... ... ... ... ... қожа да әртүрлі айла-шарғымен ақырындап Тәшкентке жақын
қалалық аймақты тұзағына түсірді. Со заманның куәгерінің бірі капитан ... ... три как в ... ... ... ... ... оному местечки привел под свою власть, и очистил от нападения
и посторонней власти ... ... Қожа Ұлы ... ішкі ... ... ... Тәшкентті босату
үшін қаңлы тобындағы сіргелі, ошақты, шанышқылы қазақтарын ... ... ... ... ... ходжа...собрал войско и в 1798 году напал с оным
на Большую орду ... ... ... ему и ... ... притеснителями в первых сражениях...Ободренный хороршим началом ... ... ... их и к действию оружия присоединил такие казни,
которые ... быть ... ... ... ... ... Он
велел всем пленным рубить головы и составлял из оных в виду ... ... ... ... сии ... ... в наимоверный
трепет. Не имея истинной храбрости и привыкнув сражаться из корысти, они не
могли единодушно решиться ... или ... за ... ... ... ... ... и потому покорились Юнус ходже» (Левшин А.И. Описание киргиз-
казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. ч.1-3. СПб., 1882., ч.2, ... ... ... ... ... одағына енетін тайпалар
Жүніс қожаға 1796 жылдан бастап жүз ... бір қой ... ... ... Бұл ... еркі ... тарихында бұрын соңды болмаған
қорлық еді. 1731 жылы Кіші жүз Ресейге бодан болғанда, 1734 жылы ... Ұлы ... 1743 жылы Орта ... ақ үйлі ... алғанда ол бір
жағы күші басым жау, екіншіден өзімен терезесі тең ... ... ... дәл сартқа бағынғандай әсер етпеген болар: «Испытав таким ... ... и ... владелец сей отобрал у киргиз-казаков все
селения, во ... их ... и ... от них не ... ... на будущее время, но и возмездия, по ... за ... ... и ... подданных ташкентских, В
заключение предписал он им правила для разбирательств внутренних распрей и
наложил на них ... со ста ... по ... ... ... ... их
настоящими поддаными своими, и впоследствии ... ... из ... как и из ... ... ... ... (Андреев,с.177).
Әрине, Жүніс қожаға Ұлы жүздің халқы түгел бағына қойған жоқ. Олардың
ішінде бірнеше мың үй Шөрегей ... ... ... ... ... жер ... маңындағы дулаттың көпшілігі өздерінің жүздеген жылдар ... егіп ... ... мен ... ... ... ... қарай
көшті. «Около города Чимкента обитвашие казахи бросили пашни ... ... и ... к ... ... ... ... хандығына Ресейден
келген елші Филипп Назаров.
Қазақ Тәшкентті Жүніс қожаға беріп, ... ... ... уақытта
қаланың билігіне Қоқанд араласа бастады: «1799 год ... ... ... приближившись с своими войском к городу Ташкенту, надеялся может быть
сделать более, нежели столько успел. Юнус ходжа не ... его ... ... ... ... ... последних, чтобы защитить город ... ... ... было превыще всех усилий Хан Хожи. При робости хотя
и превосходстве числам Куканского войска, Ташкнтцами ... ... ... и тем ... что ... Владелец с многими чиновниками и другими
людьми ... в ... ... войско спалось побегом. Тогда Юнус ... ... ... решился распространить успехи своего оружья.
Он умножил число войска своего и в ... ... ... без ... ... ... ... Куканскому Владению
принадлежащими, кои находятся по ... ... реки ... ... ... и с тем ... В сие ... Куканскому владельцу Хан
Хоже с его ... в ... ... отрублены головы» (Поездка
Поспелова и ... в ... в 1800 ... ИРГО на 1851 г. ч.1,
кН,1, ... ... ... ... ... Телятников «в бытность в Ташкенте ... ... был ... от ... ... довольствован достаточно и
снабжен лошадьми, и с ним послан старшина Муллажан, и при нем ... на ... ... ... пришла в Чингистау к салтану Току, для промену
на ... а с них ... уже ... ... на ... а другая
половина товаров пошла в Петропавловскую...» деп бұл ... ... ... И.Г.Андреев те өз жерімен сауда керуендерін жүргізгісі келген
қазақтың ел ... ... ... тіл ... бастағанын ерекше
ескертеді: «киргизские салтаны, как то ... Пупа и ... ... депутатов к Юнус хоже с таковым обьявлением, что оные ташкентских
караванов, как останавливать и ... не ... а сей ... ... повидаться на Чингистау с знакомцами своими, и на ... день ... ... тіл ... ... Қоқандпен тіл табысу күннен күнге қиындай
берді. Екі арадағы ... ... ... 1800 жылы ... қожа ... ... бірігіп Қоқанға шабуыл жасамақ болып, бірақ алыстан
мылтық, зеңбірек атып Ходжент түбінде азадап ... да ... Екі ... сенім болмай басшылары ашық майданға шыға ... ... ... ... Ақбота бидің Ырысбай деген баласынан туған Бәйтік би Төле
бидің орынына қайта таласады: ... ... ... ... Қаңлы
Дулатқа тағы да қарсылық көрсетіп тұрғанда, алауыздықты ... ... ... ... Омар ... бірігіп бір жылдың ішінде Ұлы ... ... ... (Сәдібеков, 82 б)
Кейін Қоқанд жеңді. Бұл оқиға «Тарих-и Шахрухи» ... ... «1807 ... ... қожа әнди мен ... көп әскер жинап
«ұлдарымның сүндет тойын Қоқандта тойлаймын» деп жорыққа атанды. Ходжент
билеушісі Раджап құщбегі де ... ... еді, ... ... ... ... мысы басып соның жағына шығып кетті. Қоқанд елі мен әскері де
бүйрегі бұрылады деп еді ол да ... Әлім ... ... ... ... Ходжент әскерімен түнді пайдаланып Самгар мен Қамыс қорғаннан
асып, Гүрімсарайдың ... ... де осы ... ... ... әскерімен
кездесті. Осылармен қатар Сырдарияның сол ... ... ... ... ... де ... ... құшбегі Қоқанның атақты ақ жалауын
көтеріп тұрған тубегінің жанына тәжіктің елі ... ... ... ... ... ... ... туға қарсы шапқанымен жаңбырдай
жауған мылтықтың оғынан беттері ... ... Екі ... қыспаққа түскен
Тәшкен әскерінің қатары бұзылып шегінді де, ақыры жан ... ... ... ... ... ... қашқан Жүніс қожа қалған ... да ... жоқ. ... ... ... ... ... айдалада қалды,
көпшілігі сол жерлердегі таулы қышлақтағы ... ... ... Т.К. «Тарих- и Шахрухи» как ... ... ... ... пен Қоқанның бірін-бірі ала алмай соғысып жатқанын ... ... ... енді бұл ... ... ... лета из ... с
войсками Шамрат-бек (Самұрат бек, Шаһмұрат хан-Ж.О.)оного ... под ... ... и ... Туркестана, где Юнус хожа был ... а ... ... бек Нурбота умер, а его сын Аккоян от ... в ... ... о чем ... ... в ... российский посол, наняв 3-х человек
киргизцев, дал им на 500 рублей, отправил о несчастьи Ташкента с ... ... ... а о Шамрат беке уверяют, что он по ... ... ... ... и ... под свое ... не коснулся бы
исторгнуть от китайцев принадлежащих к Бухарии 9 ... как ... и ... и прочих, на что еще впердь подтверждения ожидать
должно» .
Тәшкенттіктер ... ... наша ... ... «Бәңгі» деп мазақ
атпен атаушы еді. Гурумсарай түбіндегі жеңілістен кейін «Бәңгі ... ... деп ... ... ... өлең де ... Қалай дегенмен
қанша жерден «бәңгі» болғанымен Жүніс қожа Тәшкент ондаған ... ... ... ... ... бір белеске
шығарды.
Қазақтың арасында Түркістанда хан ... ... рет ... ... ... деген төресі дейді. Осы Тоғайға қатысты Аққошқар-Сайдалы
заманынан бері ... сөз бар: ... ... ... ... ... ... Арқадағы жұрт тағы да Бұхараға қой айдадык. Он сегіз
керуен басы болдық. Ақсақалымыз- Жәуке- ... ... ... ... ... ... ағасы. Түркістанда Тоғай ханның
ордасына бардық.
Тоғай алды
Түркістанның каласын,
О да зар еңіретті
Бұл алаштың ... деп, ... ... ... ... ... жүріп түрған
кезі екен. Барсақ, Тоғай ханның ... ... ... ... отыр екен.
Тоғай ханның мұнан артық кадірлейтұғын кісісі көрінбеді. Дастарқан да соның
алдында, сый-құрмет, - бәрі ... ... ... ... ... ... ... күңкілдесіп күлістік:
- Хан мұның қойнына барады ғой, сол үшін ... ... ... ... ... қалған екен, күлісіп отырған біздерге карап:
- Мұндар не дейсің, жағыңды тас-талқан ... ба?!- ... ... бас ... Жәуке би отыр еді, басында тымағы
бар еді. Тымағының маңдайын қолымен түріп көтеріп қойып, қатынға карап:
Сүндетің бар ма?- деді. ... ... ... би:
Ох!-дейді. -Жаназаға кіріп еркекке имам болған жерің бар ма?-деді.
Жоқ,- ... ... ... ... пұлына төбеге шығып, төре берген жерің ... ... ... ... -Тең ... ... ... қабын олжалайды».
Олжаға катын аттанса, жорықта жүріп, сақар, майын сатып олжалайды.
Құралай бастаған киік онбайды, катын ... көш ... ... ... ... ... кайраттанса, казан қайнатады, қараң
қалған елді катын билейді!»- деген. Сен бір ... ... елді ... ... Сен ... ... ... кыласың! Мен
Арқада жатқан он сан Орта жүз елмін, «Абылай аспаған сары белмін!»
Сен түгіл мына отырған Тоғай хан ... ... ... ... ма екен? Көзіңді ашып кара өзіңе!- деді.
Қатын ұялып ұшып тұра келіп:
- Біз ... кім ... ... Білмегендігіміз болса,
кешіріңіз!- деп, Жәуке бидің үстіне бір жақсы шапан алып келіп жапты.-
Және қайткандарыңызда қонақ болып ... деп, көп ... ... қала ... ... ... келе ... салт атты керуенбасылар катынның ... ... ... ... ... ... Үлкен абажадай үйі бар екен, қожа
білмес байы бар ... ... кем ... ... ... ... ... аяқ басып талпынып отырған эйел баласы бар екен.
Қатын баласын сүйгенде:
- Құдай сенен бір-екі елі сіңірді ... аяды ... ... дейді.
Сонда Жәуке би айтты:
- Құдағи, ол баланың тірлігін сұра. Тірі ... ол жері екі ... ... дәнеме дей алмай, ұялып қалды дейді. Құдай ... ... ... ... бір ... екі ... келістіріп тұрып».
Қоқанд билеушісі Әлім ханның тұсында 1809-1810 жылдың қысында ... ... ... ... ... ... ... қысты
күні алдын ала дайындықсыз жорыққа шыққан Қоқанд әскері адамдары жылы киімі
жоқ-аязда ... ... ... айналысып елге жек көрінішті болып
қаншама еңбекті баянды ете алмай бос қайтты. ... бәрі ... Әлім хан ... жалғыз қалып, кездейсоқ бір адамдардың қолынан ... Әлім ... ... ... оның баласы Омар әке жолын жалғасытырып
Дәшті Қыпшаққа қарай жол тартты. Бір ... ... ... ... ... елінің орталықтары да, Тәшкент пен оның маңындағы оншқты қалашық та,
Түркістан өлкесі де ... ... ... Оның оқиғасын «Тарихи и Шахрухи»
былай баяндайды: «Осы жылы Омар хан Дәшті Қыпшаққа қарай аттанды. ... ... Той ... Қойлық пен Тәшкентте болып елдің арыздарын
қабылдады, даулы мәселелерге ... ... ... ... хан шариғатқа
қарсы келетін әдет-ғұрып заңдарының ... бас ... ... ... ... ... ... динарлар мен дирхемдерді шашты.
Тәшкенттің бектері шашу шашып, ханды үлкен ... ... ... ... хан сарайына арналған үйге дейін кілем төседі...Тәшкентті басқарып
отырған Лашкәр беглербегі ханның марапатына ие болды...
Осылай мәз мейрам тойлап жатқан ... ... ... бегі ... ... ... ... үгіттеп,..оны хан Түркістанға жұмсады...Ташкенттің
жасағы мен тәжіктерді ерткен диуанбегі үш күндік атты жорық жасап қапылыста
Түркістанды басып алды..Таңға ... қала ... ... ... ... ... тастап қаланы тонауды бастады. Түркістан ... ... ... ... білетін адамдар ханға: «ұрлықпен алған
дүние опа бермейді» деп айтты дейді»(Бейсембаев Т.К. ... и ... ... ... ... ... жолы ... мен Тәшкент алқабындағы қазақтың ру басы билері мен
батырлары Омар ханның қолынан «датқа» ... алып ол ... ... ... Міне осылайша қазақтың күнгей алқабында бұрыңғы хан,
сұлтан, аталық мәртебеліері жойылып енді ... ... ... енді. Алғашқы бетте қазақты алдаусыратып, көбірек жағынған Қоқанд
хандары кейіннен құрықты салып, бұғалықпен ... ... ... Сол ... ... ХІХ ... ... отаршылыққа күрес
тек солтүстік өлкеде ғана емес, оңтүстікте де болып жатты.
Солардың біреуі ... ... ... ... ... бұл ... ... «Ақ жалау барда малым бар деме, Ғазірейіл барда жаным
бар деме!» деп, мақал болған осы айтылған Бұхара, ... ... ... ... ... ... ... көшпелі жұртқа қылатұғын ісі зекетші
шығарып, зекет ... еді. ... ... ... да ... ... ... есебінде күйеуге беріп, қанша мал ала-ды»,- деп, жолын тосып тұрып,
малын шұбыртып санап, сол ... ... ... ... қыз бар, ... санап, қалың малы «қырық жеті мал»- деп, сол есеппен қыздан зекет
ала бастаған соң, қазақ бойжеткен қызға ... ... ... мұны ... біліп: «Қатын екенін, қыз екенін емшегінен танимыз!»- деп,
жаулықты әйел көрінсе, емшегін ... ... ... ... ... деген елде: «Көктіңұлы Сапақ»- атанған кісі болды. Соның ... ... ат ... ... күнінде Қоңырат деген елдің көшін
шұбыртып санап, әлгі айтылған ретті істі зекетшілер ... ... ... бір ... ... ... ұрысты:
Ай, сен, жаман Мұсабек би, сен бері кел!- дейді.
-Бастапқы ханның түсында арғымақ міндік ... ... ... түсында
шәрке бір кидік соқталап!- деген осы екен-ау! Кеше сенің ағаң Сапақ үйінде
отырып, Бұхара мен Қоқанның хандарына ... ... еді. ... шыққан
жерінен сен де шықтың ғой! Сенің тұсыңда көрген күніміз ... ... ... қыз-келіншек орнында болып, құрып, суалып ... әр ... бір ... ... Сені ... ... ит те: «Ұл
таптым!»- деп, қуанды-ау! Бүйтіп ауыртып тапқан артымның садағасы ... ... атын ... бір ... ... ... ... ес қалмады,
ажар, түр қалмады.
Есі шығып кетті, үстіндегі киімін дал-дал қылып, жұлып-жүлып тастады ... Ал, ... бір күн ... бір күн ... ... ... ... қалған
қалған жерде!- деп, сартқа қол қоя бастады.
Сол-ақ екен, қазақ басына бір сарт ... ... Көбі ... ... ... ... Сайрам,- бір күннің ішінде ... ... ... ... ... ... Алаш!- деймін-ау!»- деп
қашады дейді. Сонан соң қайтіп қазақ ішіне зекетші шығуын ... ... де ... ... де ... ... қалай рақмет айтса да,
айтуға түрарлық, ... ... ... ... іс ... ... сартқа Қоңырат қол қойған күні дүйсенбі күн екен. Уағдаласып қойғандай,
дәл сол күні исі қазақ ... ... ... қол қоя ... ... ... түскендеріне-қазақ екенін, сарт екенін айыруға: «Бидай деп ... ... ... ... тілі келмей: «бұғыдай»- дей беріпті. Сарт
екенін сонан біліпті». ... ... ... шаршаған қазақ осылайша
бір бетін қайтарған екен дейді. Бірақ теріскейден орыс ... ... пен ... ... ... ... ... әскери шептерінен бері
өте бастады. Қазақтың билік ... ... ХІХ ... 20-шы ... ... ... о сибирских киргизах) заңымен бірге Сарыарқаға да енді.
Қазақтың ... ... ... ... келтірем деп ХІХ ғасырдың 30 жылдары
Сарыарқада Кенесары хан ту ... Орта жүз ... ... ... бас ... 1822 жылы ... ... туралы
жарғыдан», қазақ баласы «Жаңа низам» атап кеткен ... ... өзге ... мен ... «Жаңа низамды» қабылдап жатқанда Қасым
баласы Саржан қарулы көтеріліске шықты. Кенесары мен ... ... ... ... ... «1825 жылы Есіл, Нұраны жайлап жүрген
уақытларда еш ... ... жоқ ... Ол ұлығ ... ... ... Абылай хан ант етіп һәм біләрде атамыз жолы ... ... ... деп ... ... ... ... правитель болып, ешбір кінәсіз үстімізден дұшпанлық көрсетіп,
дуанбас Иван Семенович Карбышев деген үш жүз ... бір жүз ... ... Саржан Қасымоғлының он ауылын және тоқа, тама деген елін шапты.
Қазығұртта ... ... ... төрт ... ... ... мал ... бихисапсыз; 27 жылы Көкшетаудан екі жүз ... ... ... ... ... шұбыртпалы деген елді шапты. Терісаққанда елу сегіз
кісіні өлтіріп кетті, ... ... ... жоқ; 30 жылы ... жүз
орыс, бастығы бір сотник және Қоңырқұлжа Хұдаймендіоғлы жамиғы жеті жүз
кісі болып, бұларды алдап ... алып ... ... ... жүз жиырма
кісіні өлтіріп, өзгесі қашып құтылып дүр; 31-жылы Көкшетаудан бес жүз ... ... ... ... ... ... сұлтанның ауылын-
алтай, тоқа, қаракесек, алшын, жағалбайлыны шапты. Төрт жүз елі ... ... ... бір ... алып ... Алған малдары сондайлық
хисапсыз, Сарысудың бойында; 32 жылы Көкшетаудан екі жүз елу ... ... ... деген, сұлтандар Есенкелді, Көшек оғландарын тұтып
(тұтқынға алып), ұзын, ... ... ... ... Құмкешуінен
алпыс кісіні өлтіріп кетті;
Ақыр соңында біз ... ... ... ... падишаһ ағзам
хәзіретлеріне күнә қылған ісіміз жоқ еді, ... ... ... ... ... ... Қаратауға көштік...» (Наң,с.35-36).
Ресеймен күресте Саржан бастаған азаматтар оңтүстіктегі мұсылман
жұртының көмегіне сүйенеміз бе деген еді ... ханы Әлім осы ... ... етіп ... ... ... ... қарамағында Сырдың орта
ағысындағы ... мен ... ... ... болды. Саржан мен
Есенкелді бастаған жиырмадан астам қазақтың төресі мен қарасы осы жолы ... ... Хақ ... ... ... ... бұлардың көзін
біржолата жоямын, әйтпесе елдің ... ... ... ауып ... ... ... ете келген Қасым төрені зұлымдықпен өлтірді. Қоқандтан
көмек бола ма деп Шудың төменгі ... ... ... ... маңына
келген Қасым сұлтанның 40 мың үйлі Алтай-Тоқа, Керей-Уақ тағы да басқа ру-
тайпалардан құралған ұлыс ... ... ... ... ... ... қоршады. Кенесары-Наурызбайды Түркістанның жанындағы ... ... тас ... ... ... Біз ... шежірелердің бәрі
қапастан Кенесары Қоқандтың ханына бір сенімді ... ... арыз ... ... Мүмкін Қоқандың сол кездегі ханы Мұхаммет Әли (Мәдәлі хан)
Қасым тұқымынан енді ... жоқ деп ... ... не Қоқандың
зұлымдығынан үркіп ... ... ... ... ... ұлыс елді
қайтарғысы келген болар. Әйтеуір ... ... ... ... ... ... ... «Енді сендерге мен зұлымдық істемеймін.
Көшіп кетекен еліңді қайтарып алып келіп, зекетіңді, өзге ... ... ... деп ... ... от ... бірнеше туысы олар да
Тәшкентте аманатта еді, оларды да қайтарды. Осыларды ертіп Кенесары Созаққа
келді де сол ... ... ... ... ... ... де қалдырып
өзі екі сарт жасауылды ғана ертіп Ұлытау мен Кішітауға аттанды. Сол жақтан
елді қайта көшіріп Шудың бойына ... ... ... екі ... барып хабар айт, мен осы жерде тоқатадым, зекетіңді, өзге алым-
салығыңды төлеп ... ... ... ... Екі жасауыл кеткен
соң елдің ішінен екі жүз мықты жігітті дайындап қамыстың арасына ... ... он бес ақ ... ... үйді Шу ... Бес ... деген
өткелдің бойына тіккізді. Созақтағы Қоқанд әскері Кенесары елді көшіріп
алып келді деп Шу ... ... ... ... ... ... ... мал, тігілген ақ кигіз үй. Қоқанд әскерін Кенесары ... алып ... үйге ... да, ... ... екі жүз ... ... Олар қас қағым сәтте Әбдішүкірді де, оның соңынан ерген
Қоқандтың жүз ... да ... ... Жауға қарсы жаудың қаруын
қолдану деген осы. Тәшкент құшбегісінің ... ... ... ... ... ... алуға жәрдем берген Аллаға рахметін айтып ... ... ... ерген ұлыс елін алып Сарыарқаға қайта аттанды.
Ресей мен Қоқан сияқты көршілердің шектен шыққан отаршылдық саясатына
қарсы күрес 1837 ж. ... ... ... ... қуатты бас көтеруден өз
жалғасын ... Қыр ... ... ... ... ... әскери және
пошта жолдарының бойына салынған бекеттер отқа оранып, салық жинамақ ... ... ... әскери отрядтары мен жазалаушы командалар ... ... оққа ... ж. ... ... ... ... төреге, ағалары Саржан мен
Есенкелді сұлтандарға ас беріп, сол аста Орта жүз бен Кіші жүздің ... ақ ... ... оны хан көтерді, қазақ мемлекеттігінің қайта
жаңғыруына байланысты ұлт-азаттық ... жаңа ... ... ... ... үкіметті нығайтуға және күресті жалғастыру үшін бір ... және сот ... ... Хан ... ... шыққан
елдің көсемдері мен белгілі батырлар енген Хан ... ... ... ... ... ... ... шаруаларға жауап беретін жасауылдар
қызметі ұйымдастырылды. Кенесары баласы Сыздық төре ... ... ... хан көтеруге қатысқан ел көсемдерінің «Ресей күшті мемлекет. Біз
қазір отырған қонысымызды тастап, сізбен бірге көшіп жүре ... ... ... ... ... мен ... ... ұлтарақтай жерге біздің
соңымыздан ерген қалың ел сыймайды. Сіздер өз өздеріңізге келгенге ... ... ... ... қала ... бірақ сізді қолдау үшін зекетімізді
төлейміз» деп шешім қабылдағанын ... хан ... ... ... он ... ... ... – қоқан әскерлеріне, орыс отрядтарына қарсы ауыр соғыстардан кейін
1847 жылы Кенесары жасақтары ... ... ... ... ... ... зор ... кездесті. Жергілікті жерді білмеу,
қырғыздармен арадағы жаугершілік, қырғыз, қоқан және орыс ... ... ... ... ... ... соңғы шайқасы
Пішпекке таяу жердегі Кекілік-Сеңгір тауында болды. Тау ішінде ... және ... ... ... алады. Кенесары тұтқынға түсті. Өлім
алдында ол тағы бір рет ... ... ... ... ... ... ... күресу үшін күштерді біріктіруді ұсынады, алайда бұл жолы да
қырғыз манаптары оның ұсынысын қабылдамады.
Кенесары көтерілісі ... ... ... ... ... ең ірі бас ... ... Көшпелілер он жыл бойы өз тәуелсіздігін,
еркіндігін қорғап, мұздай қаруланған Ресей әскерімен алысып, өз хандығын,
соңғы ... ... ... хан ... көтеріліс жеңілгеннен кейін
қазақ бодандыққа біржолата бас қойды, ноқтаға ... Жүз ... ... жауды жібермей қамал болып тұрған ... ... ... ... ... ... ... Сонда да болса өз хандарының
қалған төліне қамқорлығын тоқтатқан жоқ. ... ... ... Ақмола округінің жеріне қоңырат тайпасының 200-дей үйі көшіп келді.
Ресейдің ... ... ... ... ... мен Кенесарының бала
–шағасы бар екенін кейін аңғарды. ... ... ... ... в
числе 3 юрт прикочевала вместе с конратовскими киргизами» деген ... ... ... Бұл ... Саржанның бәйбішесі Қарақас Айтқожа-
Қарпық, Мойын-Алтай болыстарына жазылып қойған еді. ... ... ... оларды тез арада келген жақтарына қарай кетсін деп жарлықтарын
шығарды: «Его сиятельство генерал-губернатор Западной Сибири ... ... ... ... ... ... ... цель способствовать сношениям
их мятежных родственников с киргизами кочующими в округе и как во ... ... ... ... жен и ... если бы и ... вреда, не принесет очевидно и никакой пользы, то ... ... со ... стороны находит ... ... ... ... время за правило все просьбы каких бы то ни
было родственников Кенесары ... ... ... ... гос. ... ... ... ф.345,оп.1,д.1874,л.10-45).
Қарулы күресті тек бірді -екілі ғана азматтар жалғастырды. Солардың
бірі Кенесарының ұлы Сыздық сұлтан. «Қаратау мен ... ... ... ... ... бар ... деп М.Ж.Көпейұлы қызықты шежірені сабақтайды.-
«Түбі-тегім-Уақ. Осында ... үй Уақ ... ... ... ... ... Қоңыр, Өлеңтінің Құс-Қояндысы ... ... ... ... еді. Бұл ... «Дауылбай шаты»- деп айтады. Сол
Дауылбай- біздің Уақтың батыры болған кісі. Және Байғұтты ... ... еді. Қу ... ... ... болдық. Бала күнім еді. Азынабайдың қара
бойдағы сол екі ... ... ... ... екі өзен ... ел
соның жемтігімен күнелтіп, аштан өлмей шықты. Жұтап қалып шұбырғанымыз жоқ.
«Маған ермейсің, жігіт-желең болмайсың»,- деп, ... ... үйде ... ... ... Кенесары иесіз елді шауып талап кетті.
Қоянды-Қойтаста Жанболды Елғон, Байғон деген екі ... ... еді. ... да ... таза қылып кетті. Батырлар келген соң, ... ... мен ... қуып келіп, Кенесарының соңынан көшіп барып қосылған соң,
малымызды өзімізге қайырып беріп, төлеңгіт қылып алды. Сол ... ... ... ... ... осы,- ... ... Наурызбай, Ержан,
Құдайменді, бас көтерер төрелер- бәрі қырғыздан қырғын тапты. Қалған қатын-
қалаш, бала-шаға 12 ... ... ... ... жыға ... ... ... қоянша жалтақтап, Бетпақтың шөлінде, Жеті Қоңырдың
желінде жан сақтап күнелттік. Сөйтіп жүргенде «Әзірейіл ... ... ... Ақ ... бар да малым бар деме»- дегізген Ақжалау ... ... ... ... ... ... ... сарт(шын мәнінде тәжік-
Ж.О.)болса керек. Жүзге жетер жетпес азаматпен ... ... ... ... жасы 14-те. ... жеріміз- Созақ маңайы. Екі жақта ту көтеріп,
айқасып ... ... төре ... ... ... ... ... ұшырды, найзамен шаншып түсірді. Сарт мергендері ... ... ... Сыздықтың туын ұстаған Уақ жігіті еді, оққа
ұшты. Сыздық сол ... ... ... ... деп, ат ... алдына ала бергенде, қолының байланып, өзінің ... ... ... деп ... ... ... біреу найзамен өндіршегінен
шанышқанда, найза шарт етіп ... да, ұңғы ... ... ... Сыздық қолға түсті. Созаққа апарып, сабан шанаға отырғызып қойды.
Денеде қалған найзаның ұңғы темірін ... ... ... ... ... мақтамен тығындап, тірілей Қоқандағы ханға жіберді. Барған
соң Қоқан ханы ... ... дәрі ... жазылған соң,
Қанағатшаны шақыртып алып: «Сені мұрттай ұшырып, шаншып түсірген осы бала
ма?- деп сұрапты. Жоқ, бұл ... деп айта ала ма?!- Бұл ... ... ... емес, мына балаға жөн,- деп Қанағатшаның фансадлығын Сыздыққа
алып беріп, торы арғымақ, алтын ... ... 500 басы ... сол ... ... жолы онан ... ... соң, Түркістанда
Мырза Фаясынға жігіт болып тұрдым. Өзінен шыққан сөзін жерге ... ... ... жайым жоқ» деп әңгіме әрі ... ... ... туын ... 1877 жылға дейін қолынан түсірген жоқ. Ресей
әскері келгенде Сыздық Созақ пен ... ... еді, ... ... 120 ... ... Түркістанды қорғауға келді. Бірнеше рет
жігіттерін ертіп ... ... ... ... полковник Веревкин бастаған
орыс әскеріне шабуылдады. 1864 жылдың 10-11 маусым күндері қала ... ... ... ішке кірмек болған әскери қосынды қырып тастады.
Келер күні қала ... ... ... ішінле тығылып отырсақ текке
қырылып қаламыз, одан да ... ... ... деп еді, қала ... ара ... Сыздықтың әскеріне қарсы саясат жүргізе бастады. Ақыр
түбінде қаладағы түбі ... қала ... ... ... осы ... ... жіберді, екінші күні қаланың қақпасын Ресейдің алдында ашып
берді. Бес күн бойы ... ... ... ... ... ... ... жанқиярлықпен соғысқан Сыздық Ресей әскері Түркістанды
алғаннан кейін Шымкент ... ... ... ... ... соғысты,
талай ерліктер жасады. Түркістанды қимай 1864 жылдың 6 қазанында Тәшкент
түбінде Черняевтің ... ... ... ... Көшекұлы Арыстабек төре,
жалайыр Бекбау датқа, арғын Жәуке батыр ... ... ... ... ... ... есаул Серовтың Орал казактарынан құралған жүздігін
қырып тастады, Түркістанды қоршады. Күші басым жау ... ... ... ... Оның ... ... ... бір бірімен бақас, дүниетанымы
тар, бас пайдасынан басқаны ойлауға деңгейі жетпейтін, ... ... ... да оңай болған жоқ. Тәшкентті қорғау кезінде ... ... ... ... Сыздық сұлтанды Қоқандтың сол жердегі әскер басылары өлтірмек
те болды, Тәшкентті енді орыс ала алмас, ала алмаса ... ... ... тізгін бермей кетер деп. Тәшкенттен ... ... ... хандығын
қорғауға қатысты. Ханның нашарлығынан, әскердің қорқақтығынан бұл ел де
берекелі қарсылық жасай алмады. ... ... ... ... ... ... Сыздықтың өзі жүрді. Бұхар ханы өз жанын сақтап Ресей ... ... ... сұлтаны Хиуаға барып, Сырдың төменгі
бойындағы қазаққа төрт жыл ... ... Хиуа ханы орыс ... ... сол ... ... ... орысқа қарсы
бірнеше соғысқа басшылық жасады. Содан кейін ... ... одан ... ... ... ... қарсы соғыстарына қатысты, сенімді ақылшы болды.
Жақып бек ... ... ... ... ... ... қолынан
жараланды да, Шығыс Түркістаннан шегінген әскермен бірге қазақтың өз жеріне
келді. «Иілген басты қылыш ... деп сол ... ... ... ... Сыздыққа кешірім жасады да, ол өзінің атасы Абылайға ... Арыс ... ... Хан ... ... ... ... туыстары
арасында қалған өмірін өткізді. Сырдария облыстық статистикалық комитетінің
мүшесі, ... ... ... 1886 жылы ... ... жазбақ
болып бағдарлама жасап, сол бағдарламадағы сұрақтарға жауап ретінде Ахмет
Кенесариннің «Кенесары и ... ... ... ... алғы ... ... ... Сыддык) «последний боец за независимость
казахского народа» деп ең жоғары бағаны ... «Вся его ... ... ... с ... ... ... маленькими,
женскими руками, манера держать себя, спокойствие, как бы ... в ... все это ... в нем ... ... ... ... дворах и вместе с тем кровного тюркского
аристократа, «белую кость», каким он и есть на ... деле по ... При ... ... на ... задумчивого, спокойного человека
как то не верится, что это именно тот ... ... с ... ... ... понятие об отчаянном степном разбойнике и самом ... ... что это тот ... ... ... в ... страх на наши передовые ... в ... ... ... на ... местах и нападая более смело и энергично, чем другие
предводители ... и ... ... партий. Но когда в
разговоре оживится его лицо, потечет ... ... ... ... ... ... ... человека исчезает
совсем. Перед вами является другой человек: живой, энергичный и безусловно
талантливый, с ... ... и ... ... ... ... на рядовых людей и на народные толпы. Становится
понятным его успех как сановника и ... в ... и ... при ... ... Хивы и ... и его ... держать в руках
полудиких, своевольных наездников и энергично двигать их нестройные ... ... ... ... ... ... ... с ними огромные
и быстрые переходы в Мертвой Кызылкумской пустыне и падать, как снег ... на ... ... ... этим от него ... ... «степного разбойника» (Кенесарин А. Кенесары и ... ... ... ... қосылуының көптеген саяси - экономикалық алғышарттар
болды. Орыс үкіметі өзінің ... ... ... ... ... ... күшейуімен қатар Шығыс мемлекеттерімен, көрші жатқан
халықтармен сауда айырбас жасауға және өзге де ... ... ... Ресейге бодандығы XVIII ғ. 30 - шы жылдары басталып,
ұзақ және күрделі үрдістен кейін ғана ХІХ ... 60 ж.ж. ... ... ... ... ішкі ... ... іске асты. Кіші жүздің көп
және Орта жүздің кейбір аудандары Ресейге ХVIII – XIX ѓ.ғ. ... ... ... Орта Азияға байланысты алға қойған ... жету үшін Орта ... ... ... және Оңтүстік Қазақстанның
қалалық бөлігін еш аяушылық көрсетпей, қатаң ... ... ... ... Қазақстанды және Орта Азияны жаулап саясатын Ұлыбритания
империясымен болған бәсекелестікпен түсіндіреді.
Қазақстанның Ресейге ... үш ... ... ... ХVIII ғ. 30 - шы ... ... ХІХ ғ. 20 - ... дейін. Бұл жүзжылдықтың ... ... мен ... хандығының
арасында протекторат қарым-қатынасы орнады. Ресей ... мен ... ... ... шекарасын жан-жақтан қоршады. Қазақ хандарының
сыртқы ... орыс ... ... ... және ... отырды.
-Екінші кезең - вассалитет кезеңі, ХІХ ғ. 60 - шы жылдары аяқталды.
Оның негізгі көрінісі 1822 жылы ... ... ... туралы Жарғы»
мен 1824 жылы қабылданған «Орынбор қазақтары туралы Жарғы» осы жарғылардың
нәтижесінде хандық билік күшін жойып, Ресей ... ... ... мен бөлімдер ашылды. Округ басшылары – аға сұлтандар мен ... ... ... Өз ... ... мен дистанциялар ашылды.
-Үшінші кезеңі таза бодандық, 1860 - шы жылдары басталады. Оның
негізгі ... ... ... ... Ресей империясының құрамына енуі,
облыстарға бөліну, олардың өз ... ... т.б. ... ... ... сұлтандар мен билер биліктен біржолата шеттетілді. ... ... ... - ... ... – қатынастарының орбитасына ене
бастады.
130 жылға ... ... – орыс ... ақыры Қазақстанның
оңтүстігіндегі қалаларды жаулап алумен аяқталды. Осылайша ... ... Ұлы ... ... ... ... ... тұрған діни
орталығы, ... ... ... ... сүйегі
жерленген-пантеон -Әз Түркістан саяси ... ел ... ... ... Оның ... ... ... шөбересі Сыздық төре
болды, ал оған рух беріп, қолдап, шүберекке түйілген ... ... ... ұлы ... аруақтары. Олар сонау көне замандарда Тұранның
негізін салған Алып Ер ... ... ... ... ... ... ... дейін ұстап тұрған Нияз аталыққа дейінгі бірнеше мың ... өмір ... ... ... ... ... жағдайы: өткені мен бүгіні
Ірі саяси орталық және мықты ... ... әрі екі ... ... пен ... ауданның қилысында орналасқан Түркістан ұзақ уақыт
тарихи оқиғаларының ортасында болды. Түркістанның сәні Әз Тәуке хан ... 1715 ... ... ... ... жоқ. Әз ... ... отырған
Қайып хан үш жылдан кейін өз ара ... ... Хақ ... Осы ... ... қалмақ соққылары саяси дағдарысқа алып
келіп, ол ... ... ... ... да елдің
шаруашылығы да, әлеуметтік тұрмысы да ... ... ... ... өмірінің соңы туралы «Он был в рассуждении
тихого своего нрава и весьма в почтении, и в 1783 году ... и тело его ... году ... ... его Пупы ... в ... ... ибо их
поколения знатные ханы и салтаны в том ... ... они в оном ... ... Хазрят-салтана гроб за святость, погребаются. А сверх того
и брат его Полата в ... ... ... (Андреев,с.40-41). Нияз
аталықтың ұлы шәкірттерінің бірі осылай ... ... ... адал ... ... ... ғасырдың басында ұлт-азаттық қозғалыста қалыптасқан түркі халықтарының
бірлігі ... жаңа ... жаңа ... алға тартып отыр. ... ... ... ... ... ... зерделеу, бүгінгі
күннің нақты іс-әрекеттерін байыта түсері сөзсіз. Жалпы айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... отандық
тарих ғылымындағы өзекті мәселелер қатарына жатқызуға болады.
Жоңғар шапқыншылары қуылғаннан кейін 1784 ... ... ... ... ... ... ... және оның өңірін Абылайхан қазақ
рулары арасында бөліп берген болатын. Бір-біріне тәуелсіз төрт ... ... ысты ... қоңырат (Көкше), жаныс (Сибзар),
сіргелі, ошақты (Шейхантаур) рулары өзара бөлісті. ... ... ... ... шыққан Төле бидің баласы Ниязбек өз есімімен аталатын
бекінісін салады. Бұл бекініс қаланы сумен қамтамасыз етіп ... ... ... ... ... Байтебек, Қият руынан Қыбырай деген кісілер
де өздеріне бекініс қорғандар салып алады. Жоғарыда ... ... ... ... туыстары арасынан қойылған әкімдер биледі:
Шейхантаурды Бабахан төре, ... ... ... ... ... ... Жошы ... шыққан өкіл басқарды.
Олардың арасындағы үздіксіз күрес ХVІІІ ғасырдың 80 жылдарына қарай үдей
түскен ... 1784 жылы ... ... бөліске салған кезде сусыз,
тұрмысқа қолайсыздау болған жер үлесі ... әрі ... мен ... қарсы күрестерге қатыспаған Шанышқылы мен Қаңлы ... ... ... ... ... Жүнісқожа өз қолына алып,
дербес Ташкент иелігін құрады. Ресейге ... ... ... екі ... ... ... жылы Сайрамды, Шымкенті және Түркістанды
бағындыру үшін 12 мың ... ... ... ... құрамына бітістірушілік
және миссионерлік міндеттер жүктелген Ташкенттің 50 ... ... ... ... ... ... ... тәжік Зухур дуанбегі
Сайрамды қоршады, Шымкент қыстағына ... ... онда ... және ... ... 200 жаяу және 400 атты әскер қалдырады. ... ... ... ... ұрпағы Салымсақ төре басқарған деген
мәліметтерде кездеседі. Ол ... ... ... ... ... ... ... оған 90 түйеге артылған ... ... ... ... тігілген тон жіберген.
1813-1814 жылдары қоқандықтар Түркістан қаласының маңындағы ... ... ... ... Түркістанды алу кезіне қатысты мәліметтер әр
түрлі. 1813-14 жылдары қоқанда болып қайтқан ... ... ... 1814 жылы ... ал барон Е.К. Мейендорфтың пайымдауынша 1815 ... ... ... ... басқа уақытты келтіреді, ол 1816 жылғы 7
сәуір деген уақытты көрсетеді. Түркістанды алу үшін ... ... Омар ... бірге Қожа Ахмет Йасауидің кесенесіне тәуәп етуге ... ... ... Хан ... ... Ташкенттен шығып, Сайрамға келді
және Түркістанды басып алуға аруақтардан медет ... үшін ... ... ... ... кейін Түркістанға Ташкенттегі ... ... ... ... мен 1000 ... ... таңдаулы әскерін
жіберді. Бұл жасаққа Хушвакт құсбегі йуз, Қарахан руынан ... ... Чуст ... ... ... Мұхаммед Шәріп аталық және басқалар
кірді. Қоқандықтар аттпен үш күн жеделдете жүріп отырып, таң ... ... ... ... ... ... жетіп, бір-бірінің иғына шығу
арқылы, дуалға көтеріліп қақпашыны өлтіру ... ... ... ... ... ... түркістандықтарды қапы қалдырды. Осылайша
Түркістан қаласы басып алынып, тонауға түседі. Омар хан Түркістанға келіп,
Қожа Ахмет ... ... ... ... ... ... етіп ... мырзаны тағайындады. 1815 жылдың ерте көктемінде бірнеше түн бойына
Шымкент қаласының биік қорғанында арқан лақтырып, ... ... ... ... жаттығу жасап жатқан қоқандық жарты мыңдық әскер бір түнде жоқ
болды. Сырдың ... ... ... олар екі ... ... ... ... жетті. Түн ауа білдірмей дуалдан асып түсіп, күзетшілерді
бірінен соң бірін ... ... ... ... сыртқы қақпаның сықырлап ашылғанынан бір-ақ
білді. Төрт қақпа бірінен соң бірі ... қала ... ... ... өзі ... ... құтылады.
Қазақ, қырғыз арасындағы қоқандықтардың беделін күрт өсірген олардың бүкіл
түркі жұрты үшін қасиетті саналатын Түркістан ... ... етуі ... ... ХІХ ... басында қоқандықтар қолына өтуі олардың
қазақ, қырғыз арасындағы діни-саяси беделін күрт өсірді. ... ... ... ... я ... ... ... деп ардақталған бұл
қала ХІХ ғасырда да түркі жұртының иман бірлігінің ... ... ... ... да ... ... жүргізу бүкіл түркі
жұртын ықпалында ұстау және халықаралық беделге ие болудың белгісі іспетті
еді. Сол үшін ортаазиялық ... ... ... ... ... ... құрбандықтарға дайын болатын. Қоқанның Омар ханы 1816 ... ... ... белгілі Түркістанды басып алу құрметіне 70
ақсарбас қойды құрбандыққа шалып, өзін ... ... ... деп жариялап, бүкіл мұсылман халифы ... ... ... ... ... айтып, елші жіберді. Қоқандықтар Түркістандағы Қожа
Ахмет Яссауи кесенесіне жөндеу жұмыстарын жүргізіп, қасиетті жәдігерліктің
сақталуына да көңіл бөлді. ... ең ... ... ... ... қоқандық дінбасылар хандар қолындағы идеологиялық қару
болды. Түркістан қаласының негізгі тұрғындары ... ... ... және ... ... ... ... да Қоқан қалалары
халқы сияқты айырбасқа негізделген, ішкі саудамен және қолөнерімен ... ... ... ... ұсақ ... ... олар
жергілікті ауыл шаруашылығы өнімдерін ғана ... ... және ... ... сұранысын толық қанағаттандыра алған жоқ. ... ... ... ... ... ... Қоқан хандығы, сыртқы сауда
рыногында Батыс Монғолиямен, Шығыс Түркістанмен, Бұхарамен, ... ... ... байланыс орнатты.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында азаттық жолындағы көрнекті күрескер, ... 1832 жылы ... ... отряды мен шайқастағы сәтсіздіктерінен соң,
ташкент құшбегімен одақ құрып, патша өкіметіне қарсы күресуге бел байлады.
Ташкенттік ... де оның ... құп ... ... ... және
бауырларымен құшақ жая қарсы алды. Қоқандықтармен күш ... ... ... өкіметіне қарсы 1832-1834 жылдары белсенді күрес жүргізді.
Арысы Әзірет сұлтан, берісі қазақ ... мен игі ... ... және ... ... үш ... ханы ... сайланып, ақ киізге
көтеріліп, елге танылған жері – ... ... ... да бей-жай
қалдырмаған. Халық жадында сақталып қалған «Бұқарбай ... ... ... ... ... ... айтылады. Мұрағаттық
құжаттарда Кенесарының өзіне жақын тұтқан адамы Өкілді 20 ... ... ... өзі ... ... білуді сұрағаны
айтылады.
Түркістан үшін күресте қоқандықтармен Кенесары хан да ... ... ... 1841 жылы Сыр бойына келген Кенесарының ... ... ... соң ... ... ... ... келуі
ханның ел алдындағы беделін өсіріп жібергені соншалықты, Қоқан ханы
Кенесарыға ... одақ құру ... ... ... ... ... алайда,
Кенесары мұндай келісімнен бас тартып , қазақ жерінің ... ... ... ... ... ... алуда Бұхар,
Хиуа хандықтарымен келісім шарттар жасасты. Мысалы, ... ... ... ... де қатысқан. Кенесары әскерлерінің Түркістанды, Ташкентті
қоршап, бірақ ала ... ... ел ... ... ... ... ... қаласының патшалық Ресейдің отарлық жүйесіндегі тарихы»
атты ... ... ... ... ерте ... ... ... халқының
отаршылдыққа қарсы күресі жайында қаралады. Сырым Датұлы, Исатай-Махамбет,
Жанқожа Нұрмағанбетұлы ... ... ... ... саясатқа қарсы қарулы күрестерінің жарқын мысалы болды. Ал, XIX
ғасырдың ортасында Кенесары Қасымұлы бастаған ... ... ... ... ... ... және Қазақстанның барлық аймақтарын
қамтуымен шын мәніндегі ұлттық ... ... ... ... ... бұндай мол тәжірибесі Казақстандық ұлт-азаттық қозғалысқа
ерекше кемелдік сипат берді. ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... Кене ... ісін оның баласы Сыздық
сұлтан ... ... ... ... саясатының Қазақстанды
бағындыру, түптеп келгенде оны ... ... ... ...... мақсат болып табылады. XIX ғасырдың 60-шы жылдарындағы
Ұзынағаш шайқасындағы жеңіс Ресей империясының Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... жол ... ... Бұл ... кезінде Түркістан
генерал-губернаторы Фон Кауфман: «Ұзынағаш соғысындағы жеңісіміз, біздің
бүкіл Орта ... ... ... ... ... болды» - деген
еді.Қоқанға қарсы шабуыл екі бағытта бірдей жүргізілді: Сырдария ... ... ... ... ... Түркістанға, Сібір
линиясының Верный бекінісінен полковник М.Г. ... ... ... ... М.Г. ... отряды 4 маусымда Әулие-Атаны шабуылмен
алады да, Шымкентке қарай жылжиды. Веревкиннің отряды 1600 ... және ... 22 ... ... ... ... ... қаласына қарай
жүрді.
Бұл кезде Кенесары ханның да ұрпақтары екіге ... бірі ... ... ... ... ... қалады. Тайшық пен ... ... ... ... ... сұлтан «ата-бабамның ақжолын тастап, орыстарға
қол қусырып отыра алмаймын» - деп келіспей, Әулиеата, ... ... ... қорғауға қатысты.
Осы кездегі Түркістан бегі Мырза Дәулетке келсек қарамағындағы ... ... бір ... ... қана ... бар еді. Бұл ... ... аттанған полковник Веревкин әскері Түркістан ... ... ... ... ... ... ... сұлтан көмекке
жүз жиырма сарбазын бастап келеді. Сыздық ... ... ... ... ... ... қала дуалының астын үңгіп қопаруға
әзірленіп жатқан орыс әскерін тойтара алды. Сонда-ақ ашық ... ... ... ... ... түсірді. Қасиетті Түркістан қаласын
қорғауда Сыздық ... ... ... ... болатын. Мұнда ескерер бір
жайт Түркістанды орыс әскері қоршаған кезде қала ... ... ... ... орыстар жағына өтуіне жағдай жасады. Осының нәтижесінде Жанти
Өтепов үш күнгі қоршаудан кейін, қала ... ... ашып ... 12
маусымда Түркістан қаласын басып алған орыс әскерінің шығыны 5 адамы ... 33 ... ... ... ... басып алғаны үшін Веревкинге
генерал-майор шені ... ... ... ... М.Г. ... орыс ... ... алуға келіп, қаладан жиырма-жиырма бес
шақырымдай жердегі Алтынтөбе, Ақбұлақ, Көкбұлақ ... ... ... ... 20 ... атты ... кездесіп, соғысуға батпай, кейін
шегінді. Бірақ, соның өзінде, кей ... ... екі ... ... ... 3 ... адам өлген, жараланған. Осы
жерде орыс ... ... ... ... Сыздық сұлтан тағы да
ерлігімен көзге түскен.
1864 жылдың қыркүйегінде Черняев отряды Шымкентті алды да, ... ... ... ... Ұлы жүздің де Ресейге қосылуы толық аяқталды.
1865 жылдың ақпанында ... ... ... ... ... ... облысы құрылды, 1867 ... ... ... жеке ... ... ... жағынан аймақ үшке -
орталық, оң және сол қанатқа бөлініп ... ... 11 ... ... ... ... облыстарынан құралған Түркістан генерал-
губернаторлығына бірігіп, ... ... ... деп белгіленді. Түркістан
Сырдария облысының бір қаласына айналып, Түркістан облысы әкімшілік ... ... ... ... ... ... Шымкент, Әулие-Ата,
Перовскі, Қазалы, Жизақ уездерінен құралды, ал 1872 жылы Жизақ ... ... ... ... орталығы болып бекітілген осы аттас уезд
құрылды.
Түркістан ... ... 50 ... ... солтүстіктегі шекарасы Шу өзені,
Саумал көлмен дәлірек айтқанда Ақмола облысының Сарысу уезімен шектесіп,
батысында Саумалкөлдің ... ... ... ... ... одан ... ... уезінің шекарасындағы Сунақата бекінісінің ескі орнымен,
оңтүстігі Перовскі уезінің Төлтартпа деген ... ... ... Сыр ... ... ... Арыс ... дейін, солтүстік
шығысқа қарай Шілік қышлағымен, ... ... ... ... және ... ... ... жатты.1886 жылы 12 маусымынан бастап
күшіне енген Түркістан өлкесін басқару ережесіне сәйкес, ... ... ... ... ... ... ояздығы құрамындағы Түркістан
бөлімшесі (участок) ... ... ... құрамына 16 болыстық
кірді. Олар – Ақтөбе, Жылыбұлақ, Қарнақ, ... ... ... Құршу,
Ноғайкөр, Көкшекім, Сарыөзек, Хантау, Шағатай, Шілік, Шу, Созақ, Жаңасу
және Түркістан ақсақалдығы ... ... ... қаласының
бүкіл шаруашылығы мен әкімшілік ... ... ... ... Ресей Түркістанды жаулап алғаннан бастап, өлкеде құрылған
жергілікті билеу ... бұл ... ... қарады, деген сұрақ
туындайды. Әрине, өлкені ... үшін ... ... ... ... ... ... атқару функциясы жағынан әскери
отаршыл әкімшілік болып, өзіне қарасты облыстар ... ... ... Сондықтан да көшіп келген шаруаларды Түркістанға ... ... ... қарады.
Түркістанға келіп қоныстанған орыс қоныстарын қаруландыру туралы әскери
мекемелерге алғаш пікірлер ... ... ... ... ... ... Н.И. ... болды. Ол Ресейдің сыртқы және ... ... үшін ... қоныстарын» қаруландырудың маңызды
екендігін, мақсаты – байырғы әскери күштерді ... ... ... түсу еді. Отаршыл әкімшілік Түркістанды күшпен билеп, қаруландыру
бағыттағы саясатынан ... жоқ. ... ... өкіметі жер қайысқан
әскерлерін қаптатып, Түркістанды жаулап алғанда, оның байырғы тұрғындары ... мен ... ... мен ... ... ... жарылқап тастайын деп ойлаған жоқ еді, «алысты көздейтін, ... ... ... Орта ... ... мен ... ... өнеркәсіп үшін қажетті шикізат атаулының бәрін ... ... ... ... ... Қытай жұрттарына баратын
жолды қысқарта түсу ... ... ... ... ... ... ... халықты, Түркістанға әкеп қоныстандыруға
тырысты. Жаулап алушылар Түркістанды өз ... ... ... ... ағылып келу басталды. ... ... ... ... ... көтеріліс шығарған крестьяндардың басым
көпшілігі Түркістанға: қоныстандырылды. Бұл ... олар ... енді ... ... ... келгеннен кейін тез арада
«қанаушы помещикке» айнала ... ... ... ... енді ... ... ұлы державалық «шынайы орыстың» ... ... ... өкіметі бұларды өзінің отарлық өктемдігін жүргізу үшін тірек
ретінде пайдаланды. Отаршылдық талан-таражға көшпенділер, әсіресе ... ... ... ... жері ... ... ... дейін
ханның меншігі» деп есептелінетін. Соған орай «Түркістанды және ... ... ... ... ... ... алынған, оның ішінде
жеке меншікпен алынған жерлерді патшаның иелігі деп тапты. Түземдіктерге
жерді тек қоғамдық ... ... ғана ... ... ... ... ... Түркістан генерал-губернаторы Куропаткин өзі
басқаратын өлкеден майданға 1916 жылғы қыркүйектен – 1917 ... ... 125 ... 123 мың 305 ... ... оның 101 мың 600 адам
Европалық Россияға, ал Кавказға 7 мың 401, Сібірге 4 мың, қалған 10 мың ... ... ... ... ... ... ... қозғалысын патша өкіметі аяусыз басып,
жаншыған кезде демократиялық топтар үкіметке қарсы ... ... Осы ... ... ... баяндама дайындау үшін Түркістанға
арнайы сапармен келген депутат эсер Л.Ф. Керенский және ... ... ... бірге мұсылман фракциясының хатшысы Мұстафа ... ... жылы ... ... саны ... төртінші болып табылатын
жалпымұсылмандар съезі ... Бұл ... ... мекендейтін
халықтардың өзін-өзі билеу еркін білдіре отырып, Түркістанды Федеративті
Демократиялық Ресей республикасына ... ... ... ... ... мазмұнынан туындайтын ойлар жүйеленіп,
тұжырымдар нақтыланды.Түркістан дегенде күллі түрік тағзым етіп, иісі ислам
бір елеңдеп қалып жатады. Оның себебі – ... бір ... ... Сыр Ана ... енші алысқанда қара шаңырақ – Түркістан қазақта
қалғандықтан да түркі ... ... кие тұта зор ... жылы ... ... ... ... тарихи рөлін, Орта Азияның
тарихи, рухани, мәдени әлеміндегі орынын жете ... ... ... ... ... деңгейде Түркістан қаласының 1500
жылдық тойының аталып өтілуіне басты назарын аударды. Бұл тек ... ... ... бір ... көне ... ... құрған өзге түркі
жұртшылығының да ... ... ... ... Н.А. ... сол ... қаласының мерейтойлық салтанатына қатысушыларды құттықтап тұрып:
«Түркістан - ұлттық бостандығымыз бен елдігіміздің ақ ... ... ... ... тұрсын!», - деген үлкен ой ... ... сәл ғана ... ... ... көне ... ... ішіне бүгіп, алғашқы пайғамбарлардың ... ... ... жер ... мекендеген жеті миллиард халық Нұқ пайғамбардың үш ... ... ... ортасында сақталған аңыздар. Соның біреуі
атасының әмірімен Еділ-Жайық суларының арасынан қоныс алған Йафес ... бел ... ... ... өлерінде қалған ұлдарына «Баршаңыз Түрікті
патша деп біліп, оның сөзінен ... деп ... ... дейді. Еуразия
халықтарының бәрі де сол Йафестен тараған, ... ерте ... ... ... ... тұқымы.
Парсы арасындағы аңыздар адамзат баласы Кеюмарстың немересі бақташылардың
патшасы Феридуннан туған ... Тұр, ... ... ... ... ... ... қазақ жерінен бастау алса, Тұрдың мекені Тұран
атанған екен дейді, бұл бір жағы ... бір жағы ... ... ... ... ... Еуразия құрылығының негізгі бөлігі. Түрік
халықтарының ауызша тарихына негізделген шежіресінде осы ... ... тек ... ғана емес, түрік тектес әлемнің ата-мекені, кіндік
қаны тамған құтты жұрты дейді:
«Бұл жамағаттың нәсілі Көшіммен бітеді. Көшім хан ... ... ... ... ... көп жасады, екі көзі көрмей қалды. Тұранды мың үшінші
жылы (григориан есебі ... ... ... ... ... қолынан
Орыс алды. Көшім хан қашып, маңғыт халқының ішіне барды, ... опат ... ... шежіресі. Құраст. Б.Әбілқасымов. Алматы, 1991, 118 б.).
Сонымен Тұран ... ... ... ... ата ... көлем шамасы
белгілі. Осынау ұлан-байтақ өлкенің саяси және рухани ... ... ... мың ... бойы ... ... қызмет атқарды, Еуразиялық
ұлы даланың тарихының куәгері болды. Түркістан топырағында Нұқ пайғамбардың
ізі бар, одан ... ... ... ... де осы ... бір
белгісі қалған. Фердоусидің «Кім олар Кейқысырау мен Афрасияб, Олардан
қалған жоқ па ... ... деп ... ерте ... ... қылған жері осы. Қазақ аңыздары Кейқауыстың ұлы Сиявуш ... ... ... келеді дейді. Оған Афрасияб Сыр бойынан жер беріп сол
жерден Канг-деш қаласын салады. Әлем ... ... та ... деп ... ... ... әрі иран мен ... жұрты соғыспайды деп ел той жасады.
Бірақ ... жала ... ол өзі ... қалада М.Қашқаридің жазуына
қарағанда бұрыңғы Қанг-деш, ортағасырлық Жанкент қаласында қаза ... ... ... ... ... бір рет жиналып, ... ... ... ... ... шашады» дейді. Осының арты біздің
заманымыздың арғы жағында 626 жылы Сиявуштың ұлы Кейқысыраудың ... той ... ... қастандықпен өш алу мақсатында у беріп
өлтіруімен жалғасады. Иранның ... ... ... Тәбризи (ХІ ... ... ... Иран оның ... ... ... қол ... атаң Сиявуш үшін шаһзада,
Афрасиябтай ұлылар жан тапсырған,-деп жырланатыны сол себепті.
Түркістан Әл Фараби мен Ахмет Йассауи сияқты түріктің ұлы ... ... жер. ... ... ... сіңірген әулиелердің қатарында Мәуләна
Сафи ад-дин Қойлақи, Софы Мұхаммет Зарнуқи, Сүлеймен ... ... ... ... Көк ... ата ... Имам Марғузи, Баб Араб немесе Баба
Машын, Әбді әл Әзіз бап, Қарабура әулие болып ... кете ... ... ... ... Сафи ад дин Орүң ... ... намасында» Сыр
бойында ислам дінін алғш әкелген сахабалардың бірі ... ... он ... ... бап болса Мұхаммет ибн Ханифаның ... ... ... Ол ... діни қиссаларында жиі айтылатын атақты ... ... ... Оның шын аты ... болған екен, өзі яхуди қызы екен
делінеді, арабтармен болған бір ... ... ... ... ... ... ... Әлінің өзімен қылыш айқастыратын осы қыз. Әзіреті Әліден
жеңілген қыз Мұхаммет ... ... арыз ... дінге кірген екен:
Кәлима шаһадатты жары қылды,
Исламның хақтығын енді білді.
«Құдай-бір, Құран-шын, Пайғамбар-хақ,
Деді де ... қыз ... ... ... бап ... бері ... қазақтың ұлы даласына ислам
шапағатын нұр қылып құйған қасиетті ... ... Оның осы ... орнына
бола Әмір Темір де Түркістанға Ахмет Йассаудың басына зиярат ете келіп оның
орына алып құрылысты салуға ... ... ... ... ... ... ерекше орын алатын қазақ исламы атты құбылыс пайда болды.
Әзіреті Сұлтанға зияратқа барған қазаққа сол ... кез ... ... ... ... ... ... түнеу керектігін айтады. Арыстан бап
Ахмет ... ... ... мыс ... ... бар, ал шын ... исламға дейінгі ескі әулиелері мен тәңірілік сенімдерінің орталығы
болғаны анық.
Түркістан соңғы ... ... ... ... ... ... Біз осы ... көне тарихтың оқырманға әлі де жете ... ... ... ... ... ... шежіре дәстүрінен
Кеңес дәуірінде қол үзіп қалған қалың әлеумет «атамыз –Алаш, керегеміз-
Ағаш» ... ... ... ... ... ... ... ойдамыз. Еуразия
көшпелілерінің империялық дәуіріне де Уыз хан шежіресі арқылы шолу жасадық,
ол да біздің тарихымызды ... ... алғы ... ... Одан ... оқырманға түсінікті болар, бірақ арасындағы кейбір көңілге қонымды
оқиғаларды ыждихатпен баяндауға ... ... тек ... ... ... ол ... ... жолынан алатын сабақ емес пе ?!
ХУІІІ ғасырда Абылай сияқты ұлы ... ... ... ... ... ... күресі ұнжырғасы түскен елдің, ... би ... ... ... ... берді. Бұл кезеңде Түркістан тарихында Нияз
аталықтың еңбегі ерекше ерен. Түркістан өлкесінің тарихын терең ... ... ... ... ... ... Түркістан тұрғыны
Нияз батырдың беделі аса ... ... ... ... ... ... (126,32 б.). Нияз ... аталары Арыстан мен Барқы салған жолды
жалғастырып ... ... ... ... ... жаудан қорғап,
жаманнан сақтап отырды. Шын мәнінде ол өзінің ... ... ... ең ... ... ... тақты қорғады. Абылай хан 1781
жылы қайтыс болып ... ... ... ... ... Бұл ... хан ... қадірі де азайған еді, бірнеше ғасыр өмір сүрген
Қазақ хандығының да кесімді уақыты ... ... ... ... ... ... хандығы құрылар заманда бұзыла бастаған еді.
Еуразияның орталық аймағы өзінің ... ... ... ... екі
басы теңіз жолдары арқылы бірін-бірі тапты. Жыланды үш ... ... күші бар ... ... ... Еуразияның орталық кеңістігін
мекендеген түркі-моңғол ұлыстары өзінің тіршілігін жалғастыра берді. ... ... ... ... ... аймағы біртіндеп құлази
бастады. Ақырындап ірі-ірі суландыру жүйелері мен ... ... ... ... қала ... мен ... ... тамаша туындылары қирап,
сынып, ешкімге керегі жоқ дүниеге ... ... осы ... «Средняя
Азия в настоящем своем общественном устройстве представляет ... ... ... то ... ... ... Вся страна, нисколько
не преувеличивая, есть не более не менее, как одна ... ... ... водопроводами, каналами и колодцами, усеянная развалинами...на
оазисах, на развалинах многовратных городов стоят жлкие мазанки и в ... ... ... ... развращенное исламом и забитое до
идиотизма религиозным и монархическим ... ... ... с
одной стороны, и полицейской властью китайцев –с ... В ... ... Хива и ... в ... просвещенной и богатой стране
древнего Востока (в ХІУ-ХУ вв.), теперь господствует невежество и ... чем где ... ... ... ... ... Хивы,Бухары
и проч.,обсерватория в Самарканде безвозвратно погибли...Среднеазиатские
владельцы ... не ... ... и ... не ... ... как это ... их предки, зато кадждый день торжественной
процессией идут в ... и там ... ... с ... а ... ... ... с пажами или идут на арену и смотрят, как ... ... ... ... деп ... ... ... Касымбаев Ж.К. История возникновения и развития ... ... ... дисс. ... к.и.н. (07.00.02). –
Алматы, 1970. –25 с.; ... Э. ... ... в ... (1613-1917): Автореферат дисс. ... ... ...... –25 с.; ... Х. ... ... Верный и его регион.
–Алматы, 1972; Тесноков Н. Уральску 350 лет. –Алматы, 1963; Касымбаев ... – көне қала // ... және ... - № 3. ... ... ... П.И. Топография Оренбургской губернии / Соч. П.И. Рычкова. -
Оренбург, 1887. – С.15.
3 ... М. ... ... ... ... ... - Казань, 1872. - С.52, 55-56;
4 Ахмеров Г.Н. Надписи мечети ... ... // ... ... ... ... при Казанском университете. - Казань, 1886. - Т.3. -Вып. 6. ... ... А. Из ... ... ... ... как ... и колдун
// Известия общ. археологии, истории и ... при ... - ... 1899. - Вып. 3. - Т.ХV. - С.4; ... Н.С. Очерк
археологических изысканий в Туркестанском ... до ... ... ... археологии // Среднеазиатский вестник,
1896. - № 7, 9; ... С.Г. ... ... мечети
Хазрета Яссевийского в г. Туркестане // ПТКЛА, 1907 (1906-1907), ... № 1 от 27.ІІ. 1907 г. - ... ... В.В. ... в эпоху монгольского нашествия / Соч. -М., 1963.
-Т.1. - С.234; ... А.И. ... ... ... ... ... Аулие-Ата и Чимкент. - Ташкент, 1912.
6 Семенов А.А. Мечеть Ходжи Ахмеда ... в ... ... в ... 1922 г. // Изв. ... - Ташкент, 1926. -
Вып.1. - С.130; Савельева Т.В. Охрана и ... ... ... // ... ... по ... ... - Алма-
Ата, 1976. - С.233.
7 Массон М.Е. О постройке мавзолея Ходжа Ахмета. -Ташкент, 1930. - С.4.
8 Бернштам А.Н. ... ... ... и ... ... ... ... АН КазССР. - Серия археол. - 1950. - Вып.2. - С. 72-82.
9 ... Е.И., ... Г.И. Из ... ... ... и ... ... // Труды ИИАЭ АН КазССР. - Алма-Ата, 1958. -Т.5. - С.3-215;
Немцова Н.Б. Археологические ... у ... ... ... ... ... // ... АН КазССР. - Серия истории, археологи и этнографии, 1961. -
Вып. 1(15). - С.91-104.
10 Сенигова Т.Н. Керамика ... ... из ... ... ... вв.) // ... памятники Казахстана. -Алма-
Ата, 1978. - С.171-187; Бурнашева Р.З. Клады медных монет из ... ... ... ... и ... ... -Алма-Ата, 1969.
- С.58-68; Ерзакович Л.Б., Нурмуханбетов Б., ... А. ... ... в Туркестане // Археологические исследования в
Отыраре. - ... 1977. - ... ... А.Н., ... Ю.А. ... ... ... // Известия АН КазССР. -Сер. общ.
наук, 1982. - Вып. 1. - ... ... Е. А. ... ... ... к ... ... Туркестан // Исторические чтения памяти М.П. Грязова. ... - ... 1987. - ... ... Б.Х. ... по ... археологических памятников материальной культуры. Инв. N
96. - С.13; Итенов А.О. Археологические исследования в охранной зоне ... ... в ... ... ... ... - ... 1993. Рукопис. Архив НИПИ памятников материальной
культуры. Инв. N 6. (НИПИ - ... ... ... ... культуры).
12 Шашаев А.К. Исследования городища ... ... ... - ... 1992. - С.110; Байпаков К.М. Средневековая
городская культура Южного Казахстана и Семиречья (VІ - ... ХІІІ в.). ... ... 1986. – С.256; ... С. ... және орта ғасырдағы
Қазақстан: (Ерте дүниеден ХVІ ғ. дейін). -Алматы: Ана тілі, 1995. - 176 б.
13 Смағұлов Е., Тұяқбаев М. ... ... ... ... 1998. - 52 б.; Смағұлов Е., Григорьев Ф., Итенов О. Очерки по ... ... ... ...... ... 1998. - С. ... М. Түркістанда жерленген тарихи тұлғалар. - Алматы, 2000. - 96 ... Б.Т. ... ... ... ... ... Ясави.
- Алма-Ата: Өнер, 1989. - 176 с.
14 Дербісәлиев Ә. Қазақ ... ... ... ... ... Рауан, 1995. - 233 б.;
15 Сафаров Г. Колониальная революция. (Опыт Туркестана). - Алматы: Жалын,
1996. – С. 272; ... П.Г. ... - ... - ... ... ... 1929. – С.164.; Колониальный восток // ... ... ... Под. ред. А. ... - ... ... ... - С. 354; Асфендияров С.Д. История Казахстана с древнейших времен. -
Алматы: ... 1935. - Т.1. - С. ... ... К. Алаш һәм ... ... ... 1995. – 256 б.;
Қоңыратбаев О. Тұрар Рысқұлов. Қоғамдық ... және ... ... ... ... Қазақстан, 1994. – 447 б.; Қойгелдиев М. Алаш
қозғалысы. –Алматы: Санат, 1995. – 368 ... ... С.А. ... ... в ... ... гг.: Автореф. дис. ... к.и.н. (07.00.02). –Ташкент,
1991. - 26 с.; Садықов Х.Д. Колониальная политика царизма в ... ... за ... независимость в начале ХХ века: Автореф. дис. ...
д.и.н. (07.00.02). – Ташкент, 1994. -25 с.; ... С.А. ... ... (1918-1922). Доктрина и реальность: Автореф. дис. ... д.и.н. ... 1995. - 28 с.; ... А.М. ... деятельность
джадидов Туркестана (конец ХІХ – начало ХХ вв.): Автореф. дисс. ... к.и.н.
– Ташкент, 1995. - 24 с.; ... Д. ... ... ... ... ... ... второй половине ХІХ – первой четверти ХХ
вв.: Автореф. дис. ... д.ю.н. –Ташкент, 1995. - 26 с. и другие.
Қосымша

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 98 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Италия11 бет
Каспий өңірінің экологиялық мәселелері13 бет
Маңғыстау өлкесінің экологиялық проблемалары15 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Пайдалы өсімдіктердің зерттелуі50 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
ІI- ші дүние жүзілік соғыс кезіндегі Түркістан легионы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь