ХIX ғасырдың ортасы – ХХ ғасырдың басындағы орталық Қазақстан қазақтарының материалдық мәдениетіндегі ерекшеліктері

КІРІСПЕ
1 МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ
1.1 Этникалық мәдениет ұғымының этнология ғылымындағы орны мен рөлі
1.2 Материалдық мәдениеттің зерттелу әдістемесі, жіктелуі және этнографиялық сипаттамасы
2 ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
2.1 Батыс және Ресей зерттеушілерінің жазбаларындағы қазақтың материалдық мәдениеті
2.2 Қазақ этнографтарының еңбектеріндегі зерттеулер
3 ХІХ ҒАСЫРДЫҢ ОРТАСЫ.ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Баспаналардың негізгі түрлері және оған қоғамдық.шаруашылық өзгерістердің тигізген ықпалы
3.2 Орталық Қазақстан қазақтарына тән ұлттық киімнің этномәдени ерекшеліктері
3.3 Дәстүрлі тағам және тұрмыстық бұйымдар. Ұқсас қырлары мен ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы ХІХ ғ.ортасы мен ХХ ғ.басындағы Орталық Қазақстан қазақтарының материалдық мәдениетін зерттеуге арналады.
Тақырыптың өзектілігі. Әлемді мекен алуан-түрлі халықтардың табиғи әрі мәдени ерекшеліктерін айқындайтын этнография ғылымының негізгі бағыттарының арасында материалдық мәдениетті зерттеу маңызды орын алады. Баспана, киім, ыдыс-аяқтардың этникалық ерекшеліктерін зерделеу жан-жақты талдауды талап етеді. Дегенмен, өзінің белгілі бір тұрақтылығына қарамастан, уақыт өткен сайын кез келген халықтың материалдық мәдениеті өзгерістерге ұшырайды.
Мәдени және қоғамдық өзгерістердің маңызды аспектісі қоғамға өзге мәдениеттің ықпал етуі болып табылады. Мәдениаралық байланыстар ежелден мәдени өзгеріс пен дамудың қозғаушы күші болды. Сыртқы әсерлерден ада қалған қауым адамзат тарихында өте сирек кездеседі. Өзгерістерге негіз болған ХІХ ғасырдағы қазақ даласындағы оқиғалар еді. Патшалық отарлау саясаты қазақ даласындағы шаруашылық өмірдің өзгеруіне әкеп соқты. ХІХ ғасырдың ортасында басталған өзгерістердің нәтижесінде ХХ ғасырдың басында қазақтардың азғантай бөлігі ғана таза көшпелі өмірін сақтап қалды [1, 183 б.]
Қазақ халқы өзінің даму тарихында көптеген тарихи оқиғаларды, қиындықтарды басынан өткерді. Яғни, осы кезеңде шаруашылықтағы, қоғамдық өмірдегі өзгерістер пайда бола бастады. Бұл оқиғаның басында 1822 жылы 22 маусымда патша «Сібір губернияларына арналған мекемелер», «Бұратаналарды» басқару туралы жарғы», «Қырғыз-қайсақтарды» басқару туралы жарғы, Жер міндеткерлігі туралы ережелер, Астық қорлары, шаруалар мен «бұратаналар» арасындағы борышкерлік міндеттемелер туралы ережелер тұрды. Сонымен қатар 1867-1868 жылдардағы реформа да өз әсерін тигізбей қоймады. Реформаның жалпы алғанда отаршылдық сипаты басым болды. Ол реформалар Қазақстанды Ресейге қосып алу үрдісінің толық аяқталғанын көрсетті. Қазақстанның кең-байтақ жері Ресейдің мемлекеттік меншігіне өтті. Патша үкіметі бұдан былай қазақтардың жерін кез келген сылтаумен оп-оңай тартып ала беретін болды. Мұның ақыры дала тұрғындарының ежелгі атамекен жерлерінен айырылып қалуына, сөйтіп қайдағы бір құнарсыз және тұзы бетіне шығып жатқан сортаң жерлерге ығыстырылуына жеткізді. Құнарлы жерлер ішкі Ресейден қоныс аударып келген орыс шаруалары мен казактарға, шенеуніктерге берілді. Патша үкіметінің Қазақстанның табиғи бай ресурстарын оңды-солды емін-еркін пайдалануы бұл өлкені Ресей экономикасының қосалқы арзан шикізат көзіне айналдырды.
1. А.К. Бимыкова ХІХ ғасырдың ортасындағы қазақ халқының тұрақты баспаналарындағы өзгерістер // IV археологиялық және этнографиялық «Праздник в архаическом ритуале и этнографичечкой современности» көктемгі мектеп оқулары. – Астана, 2014. – 183 б.
2. М.Қойгелдиев, Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. Қазақстан тарихы: Аса маңызды кезеңдері мен ғылыми мәселелері. - Алматы: Мектеп баспасы, 2007. – 188 б.
3. Г.Т. Телебаев, А.Т. Шайкенова, А.К. Омирсеитова, и др. Казахстанская культура сегодня: ценности, потребности, институты. – Астана: Елорда, 2002. - 232 б.
4. Иманғали Сарбасұлы. Мәдениеттің қалыптасу жолдары, монографиялық зерттеулер мен толғаулар. - Астана, 2004. - 3 б.
5. А.И. Кравченко. Культурология. – Москва: ООО «Издательство Проспект», 2007.- 4 б.
6. Т.Ф. Кузнецова, В.М. Межуев, И.О. Шайтанови др. Культура: теории и проблемы. – Москва: Наука, 1995. - 38 б.
7. Э.В. Соколов. Культурология. Очерки теории культуры. – Москва, 1994. - 22 б.
8. А. Аванесова, В.Г. Бабакова, Э.В. Быкова и др. Морфология культуры. Структура и динамика. – Москва: Наука, 1994. - 349 б.
9. А.П. Садохин. Этнология. - Москва: Гардарики, 2006. - 183 б.
10. Э.А. Орлова. Введение в социальную и культурную антропологию.- Москва:МГИК, 1994. - 13 б.
11. С.В. Лурье. Историческая этнология. Москва: Аспект-пресс, 1998. - 139-141 бб.
12. Этнические и этно-социальные категории: Свод этнографических понятий и терминов.-вып.6.-Москва.: ИЗА РАН, 1995.-55 б.
13. И.Э. Елаева. Теоретические подходы к изучению этнической идентичности в отечественной науке// Этнологические исследования.-Вып.1.-Улан-Удэ: БНЦ СО РАН баспасы, 2000,- 32 бет
14. В.М. Розин, Культурология. Москва: ИНФРА-М, ФОРУМ, 2002.- 71 б.
15. А.Я. Флиер, Культурология для культурологов: пособие для магистрантов и аспирантов, доктарнатов и соискателей, а также преподавателей культурологии.-Москва: Академический Проспект; Екатеринбург: Деловая книга, 2002.-492 б.
16. Е.В. Пашинцев. Границы современного социологического дискурса. Т.3, 116 б.
17. С.Г. Кара-Мурза. Манипуляция сознанием. - Мосвка: ЭКСМО-Пресс, 2001. - 61 б.
18. Е.В. Попов. Введение в культурологию.- Москва: Владос, 1996. - 336 б.
19. Э.С. Маркарян. Проблема целостного исследования культуры в антропологии США. // В сб. Е.А. Веселкин, В.А. Тишков (ред), Этнология в США и Канаде. Москва: 1989. 16-17 бб.
20. John Thompson. Ideology and Modern Culture. - Critics social theory in the Era of Mass Communication. - Oxford: Polity Press, 1990. - 127 б.
21. Э.В. Соколова. Очерки теории культуры. - Москва: Интерпракс, 1994. - 103-104 бб.
22. A.R. Redkliffe-Brown. A natural Science of Society. - Glensoe, IL: Free Press, 1957. - 106 б.
23. Chris Jenks. Culyire. L., NY.: Routledge, 1993. - 40 б.
24. Т. Парсонс. Социальная система. - Лондон: 1951. - 15 б.
25. А.Л. Кребер, К. Клакхон. Культура: критический обзор концепции. - Нью-Йорк: Винтаж бук, 1952. – 181-189 бб.
26. М.А. Чегинец. Концепция культуры А.Л. Кребера. СПбю. 1989. - 13 б. (Автореферат)
27. В.Е. Давидович, Ю.А. Жданов - Сущность культуры. Ростов: издательство Ростовского университета, 1979. - 42 б.
28. С.А. Токарев. К методике этнографического изучения материальной культуры//№4, 1970.- 3-17 бб.
29. С.А. Токарев. Новое о происхождении экзогамии и тотемизме. Сб. «Проблемы антропологии и исторической этнографии Азии», Москва. - 1968.- 9 б.
30. М.М. Герасимов. Палеолитическая стоянка Мальта, сб. 1 «Палеолит СССР». - Москва, 1937.-19 б.
31. Б.Ф. Поршнев. Социальная психология и история. - Москва, 1966. – 78 б.
32. В. Г. Богораз, Чукчи. ІІ. Религия. Ленинград, 1939 - 78 б.
33. В.В. Радлов. Тюркские степные кочевники. – Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. - 25 б.
34. Семен Броневский. О казахах Средней орды. – Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. - 38-43 бб.
35. Григорий Потанин. Труды по этнографии и фольклору. – Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. - 19-21 бб.
36. Николай Коншин. Труды по казахской этнографии.- Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. – 57 б.
37. М.И. Красовский. Образ жизни казахов степных округов. - Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. - 46 б.
38. Алексей Левшин. Описание орд и степей казахов. - ҚЭК, Астана: Алтын кітап, ҚЭК, 2007. - 28-32 бб.
39. Э.А. Масанов. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР.- Алма-ата, 1966. - 226 б.
40. Николай Харузин. История развития жилища тюркских и монгольских народов.- Астана: Алтын кітап, 2007. - 157 б.
41. Герн фон В.К. Характер и нравы казахов.- Астана: Алтын кітап, 2007. - 36 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті
Қорғауға жіберілді
Тарих факультетінің деканы
________ Садықов Т.С.
«___» ... ... ... ... ... – ХХ ... БАСЫНДАҒЫ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Мамандығы: 6М020800- «Археология және этнология»
(ғылыми-педагогикалық бағыт)
Магистрант ________ А.К. ... ... ... ________ Ұ.Ү. ... ... ... ________ Ұ.Ү. ... 2015 ... ... ... ... Зерттеу жұмысы ХІХ ғ.ортасы мен
ХХ ғ.басындағы Орталық Қазақстан қазақтарының материалдық ... ... ... ... мекен алуан-түрлі халықтардың табиғи
әрі ... ... ... этнография ғылымының негізгі
бағыттарының арасында материалдық мәдениетті зерттеу маңызды орын ... ... ... ... ... зерделеу жан-жақты
талдауды талап етеді. Дегенмен, өзінің белгілі бір ... ... ... ... кез ... ... ... мәдениеті
өзгерістерге ұшырайды.
Мәдени және қоғамдық өзгерістердің маңызды ... ... ... ... етуі ... ... Мәдениаралық байланыстар ежелден
мәдени өзгеріс пен ... ... күші ... ... ... ада
қалған қауым адамзат тарихында өте сирек кездеседі. Өзгерістерге ... ХІХ ... ... даласындағы оқиғалар еді. Патшалық отарлау
саясаты қазақ даласындағы шаруашылық өмірдің өзгеруіне әкеп ... ... ... ... өзгерістердің нәтижесінде ХХ ғасырдың басында
қазақтардың азғантай бөлігі ғана таза көшпелі өмірін сақтап қалды [1, ... ... ... даму ... ... ... оқиғаларды,
қиындықтарды басынан өткерді. Яғни, осы кезеңде шаруашылықтағы, қоғамдық
өмірдегі өзгерістер пайда бола ... Бұл ... ... 1822 жылы ... ... ... ... арналған мекемелер», «Бұратаналарды»
басқару туралы жарғы», «Қырғыз-қайсақтарды» басқару ... ... ... ... ... ... ... шаруалар мен «бұратаналар»
арасындағы борышкерлік міндеттемелер туралы ережелер тұрды. Сонымен қатар
1867-1868 жылдардағы реформа да өз ... ... ... Реформаның
жалпы алғанда отаршылдық сипаты басым болды. Ол реформалар ... ... алу ... ... ... ... Қазақстанның кең-
байтақ жері Ресейдің мемлекеттік меншігіне өтті. Патша үкіметі бұдан былай
қазақтардың жерін кез ... ... ... ... ала ... болды.
Мұның ақыры дала тұрғындарының ежелгі атамекен жерлерінен айырылып қалуына,
сөйтіп қайдағы бір құнарсыз және тұзы ... ... ... ... ... ... ... жерлер ішкі Ресейден қоныс аударып келген
орыс шаруалары мен ... ... ... ... ... табиғи бай ресурстарын оңды-солды емін-еркін пайдалануы бұл
өлкені ... ... ... арзан шикізат көзіне айналдырды.
Патша үкіметінің ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... реформалары қазақ елінің саяси тәуелсіздігін ... бұл ... көп ... патшалық әкімшіліктің қазақ
қоғамының ішкі өміріне тереңдеп еніп, оны игеріп алып кетуге әлі де ... ... ... ... Мұны жақсы түсінген патшалық әкімшілік ХІХ
ғасырдың 60-жылдарының орта тұсынан бастап Қазақстанды отарлаудың ... ... ... Ол ... Ресейден орыс шаруаларын қазақ жеріне
қоныс аударту еді. ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылды. [2;188 б.]
Осынау факторлардың әсері, әрине, материалдық мәдениеттің де өзгеруіне
әкеп соқты. Қоныс ... және ... ... ... ХІХ ғ. ортасында сауда қатынастарының дамуынан ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
қалыптасқан жүйелер басқа арнаға түсті.
Қазақ халқының баспанасының даму ... ... ... ... этнографиялық тұрғыда зерттеудің ғылым үшін де,
күнделікті өмір ... үшін де зор ... бар. ... ... халқы үшін
оңай тимеген осынау кезеңді бөліп алып ... ... ... ... қажет. Сондықтан да тақырыптың өзектілігі деп осыны айтуға болады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ХІХ ғ. ІІ жартысындағы дәл осы ... ... ... бір ... ... ... ... жоқтың қасы. Сол себепті әр кезеңде зерттеушілердің жазып ... тек ... ... ... ... мәліметтерін топтастырып
жинауға тура келді. Солардың ішінде, XIX ғғ. ... ... ... ... ... жүргізілуі нәтижесінде жүзеге
асқан этнографиялық мәліметтерден сол кезеңдегі қазақтардың жалпы ... ... өмір сүру ... ... мәдениетін
сипаттайды.
Қазақ халқы жайлы ХІХ ғасырда жазылған В.В. Радловтың керемет еңбегі
«Тюркские ... ... Бұл ... ... ... физикалық
ерекшеліктері, қысқы және жазғы тұрақтары, мал шаруашылығы, соның ішінде
қой, ірі қара мал ... және одан ... ... ... ... ... ... сусыны, түйе ... киіз ... ер және әйел ... киімі, егін, аң шаруашылығы, қолөнер, ... ... ... ... ... Сонымен қатар,
Семен Броневскийдің «О казахах Средней орды» еңбегі. Бұл жазбада ... ... ... егін ... мал ... ... сүру салты т.б. жайлы жазылған. М.И. Красовский ... ... ... округов» аталатын жазбасы тамаша материалдарды жинақтаумен қоса
қазақ ... ХІХ ... ... ... және ... мәдениетіне
сипаттама берді.
Орталық өңірге байланысты жазылған тамаша еңбектердің бірі Иван
Григорьевич ... ... ... орды киргиз-кайсаков». Оның
этнографиялық материалдары қазақ ... ... ... ... және ... этнографиялық және тарихи мәліметтер берілген.
ХІХ ғ. саяси өзгерістердің материалдық мәдениетке тигізген ... ... ... ... ... ... ... и
казахского народа» атты тамаша еңбегі. Бұл жерде ... ... ... ... ... ... өте жоғары деңгейде баяндалған.
Қазақ баспаналары жайлы ХІХ ғ.Ақмола өңірінде ... В. Шнэ ... ... ... ... ... қатар осы өңірде
болған Словцовтың да жазбаларынан көре аламыз. ... ... ... ... пен И.В. Захарованың «Казахское народное жилище» атты еңбегін
атап өтеміз. Өзбекәлі Жәнібековтің ... деп ... ... ... ... ... Кейінгі уақыттағы
зерттеулерден біз И.В. Ерофееваның ... ... ... ... да тілге тиек етеміз. Себебі бұл жерде сол кезеңдегі ... ... ... ... дәрежеде жіктеп көрсетілген.
ХІХ ғ. ІІ жартысындағы қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... М.К. Қозыбаев,
Х.А. Арғынбаев, М.С. Мұқановтың «Казахи» атты ... ... ... Р.В. ... ... национальная одежда ХІХ-начало ХХ
в. еңбегін айтпай өтуге болмас. Бұл жерде әр ... ... ... ... киім ... ... ХІХ ғ. жәрмеңкелерде алынған
маталармен киім пішімінің өзгерулеріне кеңінен ... Осы ... ... ... ... ... М.Ш. Алинов, Г.С. Алинов,
Л.Т. Габдырованың «История казахского костюма» кітабын жатқызуға болады.
С. Жолдасбаевтың « XV-XVIII ғғ. ... ... ... ... негізінде)» атты диссертациялық еңбегі материалдық
мәдениет жайлы жазылған құнды еңбектердің санатынан қарауымызға болады. ... XV-XVIII ғғ. ... ... ... мәдениетін зерттеудегі
деректер, сол кезеңдегі қазақ ... ... ... ... ... типтері, XV-XVIII ғғ. қазақтардың
материалдық ... ... ... ... Сол ... бұл ... қазақ халқының материалдық мәдениеті
жайлы сөз қозғағанда атап өтпей кеткен жөн болмас.
ХІХ ғасырдың ортасынан ... ... ... ... ... ... жұмысына өз ұлтымыздың да азаматтары белсене
қатыса бастады. ... ... біз ... ... ... ... ерекше атауымыз керек. Қазақтың өз ішінен шыққан ғалымдар шет
елдіктер мен ресейліктер біле бермейтін көшпелілер мәдениетінің ең ... ... ... ... ... Жылдан жылға көбейе түскен ұлт
зиялыларынан тамаша этнографтар Әлкей Марғұлан, ... ... ... Марат Мұқанов, Әлихан Бөкейханов, Өзбекәлі Жәнібеков, Халел
Арғынбаев, Ыбырай Алтынсарин, С. Жолдасбаевтың т.б. ... атап ... ... ... шеңбері. Зерттеу жұмысының
хронологиялық шеңбері ХІХ ғ.ортасы мен ХХ ғ. басы аралығын ... ... ... мен ... ... ... мақсаты ғасырлар бойына Еуразия аумағын мекен еткен көшпелілердің
қара шаңырағына ие болған ... ... ... ... мен оның ... саяси-әлеуметтік оқиғалар ықпалы нәтижесіндегі өзгерістерін
зерделеу. Осы мақсатқа жету үшін ... ... ... ... қазақтың тұрақты баспаналарының, киім-кешегінің, тамақтану
жүйесінің, тұрмыстық бұйымдарының қалыптасу ерекшеліктерін көрсету;
- Материалдық мәдениетке қатысты тарихи деректерге шолу ... ХІХ ... ... ... өзгерістердің қазақ халқының
материалдық мәдениетіне тигізген ықпалын саралау;
Зерттеу жұмысының негізгі ... ... ... ... ... ... мәдениетінің ерекшеліктерін зерделеу зерттеу
жұмысымыздың ... ... бірі ... табылады. Осы орайда жоғарыда
аталып өткен мәдениет объектілері, олардың типологиясы жұмыстың негізгі
нысаны болып табылады.
Зерттеу ... ... мен ... Диссертациялық
жұмыстың методологиялық негізін қоғамдық ғылымдар аясында ұстанатын
тарихилік принципі құрайды. ... ... да ... бір ... ортаның ішкі, сыртқы әсерін анықтауға бағытталған жүйелілік
қағидасы, тарихи-салыстырмалы ... ... ... ... ... әдіснамалық негізіне гуманитарлық ғылымдар жүйесіне
негіз болған құрылымдық және жүйелілік зерттеу әдістері ... ... ... ... және ... тәсілдер жан-жақты пайдаланылды.
Тарих, этнография, мәдениеттану ғылымдарының жетістіктеріне ... ... ... де басшылыққа алынды. Зерттеу барысында этникалық
жүйелердің ... ... ... ... ... де ... жұмысының ғылыми жаңалығы. Зерттеу ... ... ... ... мен ... әр қырынан қарастырылған арнаулы
еңбектерге сүйене отырып жазылды. Диссертация ... ... ... ... ... ... қазақ халқының материалдық мәдениетінің
ерекшеліктерін ... оның ХІХ ... ... ... ... ... жан-жақты зерделенді. Диссертациялық
жұмысымыздың мынандай жаңа жақтары бар деп есептейміз:
Біріншіден, дәл осы ... тек ... ... ... ... ... алғаш рет арнайы қарастырылды. Олай
деуге себеп, осы уақытқа дейін Орталық Қазақстанның ХІХ ғ. ІІ жартысы ... ғ. ... ... ... ... белгілі бір тақырыпта арнайы
зерттелген емес. Сол себепті бүгінгі күнге ... ... ... ... ғана ... ... жеке ... ХІХ ғасырдың ортасында басталған өзгерістердің қазақ
халқының материалдық мәдениетіне тигізген ықпалы сараланды. Бұл ... ... ... да, ... бір жаңалықтары бар мәселелер.
Үшіншіден, ХІХ ғасырдағы ғылыми экспедициялардың ... ... ... ... ... ішінен сол кезеңдегі
қазақтардың жалпы тұрмыс тіршілігін, ... ... ... ... бір жерге топтастырылып, салыстырмалы талдау жасалынды.
Жұмыстың сыннан өтуі. ... ... ... Л.Н. ... ... «Археология және этнология» кафедрасында орындалды және
осы кафедрада талқылаудан ... ... ... ... ... ... тиіс болған мәселелер төңірегінде жазылған 6 мақала ... 1) ... мен жас ... «Ғылым және білім - 2013» атты
VIІІ Халықаралық ... ... ... ... II ... 2013. 518-522 б. Тақырыбы: XIX ғасырдың ортасындағы қазақтардың
дәстүрлі тіршілік қамындағы ... және оның ... ... ықпалы. 2) «Полевые исследования в Прииртышье, Верхнем Приобье ... ... ... этнография, устная история). 2014 год». Материалы
Девятой международной ... ... г. ... ... ... ХІХ ... ортасы-ХХ ғасырдың басындағы қазақ халқының
тамақтану жүйесіндегі ... 3) ... және ... ... в архаическом ритуале и
этнографичечкой современности» көктемгі мектеп оқулары. Астана, 2014. ... б. ... ХІХ ... ... ... халқының тұрақты
баспаналарындағы өзгерістер. 4) ... және ... ... ... атты ... ... ... «VI Оразбаев
оқулары» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы. Алматы, 2014. ... б. ... ХІХ ... ... мен ... жартысындағы қазақ халқының
этнографиялық зерттеулерінің дамуы. 5) Х Международная научно-практическая
интернет-конференция «Проблемы и ... ... ... в начале
третьего тысячилетия в ... ... и ... ... ... Украина 121-123 б. Тақырыбы: ХІХ ғ. ... ... ... дамуы. 6) «VII Оразбаев оқулары» ... ... ... ... 2015. 402-407 б. Тақырыбы: Батыс және
Ресей зерттеушілерінің жазбаларындағы қазақтың материалдық мәдениеті.
Диссертация ... ... ... ... ... ... тармақтары бар үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланған әдебиеттер
тізімінен және пайдаланған әдебиеттерден алынған суреттер мен ... ... ... ... және ... ... ... бұйымдарының авторлық фотосуреттерінен тұрады.
1 МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТ ЭТНОГРАФИЯЛЫҚ ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІСІ РЕТІНДЕ
1. Этникалық мәдениет ұғымының этнология ... орны мен ... ... ... ... және ... ... бірі.
Адамзаттың дамуымен мәдениет өркениетке қарағанда мән ... ... жан ... ... және ... ... Ол жанды феномен, өмірге
келеді, дамиды және өзгереді, ... ... ... ... және өзге де ... ... 232 ... пен әр адамның өміріне қажет деп жасалған ... ... ... ... ... ... ... өмірі, санасы, мінез-құлқы – осының бәрі жалпылай ... ... ... ... ... өзі ... сан қырлы,
сан сипатты қарапайым да күрделі еңбек пен ғылымның ... ... ... ... не бір қиялдарының туындыларынан құралады.
Егер адам мәдениетті өзі жасайды десек, осы ойдың екінші жағын айтпай
болмайды, яғни ... ... ... ... мен ... ... жаңалықтарды, өмірді, яки мәдениетті қабылдау мәдениетін, ... ... ... ... ... іші ... ... үйретеді.
Мәдениет деген не? Енді осы сауалға жауап беріп көрелік.
Адамның (қоғамның) заттық және рухани қазына ... ... ... ... ... ... туындайтын, сақталатын, алыс-
берісетін, айырбасталатын және әртүрлі сұранымға тұтылатын қоғамдық зор
мәні бар ... және ... ... сондай-ақ шығармашылық еңбекпен
солардың жиынтығын белгілі бір заттық дүниеге айналдыру тәсілін де мәдениет
дейміз [4, 3 б.] ... ... ... оның ... де ... ал бұлар қоғамды,
оның ішкі әлеуметтік құрылымын ... ... ... ... ... кейпінен бүгінгі деңгейіне дейінгі қалыптасуында да
мәдениеттің орны ерен. Бұл ... ... саты ... ... ... ... Мәдениет өзінің дамуын еш уақытта тоқтатпайды және адамды
да дамыта ... ... ... өз ... ... жасап келсе,
мәдениет те адамды, адамзатты өзгертуін еш тоқтатқан ... Бұл ... бір ... екі қыры ... адамның өзін-өзі мәдениеттендіруі, бұл
екі жақты маңызды іс еш тоқтамайды [4, 4 б.]. ... ... ... ... ерте ... қалыптасқан. Кез келген халықтың
мәдениеті басқа ... ... ... әсіресе, тарих
жинақтаған жақсы атаулының бәрін ... ... ... ... ортада жемісті дами ... ... ... өзара қалай
байланысатындығы, бұл ықпалдың сипаты мен ... ... ... байланысты.
Мәдениет өзінің бойына біздің халықтарымыздың ... ... ... ең жалпы ерекшеліктері мен дәстүрлерін жинақтайды. Ұлттық
мәдениеттің қай қайсы болмасын, ... ... ғана ... ... ақ ... туысқан халықтардың рухани және материалдық
байлығынан да нәр алады және ықпал етеді, толықтырып отырады [4, 25 ... те ... ... ... ... ... ... тәрізді маңызды түсініктердің бірі. Ғылымда мәдениетке ... ... және ... ... ... ол жүздеген элементтерді,
формаларды, әр алуан қасиеттерді қамтитын күрделі құбылыс ретінде ... ... ... ... ... ... олардың әрқайсысы
бір аспектті, көзқараста болады.
Адамзат мәдениеті сан қырлы. Ол әр ... ... ... ... ... ... пәндер де түбіне жете алмайды. Онда
мәдениет жайлы жалпы не айтуға ... Оның сол ... ... талап етеді. Әр елдер мен халықтар ... ... ... ... және мәдени антропология ғана шеше алады.
Жақын уақытқа дейін мәдениетпен барлық гуманитарлық облыстағы
ғылымдар, ... ... ... ... т.б. ... Әр ... өз алдына мәдениеттің аспектілерін бөліп ... ... Бір ... ... ең ... тіл ... екіншілері
адамның дүниетанымы мен рухани өмірін алға тартты, үшіншілері ... мен ... ... ... ... ... ерте тарихына кететін халықтың дәстүрі мен ... ... Әр ... ... ... айтты [5, 4 б.] .
Этнографтар, ... ... ... ... ғылыми зерттелуі мәдениеттің күрделі құбылыс ... ... ... ... ... ... білім антропологиялық, гуманитарлық
және социологиялық ғылымдардың қиылысында пайда болады [6, 38 б.].
Қазіргі заманда мәдениет ... өте жиі ... кең және ... Кең ... ... ... ... қабылдаған,
мақұлдаған қоғам формалары – дәстүрлер, нормалар, институттар, мемлекет пен
экономиканы жатқызады. Ал тар ... ... ... ... сфераларының шекарасымен сәйкес келеді, яғни бұл жерде өнер,
адамгершілік, парасатты ... ... 22 б.]. ... ... ... ал ... халықтардан тұрады. Мәдениет
тасымалдаушалыры этностар болып табылады. Сол ... бір ... ... ұғым бар. ... ... ... ... Оның
ішінде өзара этникалық топтар бөлінеді, олар тіліне, киіміне, ... т.б. ... ... [5, 41 б.] ... біз ... ... жүйе ... қарастыратын болсақ,
адамзаттың мыңдаған ұрпақтарымен жасалған ... ... және ... емес деп екіге бөлеміз. Мәдениеттің материалды
ескерткіштерінің ғұмыры ұзақ. ... ... ... ... өмір ... ... тұрақтарын қаза отырып, сүйек қалдықтарын,
примитивті ... ... ... ... ... біздің ата-
бабаларымыздың өмір сүру образын, наным – сенімдерін, дәстүрлерін ... ... ... тырысады. Қазіргі заманғы ... ... және ... емес ... ... қарап, баға беруге
болады. Дегенмен, ежелгілері жайлы тек материалдыққа қарап ... ... ... ... емеске қарағанда ақпараттың
мол көлемін сақтайды. Артефактілердің бір ерекшелігі оның адам ... ... ... ... ... бар, ... бір
функцияларды орындап, қоғам үшін баға жетпес мұра ... ... 16 ... ... биологиялық қажеттіліктерді қанағаттандыруда ... ... пен ... ... тыс, ол ... ... Дегенмен, адамдар қалай жұмыс жасайды, қандай құралдарды қолданып,
қандай баспаналарды ... ... ... мен ... ... ... Ертеде ирландтық және француз ұсталары қарапайым балтаға әртүрлі
формалар берген. Тіпті, әртүрлі халықтардағы ... ... да әр ... әр ... ... ... бар. Орыс крестьяндары орманды
жерлері аз аудандарға қоныс аударғанда, мысалы Өзбекстан және ... қима ... ... ... ... орыс ... ... әсерімен жаңа құрылыс материалы сазға бірден
көшкен жоқ.
Этнографтар қызық ... ... ... ... ... ... өмір сүретін көршілес халықтар үйлерді әртүрлі қылып ... ... ... ... ... қарым-қатынаста өмір
сүреді. Дегенмен, олардың біреуі тастан бір қабатты үй соқса, екіншілері
екі ... ал ... ағаш ... салады. Бұрындары өзбектердің
тақиясына карап ақ олардың қай ... ... айна ... анықтауға
болатын. ХІХ ғасырдағы орыс крестьянының киіміне қарап, қай ... ... ... ... және ... ... ... әзірлеу және
қолдану әдістерінде де ... ... ... ... пісіреді,
орыстардың студеньі арнайы салқындатылған ... ... ... ... айналады. Францияда шәйді аз ішеді, ағылшындықтар сүтпен қосып
ішкенді ұнатады. Еуропада Ресейге қарғанда кофені көп ... [5, 20 ... ... ... ... ... тұрмыс
мәдениетіне қаысты мәдениет келбетінің ... Оның ... ... ... ... мәдениетке еңбек құралдары, дәстүрлер, құқық
нормалары, құндылықтар, киім, тағам, қозғалыс құралдары, ... ... ... өнер ... ... [8, 349 ... ... мәдениетте екі қабатты бөліп көрсетеді: ерте
тарихи, яғни өткен мәдениет элементтерінен ... және ... ... заманғы мәдени құбылыстар.
Этникалық мәдениеттің негізгі қалыптасу ... ... ... ... ... яғни ол себептер адамдарды ... ... ... ... ... ... ... мұндай қажеттіліктер қауымды сақтап қалуда қызмет ... ... ... өмірінің барлық жақтарынан көрінеді: тілде, балалар
тәрбиесінде, киімде, баспана үлгісінде, жұмыс ... үй ... ... ... ... ... ... табиғи құбылыстар,
тіл, дін және ... ... ... әсер ... Этникалық
мәдениеттің маңызды ... ... өзін өзі ... ... ... ... әсер етуін этникалық мәдениеттің әр
саласында байқауға болады, қарапайым еңбек ... ... ... көп ... киім мен баспананың ерекшеліктерін анықтайды.
Жергілікті ... ... ... ... материалы мен оның түрін
анықтайды, ал фауна ... ... өмір ... мен ... ... әсер етеді. Мысалы, ... үнді ... ... аз ... ... Оның бірден бір себебі қолға
үйренгеннен кейінгі жұмыс күшіне айналатын жануарлардың болмауы.
Географиялық ортаның ерекшеліктері (климат, топырақ, ... ... т.б.) ... ... ... мен оның ... ... әсер
етеді, ол дәстүрлерде, наным-сенімдерде көрінеді. Этникалық өзін өзі атауда
да географиялық ортаның әсері мол. ... ... ... ... ... жер» ... ... байланысты. Мысалы, орыс
халқында қайың, жапондықтарда сакура ... ... ... ... ... ... ... шаруашықы дәстүрі өте
тұрақты. Мысалы, ... ... ... ... ол ... де ... ... шаруашылығымен айналысады [9, 183 б.].
Адамзат, мәдениет және қоғам өзара ... ... Адам ... да ... тыс өмір сүре ... ... адамзатпен пайда болды
және бірге дамыды. Ол адамды өзге тіршілік иелерінен ерекшелендіріп тұрады.
Ең ауқымды мағынасында ... ... ... ... ... ... және ... құндылықтардың жалпы жиынтығы. Мәдениет адам өмірі
мен қоғамындағы ... ... ... ... ... ол
адамды әлеуметтендіру мен тәрбиелеу жүзеге асыратын орта ... ... ... ... адам ... тәжірибе жинап, қауымның мүшесі
бола алады. Екіншіден, мәдениеттің нормативтік функциясы маңызды. ... ... ... ... Осымен мәдениеттің
үшінші, құндылық ... ... ... ... ... адам
жақсылық пен жамандықты, әділеттілік пен әділетсіздікті және т.б. хабардар
болады.
Қазіргі таңда ... ... ... ... ... ... де бір ... қауымды табу мүмкін емес. Мәдени жаһанданудың дәл осы
тенденциясы мәдени ерекшелікке ... ... ... ... ... ... әр ... ұлғая бастаған кезде олардың ... ... ... мен мәдени келбетін сақтап, дамытуға
тырысады [9, 175 б.].
Қазіргі ... ... ... ... жағдайы
этнографиялық және тарихи зерттеулердің ... ... ... ... ... мен түсіндіруді қажет ... жүйе ... ... гуманитарлық ғылымдарда мәдениеттің функционалдық
белгілері мәселесінде қазіргі заманғы мәдениет ... ... ... ... қалыптасқан:
- инструменталды – қоршаған ортаны қалыптастыру;
- инкультурация – адамның өзінің қалыптасуы;
- нормативті – ұжымдық өмір ұйымының жүйесі;
- сигнификативті – ... ... және ... ... жүзеге
асады. Бұл есімдер мен атаулардың қалыптасуы. Егер қандай да ... ... ... адам үшін ... онда ол адам ... ... табылады;
- танымдық – адамға әлемнің бейнесін құруға мүмкіндік береді, сондықтан
сигнификативтімен тығыз байланысты;
коммуникативті – этномәдени ... ... және ... ... етеді [9, 177 б.];
Мәдениеттің тәпсірленуі мен оның функциялары олардың этникалық
компоненттерін ... ... ... ... ... ... ... мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... және орнықтылығымен ерекшеленеді, сол себепті ол ... ... ... ... ... ... мақсаты индивидтің
психологиялық қорғанысы ... ... Ол ... ... өз орнын
анықтауға және өзін қауіпсіз ... әлем ... ... ... Яғни этникалық мәдениетте этностың қорғаныс механизмдері ... ... ... және спецификалық еместігін бөліп көрсетуге
болады.
Этникалық мәдениеттің қорғаныс ... ... ... ... ... ... ... кезеңдері қандай? Бұл жайлы өз концепциясында ... атап ... ... ... ... ... ... өзі
пайдаланылады, ол іс-әрекет жасауға принципиалды мүмкіндік береді. Ол
мәдениеттің орталық зонасының ... ... оның ... ... болып табылады [9, 179 б.].
Жалпы мәдениетке деген этнология ... ... ... ... ... И.Г. ... Ш. ... сынды авторлардың жұмыстарының
арқасында қалыптаса бастады. «Осы географиялық экспансия толқыны кезеңінде
болған ... ... ... ... ... ... оятты». Зор көлемде аса ... ... ... ... ... шығып, қызығушылықпен оқыла бастады.
Ғылыми әдебиет ... ... ... ... ... бола бастады
[10, 13 б.].
Бұл өз кезегінде ... Л. ... ... ... ... серпін әкелді. Онда мәдениет компонеттер суммасы
ретінде ... ... ... ... тыс ... керек
делінеді. Бұл көзқарасқа деген алғашқы қалыптасқан ойлар ХІХ ғасырдағы
еуропалық емес ... ... ... еңбектерінде кездеседі.
Олардың ішінде ең мәнді де мағыналысы неміс тарихшысы Г. ... он ... ... ... ... атты ... болды, ол 1843-1852
жж.аралығында жарияланған болатын. өзінің ... ... Г. ... дәстүрдің, еңбек құралдарының, наным мен сенімдердің дамуын
көрсеткен. Бұл ... ... ... ... Оксворд
университетінің антропология профессоры Э. Тайлорға әсер етті. Ол ... ... ... ... ... қызығушылығы оянып,
өзінің еңбектерінде сол мәселелерге басты назар аударған. Э. Тайлордың ... екі ... ... ... ... ... ... зерттеу
әдістері Г. Клеммнің зерттеулеріне ұқсас болды. Ағылшын тілінде жазылған Э.
Тайлордың жұмысында (неміс тілінен ... сол, ... ... ... ... ... бір ... қарсы қойылмаған еді) «мәдениет»
және «өркениет» ұғымдары ... ... да ... ... өзінің
еңбегінде Э. Тайлор мәдениет ұғымына мынадай анықтама береді: «Мәдениет
және өркениетті кең ... ... ... ... ... құқық, дәстүр және өзге де қоғамға тән қатынастардың біртұтас күрделі
ұғымы» деді.
Э. Тайлордың анықтамасы мәдениеттің ... ... ... Осы ... ... мәдениет сенімдерден, заң
дәстүрлерінен, өнерді танудан тұратын ... ... ... ... ... ... болады. Оның ойынша мәдениетті
зерттеудің негізгі міндеті сол мәселелерді жүйелеп, классификациясын ... ... ... ... ... көзқарасы белгілі бір
методологиядан тұрады. Ол ... және ... ... ғылыми әдістермен
зерттелуі керек. Егер бұдан ертеректегі философиялық ... ... ... ... тән ... философия және өзге де
спекулятивті ғылымдардың және мәдениеттің ... ... ... ... мен сол уақыттағы өзге де антропологтардың еңбектерінде мәдениет
негізі ғылыми пәндердің бірі болып ... ... ... өзге ... ... ... ... наным, сенім, дәстүрлер,
идеялар мен құндылықтар, материалдық мәдениет объектілерінің элементтері,
еңбек құралдары және т.б. бұл ... ... ... ... ... ... жануарлар түріне ұқсас. Бір немесе бірнеше
халықтардың өмірін құрайтын құбылыстар тізбегін Э. ... ... ... ... деген осынау көзқарастар ХІХ ғасырдағы
этнологтардың үстемді ... ... ... ... ... ... Э. Тайлордың ойынша, мәдениет теориясының классификациясы мен
элементтерінің ... ... ... ... алып ... даму ... қалыптасуына ұмтылуы керек.
Сонымен, эволюционистер «мәдениет» сөзін белгілі бір қоғамға немесе
халыққа тән ... мен ... ... ... ... рет ... Мәдениет ұғымы осылайша этнология ғылымында бекиді. Мәдениетке
деген осындай көзқарас тарихи ... да тән. ... ... ... концепциядан көптеген этнологтардың шеттеуімен
өзінің өзектілігін жоғалтып алды. Дегенмен, мәдениетті ... ... ... ... әлі күнге дейін айтылады [11, 139-141 бб.].
Спецификалық этникалық ... ... ... айырмашылығы
этникалық мәдениет тек этносқа қатысты қабылданады. Негізінен этникалық
мәдениет адамның күнделікті ... ... ... ... Дәстүрлер, салттар, ұрпақтан ұрпаққа берілер тұрмыс тіршіліктері
этникалық мәдениеттің ... ... [12, 55 ... ... ... мақсаты этностың негізгі ... ... ... ... және ... беру болып табылады.
дегенмен, этникалық дәстүр уақыт өте келе этникалық ... ... ... этникалық символика дегенде материалдық және рухани мәдениет
құбылыстары мен ... ... деп ... Класстарға бөлінген
қоғамда этникалық символика ұғымы кең көлемде қолданса (оған материалдық
мәдениеттің ... ... ... ... ішінде киім мен баспана),
жаңа және ... ... ... және рухани мәдениеттің
индустриализациялық және урбанистикалық формалардың кең ... ... ... ... ... [12, 131 б.].
Этникалық мәдениет құбылысы бір ғана этноспен шектеліп қалмауы тиіс.
Материалдық мәдениет объектілеріне келесі мысалдарды келтіруімізге ... ... ... ... ... баспана түрі армяндарда
«глхатун», әзірба йжан халқында ... ... ... ... Олардың
формалары бір біріне өте ұқсас болғанмен, әр этнос оны өздерінің этникалық
спецификалық мәдениетінің бір ... ... ... Сол ... Орта және
Орталық Азияның көшпелі халықтарында кең ... ... ... ... үйді ... болады. Моңғолдар оны «гэр» деп ... ... ... ал ... ... деп ... Осыған қарамастан әр халық осы
баспананы дәл өздерінің ойлап тапқанына сенімді.
Өзге мәдениеттен кіріккен құбылыстар ... ... ... мүмкін. Жапонияның оңтүстік бөлігіндегі мерекелік тағамдардың кейбір
түрлері касутэра бисквиті, тэмпура және т.б. XVI-XVII ... ... ... мәдениетке кіреді және локальды ұлттық
символ болып саналады.
Сол сияқты италиялық спагеттиді алатын болсақ, оның ... ... ... ... ... ... Поло ... италиялық монахтармен
алынып шыққан. Тұшпара да сол ... ... ... ... ... орыс ... да ... тағам түрі болып саналады. Қазіргі
таңдағы «сібірлік тұшпаралар» орыс асханасының ... бірі ... ... ... Америкадан Ресейге Петр І алып келген картоп
орыстардың тағам ... ... ... ... ... орыс ... ... мүмкін емес [13, 32 б.]. ... ... ... ... әрқашан біртұтас жүйе ретінде қолданыла ... ... ... дәстүрлер мен салттар сияқты элементтері
кез ... ... ... ... етіп қарастыруға мүмкіндік
береді.
Енді мәдениетті функционалдық жағынан қарастырсақ. ... мен ... оның ... көп екендігін көрсетеді,
яғни мәдениет полифункционалды. Қазіргі таңда ғылымда мәдениеттің қандай
функцияларын басыт деп ... ... ... ... ... ... қалыптастыру керегі жайлы бір жақты көзқарас жоқ. Басқаша
айтқанда, олар функционалды ... ... ... ... жүйе мен
құрылым ретінде де [14, 71 б.].
А.Я. Флиер мәдениеттің функционалдық блог ұғымын дамытып, оның
иерархиялық құрылымын ... Осы ... ол ... деп ... ... функциялары әлеуметтік, яғни адамзат өмірінің ұжымдық
көрінісін қамтамасыз етеді және де оның ... ... ... ... ... ... бұл ... маңызы
зор» [15, 492 б.].
Мәдениет функциясының шолу көзқарасына байланысты осы ... ... ... алу ... ... ... ... шынайылықты таза бөліп көрсеткен жоқ. ... ... бұл ... ... ... ... материализм) не болмаса, «идеялануына» (тарихи иделизм негізінде)
алып келеді [16, 116 ... ... ... ... ... ... ... келіп тұйықталады да, рухани мәдениет кейінгі ... ... ... ... ... ... ... бұрмалануына әкеп соғады [17, 61 б.].
Мәдениет функциясының жан жақтылығы төрт негізі бағытқа әкеліп
тіреледі: ... ... ... ... ... өз ... екі ... бөлінеді: адамдардың күнделікті өндірістік, танымдық
әрекеттерін көрсетуші және барлық тірі жүйелердің үрдістерін ... ... ... ... Жер ... ең ұзақ ... этногенез циклы, ал әлеуметтік-саяси, экономикалық, техникалық
және басқа да циклдар олардың ұзақтығынан төрт есе аз, ... ... және ... ... ... этногенездің сыртқы әсерлерге
деген тұрақтылығын көтереді. Сондықтан, мәдениеттің фундаменталды ... ... ... ... ... солармен анықталады. Осылайша,
этностар кезеңдерде ... ... ... отырады. Өзгерген
таптаурындар арасында этностар арасындағы ... ... ... ... ... ... архетиптері негізінде дамыған.
Осыдан келіп, ... ... ... ... ... жемістілігі»
ұғымдары туады [18, 336 б.].
Осылайша, этнос кең тұрғыдан ... ... ... болып табылады.
Жалпы мәдениетті зерттеуші мәдениеттану ... ... ... пайда болды. Әрине, «мәдениеттану» ... ... ... ... ... ол ... ... мәдениетті ғылым ретінде құрылуы жайлы
мақалаларынан кейін ғана ... ... ... түрде енгізіле бастады. Ол
қырықыншы жылдардың екінші ... ... біз ... ... дамуына шолу жасасақ, неге мәдениет жайлы
ғылымның этнологиялық дәстүр бөлігі ... ... ... ... және ... ... мәдениет мәселелерін зерттеуге аса көңіл
бөлді, мәдени феномендерді зерттеудің ерекше сферасы ретінде ... ... ... ... ... ... Сондықтан, Франс
Боастың шәкірттері антропологтар үшін мәдениет ... ... ... бірі болды деп сеніммен айта аламыз, ал «мәдениет моделі»
немесе «мәдениет этосы» түсінігі этнологиядағы ... ... ... ... ... тән ... ... осы
көзқарасы мәдениетті бөлек спецификалық феномен ретінде зерттеу керектігін
алға ... [19, 16-17 ... ... және ... да ... ғылымында өзіндік
мәдениет концепциялары болмады деп қорытынды жасауға болмайды. Мәдениет
концепциясы антропология ғылымымен ... ... ... ... ... ... зерттеу болып табылады.
Өзінің алғашқы мағынасында латын сөзінен шыққан cultura ... ... ... ... үй құстары мен жануарларын
қоректендіру мағынасында болса, XVI ғасырдың басында бұл алғашқы мағынасы
кеңейтіліп, аулышаруашылық ... ... даму ... ... ... ... ... мәдениет сөзінің осынау мағынасын
XVIІІ-ХІХ ғасырдың басына дейін жалпы қауым қабылдай қоймады [20, 127 б.].
Енді этнология ... мен оның ... ... ... жеке ... көрсетсек.
Бронислав Малиновский мәдениет теориясының ғылыми екенін ... ... ... ... ... ... қарағанда
өзгеше болды. Малиновскийдің айтауы бойынша, мәдениет ... ... ... ... ... ... қажет.
Ол адамзат қоғамының бір бірінен екі қатынастарда айырмашылығы бар ... ... ... ... бұл ... ... құрайды,
екіншіден, өзінің әлеуметтік мұрасына немесе мәдениетіне, бұл ... пәні ... ... ... осы ... ... қажеттіліктері мен қоршаған ортаны бірге қарастыруы
қажет. Осылайша, оның мәдениет концепциясы дескриптивті деп ... ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін
қалай қанағаттандыратыны мәдениет дамуы мен эволюциясының дамуымен
салыстырғанда ... ... ... ... ... ... қай жағынан алсақ та адамзат қажеттіліктерін қанағаттандыру.
Малиновский мәдениетте ешқандай артық нәрсе, кездейсоқ нәрсе болмайды ... 103-104 ... ... ... нұсқа, Радклифф Браунның теориясын
мәдени феномендер интерпретациясы тұрғысынан қарап көрейік. Оның әлеуметтік
құрылым жайлы ... ... ... теориясы деп қарастыруымызға
болады. Оның ... ... ... ... ... ... ... емес, әлеуметтік жүйелер жайлы айту қажет
[19, 16 б.].
Ол былай деп жазды: «Мәдениет жайлы ғылымның болуы мүмкін бе? ... ... ... емес ... Мен де ... келісемін. Біз мәдениетті аса
бір ғылым ретінде қарастырмай, оны тек ... жүйе ... ... ... [22, 106 ... ... ... әлеуметтік және органикалық өмірдің
арасындағы ... ... ... ... байланыстыратын
жүйелер органикалық құрылым тәрізді. Әрбір құрылымдық ... ... ... ... ... ... ... жалпы
тұтастық функциясы ретінде зерттеледі. Өзара қарым-қатынастар ... ... ... ... ... ... ... болып табылады» [23, 40 б.]. Мәдениеттің ... ... ... ... ... ... жалғасын тапты. Ол
мәдениет келесідей негізгі функцияларды атқарады деп жазды: ... беру ... ол ... ... үзілмеуін қамтамасыз
етеді, екіншіден, үйрету функциясы, үшіншіден, ... ұжым ... ... атқарады. Парсонс бойынша мәдени элемент ... ... ... ... идея ... ... ... немесе
құндылық моделі. Ол мәдениет сферасының өзіндік ... бар деп ... ... [24, 15 ... ... ... ... Боас шәкірттерімен зерттелді
(әсіресе, Сацпер, Бенедикт, Вайт, Бетенсон т.б.). Ал ... ... ... ... ... ... ... мен Клод Клакхон
жүйеледі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жасады. Осыдан келесідей күрделі анықтама
шықты: ... ... және ... әрекет моделдерінен тұрады.
Олар артефактілерге сүйене отырып әртүрлі адам топтарының ерекшеліктерін
көрсетеді. ... ... ... ... ... идеялардың
болуында, бірінші кезекте онда белгілі бір халықтың құндылық ... ... ... тек қана ... ... ал ... тек ... зерттеу емес. Мәдениеттің бөлігі ... ... мен ... ... [25, 181-185 ... ... ... модельдерді белгілі бір абстракциялар ретінде
қарастырған жөн, олар зерттеушілерге мәдениеттің ... ... етіп ... ... ... ... ... өнер
туындыларын және баспаналардың салыну технологиялары және т.б. Ол ... ... ... қарастырады, оларды мәдениет инструменттері деп
санайды. Мәдениет моделдерін мәдени құндылықтармен байланыстырды [26, ... ... ... ішкі ... мен сыртқы кіріккен
дүниелермен қамтамасыз етілген. Бірақ ... ... ... ... даму ... ... Бір ... дамуды
тездетсе, екіншілері баяулатуы мүмкін» [7, 192 б.].
Ал Лейнсли ... ... ... «белгілі бір топтардағы
мәдени феномендердің негізіне ... ... ... ... ... болады. Оның ойышна мәдениет адамзат қоғамына қатысты ... ... бар ... Уайт ... былайша анықтаған: «Мәдениет
дегеніміз құбылыстар ұжымы, заттардың, идеялар мен мезімдердің символикалық
формада көрсетілуі» [27, 42 б.].
Жалпы, ... қай ... ... болмасын алар орны
ерекше. Соның ... ... ... мәдениетсіз, соның ішінде
материалдық мәдениетсіз ... әсте ... ... ... ... ... ... зор мән маңызға ие болып келді және солай қала бермек.
1.2 ... ... ... әдістемесі, жіктелуі және
этнографиялық сипаттамасы
Этнография ғылымы ... ... ... ... ... ... ... және некелік салттарды зерттеулерден
кейін, тек ХІХ ... ... ғана ... Осы ... орыс ... ... ... деңгейін шетелдік этнографтар да мойындайды.
В.В. Богданов, Б.А. Куфтин, Н.И. Лебедева, Е.Э. ... Г.С. ... т.б. ... ... әсер ... ... дл ... алды:
этнографты заттардың өзі емес, оның адамдармен байланысы қызықтырады.
Себебі, этнография заттар ... ... ... ... ... болып табылады.
Зерттеуші этнографтан материалдық мәдениеттің құбылыстарын
(баспаналар, киімдер, әшекей-бұйымдар, ... т.б.) ... ... ... ... ... алуы ... Осы орайда графикалық бейнелер,
жоспарлар, сызбалар, фотосуреттер, суреттемелермен ... ... да бір ... ... ... үрдістері мен олардың
қолданылуын білуі шарт. Дегенмен, мұндай «бұйымдық» ... ... ... ... емес, тек қосалқы тәсілдер болған және
солай қала береді. Басқаша ... ... ... ... ... ... ... айырылып, киімді этнографиялық
зерттеу пішу және тігу құралына, тағамдарды ...... ... ... ... ... – сәулет өнері оқулығының бір
бөлігі болып қала берер ... адам ... үшін мәні ... ол ... ... ... ... Марсель Маже дәл айтқан. Қандай да бір затты ... ... ... бар ... адамдарды да назардан тыс қалдырмау керек
деген. Материалдық зат оны ... ... және ... ... ... қызықтыруға тиіс емес.
Шындығына келгенде бізге заттың адамға деген немесе адамның затқа
деген қатысын білу аса ... ... бұл ... ... экономикалық
категориясымен жақын үйлестік бар. Марксистік көзқарас бойынша меншік
дегеніміз адамның ... ... ... емес, ол белгілі бір затқа
байланысты адамдардың бір ... ... ... [28, 3 ... материалдық мәдениеттің осындай тәсілдерін мойындай отырып,
біздің және шетелдік ... ... ... ... ... ... ... мен мүмкіндіктерін зерттеушілер ұлттық
киімдер, баспаналар, тағамдар т.б. шектейді.
Белгілі бір халықтың материалдық мәдениетіне ... ... ... ... ... ... ... отырсақ,
барлығында бірдей қайталанатын мәселелер көтеріледі. Олар әсіресе мыналар:
1) материалдық ... ... ( ... ... киім т.б.)
қоршаған орта мен шаруашылық қызметтеріне ... ... ... дәстүрлерге тәуелділігі; материалдық мәдениеттегі
этникалық ерекшеліктердің, ұқсастықтар мен айырмашылықтардың көрінуі,
осыдан келіп материалдық ... ... ... ... ... халықтар арасындағы мәдени байланыстарды зерттеу
мәселелерінде дереккөз ретінде пайдалану;
3) осы мәселенің басқа қыры: мәдениеттің осы ... ... шығу тегі ... ... ... ... формаларын бір тарихи- этнографиялық облысқа
жатқызылуы;
4) ... ... ... ... ... жағдай,
жынысы, оны тасымалдаушылардың жасының ерекшеліктеріне қарай: әсіресе
бұл киім мен әшекей бұйымдарға қатысты болса, тағам мен баспаналарда
аздап кездеседі;
5) ... ... ... ... әлеуметтік құрылымына,
класстық ерекшеліктеріне тәуелділігі;
6) материалдық мәдениет формаларының байланыстарын діни ... ... ... ... ... ... және аз мөлшерде ғұрыптық құрылыстарды зерттеу;
7) өнермен байланысы: халықтық сәулет өнері мен киімдердегі ... ... ... стильдерінің көркемдік жағы;
8) капитализм дәуіріндегі тауар қатынастарының келуінің әсерімен қалалық
тұрмыс, дәстүрлі этникалық ерекшеліктердің ... ... ... социалистік қайта құрумен байланысты қазіргі дәуірдегі материалдық
тұрмыс формаларының өзгеруі;
Негізгі мәселелердің осы тізбегіне кеңестік ... ... ... ... ... ... ... теориялық
(мәселелік) жағы кіреді. Кей еңбектерде ... ... бір ... басқаларында өзге мәселелер қозғалады; әсіресе автор өзінің
назарын ... ... ... ... зерттеудің
аспектілеріне аударады, кей кезде тіпті бір ... де ... ... ... ... зерттеп отырған бұйымдардың морфологиялық
өзгерістерін, олардың ішкі эволюциясын ашып көрсетпейді [28, 4 ... ... ... еш ... жоқ. Арине, бізге бірінші
кезекте ... ... ... т.б. түрі мен ... білу ... ... ... шарттылығы, көрші халықтардың, табиғи
ортаның әсері де аса маңызды болып табылады. Бұл ... ... ... білу қажет, мысалы, қоршаған ортаның өзгерістері
белгілі бір киім ... ... ... ... ... ал этникалық дәстүр керісінше оны сақтауға тырысады.
Жоғарыда айтылып өткендей, ... зат ... ... ... үшін ... ... адамға деген қатынасы
болып табылады. Бірақ этнограф үшін одан да ... ... ... ... бір зат ... ... ... қатынас, яғни, кең
тұрғысынан айтқанда, әлеуметтік қатынастар.
Белгілі бір халықтың тағам түрлерін зерттеу барысында алдымен ... ... ... әр түрлі екенін түсініп алуымыз керек.
Ас пен судың адам өміріндегі ... ... ... ... да, өсімдіктерде де қарапайым биологиялық ... ... ... ғана қызмет ... ... ... ... ... ... қатынасында да маңызды
роль атқарады. Тағамның бұл ... ... көп әрі әр ... ... барлық кезеңдерінде бірігіп тамақтану адамдар ... ... ... ... ... келді және солай қала бермек.
Палеолит дәуіріндегі ауланған аңды ... жеу, ... ... ... бөлу ... ... ... мен буржуазиялық
орталардағы отбасылық түскі астар, дипломатиялық таңғы астар, маңызды
халықаралық саясат ... ... ... ... ... ... қабылдау, шақырылған түскі және кешкі ас, ... ... ... ... ... ... ... күнтізбелік
мерекелер т.б. бәрі де осымен байланысты. Ас пен судың негізгі функциясы
қандай? Көп жағдайларда оның негізгі қарапайым ... ... ... ... ... туыстық немесе достық қатынасты ғана емес, адамдар
арасындағы қарапайым ... ... ... және тарихи
әдебиеттерде бірігіп тамақтану арқылы туыстасу дәстүрлері ... ... ... дұшпанынның үйінен бір түйір нан жеу
өшпенділікті доғарып, татуласуды білдіреді; күйеу жігіт пен ... ... ... тойы ... ... бөлігі.
Бірігіп тамақтанудың дәстүрлі мағынасы ... бір ... ... ... ... ... этнографтар әрқашан
ерекше көңіл бөледі, бірақ жалпы заңдардың көрінуіне аса мән бермейді;
дәстүрлі ... ... ... ... ... символикалық
мағынасын күшейту құралы болып табылады. Осы ... ... ... ... аруақтары дәстүрлі тамақтануға қатысады
деген сенім бар [28, 5 б.].
Осы фактілерде ... атты ... ... ... ... Оның ... ... шалудың себебі басында
құдайдың өзі болды, тайпаның тотемі етін салтанатты түрде жеу тайпалар
арасындағы бірлікті ... ... ... болған.
Дегенмен, тағам адамдарды жақындатып қана қоймай, оларды бір ... ... ... ... жасатумен қатар тағам
керісінше әлеуметтік бытырау функциясын да атқарады.
Әлемнің ... ... ... ... ... ... ... шектейтін дәстүрлердің бары белгілі. Мұндай бөлектенудің
ежелгі формасы еңбектің жыныстық және жастық бөлінуіне байланысты ... Аңшы ер ... ... ... ... етін ғана жеді және ... ... әрқашан жете бермейтін. Француз зерттеушілері ерлі-зайыпты
Макариустар «тағам экзогамиясы» деген түсінікті анықтап оған сараптама
жасады, яғни ол ... ... және ... ... ... тамақтанатын адамдарға біз үйленбейміз, ал біз
үйленетін ... біз ... ... ... Бұл ... ... ... тамақ ішуге тыйым салынатын дәстүрлерде көрінеді.
Мұндай тыйымдар әсіресе, мұхит маңы ... ... ... ... ... Осындай тыйымның сарқыншақтары қазіргі күнге
дейін Кавказ халықтарында, Балқан түбегі мен ... да ... ... ... ... ... олардан кейін тамақтанады
[29, 9 б.].
Тағамдағы әлеуметтік бытыраңқылық сословиелік, касталық, класстық
жіктелулерді ... ... ... ... ішіп ... ... ... Никитин XV ғасырда жазып кеткен. Тағамдық ... ... ... сирек кездеседі, дегенмен, Еуропа мен
Американың осы күнгі ... ... ... ... ... ... соңғы орын: қожайындар ... ... ... ... бір үстел басына отырмайды.
Осы көзқарасы тұрғысынан ас пен судағы шектеулер мен барлық тыйымдарды
қарастыру ... ... ... да ... ... ... т.б.),
уақытшасын да (ауыз бекіту). Тағамдық ... ... ... ... бағынбайтын халықтарға қарама-қарсы болады. Мұсылмандардың
шошқа етін жемеуінде мұсылман еместерге қарама-қарсылығы ... ... ... ... шектейтін тақуаларды да келтіруімізге ... ... ... ... адамдар бұлай істеуді қаламайтын
адамдарға қарама қарсы болады.
Бірақ, тағамдық тыйымдар мен ... ... бір ... ... оны ұлт ... байланыстырып тұратын этникалық белгі ретінде
қарастыру керек. Ұлттық тағам түрлері этнографиялық ... ... ... ... Тек ... ... керек, этнограф үшін
белгілі бір ... ... ... ... ... оны ... құрамы,
әлеуметтік функционалдығы маңызды болып табылады.
Осылайша, «ұлттық тағам» ... кең ... ... ... яғни
оның барлық әлеуметтік функциялары аясында болуы ... ... ... ... оны ... және ... ... барлығы адамдар арасындағы қатынастардың
символикалық бейнесі болып табылады.
Жоғарыда айтылғандарды ... ... ... ... және ... ... бар кең ... мәселе туындайды. Ас пен су жүз
жыл өткесін де қазіргі ... ... ... ... ... ойнай ма? Әлде ол функциясы өзгеріп, тіпті мүлдем жоғалып кете ... ... ... сұрақтардың бірі болса да, әлі күнге шейін ғылымда
алдыңғы ... ... емес [28, 7 ... ... ... мәселелеріне тоқталып өтсек. Киімнің
функциялары тағамның функциялары сияқты әр ... Оның ... ... функциясы қоршаған ортаның тиімсіз әсерлері мен суықтан қорғау;
ыстық уақыттарда алдыңғы орынға ... ... ... ... ... сәні ... өте ерте ... басталатын киімнің қосалқы
функциялары да бар: жыныстық және әлеуметтік бөлінушілік; соңғысы киімнің
дәстүрлік және ... ... ... Осы маңызды функцияларға
қысқаша тоқталу керек: дәл осы ... біз өте көп ... ... ... ... киімнің рөлі «жыныстық табу», яғни ... жабу ... ... ... ... бастап
класстық капиталистікке дейінгі қоғамдық қатарда киім көбейіп, дененің
барлық жерлерін жаба ... Оның ... еш ... ... ... ... көбеюі денені суықтан қорғау мақсатында ғана деп
айтуға болмас. Жоқ, бұл ... ... ... бірі ... ... қорғалуы болды. Бұл топтықтан жұптық некеге, одан соң
полигамды және ... ... ... мен қоғамдағы паториархалдықтың
күшеюімен байланысты. Барлық денені киіммен жабу ... ... ... алып ... [28, 8 ... ... киімдегі жыныстық диформизм әлсірей бастайды, мәселен
мамандық киімдерінде, мәселен ұшқыштарда, комбайнерлерде, т.б. ер ... әйел адам ... ... бөліну жойылады.
Басқа жағынан алғанда, жыныстық ұяттан денені жабуға тырысу да әлсірей
бастайды, барлық аяқты ашып тұратын әйелдердің ... ... ... табумен» байланысты киімнің функциясының жойылғанын көрсетеді.
Киімде ұлттық ... ол ... бір ... ... ... бар ... мәлім. Бір Бретан өңірінде (Франция) әйел
киімінің жиырмадан астам түрі ... ... ... бұл ... ... ... ... жерлерде бар.
Киімдер адамның сословиесіне, мамандығына, туған ... ... ... ... XVII ғ. өзінің сословтық киімін киген француз
дворяны өзін басқа ұлттың емес, нақ ... ... ... ... ... киімнің әлеуметтік-бөлінушілік функциясының басқаша
жағы да бар: киім бір әлеуметтік, соның ішінде этникалық статустағы
адамдарды ... Біз ... ... культтік киімдерді айтқанда,
басқаларынан ерекше киінген адамды немесе ... көз ... ... ... ... бұл олай болмауы да мүмкін.
Күнделікті киімге ұқсамайтын шамандық ... ... ... ... ... үшін ... ... немесе үркіту мақсатында
роль ойнайды: ол шаманның аруақтарға ұшатын құс ... бұғы ... ... ... ... ... ... шаманның өзін айналадағы
басқа адамдардан ерекшелігін ... ... ... табылады. Бұл костюм
аруақтарға емес, адамдарға қажет. Сол сияқты діндар ... ... ... ... ... ... ... жақын болудың бір белгісі болса, негізінде ол адамдардан
айырмашылықтарын көрсетудің бір ... ... ... ... және культтік киімдердің жоғарыда
айтылып кеткен рольдерді ойнайтынын көрсетеді, әлеуметтік ... ... бір ... ... ... немесе жатпайтынын
көрсетеді. Адамдарды ... ... ... ... ... ... шырқау шегіне жетті.
Қазіргі уақытта Еуропа көшелерінде киіміне қарап ауқатты банкирді
немесе фабрикантты ... ... ... ... ... ... Әйел ... айырмашылықтары көп, дегенмен олар да әйелдің
қоғамдағы орнына қарағанда ... сән ... ... Тек әскери
қызметкерлер, полиция, кейде суретшілер т.б. мамандық ... ... ... киіп ... ... Киімдегі ұлттық
ерекшеліктер уақыт өте келе ... ... ... тек кей елдерде
ғана олар сақталады.
Қысқаша айтқанда, киім өзінің ... ... ... ... ... ... бір адамның киіміне қарап, оның
мамандығын, ... ... тану ... емес ... ... бара ... ... б.].
Киімнің ұлттық этникалық ерекшеліктерін зерттейтін этнограф бір бөлігі
осы тақырып болып табылатын ... ... ... тыс ... ... этникалық ерекшеліктері дегеніміз тек оның ... ... ... ... бірі ... ... ... спецификасына деген қызығушылық оның ... ... ... ... ... ... ... Біздің
киімдеріміздің типтері мен формалары әдемілік заңдарымен толық үйлесетін
уақыт бола ма? Ол ... сән ... ... қала ... ... ... ... деген талпыныстарға этнографтар тартылмаса,
былайша айтқанда бұл мәселелерді этнографтар ... ... ... ... ... Әр ... ... ұлттық типтерінің орнын
батыстық үлгідегі сәнді көйлектердің басуын прогресстік факт деп ... Осы ... ... үшін зерттеу және тәжірибелік жұмыстар
атқарылуы керек.
Үшінші, этнограф үшін ... ... ... ... ...... ... және шаруашылық тұрақ жайлардың зерттелуі,
әсіресе кеңестік ғалымдардың зерттегені жақсы деңгейде болды. Осы тақырып
жөнінде шетелдік әдебиеттер де өте көп. Ең ... ... ... ... ... суреттеуімен шектеліп қана қалмай, оның
әлеуметтік аспектілерін де қарастыруға тырысады: баспана құрылысындағы
еңбек бөлінушілігі, ... ... ... ... ... байланысты баспана бөліктері және ең бастысы, ... ... ... бәрі аса маңызды этнографиялық мәселелер
болып табылады [28, 11 б.].
Адамзат баспанасы қоршаған орта факторларынан ... ... ... пара пар ... ... ... палеолиттік үңгір,
шым үйлер, алғашқы адамдардың күркелері аңдардың апанынан, құстың ... ... ... ... ... ... адамзат баспанасы адамның психикасына,
қоршаған ортаны қабылдауына өте ... әсер ... ... әлемнен
«микрокеңістікті» бөліп алу адамзат санасындағы кеңістік түсінігіне деген
алғашқы қадам болып ... Осы ... ... ... ... ... мәселесін алғаш қойды. Баспаналардың ежелгі
орындарында, мәселен, М.М. Герасимов ... ... ... оның ... ... келгенін көруге болады: ер адамның және
әйелдің керек-жарақ, мүліктері үйдің әр түрлі ... ... 19 ... баспанасының тарихы екі алғашқы ... ... ... ... 1) «үй» және ... ... ... барлығы»
және 2) баспананың бөліктерін оның тұрғындары арасында бөлу. Екеуі де
таза әлеуметтік қарым қатынастың екі ... [31, 78 б.]. ... ... ... атты ... аспектіні қарастырып өтейік.
Қоршаған орта климаты, шаруашылық формасының түрлері, әртүрлі ... ... ... да әртүрлі болады. Климаты ыстық әрі
жылы елдерде адам баспанаға тек ұйықтау үшін кіреді, оның ... ... бос ... ... ... ... үйден тыс от жағылып
тамақ пісіріледі. Австралиялық тайпалар мен субтропикалық және тропикалық
мемлекеттердегі халықтарында ... ... ... ... ... қоса от ... ошақ ... отбасылық және тайпалық «от
культі» түсінігі жоқ [28, 12 ... ... ... ... ... бұл жерде баспана аңшылық,
балықшылық, бұғы шаруашылығының ... ... да ... ... роль ... Ол ... өмірдің ең қажетті фокусі
болып табылады. Бұл жерлерде тұрғын үйлер ( чум, ... иглу ) ... от, ошақ ... ... тыйымдардың, дәстүрлердің
нәрселері болады. Мысалға, чукоттық баспана яранганы алсақ: ... ... және т.б. ... және ... ... ... Жаңа ... тұрғызған кезде осы заттарға арнап құрбандық
шалынады: оларға құрбандыққа шалынған ... ... ... және бұл
құбылыс жыл сайын қайталанып тұрады. Басқа баспананың ешқандай да заты
үйге ... ... ... ... байланысты барлық заттар өте
қасиетті болып саналады; көршілерден оттық алу үлкен күнә болып саналады.
Бұрын басқа отта ... ... ... де ... ... тағам пісірілсе
де, тіпті басқа отта піскен ет кесегін жылыту да күнә болып табылады [32,
54-55 бб.]. Осы тәрізді ... мен ... ... ... ... ... ... жоғарғы сатыларында баспанамен байланысты дәстүрлер мен
сенімдер ... ... ... бұл ... ... оңтүстік және солтүстік халықтарда, тіпті Еуропаның кей
жерлерінде аз шамада сақталады. ... мен ... ... өзінің уақытының басым бөлігін үйден тыс
өткізеді; ауыл немесе қаланың барлық тұрмысы ер адамдардың ... ... аз ... ... ... шаруашылық қызметі
ғана емес, тамақтану да, бос уақыттары да, сауықтары да ... ... ... ... ... үй интерьерін қоршаған ортамен
байланыстырып тұратындай, есіктері ашық, терезелері, ... ... ... да солай орналасқан. Керісінше, солтүстік Еуропа
елдерінде (Англия, Скандинавия) ... үй ... ... ... әсер қалдырады, тұрғындардың өмірі өзгелер көрмейтін қабырғаның
арғы жағында өтіп жатады. Ағылшындар «Менің үйім – ... ... ... ... ... ... түсінігі Англияда қалыптасқан, ол
жерде осы күнге дейін байқалады.
Осы географиялық ... ... ... да ... ... бар. Көптеген мұсылман елдерінде баспананы сыртқы ортадан ада
қылып ұстаған және кей жрлерде осы ... ... ... ... ... ... мен ауылдарында көшелер дуалмен қоршалып, терезелері де
ішке қараған.
Дегенмен, бұл айырмашылықтарды асыра сілтеудің ... жоқ. Әр ... өз ... аты өз үйі. ... ... және одан тыс жерлерде ... ... ... жазылмаған заңдар бар: үйде адам сыртқа киетін
киімдерін кимеуі, үйден тыс ... ... ... іс әрекеттерді де
істеуі мүмкін. Бұл адамның өз үйінде ... ... ... көрсетеді, бұл дегеніміз «өз үйінің психологиялық атмосферасын»
адамның сезінуі. Мұндай бөлінушілікті кей діндерде де ... ... ... ережелері бойынша сенбі күні заттарды бір
орыннан екінші орынға қозғауға ... ... ... ... олай ... ... осы этикасының басқа қыры қонақ күту дәстүрі. Ол ... ... ... болса да үйге келген қонақтың үлкен рөлін
көрсетеді. ... ... ... ... ... ... түбегі т.б. қонақ табалдырық аттаған соң үй иесі мен оның
отбасының ... ғана ... ошақ ... ... да қорғауында
болады деп сенеді. Қонақтың жеке тұлғасы қасиетті болып саналады және ... ... ... ... да оны ... ... ... ол оның ата жауы
болса да. Қонаққа үйдегі бар дәмдіні тосып, оған ... ... ... ... бұл ереже қонақжайлық гетеризмге апарған. Дегенмен, үйден
кеткен соң ... бұл ... ... ... үйіне келген
қонақты жақында ғана басына көтеріп отырған қонағын шығып кеткен ... қуып ... ... ... белгілі.
Қазіргі заманғы кейбір дамыған мемлекеттерде де үйге кірген ... ... ие, оны ... ... қуып шығу ... ... бұзу болып саналады.
Баспаналардың жан жағын қоршап қою «қауіпсіздік периметрі» ... алып ... ... ... торлардан өзге дамыған
халықтарда да үйді басқаша қорғау тәсілі бар: мысалы, есік, терезелерде,
үйдің табалдырығында, тағалар, діни ... ... т.б. ... іліп қою ... Бұл ... ... тек ұры-қарыдан
сақтану үшін ғана емес, таза емес магиялардан сақтану тәсілдері болады.
Баспананы осындай шынайы және ... ... ... үйді ... ғана ... қалу ... бұ ... үйді желеп жебеуші аруақтардың
да культі маңызды роль ойнайды. ... ... ... ошақты «от
культі» деп санауы, ежелгі Римдегі үй ларлары мен пенаттары,орыстардың үй
аруағы т.б. үйдің берекесін келтіріп ... ... ... Осы ... ... ... жанұялық мерекелер т.б. шығады.
Осы баспанаға байланысты дәстүрлердің, ережелердің, наным-сенімдердің
барлығы баспананың өзіне қатысты материалдық құрылысқа немесе онда ... ... ... ... ма? ... де ... ... үшін
баспана тек онда адамның өмір сүріп жатқандығы үшін ғана ... ... ... ... ... ... да ... сияқты өзінің
әлеуметтік тұрмысынан тысқары болса, онда ол маңызды емес [28, 14 б.].
Сонымен, баспананың ... ... ... Үй, үй ... (кейде түтін, аула) синонимдік түсініктер. Ал жанұя қоғамның
өндірістік, ... ... ... ... ... сақтап қалған еуропалықтан тысқары әртүрлі ... ... ... ... егер ауылдың бір тұрғыны қатты аш болса,
ол кез келген үйге кіріп, иесінен ... ... ... болады. Бұл
жерде өзгенің үйі жалпыға ортақ үй деген түсінік шығады.
Ең алдымен, ... ... бір ... ... ... жалпыға
ортақ баспана да бір жағынан оларды ажыратады. Жоғарғы палеолит дәуірінде
де баспананың ... және ... деп ... айтып өттік. Бұл
жыныстық бөлінушілік дәстүрі көптеген халықтарда кездеседі. ... ... ... «ер ... және ... ... үйлері болады,
«отбасылық» ортақ үй деген түсінік мүлдем жоқ. ... және ... ... халықтарында киіз үйді (кибитка, чум) бөлу қатаң
сақталады, оң жағынан әйел адамдардың орны ... сол жағы ер ... ... ... тұрмысындағы жыныстық бөлінуі көп халықтарда
бар: жалпы алғанда баспанада ер адамдарға қарағанда әйел ... ... ... Ер ... ... ... бөлігін үйден тыс жерлерде
өткізеді: жұмыста, сапарларда т.б., ал әйел адамдар мен ... ... ... ... ... ... қай заманда болмасын әйел адамға тиесілі
болған және солай болып қала бермек.
Үй ішіндегі орындарды бөлудің ... ... да ... бар. ... және ... ... ... құрметті орындар осының дәлелі.
Көшпелі киіз үйлерде бұл орындар кіре беріске қарама қарсы және сәл солға
қарай болса, ... ... ... ... ... ... Көптеген халықтарда, мысалы, Орта Азия мен Сібірдің көшпелі
баспаналарында орын құрметтілігінің дәрежесі кіре ... ... ... яғни төр ... ... ал ... ... жақта отырған.
Кейбір Кавказ халықтарында аса құрметті орын ошаққа қарама-қарсы жердегі
орындық болған. Бөлмелерге бөлінетін ... ... ... ... ... тұрғындарының әлеуметтік иерархиясына да жауап
береді: қожайынның, үй иесінің, жас ... ... ... ... ... ... ... басты мақсаты
оның тарихи өзгеру функцияларының жалпы ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІНІҢ ЗЕРТТЕЛУ ТАРИХЫ
2.1 Батыс және Ресей зерттеушілерінің жазбаларындағы қазақтың материалдық
мәдениеті
Осынау күнге ... ... ... материалдық мәдениеті жайлы аз
еңбектер жазылған жоқ. Солардың ішінде, XVIII-XIX ғғ. зерттеулер Ресейден
Қазақстанға ... ... ... ... ... ... асқан этнографиялық мәліметтердің ішінен сол кезеңдегі
қазақтардың жалпы ... ... ... өмір сүру ... ... көре ... шығыстанушы түркологы, этнограф және археолог Петербург Ғылым
академиясының академигі В.В. ... ... ... ... ... ... этнографиялық және археологиялық зерттеуіндегі рөлі
біз ойлағаннан да зор. Оны көптеген ірі ... Л.Я. ... ... С.И. ... С.Г. ... да ... Солардың ішінде
қазақ халқы жайлы ХІХ ғасырда жазылған ... ... ... ... Бұл ... ... халқының физикалық ерекшеліктері, қысқы және
жазғы тұрақтары, мал шаруашылығы, соның ... қой, ірі қара ... және одан ... өнімдер, жылқы, ... ... ... сусыны, түйе шаруашылығы, киіз үй әбзелдері, ер және
әйел ... ... ... аң ... қолөнер, дін, салт-дәстүрлер
т.б.тамаша этнографиялық мәліметтер жазылған.
«Өмірінің аса көп бөлігін далада мал бағып ... ... үшін ... ... табу аса маңызды. Қазақтар малдың бес түрін бағады: ... ірі қара мал, ... және ... ... ... ірі қара ... қой мен ешкі саны көп ... ... ол ... ... ... округінде қой көп болса, Қарқаралы өңірінде ірі қара мал
көбірек, Семей округінің солтүстік бөлігінде де ... ... ... ... ... қой, ... ... ешкі көбірек өсіріледі.
Түйе шаруашылығымен ... ... ... айналысса, жылқы өсіру барлық
аймақтарда кең тараған. Бұған таң қалудың қажеті жоқ, ... бұл ... ... ... ... жылқысыз елестете алмайды [33, 25 б.].
Енді қазақтар қойдан алынған шикізатты ... ... ... Сауылған сүтті киіз үйге әкеліп, теріден жасалған сабаға құяды,
оған шамамен 3-4 шелек сүт кетеді, ... ... ... ... отқа ... ... ... құяды, ірімшікті бөлек алып, сарысуды қой сүті толған
сабаға ... ... Үй иесі ... өзге ... балғын ірімшіктің
дәмін татуға шақырып, бата алады. ... ... ... ... ... ... Қой ... ірімшіктің түрлері, май, құрт сияқты дәмдер
жасалады. Еуропалық үшін ... дәмі аса ... ол ... ащы ... құмы ... Ал ... болса, жағымды, тәтті дәмге ие. Оны шәймен
бірге жейді. Мерекелерде әйел ... ... құрт пен ... алып
келеді» [33, 35 б.].
Сонымен қатар, қойдың еті мен жүнін қалай қолданатыны жайлы ... бұл ... ... қой етін пісірудің қас шебері: мен
өмірімде бұндай дәмді қайнатылған етті ешқашан жеп ... ... ... ... ... қазақты арнайы қой етін дайындау үшн ... ... ... ол [33, 38 ... ... киіз ... технологияларын, ешкінің терісінен
тұрмысқа қажетті ыдыстар, киім ... одан ... ... жылқы, түйе
етінен,сүтінен жасалатын тағамдар жайлы да айтылып кеткен.
Қазақтардың киімі жайлы ол былай ... ... ... ... ... қатты байқалады. әйелдер де, ... де ... ... Олар ... ... тігіледі, ауқатты адамдарда барқыттан,
жібектен, атластан т.б. (олардың көбі ортаазиялық өнімдер болып табылады).
Кедей қазақтар түйе ... ... ... кіиеді. Ал нағыз қазақ
етіктерін өте мықты теріден тігіледі. Өкшелері темірмен ... ... салт ... ... болғанмен, жүріске ыңғайсыздау болып келеді.
Бастарында жүнмен жиектелген бас ... мен ... ... ... ... көреміз. Керісінше, оңтүстік өңірлерде сарттардың бас киімдерін
немесе ... көп ... [33, 80-82 ... В. ... тарихшы ретінде өте дарынды тұлға болғанын көптеген
ғалымдар мойындайды.
Орыс генералы, сенаторы, Сібір казак ... ... ... «О казахах Средней Орды» атты бүгінгі күні сирек кездесетін
кітабы бар. Шығарманың саяси көзқарастарына қарамастан, онда баяндалған ... ... ... ... ... ... ерекше тұрмыс-
тіршілігін көрсетеді. Бұл жазбада қазақ халқының ... ... ... мал ... кәсіпшілігі, өмір сүру ... т.б. ... ... ... сүтпен және ірімшікпен тамақтанатын
болғандықтан диқаншылықпен аса қатты ... ... да, мен ... ... тауларының етегінде жыртылған жерлерді ... ... тары ... ... маймен отқа қуырады да тағамға қолданады.
Нұра, Торғай ... ... ... көлі ... белгілі бір мөлшерде
егіншілікпен айналысады. Ал Жетісу, Балқаш көлінің, Іле өзенінің ... ... ... ... оларда тарымен қоса бидай, арпа
өсіріледі.
Жылқы үйірлері , ... ірі қара ... ... ... басты
байлығы. Олардағы жылқы асыл тұқымды және ірі ... ... ... алынған ұрғашы жылқылармен тұқым қосылып кетті. Қойлар ... ... ... ... ... оларды тағамға қосатын дәмдеуіштерге,
т.б.айырбастайды.
Қазақтар өсіріп отырған малдарының бәрінен сүт алады, қалған ... ... ... Бие сүтінен жасалатын сусындары нәрлі және ... ... ... ... ... ... те болады, дегенмен, өзен-
көлдердің айналасында мекендейтін ... үшін ол да ... Олар ... ... тек ... ілгешектермен немесе жылқы қылынан жасалған
аумен айлайды. Керісінше казактар ол жерлерде балық аулау ... ... ... ... оған ... ... қарайды» [34, 38-43
б.]. С. Броневскийдің материалдық мәдениетке байланысты ... ... ... ... ... ... ішінде көрнекті орын
алатын Григорий Николайұлы Потанин. Ол Орталық Азияның жұмбақ, ... ... ... сапарларынан жазбалар қалдырды. Н.С. Смирнованың
есебі бойынша Г.Н. Потаниннің тек ... ... ... 75 ... яғни мың ... ... ... тұрады. «Труды по этнографии ... ... оның ... жұмыстары маман-ғалымдар үшін де,
сонымен қатар қазақ халқының тарихы, этнографиясы жайлы ... ... ... Бұл ... ... және моңғол халықтарын салыстыру атты
жазбасында қазақ халқының материалдық мәдениеті моңғол халқымен ... ... ... ... да ... ерекшеліктерін атап өтсек:
1) моңғолдар және Алтайдағы өзге де ... ... ... етті ... сол ... ет ... ... шығады; моңғолдар дайындаған еттер
жартылай шикі болады; ал қырғыздар болса, етті екі ... аса ... ... ет өте ... және ... ... 2) ... тұзды
қолданбайды десек те болады; етті де ... тек ... ғана ... бұл ... ... ... ... сібірліктермен
жақындастырады; тұздалған балықты мүлдем жемейді; Ал ... ... етті ... еуропалықтарға қарағанда көп тұздайды, піскен етті
жемес ... тұз ... ... ... 3) ... киім ... ... білмейді, егер бір киімді кисе, ол тозғанша үстінен тастамайды, олар
сабын жасамайды және оны ... ... мен ... ... ... ... өздігінен теріде қатып, түсіп қалады. Ал қазақтар
моңғолдардан бұл ... ... ... олар ... жиі жуып,
өздігінен сабын қайнатады. Қырғыз әйелінің киімі ... ... ... Бас киімдерінде ақ бөзден жасалған матамен орап,
жиі жуып тұрады. 4) қазақ әйелдері мата өнерімен таныс. Олар түйе ... ... ... ... ... ... ... таныс. 5)
моңғолдар етті кептірмейді, қазақтар етті кептіріп, сүрлеп жегенді ұнатады»
деп жазады ол [35, 19-21 бб.].
ХІХ ғасырдағы ... ... ... мен ... жайлы кең
көлемді материалдарды қамтитын еңбек тарихшы, этнограф, өлкетанушы Н.Я.
Коншиннің еңбегі. Ол ... по ... ... деп ... Оның
Павлодардан Қарқаралыға дейінгі, Семей өлкесінің ... ... ... ... ... рулары мен сұлтандары жайлы ... ... ... бұл ... ... ... шейін жазған жол
нұсқаулықтарында екі қала аралықтарындағы жолда көргендерін сипаттайды. Бұл
жазбада ол ... ... ... ... сипаттайды, онда айырбасқа
түскен, сатып алынған тауарлар т.б.бойынша есеп жүргізеді. [36, 57 б.].
ХІХ ғасырдың ... ... ... елді ... ... ... кең көлемде ... ... ... байланысты қазақтардың далалық округтерінде ... бірі М.И. ... ... ... Ол орыс ... ... бірі ... қазақтар жайлы географо-статистикалық,
экономикалық материалдар мен тарихи-этнографиялық, ... ... ... бір ... ... М.И. ... тамаша
материалдарды жинақтаумен қоса қазақ ... ХІХ ... ... және ... ... ... ... Ол жинаған және
жүйелеген материалдар ғылыми айналымға толық ... Оның ... ... ... мұралары шектеулі тиражбен шыққандығынан болса ... ол ... қол ... ... ... керек. М.И.
Красовскийдің «Образ жизни казахов степных округов» ... ... ... ... ... оның әбзелдерін, тамақтануын
егжей-тегжейлі жазған.
«Осы күнгі ... ... ... ... ... ... ... оңай, тез және ыңғайлы
жиналады, құрылады, жеңіл салмақты, түйеге артылатын, желге ... ... ... бүгілмеуі керек, бір отбасының мүлкін сыйғыза алуы керек,
адамдарды ... ... қар мен ... ... ... ... қорғауы
керек. Ол төрт басты бөліктен тұрады: 1) ағаш ... 2) ішкі ... ... ... 3) ... киізбен жабылған бөлігі, 4) алдыңғы үш
бөліктерді байланыстырып тұратын баулардан;» [37, 46 б.]. ... ... ... ... ... ... үйдің әбзелдері ауқатты адамдардың үйінде де, орташа ... ... де ... Ошаққа қойылатын шойын қазандар, олардың көлемі
әртүрлі болады, етті жууға ... ... ... ... ... еті ... табақтар, оларды мүшелеуге арналған пышақ, ағаштан,
теріден және ... ... ... ... сүт шелектер, саба,
торсық, сүт, ірімшік, ет сақтауға арналған ыдыстар, қымыз және т.б.сусындар
ішуге арналған ... ... ... ... тері ... ... ... мен құмандар, стөл үстінің ... ... ... ... Киім-кешек пен басқа да жұмсақ заттар кілемге ... ... ... олар ... үстіне артқанда өте ыңғайлы болуы үшін
солай істелген. Үйдің оң және сол ... ... ... ... және қысқа кереуеттер орналасады...» [37, 58 б.]. Сонымен қатар өзге
де киіз үй ... ... ... Таңертең қымыз немесе айран ішеді, ірімшік жейді, ал қыста бұлардың
орнына ұннан ... ... ... ... ... ... ... уақытында сүр жылқы еті ... қой еті ... ... ... сиыр ... ... қуырады. Түскі ас уақытынан кейін әңгіме-дүкен
құратын тамаша шақ орнайды, осы уақытта үлкен мыс ... ... ... қойылады. Кей кезде самаурындарда да қолданады. Шәйға сол ... ... ... ... ... шелпек нандар, жалпы кімде не бар, сол
қойылады. Ер адамдардан кейін шәйді әйелдер ... ... ... және ... ... деп ... тамақтануы жайлы да атап
көрсеткен [37, 64 ... орыс ... А.И. ... «Описание киргиз-казачьих или
киргиз-кайсацких орд и степей» атты 1832 жылы басылып шыққан ... ... ... ... және ... ... алғашқы іргелі
еңбектердің бірі болып саналады. Онда автор қазақ даласының ... мен ... ерте ... ХVIII ... ... өмір сүру салты,
шаруашылығы, тұрмысы мен мәдениеті жайлы сипаттаған.
Алғаш рет бұл ... ... ... 400 ... тиражбен
басылып шығып, библиографиялық сирек қолжазбаға айналды. Ғылым айналасында
бұл кітап кең сұранысқа ие болып, бірқатар ... ... ... ... бөлімінде автор қазақ даласы ... ... ... ... ол баспа материалдарын ғана емес, өзінің
жеке бақылауларымен және жергілікті ... өз ... ... ... және ... ... ... халқының тарихы мен ... Ол сол ... ... ... ... ... сараптаған.
Бұл еңбек қазақтардың тұрмысы мен мәдениеті жайлы, соның ішінде қазақтардың
физикалық қасиеттері, тағамы мен ... ... ... ... ... ... ... үй шаруашылығын,
қолөнерін, сауда қатынастарын қамтыған.
«Негізгі тамақ түрлері қой, ... ... кеде түйе еті және өте ... етін ... ... ... немесе көрші халықтармен
тығыз сауда байланысындағы қазақтар ақталған тарыдан сұйық ... ... ... ... ұнды суға қосып пісіретін быламық деп аталатын ботқа.
Сонымен қатар, тоңмайға қара бидай, ... ... және ... да ... ... бидайымен тек байлар ғана ауқаттанады. Жылқы еті ... ... ... кедей қазақтар үшін қол жете қоймайтын ... ... ... ... шығарда кез келген қазақ ер тоқымына бір дорба құрт
байлап алады. Құрттың арқасында ... ... да ... де ... деп аталатын еттен жасалатын танымал қазақ тағамы негізгі
ұлттық тағам. Малдың тоңмайынан ... ... та ... ... ... ... өте аз ... Пісірілген нанды да аз қолданады, себебі
көбінің үйінде пеш жоқ.
Балықпен тек өзен, көлді ... ... ... ... ... ... ... ең көп қолданатыны қымыз. Сонымен қатар,
айран, саумал және ... де ... ... ... жаңа сауылған бие сүтін торсыққа құйып, оған
аз мөлшерде ашыған сиыр сүтін қосады. Екі ... үш ... ... қымыз
пісіп, ішуге жарамды болады. Ал, саумал дегеніміз, сумен және сүтпен
араласқан ... ... ... қой немесе сиыр сүтінен ашытып жасайды. Арак
деп аталатын сусын өте сирек кездеседі, оны сарачинск бидайынан ... ... және ... ... ... ... қантпен немесе
балмен ішеді. Ал Қытаймен шекаралас жатқан жерлер ... ... ... ... ... жазған бөлімінде [38, 28-32 бб.].
Замандастары ... ... ... Азия жайлы орыс ғылымын
толықтырған шығарма деп таныды. Ш.Ш. Уәлиханов ... ... ... деп ... ал оның ... ... үшін баға ... болып
саналды.
Н. Харузиннің еңбегі түрік және моңғол халықтарының тұрғын үйлері
туралы жалпы зерттеу ... ... ... ... ... этнографиялық
материалдардың негізінде көптеген этностардың тұрғын үй эволюциясы
сипаттамасын алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... түрінен күрделі түріне дейін дамуын
көрсетті.
Орыс ... ... ... развития жилища у кочевых и
полукочевых тюркских и монгольских народностей России» ... ... ... жылы ... обозрение» жинағында басылып шыққан.
Автордың өзі жайлы айтар болсақ, ол ресейлік этнография мектебінің
жарқын өкілі ... ... Н.Н. ... «Этнографическое обозрение»
журналындағы этнографиялық бөлімнің жұмысына белсене ... ... ... ... жақтаушысы болды.
«Очерки первобытного права» және «Семья и род» ... ... аз ... қоғамдық құрылымдармен айналысты. Ол
алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... ... ... көрсетті [39, 226 б.]. «История
развития жилища у кочевых и полукочевых тюркских и ... ... ... автордың Еуразияның көшпелі және жартылай көшпелі
халықтарының ... даму ... ... рет ... ... ... дейінгі этнография ғылымында бұл түркі және моңғол
халықтарының ... ... ... ... ... Мол этнографиялық
материалдардың негізінде ол ... ... ... ... берді.
Автор өзінің жұмыстарында баспаналардың қарапайым түрінен ... ... ... Бұл еңбекті материалдық ... ... ... ... деп ... болады.
Зерттеушілер үшін қазақ баспанасы жайлы материалдар ұсынылады. Н.
Харузиннің ... ... ... баспанасы өткенді шолу жағынан
қарастырылады. Жылжымалы баспаналардың қарапайым түрлері, мысалы шалаш-қос
және киіз үйді ... ерте ... ... атап ... Бұл жерде
абылайша жылжымалы баспананың күрделі түрі ... ... ... үйге аса мән ... оны жылжымалы баспананың жоғары формасы ретінде
қарастырады [40, 157 ... ... ... ... ... ... көбіне қазақтардың жартылай көшпелі тұрмысқа көшуімен байланысты.
Бұл жерден біз қазақ қыстауларының құрылысы мен олардың сипаттамалары жайлы
мәліметтер таба ... ... ... ... ... ... көшудегі
мысал ретінде қарастырады. Автор зерттеулерінде Ақмола қазақтары жайлы
материалдар ... жер ... ... ... түрлеріне біртіндеп
көшуін атап өтеді [40, 158 б.]. ... ... ... Н. ... еңбегінің революцияға дейінгі этнография ғылымында
маңызы зор.
ХІХ ғасыр қазақтарының қоғамдық ... ... ... ... бірі Герн фон ... «Характер и нравы казахов» еңбегі болып
табылады. Бұл мыңғыртып мал ... ... ... ... ... әлемі, В.К. фон Герн қазақтың қарапайым әдет-
ғұрыптарын, күрделі ... ... және ... ... ... ... ... жайлы тамаша этнографиялық этюдтердің авторы Владимир
Карл фон-Герн ХІХ ғасырдағы ресейлік интелегенцияның ... ... Ол ... ауыз ... тұрмысы мен мәдениетіне үлкен үлес қосты.
Оның бұл жинағына қазақтардың мінез-құлқы, мал ... ... ... ... Шу ... ... дала арқылы сапары
жазылған.
Материалдық мәдениетке қатысты қазақтардың мал шаруашылығы жайлы
жазбасында ... ... ... ... ... ... үшін ... бастап, ет қорын дайындай бастайды, бір бөлігін балғын қалпында,
қалған бөлігін тұздап және сүрлеп ... ... ... ... ... ... айы мен желтоқсан айының басында соғым сою науқаны ... ... ... қазақтары әсіресе ірі қара малды көп сояды,
дегенмен, ... етін де сою ... ... емес, себебі, қазақ дәстүрі
бойынша құрметті қонақ үшін міндетті түрде жылқы етінен жасалған сүрленген
шұжық - қазы ... ... және ... ... ... соя қоймайды немесе бір-екі семіз
биемен шектеледі. Оның өзі болған жағдайда ... ... қой ... ет ... ірі қара ... ... көбейтуге тырысады.
Қазақ асханасының жоғары жеңсік тағамдарының бірі құлын еті ... ... еті мен ... қой етін ... ... кесек ретінде
немесе шұжық түрінде сақтайды...» деген жазбаларды көре аламыз [41, 36 б.].
Қазақ этнографиясы жайлы ... ... ... ... мен ... ... даласындағы туудан бастап жерлеуге дейінгі салттарды
мейлінше жеткілікті етіп ... ... ... мал ... ... қатысты мәліметтер кездеседі. Қазақтардың діни,
саналық тәрбие беру ерекшеліктері ... ... Бұл ... ... ... ... ведомства», авторы Л. Мейер.
«Солтүстік аймақтарда қыстаулар әдетте шымнан жасалады, ... ... ... де ... және ... далаларда кейде саз балшықтан салады, ал
кейбірі қамыспен ... ... пана ... ... темір, ағаш және теріден жасалады. Ауқатты қазақтарда
бірнеше тостағандары болады, олардың арасында саздан жасалғанын кезіктіру
қиын. Мұның бірден бір ... ... ... келеді және жиі қозғалыстар
кезінде өте ыңғайсыз. Заттар ағаш сандықтарда сақталады.
Қазақтардың өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... қайталауыма тура келеді.
Қазіргі кездегі күнделікті тағамдары егін шаруашылығымен ... ... ... қара ... ... Оларды майға қуырып, ... ... ... деп ... ... ... болады. Одан өзге қазақтар
қойдың немесе сиыр сүтінен құрт деп аталатын тағамдары бар, ... ... ... суға езіп ... суға ... ... шыққанда өте қолайлы. Бұл
тізімге айранды жатқызуға болады. Сусын ретінде бие сүті қымызды ... [42, 46 б.] ... ... ... ... ... ... жайлы да жазған.
Әскери инженер, топограф, өлкетанушы, этнограф, жазушы, шығыстанушы
Иван Григорьевич Андреевтің ... ... орды ... ... материалдары қазақ халқының тұрмыс-салты, әдет-
дәстүрлері ... ... және ... ... және ... берілген. Материалдық мәлімет бойынша «Об употреблении пищи и
пития» бөлімінде былай ... ... және ... ... бәрі ... мал ... ... Нанның әр түрін қолданады; бірақ ешқандай ... Қара ... ... ... ... ... Бұлардың көбін қыс
айларында істейді. Жазғы уақыттарда қыспен салыстырғанда етті аз қолданады.
суды жазда да, қыста да ... ... аса ... ... сұйық
астарды тостағаннан ішеді; ал туралған етті қолмен жейді. Сонымен қатар,
кейбірі орыстардан алған ... ал ... ... ... ... ... Калган, қалампырларды көбіне дәрі ретінде қолданады. Ресейлік арақ
пен шарапты да ішінара ішеді» [43, 102 ... ... ... Янушкевич атты поляк дворянині өмір ... ... ... Ресей империясының құрамында еді, поляк көтерілісінің
толқынымен ол Қазақстанға жер аударылды, ол сол ... ... ... ... жыл ... қазақ халқына жақын бола ... Ол ... ... ... ... ... ... отырды. Кейін отанына
оралған соң бұл жазбаларды еңбек қылып ... ... ... ... ... ішінде неміс тіліне де аударылды. Сонымен қатар, профессор
А. Янушкевич қазақтың ауыз ... ... ... ... ... ... көне дәуірдің аңыз хикаялары мен ерлік жырлары ... ... таза ... ... А. ... ... аса ... дерек қызметін атқарады [44, 136 б.].
ХІХ ғасырдың ортасындағы қазақтардың тарихы, этнографиясы, мәдениеті
туралы теңдесі жоқ, тамаша ... ... ... ... бірі ... Оның еңбегінде Қазақ хандығының пайда ... орыс ... ... дәстүр салттары, әдет-ғұрып, заңдары тағы сол ... ... ... ... ... ... қолөнері және өнеркәсіптері бөлімінде мал
шаруашылығы жайлы, ... ... және киім ... ... ... ... сипаттап жазған.
«Қазақтар қазір балық шаруашылығымен де ... Мал ... ... ... ... үйрене бастады; балықтарды ... ... ... ... кептіріп барып қолданады.
Қолөнер бұйымдарынан киіздер басу, теріден ыдыстар ... ... ... ... қажетті заттарды жасаумен айналысады. Олардың ең маңыздысы
қой жүнінен ... киіз ... ... ... киіз ... ... ... жасалған киізден бөлек одан жіп те иіріледі, оларды әр ... ... ... ұзын мата ... ... ... кілем орнына да
қолданылады» [45, 162 б.].
«Қазақтар қыстық киімдерді де қойдың ... ... ... ... ... үшін қой терісін дайындайды. Жұмыс барысы
келесідей болады: алдымен теріні жылы суға ... ... ет ... ... ... ... ... сиыр сүтін үш күн бойы ... соң ... ... ... ... қой ... сиыр тезегінің
түтініне ыстайды және илейді де, болған соң ... ... ... киімдерге арналған терілерді басқаша жолмен дайындайды:
бірнеше күн түктері ... ... ... және жылы ... ... теріні бірнеше күн ашыған сүтке салып қояды; ... ... ... ... ... ... ... сары, жасыл немесе қара
түстерге бояп, бояуы кепкеннен кейін қолмен жұмсартады. Мұндай терілер өте
мықты, ... ... оңай ... ... ... жібекпен кестеленген
шапандар мен шароваралар т.б. жасалады, мұндай киімдер үшін қырық сом, ... үшін он екі және ... ... шейін төлеп алады» деп жазған [45,
163.].
Георгий Ефремович Катанаевтың Ертіс қазақтарының осы ... ... және ... орыс ... ... ... ... әрбір мәселелері жайлы еңбектері енген «Прииртышские казахи и казаки:
история, хозяйство и быт» ... ... ... өмір сүретін қазақ
отбасының дүние-мүлкінің санын толығымен сипаттаған:
«Жеке құрамы: қожайын алпыстарды ... ... елу ... ... оның ... он бес жасар қызы, он төрт жасар ұлы ... ... ұлы, ... жиырма алты жаста: олардың балалары төрт
жасар» [46, 84 б.]. ... ... ... ... жыл сайын бес
десятина бидай себеді, сұлы бір десятина болады.
Бидай піскен уақытта орып алғаннан кейін оны бірден қалада ... ... ... ... өзіне қыстық мөлшермен алып қалады, дегенмен есебінде
қателік ... ... өз ... алып ... наны қыс бойына жетпей,
ақпан ... ... ... ... ... ... ... Шөпті казак шабындықтарынан шабады, жылына орта есеппен жарнасымен
8-15 сомға ... Нан мен ... ұн ... ... ... Сатып алынған тары немесе палауға күріш қолданылады.
Көкөністерден. Тек ... ... қияр және ... ... ... сәбізге, шомырға және саңырауқұлақтарға қазақ
жиіркенішпен қарайтынын жасырмайды. Көкөніс өсірумен қырғыздардың ... ... ... ... ол ... ... және оны ет
сияқты асап жей алмағандықтан жиі жей бермейді.
Арақ, сыра, квас. ... Шегі үшін ... яғни ... үшін ... шайнау үшін,
дұрысы ауыз ұртына салып қояды.
Қазақтардағы басты тағам сүт тағамдары болып табылады, әр ... ... және ... тағам түрлері мардымсыз әрі біркелкі, ал жазда мол ... ... ... алғашқы шөптердің пайда болуымен жүдеп-жадаған төрт-
түлік демала ... ... ... ... өзі де ... бастайды;
жазғытұрым қазақтарда мерекелер басталады деп айтуға болады. Алғашқы
сауылатын сиыр ... ... Сүт ... тағам ретінде беріледі, шикі,
қайнатылмаған сүтті қазақтар қолданбайды, жеткілікті ... ... оны су ... ... ... ... қояды да, қышқыл
бірдеңемен ашытады (мысалы, казактардан алынған қара бидай ... ... ... ... ... ... келіп айран пайда болады. Айран
қазақтарда жаз бойы, қыркүйек айына дейін тағам ... де, ... ... ... Қайнамаған суды қазақтар сирек қолданады.
Биенің сауылу уақытынан бастап, яғни, мамыр ... ... ... ... ... онымен тек жағдайы нашарлау отбасылар қоректенеді.
Айранмен бұл уақытта бай қазақтар өздерінің жұмысшылары мен ... ... ... ... таңғы сағат сегіздер шамасында ... ... әйел адам мен ... ғана ерте ... малшы малды өріске алып
кетеді, әйелі қайтадан ұйықтайды. Тұрғаннан соң киіз үй ішін ... соң, ... ... ... қою, ... ... ... шәй отбасы мүшелерінің толық отырып тамақтанатын кезі, ал басқа
уақыттарда әркім өз уақытына ... әр ... ... ... ... ... ... Көктемгі немесе жазғы сүт мол кезде, ... ... ... дайындалады, ол да айран тәрізді тек суы аз әрі қоюлау
болады. Қалған қатық кеспекке жиналып, ол ашыған ... одан май ... ... ... ... одан құрт ... Құртты да шәймен жейді. Бұдан
өзге сүттен ірімшікті басқа да ... ... ... қайнағанша
пісіріп, кейін алпыс градусқа дейін суытып қойып, қозының қарынына ... ұйып іріп ... де, ... ... ... ... бойы қазақтар әр түрлі сүт тағамдарымен қоректенеді. Етті олар ... ... үшін ... жаз ... қой ... тек мейман
келгенде ғана, кешкі уақытта ғана сойылады. Одан өзге жаз ... ... ... ауыратын кезінде де ет көбірек қолданылады. Әр ауырған малды
не жазылу, не пышаққа түсу күтіп тұрады. Оларда егер мал ... ... ... үлкен күнә болып саналады. Арам өлген мал еті таза ... ... ... аңшы ... ... ... да пышақ тимесе таза
емес ... ... ... ... ... отардағы кәрі немесе ауру ... ... ... бір ... ... ... ... қыста
оларды күтіп-баптау көп шығын мен уақытты талап етеді.
Қараша айынан бастап әрбір қазақ өзіне ... ... бір ... ... кейде сиырды да сояды (сиыр еті ... аса ... ... Осы ... олар қысқа ет қорын жинауды бастайды. Етті ... мен ... ұлы ... ... ... ... ... отбасының басқа
мүшелері көбіне көжемен қоректенеді.
Ақпан айы мен наурызда тағам қоры ... әрі ... ... қайталанып отырады.
Қазақтар үшін еттен өзге дәмді тағам жоқ деп ... ... ... ... ... ... ... прәндік, кәмпит болса да, «еттің
майындай дәмді екен» деп ... [46, 92-96 ... Г.Е. ... бір ... отбасын мысалға ала отырып, сол
кезеңдегі көпшілік қазақ жұртының жағдайын сипаттаған.
ХІХ ғасырда өмір ... ... ... ... ... тарихы, этнографиясы, мәдениеті туралы күнделіктері бар. Олар
еңбектерінде қазақ даласы жөнінде теңдесі жоқ тарихи географиялық жазбалар
қалдырған. Онда ... ... ... ... салт-дәстүрлері, ғұрып
заңдары тағы сол сияқты мәліметтер таптырмас материалдар болып табылады.
Оған біз Ф. Назаровтың ... о ... ... и ... ... части
Азии» жазбасын алуымызға болады [47, 87 б.].
Сонымен қатар, Е.К. Мейндорфтың «Путешествие из Оренбурга в ... атай ... [47, 157 ... ... әскери офицері А.И. ... ... ... дала заңдарын зерттеуге арналған «Юридический быт казахов» атты
еңбегі құрап отыр. Бұл еңбек ең ... рет 1911 жылы ... ... ... содан бері сирек кездесетін кітаптардың біріне айналды. ... біз ... ... яғни қыстаулар, жазғы ... ... көре ... [48, 26 ... қаласында тұрып қызмет еткен өлкетанушылардың кейбір еңбектері,
олардың жазып ... ... ... ... ... ... Олар А.Н. Белослюдов, Н.Н. Мацкевич, Н.А. Логутов және т.б.
А.Н. Белослюдовтың ... в ... ... ... ... дейді:
«1921 жылы біздің өлкеде қызмет атқарған таныс профессорлардың бірі маған
кіріп Ақкелін болысында баруға бола ма деп ... Оны мені де ... ... ... ... Біз баруға шештік. Профессор отбасымен, мен
жалғыз бардым. Семейден Павлодарға жол ... Бұл ... біз ... ... ... ... біздің келуімізге шын ризашылығын
білдірді. Қой сойылды, қымыз ... ... ... домбырмен әуелете ән
шырқады. Қызметте істейтін біраз қазақтарды көрдім, олардың бәрі де ... ... ... екен. Баянауылдан аса бере ауыл көрінді. ... киіз ... ... ... шыға ... Бәрі ... күткен
сияқты. Дәстүр бойынша алдымен ақсақалдың үйіне ... Киіз үй ... ... ... Оң ... киіз, көрпе, төсек жатыр екен. Киіз
төселіп, үстіне үш сандық қойылған екен. Сол жақта әбзелдер, ер ... ... ... қапталған тостаған тәрізі нәрсе ілініп тұр екен,
өрнегі ескіше ... бұл қаз бен ... ... ... ... ... ... дауылпаз болып шықты. Біз жатқан ауылда он
шақты киіз үй ... Киіз ... ... оңтүстікке қаратылып тұрады...»
[49, 5-7 бб.].
1870-1917 жылдар аралығында «Туркестанские ... ... ... ... ... ... мәдени өмірі мен тарихы
жөніндегі мақалалардың болғаны белгілі. Оларға біз ... Г. ... ... А. Хорошкин, Г. Загряжский, Н. Маев, Е. Александров, П.
Комаров, П. Ходыров, И. ... Гр. ... В. ... ... И. Карцов т.б. мақалаларын айта аламыз [50, 44 б.].
Сонымен қатар жерді ... ... дала ... және ... ... этнографиясына арналған еңбектердің
авторы ретінде біз В. ... Н. ... ... О.
Шкапский, Л. Чермак, И.Я. ... В. ... ... ... ... болып табылады [51 ].
XVIII ғасырдағы қазақ ... ... ... және ... ... қазақ халқының сыртқы байланыстары, саудасы,
тұрмысы, этникалық тарихы қарастырылатын негізгі еңбектер П.С. Паллас, И.П.
Фальк, И.Г. Георги, И.П. ... және т.б. ... ... Паллас Ресейде 1767 жылдан бастап өмір сүрген ғылым академиясының
мүшесі, Батыс Сібірдегі ... ... ... Сол ... қорытындысы
негізінде жазылған неігзі еңбегі « Путешествие по разным ... ... оның ... о ... атты ... ... ... арналған.
Қазақтармен Паллас алғаш рет Орынборға келгеннен ... 1769 ... осы ... қазақ ауылдарына бірнеше сапарлар жасады. П.С. Паллас
этнографиялық материалдардың жинақталуына аса ... ... ... ... мен ... ... олардың маңызы зор деп білді.
Сол себепті ол ... ... ... ... қызықты материалдар
жинақтай алды.
П.С. Паллас ... ... өмір ... мен күнделікті тыныс-
тіршілігін, мал ... мен одаг ... ... т.б. ... жазды. Оның мәліметтері бойынша қазақтардың тағамдары негізінен
мал шаруашылығының өнімдерінен тұрады.
Әсіресе, Паллас қазақтың ... ... ... мен ... ... өнері; киіз, тері, ұсталық т.б.) жақсы мәліметтер ... ... ... тек XVIII ... ғана ... ХІХ ... да бір
де бір автор бұлай жазбаған.
Саяхатшы қазақ халқының ... ... ... да ... ... Ол ер адам мен әйел ... ... жекелеп суреттеген, қазақ
ауылдарындағы әлеуметтік топтардың ... ... ... ... ... ... ... ретінде кітапта (XVIII
ғасырда алғаш рет) үш иллюстрация келтірілген.
Осылардың ... ... орай ... ... ... аз ... қысқаша ғана сипатталуы болып отыр. Олар тарихи-этнографиялық
материалдардың кең аясында сипатталмады.
Экспедицияның өзге қатысушысы Швециядан шыққан И.Г. ... ... ... ... ... ... П.С. Палласпен Оралда, Поволжьеде, Сібірде
болды. Ол ... ... ... ... Томсте қазақ ауылдарында болды,
оның экспедиция қорытындылары жаратылыстану-ғылыми және этнографиялық
материалдар ... Олар ... ... ... ие ... ... сәтінде Георги граверлер К.М. Рот пен Шлипердің
ғалымдардың көмегіне сүйене отырып ... ... ... ... ... ... ... және ақ пен қара түстерден тұратын
иллюстрацияланған ... бар ... ... шыға ... ... олар әр нөмірінде бес суреттен тұратын бас-аяғы он бес журнал
шығарады. «Открываемая Россия или ... ... всех ... в ... ... деп ... ... шығарылымында қазақтардың ұлттық
киімдегі үш гравюрасы шығарылды (екеуінде әйелдер, біреуінде ер адам) [52,
226-229 ... ... ... ... ... ... ... Ол зерттеу негізінде жазылған. Қазақтардың ... ... ... «О ... ... ... Ол ... Фальктің, сонымен қоса П.И. Рычковтың, И.Е. Фишердің, П.С. Палластың,
Н.П. Рычковтың және автордың өзінің материалдары ... ... ... ... ... ... XVIII ... ғалымдары Орта жүз қазақтары жайлы сенімді мәліметтер қалдырмағанын
көрсетеді.
Георги ... ... ... ... баспанасына, киіміне,
тағамына сипаттама берді.
Швед натуралисті И.П. Фальк 1763 жылы Ресей Ғылым академиясына атақты
Линнейдің ұсынысымен ... ... Ол ... Астраханьда,
Орынборда, Петропавлда, Омбыда, Семейде және т.б. қалаларда болып, сонымен
қатар қазақ ауылдарын аралап, ... ... ... ... ... ... 1774 жылы ол ... қол жұмсағаннан кейін оның
артында қалған жазбаларын И.Г. Георги қалыпқа ... ... ... үш
том қылып жарыққа шығарды. Фальктің еңбектері ... орыс ... ... Тек ... ... С.Д. ... пен П.А. ... Казахстана в источниках и материалах» (1935) жылы ... 1825 жылы ... ... о ... и Зюнгорской степи»
және оның серігі Хр. Барданестің «Поездка в ... ... ... жеке ... орыс ... ... ... оларда
этнографиялық материалдар өте аз. ... ... ... ... оның ... ... ... көрсетілген [52, 230-233
бб.].
Академиялық экспедицияның қатысушыларының бірі Н.П. ... ... ... Ол 1772 жылы ... записки путешествия капитана Николая
Рычкова в киргиз-кайсацкой степи 1771 году» кітабын ... ... ... жерінде өзінше де, экспедиция құрамында да болды.
Екінші академиялық экспедицияның мәні оның қатысушыларының көптеген
ізбасарлары пайда болды. Олар да ... аз үлес ... ... осы ... саяхатшылардың жинаған мәліметтері қазақ халқының
материалдық және рухани мәдениетінің элементтерін бір қалыпты сипаттамайды.
Орыс тарихи-этнографиялық ... ... біле тұра және мол ... олар ... ... енгізген жаңашылдықтарын нақты көрсетпеген,
сонымен қатар қазақ халқының этнографиясының ... ... ... және ... ... және практикалық қорытынды жасамады [52,
237 б.].
ХХ ғасырдың басындағы ... ... ... зерттеу
орталықтарының бірі Орынбор болды, ол жер 1925 жылға ... ... ... ... белгілі. Ол жерде 1919 жылы ... және ... ... ... мен бүгінін қатаң ғылыми мақсатта
географиялық, тарихи және ... ... ... ... ... негізі қаланған болатын. Бұл бөлімнің қызметкерлері
тарихшы А.П. Чулошников, филолог және этнограф А.А. Четыркина және ... ... ... К.П. ... ... бөлімнің міндетіне Қазақстанды жазба деректерді жүйелеу
және жариялау, далалық материалдарды ... ... мен ... ... ... ... өзекті мәселелеріне
қоғамның назарын аудару т.б. кірді. Бөлімнің ... А.Л. ... ... Н.В. ... А.А. Четыркина, А.П. Чулошников және т.б. бас ... ... адам ... 1920 ... ... ... қазақ өлкесін зерттеу
қоғамы құрылды. Олар Орынбор ғылыми мұрғат комиссиясы мен орыс ... ... ... ісін ... болды. Олардың мақсаты
Қазақстанды тарихи-археологиялық, ... ... ... ... болды [53, 274-275 бб.].
Жалпы алғанда, Батыс зерттеушілері болсын, Ресей ... өзге ұлт ... ... ... жайлы жазған жазбалары қазіргі
кезде қаншалықты құнды болып саналғанмен, ... сыни ... ... ... ... ... ... өспегендіктен, сол атмосфераны жан-
тәнімен сезбегендіктен, сырт көзбен олар көп нәрсені түсінбей, ... ... ... Дегенмен, олар жазып қалдырған этнографиялық
мәліметтер қазақ ұлтының тарихында баға ... ... ... ... Қазақ этнографтарының еңбектеріндегі зерттеулер
ХІХ ғасырдың ортасынан бастап, қазақ этнографиясына ... ... ... ... өз ... да азаматтары белсене
қатыса бастады. Олардың ішінен біз Шоқанды, Салық Бабажановты, ... ... ... ... ... өз ... ... ғалымдар шет
елдіктер мен ресейліктер біле бермейтін көшпелілер мәдениетінің ең қызықты
нышандары туралы тамаша мәлімет береді. ... ... ... ... ... ... ... Әлкей Марғұлан, Халел Арғынбаев, Едіге
Масанов, ... ... ... ... ... ... ... Ыбырай Алтынсарин, С. Жолдасбаевтың т.б. еңбектерін атап өтуге
болады.
Академик Әлкей ... ... ... ... тайпаларының
жалпы мәдениетіне, этнографиясына, оның ішінде жазу ... ... бары ... ... по ... письменности казахского народа»
жинағында қазақ халқының материалдық мәдениетіне байланысты қазақтың киіз
үйі мен оның ... ... ... ... ... ... атап өткен. Осы жайлы баяндалатын жазбасы бар: « Киіз үй ... ... ... ертеден келе жатқан баспана түрлерінің бірі. Ол
Еуразия далаларындағы көшпелі және жартылай көшпелі ... ... ... осы уақытқа дейін өзінің формасын сақтап ... ... ... ... ... ... қорғандарының және Моңғолиядағы
Ноин-улиндағы қазба жұмыстары барысында ... ... ... киіз ... ... техникасы мен өрнектері жағынан
қазіргі қазақ халқынікіне өте қатты ұқсас.
Ежелгі Еуразия халықтарының жылжымалы баспанасы жайлы ... ... ... ... ... де айтылады [54, 51 б.].
Қазақтарда киізге деген сұраныс өте жоғары болды, өйткені ол ... ғана ... үй ... жасауы мен жиһаздарына да кеңінен қолданды.
Климаттық жағдайларға байланысты қазақтардағы жазғы және қыстық баспаналар
әртүрлі ... ... ... киіз ... ... ... ... болды, олардың атаулары үйдің қандай матреиалдардан
жасалғанына байланысты болды ... жер үй, ... там, там үй, ағаш ... ... ... киіз ... формасын сақтап қалды.
Қазақ халқының баспанасының ежелгі типтерінің бірі дөңгелек баспана
болып табылады. Шошала қима, қамшы, ... ... және шикі ... ... ... ... тастан жасалған бір бөлмелі киіз
үй формасына ұқсас үйлерден танымалдары дін, үйтас аталады. Бұл ... ... ... және ... ... дейінгі кезеңіндегі
сәулет ескерткіштері типі болып саналады.
Өзінің міндеттеріне қарай қазақ киіз үйі үш негізгі типке ... ... ... киіз ... ... ... киіз ... қонақ күтетін және жорықтық киіз үйлер жатады. Осы негізі екі типтен
бөлек тамақ дайындалатын арнайы киіз ... мен ... ... ... да ... киіз үйлер шағын көлемімен ерекшеленеді, олар әскери жорық
мақсаттары мен малшыларға арналған. Олар екі түрге ... сәл ... ... ... үй деп ... ХІХ ... орыс ... мен
әскерилерінің арасында бұл үйлер табиғат әсерлерінен жақсы ... ... ... қарағанда ыңғайлы болған. Оларды әсіресе,
орынбор, Сібір, Түркістан ... ... орыс ... жиі ... Далалық жағдайлардағы киіз үйдің қолданылуы жайлы
Харьков университетінің ... А.И. ... ... ... ... үшін киіз үй өте ... әсіресе жаз мезгілінде ол барлық
кажеттіліктерді қанағаттандырады».
Киіз үй біздің ... ... ... Ол ... ... жоқ және Қазақстанның ауылшаруашылық аймақтарында
қолайлы жазғы ... ... ... ... ... бұрынғыдай киіз үйлер
далалық аймақтардың, өзенді және ... ... әсем ... ... [54, 54-55 ... Уәлихановтың этнографиялық мұрасы, халық ауыз әдебиетінің сақтау
мен ... ... аңыз ... мақал-мәтелдер, Орта Азия мен Қазақстан
халықтарының өмірі мен ... ... ... ... ... ... ғасырдың ортасындағы қазақ ауылының тікелей куәгері ретінде Шоқан
қазақтардың тұрмысы мен ... оның ... ... ... ... «Киіз үй» және «Қазақтардың қоныстары ... ... ... ... мақаласында ұлы жүздегі диқаншылық жайлы жазады:
«Үлкен ... ... тары ... оны ... ... сүт жоқ кезінде
қолданады. Қытай ... себу бұл ... ... ғана ... ... ... ... бері ауқатты қазақтар бидайды мол мөлшерде себетін.
Жалпы үлкен ордада диқаншылық кәсібі ... ... ... ... ... ... бірі еді. Ол ... ішінде алғашқылардың
бірі болып, қашып келген қалмақтың көмегімен жер жыртып, дән сепкен.
Үлкен ордада келесі тұқым түрлері ... ... ... ... онымен
күз кезінде жылқыларды қоректендіреді, мусюй, кейін Қытайдан келген бұршақ,
жасымық, зығыр, жүгері жәнен қытайлық күнжүт.
Жүзім, өрік, алма және т.б. ... ... ... әрине, қайсақ
Ташкент өңірінен немесе ... ... ... Құлжа немесе Қашқар
провинцияларынан кіріккен. Қырғыз-қайсақтар бақша шаруашылығымен енді ... ... деу ... ... осы ... ... ... шала қазақпыз деп атайтындар айналысқан. Қайсақтар өздерінің жерін
ықыласпен беріп, бақша өсіру ... ... ... [55, 17-20 ... үй» ... ... таныс киіз үй құрылымын, бұйымдары
жайлы мәліметтер келтіреді.
Ш.Ш. Уәлиханов сонымен қатар, Қарқаралы ішкі ... ... ... орналасуы мен атаулары жайлы да жазған.
Осылайша, қазақтың ұлы ғалымы, ХІХ ... ... ... ... ... ... мәдениеттің тұңғыш өкілдерінің
бірі, шығыстанушы, тарихшы, ... ... ... ... ... ... қайнар көзі болып табылады.
ХІХ ғғ.соңы мен ХХ ғ.басындағы қазақ зиялыларының, ... ... ... ... аса ерекше тұлға, көрнекті қоғам және
мемлекет қайраткері, ұлт азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, ... ... ... ... ... ... Әлихан
Нұрмұхамедұлы Бөкейхановтың да қазақ этнографиясына қосқан үлесі зор. Оның
«Казахи: историко-этнографические труды» атты жинағында ... ... ... ... ... ... Қой шаруашылығынан алынатын
өнімдер, киім-кешектер, сүттен жасалатын тағам түрлерін т.б. егжей-тегжейлі
жазылған баға ... ... ... ... [56].
Қазақ зиялысы Мұса Шормановтың этнографиялық жұмыстарының «Казахские
народные обычаи» жинағында қазақ халқының қысқы және жазғы орындары, ... ... мал ... ... одан ... ... тағам
түрлері жайлы жазып кеткен. Сонымен қатар, Павлодар уездінің қазақтары
жайлы жазбаларында қыстаулар ... ... ... ... ... ... және оған ... жатқан жерлерде қыстаулар
келесідей жолмен салынады: бір, екі, үш немесе одан да көп ... ... ... және орыс пештері болады. Әрине, ағаштан жасалған үйлер тек
орманды алқаптарда көптеп кездесетіні белгілі. Павлодар ... ... ... тауы етегінде қыстайтын Жанқозы Айдабол және Қаржас
болыстарындағы үйлердің басым көпшілігі ... ... ... ... ... екі бөлікпен салады, біреуі өзіне болса, екіншісі қонақтар үшін.
Ағаштар аздық ететін жерлерде қазақтар ... ... ... табиғи тастардан салады, ал Ертіс маңында шымнан жасалған
үйлерді ... ... өте ... ... ... еріншектік
танытатын қазақтар қысты киіз үйде өткізеді. Ал ... ... жыл бойы киіз үйді ... [57, 33-34 ... ... күндерінен соғым сою басталады. Сойылатын малдың
құны 250-ден 600 ... ... ... ... ... ... ... сойғаннан
кейін ауыл адамдарынан ауыз тигізетін. Сойылған малдың еті ... ... Ал, ... ... бермейтін қазақтар бір ... ... ... Еттің жетіспеуіне байланысты кедей жандар ұнды қолданды. ... нан ... жоқ. ... ет, май және ұн ... ... ... Піскен етті сүйсініп жейтін, ал қалғандарын суытып ... ... ... мал келесі жазға дейін жететін, ал жазда ... ... қой ... тұрады.
Бай қазақтар үшін барлық керек-жарақпен қамтамасыз ететін жылқыны
ұстау тиімді ... ... ... ... ... ... Маңызды
жиындарда қымызды үлкен тостағандармен барлығынан таратқан. ... ... мен ... да жасаған.
Кедейлердегі жағдай мүлдем басқа. Олар үшін жылқы ұстау мүмкін емес
нәрсе. Сондықтан, олар сиыр баққанды жөн ... ... сүт, ... ... ... ... тамаша азық түрлері ерекше тоқталуға әбден лайық. ... ... ... отқа ... үстіне ашыған сүт қосады. Бұл
қоспаларды қызғылт-сары түске жеткенше ... ... қою ... ... ... ... ... күнге кептіріп, қысқа сақтап
қойған. Оны нанның орнына ... ... ... ... осынау
қырғыз ірімшігін ең дәмді тағам санаған.
Ірімшікке ұқсас құрт әбден ашыған сүттен жасалады, яғни ... ... ... ... ... ... үлкен торсыққа құйып әбден
араластырады. Сарысуын ағызып жіберіп, іркіттен құрт жасайды. Құртты ... ... ... екі түрі бар. ... ... құрт ... қысылып дайындалады, оның үстінде саусақ іздері білініп тұрады.
Құрттың бұл түрі күзде нанның ... ... Ал, ... ... ... құрт екі ... ... қыспай дөңгелектеп жасайды. Құрттың бұл
түрінен қазақтар қыста быламық жасайды. Быламық тек қазақтар арасында ... ... ... ... ... орыс ... да ... пен құрт таза ұлттық тағам болса да, ауқаттылардың ... де асы ... ... әрине, кедейлер үшін негізгі ас көзі
болса, байлар тәтті дәм ретінде қолданған. Сол сияқты быламықты да ... қою ... ... ... ... ... қылып жасаған. Қойдың
сүтіне құрт жасау әсіресе, кедей отбасыларда кең тарады. Қойдың құрты сиыр
сүтінен ... ... ... қою, әрі ... ... ... өзге қазақтар ешкіні де ұстаған. ... ... ... ... емес, бірақ оның да өз себептері болды. Ешкінің еті тез
піседі және азырақ отын мен аз уақыт кетеді. Ешкі еті ... ... ... ... қарағанда, ұзағырақ сақталады. Етті сақтаудың қызықты әдістері
бар. Етке қымыз құйып, ... ... ... ешкі еті үш немесе одан да
көп күнге ... Ал ... ... және ... еті жаз ... тұздалмаған ет тез бұзылады.
Қазақтар жылқыны қалған малдардан жоғары ... ... ... бай адам үшін жесе ... ішсе ... кисе киімі және мақтанышы.
Сауынды биеден қазақтың ң сүйікті сусыны қымыз алды және оны ... ... ... ... де, байға да, жасына да, кәрісіне де
үлестіретін.
Соғымды ... ... ... бастап, айдың аяғына дейін сойған.
Соғым құны ауқатты адамдарда 600 сом, орта ... ... 250 ... ... тек ... ... Бай қазақ отбасында шамамен жылына
ақ ... 15 ... ... қара бидай нанын ... 50 ... ... ... ... мен тоң майын саудагерлерге сатып, ақшасына нан,
шәй және керекті киімдерді сатып алатын.
Кедей жандар нанды көп қолдана қоймайды. әр адам ... бір ... ... нан ... Ұнды олар ет және тоң май ... суда ... Жаз
уақытында байлар соғымнан қалған етті жеп, қой ... ... сиыр және ... ... да, ... де пайдаланды» [57, 78-80 бб.].
Сонымен қоса қазақтар қыстау уақытында не істейді және шаруашылықта
немен айналысады, өзге де ... ... ... ... жа ... ... Мал ... және одан алатын өнімдер, түйе
шаруашылығы, қой шаруашылығының азық-түліктері, ... ... ... ... т.б. ... ... ... дүниелерді
көптеп кезіктіруімізге болады.
Мұса Шормановтың этнографиялық ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Қазақ еліне еңбегі сіңіп, өмір бойы ... ... ... ... бар. Өз ... ... ... бола білген сондай
қайраткерлердің бірі ... ... ... ... ... ... атты ... автордың мұнан бұрын жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... керуені» деген еңбектерінде айтылған қазақтың тарихы мен
этнографиясы, дәстүрлі өнері мен шығармашылығына байланысты ... ... ... одан әрмен жалғастырылады. Бұл жолы алғашқы ... қосы ... ... және ... ... соңғы үлгілеріне дейін
жүздеген, тіптен ... ... бойы ... ... ... сөз ... Жәнібековтың бұрын-соңды жүргізілген тарихи, археологиялық
және этнографиялық зерттеулерге, өзі жинаған мәліметтерге ... ... тән ... ... түрлерін-қос, күрке, абылайша, туырлық үй,
ақүй, қараүй, отау, орда деп, ... ... ... ... тіркеспе, шарбақүй, дүкен, қыстық деп жіктегені өте
орынды және ... ... ... Ал ... құрылымы мен пошымын
этнографиялық дәлдікпен ... ... ... ... кітаптың
құндылығын арттыра түскен. Мұның өзі автордың алғашқы аңшы қосынан киіз
үйге өтетін баспана-күрке, абылайша ... ал ... ... өтетін
баспана-қақыра түрінде болғаны ықтимал деп жорамалдау үшін, ғылыми тұрғыдан
көп ізденгенін көрсетеді.
Халқымыздың қазақ, қыпшақ атанып жүріп, төрт ... мал ... ... өмір ... ... ... ... үй болғанын айта
келіп, автор оның көшпелі халықтардағы баспананың қай қайсынан ... ... ... ... ... ... ең ... түрі болған дейтін
пікірді өрбіте түскен. Киіз үйдің қазіргі тұрмысқа да қызмет ете алатынын
ескере отыра, ол киіз үй ... ... ... Сыр ... ... – Шу
аңғарында дамыта түсу мүмкіндіктерінің мол екеніне назар аударған.
Қазақтағы тұрақты ... ... ... бастап қалыптаса
бастағаны мәлім. Аңызақ желді, үскірік ... ... ... ... табиғи ерекшеліктеріне, оны мекендеген елдің әр ... күн ... ... сай ... ... ... ... этнографиялық тұрғыдан сипаттап қана қоймай, автордың көне
құрылыстарда ... ... ... ... ... төбе ... есік-терезе ойықтарына, сәулет құрастырмаларына,
ішкі жасауына мән ... ... ... ... ... де көрінеді.
Көңіл аударарлық тағы бір жағдай – ... үйде ... ... тиаркасы
онымен бірге жабылатыны, азық қоймасының қызметін атқарған қосалқысы
түнектің ... ... ... Автордың мұндай қосалқылардың ... ... ... ... де ... ... қоржын
үйінің ертеден келе жатқан үй құрылысының бірден бір ... ... ... ... ... ... [58, 238-239 ... пікірі бойынша, баспананың жылжымалы және тұрақты
түрлерінен көрінетін халық ... ... ... өзі бар ... дала ... ... байланысты ауыл адамдарының,
жыл өткен сайын меңдеп бара жатқан құрылыстағы ... ... ... қала ... ... салу ... мұқияттылық көрсете
білуіне көмектесетіні даусыз. Өкінішке орай, қазақ ... ... ... ... алты ... киіз ... ... бәрі із-
түссіз құрып біткен, ал ... ... үй, ... там, ... ... сақталып қалғандарының көпшілігінде төбежабын атымен
жоқ, есігі мен терезесі бұзылған, қаңқасы құлап бітуге айналған.
Бұл еңбекте халық сәулеткерлігіне байланысты қыруар ... ... ... оның түсіндірмелі сөздігінің кітап соңында берілуі де ... ... ... ... ... атты ... ... әр түрлі себептермен жарық көре алмаған, уақыты жеткендіктен
сирек кездесетін бұйымтайға ... ... ... шет ел тілдерінен
қазақшаланбағандықтан оқырман қауым назарынан тыс қалған басылымдарға жол
ашар кіріспе кітап ... ... ... тек ... ... ... ... тарихына, дәстүрлі өнеріне,
мәдениетіне, сол сиқты парасаттылыққа, ... ... ... қатысты өзекті мәселелерге көңіл аударғанымен де құнды [58, 240-
241 бб.].
Қазақстанның көрнекті ... Е.А. ... ... ғылымының
мәселелерін көтеруде бағасыз еңбектер жасады. Ол ... ... ... шейін өзінің маңыздылығын ... ... ... ... ... ... «КСРО қазақ халқының этнографиялық
зерттеу тарихының очеркі». Бұл ... ... ... ... ... ... табылады. Ол бұл еңбегінде қазақ халқының феодализ
кезеңіндегі этнографиясының зерттелуі, Қазақстанның ... ... ... ... ... капитализм кезеңіндегі қазақ
халқының этнографиясы, этнографиялық зерттеулердің ХІХ ғасырдың ортасы ... ... ... ... ... ... ... деп кезең
кезеңімен қазақ этнографиясының зерттелуін талдап, бөліп көрсетті [59, 540
б.].
Е.А. Масановтың этнография ғылымына қосқан ... баға ... ... және теориялық этнорафияның жеке мәселелерін талдау ғана ... ол ... ... ... ... ... ықпалы.
Қазақстанның шығыс облыстарынан жиналған соны дала материалдары және
мол мұрағаттық-библиографиялық дереккөздер негізінде ... ... ... ... и казахского народов и их влияние на материальную
культуру казахов» атты ... ... ... ғылымдарының докторы,
профессор Арғынбаев Халел Арғынбайұлы. Бұл ... ... ... мәдениеті жайлы теңдесіз мәліметтерді көруімізге болады:
«Орта буындағы халық үшін негізгі тағам түрі ет пен ... ... ... ... малдары жоқ кедей отбасылар үшін ... ... ... азық ... ... болды. Қыста
қазақтар ет және ұннан жасалған тағамдармен (көже, таба нан, ... ... ... т.б.); ... ... ... құрт, ірімшік,
ежгей, сары майды ... Сары ... жаз және күз ... Ірімшіктен жент немесе қоспа жасады. Қарашаның ... ... ... бүкіл қысқа жететін ет ... ... ... ... ... үшін, қысқы соғымды союды салқын түскенше
күтті. Қыстың жылы күндері және ... ... етті ... ... ... ... от ... Кептіруге еттің ең дәмді жерлері алынды. Яғни,
қазы, шұжық, қарта, жал, жая т.б. Етті ... ... ... де ... те дайындайды. Пісірілген етті ұсақтап турап, ортақ табақтан қолмен
жеген. Қуырылған етті жаз ... және ... ... кезінде көбірек
пайдаланды. Әсіресе, өкпе мен бауырдан қуырдақ ... Майы жоқ ... ... ... бұл ет ... ... ... кезінде етті аз пайдаланды, тек сыйлы қонақ келгенде ғана ... ... ... ас сүт ... мен ... ... Қазақтарда
сүтті жануарларға үй малдарының барлығы жатты: қой, ешкі, ірі қара және
жылқы. Ұсақ ... тек бір ... ... ғана ... ірі қараны екі рет, яғни
таңертең және кешке , ал биені 4-6 реттен күніне 12 ... ... ... салқындау кезеңдерінде сүтті ағаштан жасалған ыдысқа құйып, түнге
қалдырды. Таңертең бетінен шикі ... ... ... ... ... балқаймақ алатын немесе қаймақты ағаш топатайға
салып, сары май араластыратын. Алынған майды ... ... ... ал
күнделікті қолдануға арналған майды қойдың ішегінде сақтады.
Ыстық күндері жаңа сауылған сүтті ... ... ... ... ... піскен қаймақты сүзіп алатын, қалған сүтті ... ағаш ... ... ... ... жауып қоятын. Сүт қою қатыққа
айналу үшін [60, 128 б.].
Қатықты қайнаған сүтпен араластырып, ... ... ... ... ... шөлді басатын сүт тағамы. ... ... ... ... ... ... көбірек қолданды. Айраннан артылғандарын және ашып
кеткен сүтті арнайы теріден жасалған ыдыс сабаға салып, 10-15 күннен ... сүт ... ... Суын ... ... ... ... қою құртқа
айналғанша қайнатқан. Қайтадан қапқа салып, сарысуын толығымен ағызғанша
іліп қойған. Келесі күні дөңгелектеп, өреге ... ... Бұл ... ... ... жағдайда сықпа немесе үлкен құрт жасаған. Бұларды қысқа
дейін сақтауға болатын. ... күні ... ... езіп ... ... ... ірімшіктер де жасаған. Ол үшін қышқыл ... ... ... ежгей қылған. Ежге құрт қызғылт түстес, өте
тәтті, кәдімгі құрт сияқты тығыз емес, жұмсақ ... Ақ ... ... ешкі ... дайындаған. Алынған ірімшікті сары май мен тұз қосып,
дастарханға қойған. Бұл ... ... ... ... ... ... етті тағамның орнын алмастыратын ыстық тағам ретінде қолданды.
Ақ ... «ақ ... деп те ... ... ... ақ ... қызғылт түске айналғанша көбірек қайнатты. Бұдан кейін ірімшікті
кептірген. Оны қыста да жазда да ... ... [60, 130 ... ... сынбайтын материалдардан жасалды. Әсіресе,
теріден, үй жануарларының ішектерінен және ... ... ... ... сары май ағаш кебежеде сақталды. Май мен қоспаны сақтау үшін қойдың
және жылқының ... ... ... ... бұларды бірден тазалап,
тұзды суға ... ... ... ауа ... көлеңкеде бірнеше күн
кептірген.
Қымыз, іркіт және ... ... ... ... үшін ... терісінен
әртүрлі форма мен көлемдегі ыдыстар жасалды. Қымызды ... ең ... ыдыс саба ... ... ... ... сабаға 35-40
шелекке дейін қымыз құйылған. Қымызды өзімен алып жүру үшін ... жап ... пен ... ... ... айырмашылығы көлемінде.
Сүйретпеге 3-4 шелек сыйса, торсыққа бірнеше литр сұйықтық ... ... алып жүру үшін ... ... мес ... Ол ешкінің тұтас терісінен
жасалған Сұйық ... ... ... ... ... Сұйық тамақтарды үлкен ағаш ... ... ... шөмішпен
салған.
Қазақтардың арасында нанды қолдану тағамдарға арпа мен бидайды жаппай
пайдалануға әкелді. Арпадан кедей жатақтар сүт пен ... ... ... ... ... шылап тары көже істеді. Тары көжені ыстық күйінде де ... ... де ... ... ... ... ... қуырып, құрғақ
күйінде келімен ұсақтап, талқан жасаған. ... ... ... ... ... ... ... қатар бидайды тоңмайға да ... ... ... ... ... жұмсартып, сүтпен қосып, бидай көже жасаған.
Жұт кезінде кежеге ашу үшін ... ... ... ... көже қазақтарда
қымызды алмастырған. Жалпы тек сусын ретінде ғана ... ... ... ... рөл ... ... ... үгітіп, ұнға айналдырған. Шығыс
өңірлерде қолдиірменмен ... ... ауыр ... ... ... ... алмады. Уақыт өте келе, орыс ... ... ... ұлғаюымен қазақтар арасында бидай ұны бұрынғығы
қарағанда кең етек ... ... аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... тиесілі диірмендерде үгітті. Сол кезеңдерде қазақтарда да орыс
үлгісімен жасалған өздерінің диірмендері пайда ... Оның ... ... бір ... ... ұнды өз ... ... алып жүрді.
ХІХ ғасыр аяғы мен ХХ ғасыр ... ... ... жәрмеңкелік сауда
қатынасының дамуы мен жер өңдеу шаруашылығының ұлғаюына орай, ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдай
қазақтардың арасында ұн өнімдерінің кең таралуына әкеп ... ... ... есебі бойынша, 1887 жылы зерттеліп отырған үш уезд қазақтары
457416 пұт нан ... ... [60, 131-136 ... ұнынан қазақтар әртүрлі тағам түрлерін дайындады. Басында ұнды
елеуіштен ... ... ... алып ... Еленген ұнды қазақтар
сеңке деп атады. (орыстың «сеяный» немесе «сеянка» деген сөзінен ... ұн ... ... ... ... ... пен ... келе жатқан түрі. Тандыр нанды тоң майсыз қазанда да пісірді. Оны
қазанжаппай деп атады. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... нанды табаға салып пісіре бастады. Мұндай шелпекті таба нан, одан
да қалыңырағы бәтер деп аталды.
Орыстардың әсерінен қазақтар нан ... ... ... бастады.
Көп жағдайда ашытқының кішкене бөлігін алып ... ... Оны ... ... ысылған нанға қосты. Орыс халқының арасында тұрған
көптеген қазақтар нанның ... үшін ... ... мен ... қолданып,
нанды темір табада орыс пештерінде пісірген. Бұл нанды бөлке нан ... ... ... ... орыс ... мен нанның бұл түрі
қазақтардың арасында кеңінен таралған жоқ.
Тоңмайға түрлі қалаштарды қуырып, балаларға ... ... ... ... ... ... ... жұқа нан пісірген. Ұннан
жасалған ең дәмді ас құймақ болды. Оны ... өзге ... ... да дайындаған. Қамырдан кеспе жасаған, оны сүтпен немесе етке
қосып пісірген. Ет ... ... ... ет ... ... ретінде
пайдаланды.
Семей уезінің ұн тағамдары аз таралған далалық аудандарында етті
қамырсыз қолданған. Далалық аудан қазақтары ... ... ... ... деп
атаған, ет аз болып қалған жағдайда қонақтарға қамыр қосып бергені ... ... жер ... ... ... байланысты ХІХ
ғасырдың аяғында қазақтар тағам түрлеріне кей бақша өнімдерін де пайдалана
бастаған. Мысалға, картоп, жуа, ... ... ... ... ... қазақтар көкөністерді орыстардан сатып алған. Картопты сүтке
араластырып езіп, шәймен қолданған. Немесе, ет ... ... ... ... Жуа, сарымсақ пен бұрыш әртүрлі тағамдарға қоспа ретінде
пайдаланылды. Қарбыз, қауын және ... ... ... дәм ... ... мен казак станицаларында қоныс тепкен кедей
жатақтар тоңмайдың ... ... ... үшін ... майларын сатып
алған. ХІХ ғасырдың екінші жартысында Ертіс, Зайсан, Марқакөл маңындағы
қазақ ... ... ... ... ... орай тағамға балықты
қолдану кең етек жайды. Көп жағдайда ... ... ... ... көлі ... ... орыс ... балықты кептіре білген.
Құс өсіре бастаған кей қазақтар тағам ретінде тауық етін қайнатып
немесе жентектеп қолдана бастады. ... ... ... ... ... табаға жұмыртқаны сүтпен қуырған.
Ресеймен сауда байланысының дамуына байланысты қазақ даласында қант,
мәмпәси және шәй күннен ... ... ... ... ... ... ... алды. Әсіресе, шәй өнімдері қазақ арасында кеңінен
таралып, ... ... ... ... кетті. Орта жағдайдағы
отбасылар шәйға арналған суды ... ... мыс ... ... Ал
ауқатты отбасылар самаурынды қолданды. Ал ... ... ... ... ... ... ... беретін және кейде қоспаға ... ... бәрі ... ХІХ ғасырдың ортасы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... біршама жақсы
қазақтар тағам ретінде көрші орыс ауылдарынан сатып алынған балды ... 142 ... шабу ХІХ ... аяғы мен ХХ ... кең етек жая ... әсер ... Ресейден қоныс аударған крестьяндар болатын. Олар қазаққа
таңсық орыс мәдениетін өздерімен ала келді.
ХХ ғасырдың басында кей ... ... мен ... кең ... ... тұратын орыс қоныс аударушылары мен қазақтар біріне бірі
қол ұшын ... ... ... ... шөп шабуға көмектессе, орыстар
қазақтарға құралдарын беретін. Осы ... ... ... ... азығын жинап алуына оң әсер етті.
Орыс халқының тағы бір әсер ... ... ... құс
шаруашылығының аз мөлшерде болса да етек жаюы болды. Қазақтар тауық, ... ... ... қолға үйрете бастады. Тауық өсіру ісі ХІХ ғасырдың
екінші ... ... ене ... ... көп ... тек ... ... ғана үй құстарын өсіруді жаппай қолға алды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап, қазақ тұрмысында орыстардан
енген жаңа ... ... бола ... ... ... ағаш ... ... бастады. Қаламен байланысы бар ауқатты қазақтар шыны есіктері бар
шкафтар алдырды. Сонымен қатар үйлеріне айна әкеліп іле ... ... ... де ... ... ... жаңа заттар қазақ тілін жаңа терминдермен толықтырды. Мысалы,
«шкап», «стөл», «скамейке», «крауат» т.б. [60, 110 б.].
Қазақтың ... ... ... этнографиялық ерекшеліктерін ұзақ
уақыт сақтады. Дегенмен, орыс қоныс ... ... ... ... ... ... ... киімдері әсіресе, орыстың
фабрикалық маталарынан тігіле бастады.
Бұған ... ... ... жүннен және үй жануарларының терілерінен
тігілетін. Киімнің көп бөлігі үшін Орталық Азия мен ... ... ... ... да ... ... Орыстың фабрикалық маталары ер және
әйел ... ... ... ... Қазақтар үшін қол жетімді болған
бөз, сиса, мауыты маталар болды,ал ауқатты адамдар мерекелік киімдер ... ... және ... ... ... алды» [60, 111 б.] деген
жазбаларды көруімізге болады. Бұл қазақ ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі өте
құнды болып табылады.
Қазақ ғалымы Ыбырай Алтынсарин ХІХ ғасырдағы отырықшылану кезеңіндегі
жер ... ... «Об ... земледелии в Тургайской области»деген
мақаласында былай деген: «Торғай уезінде ... ... саз ... Қара топырақ жоқтың қасы. Ыстық әрі құрғақтық климатта жерді
жақсылап күтпесең ... өнім ... Сол ... де ... ... ... айналасында. Өзендерден жер суаратын
каналдар ... ... ... 20 ... ... басталады. Ал жерді
суландыру мамыр айының аяғы немесе ... ... ... ... Қазақтар тек бидай мен тарыны ғана егеді. Бір ондық ... ... пұт, ал ... -300 ... ... ... кедей қазақтардың арасынан шығады. Жағдайы
келмегендіктен, ... ... жаз бойы ... маңында қалады. Сәуір
айының басынан бастап, қыркүйектің ортасына дейін, яғни төрт жарым ай бойы
сүт өнімдерімен тамақтанады. Етті өте ... ... Ал тары мен ... ... ... ... ... ортасына шейін қоректенеді. Осы
уақыт аралығында диқандардың айтуы бойынша бір ... бес қап ... ... 25 пұт) және ... он ... 50 ... Ы.
Алтынсаринның бұл мәліметтері сол дәуірдегі Орталық өңірдегі ... ... ... ... ... ... ... [61, 29 б.]
С. Жолдасбаевтың « XV-XVIII ғғ. қазақтардың материалдық мәдениеті
(археологиялық деректер ... атты ... ... ... ... ... құнды еңбектердің санатынан қарауымызға болады. Ол
жерде XV-XVIII ғғ. қазақ халқының ... ... ... сол ... қазақ хандығының саяси-экономикалық жағдайы,
қазақтардың тұрақты баспаналарының типтері, XV-XVIII ғғ. ... ... ... ... ... Сол ... бұл ... қазақ халқының материалдық мәдениеті
жайлы сөз қозғағанда атап өтпей кеткен жөн болмас.
Халқымыздың ... ... ... өз ... ... ... саны жоғарыда атап өткенімізден де мол екені ... ... ... қарағанда, олар өз халқымыздың қанынан жаралған, оның әрбір
тыныс-тіршілігін біледі және мәліметтер ... ... ... ... ... ... қазақтың арасынан шыққан ғалымдардың еңбектері
қашан да шоқтығы биік ... ХІХ ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАН ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ
МАТЕРИАЛДЫҚ МӘДЕНИЕТІНДЕГІ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
3.1 Баспаналардың негізгі түрлері және оған қоғамдық-шаруашылық
өзгерістердің тигізген ықпалы
Халық сәулеткерлігі жөнінде сөз ... ... ең ... түрғын үй мен тұрақты мекенжайдың қай-қайсысын алсақ та бейне ... ... ... шығу ... ... өмір салтына, тұрмысына,
кәсібіне, күнкөрісіне, ой-өрісіне, ғасырлар бойы ... ... ... ... ... көніл аударған жөн.
Қазақтың киіз үйінің ... мен ... ... тарихта
белгілі құрастырылып-ажыратылатын баспаналардың қай-қайсысының болса ... ... ... ... қыстауының, тоқалтамының, қоржын
үйінің, сырт ... ... әсер ... ... ... ... ... үлгісі болғаны хақ. Қазақта
сақталған ескерткіштердің басым көпшілігінің күмбезді ... ... ... ... Т. Бәсенов айтқандай, белгілі бір дәрежеде киіз ... ... ... Сәулеткерлікте кеңінен ... ... ... ... кіреберісті, мәнерлеп ... ... ... ... Орта Азия ... тән ... деп есептей отыра, белгілі орыс ғалымы А. Н. Бернштам мұндағы
күмбез түрғызу, оның біртұтастығын ... ету ... ... қауым
мекендеген теріскейден (Дешті Қыпшақтан) келген деп бөле-жара айтқан [62,
224-225 бб.]
Көшпелі өмірдің дәстүрлі ... мен ... ... ... ... ... қарастырылады (мәселен, киім, киіз үй,
еңбек құралдары, қарулары т.б.). Қазақтар жасаған табиғатты ... ... ... ... ауысуынан, көшу бағдарларынан,
керуен жолдарынан т.б. көре аламыз.
Қазақ халқының материалдық мәдениет объектісінің жиынтықты ... ... ... ол ... ... бойы ... шаруашылықпен
бірге қалыптасқан еді. Орталық Азиядағы тарихи ... оның ... ... зор әсер ... Оларды этносаяси шекаралардың Жоңғариямен,
Қытаймен, Қоқан хандығымен, Хиуамен байланысынан және ... ... ... де көруімізге болады. Қазақтардың дәстүрлі көшпелі
ареалының этникалық шебі әртүрлі хронологиялық ... ... ... әр ... ... орналасқан ескерткіштердің этномәдени
идентификациясында бірқатар мәселелер бар [63, 3 б.]
Қыстау тарихи-мәдени феномені ... мал ... ... ... ... ... ... кезеңде кешенді
орналасатын орындары. Ең ұзақ қыс пен ең қысқа жаз ... ... ... Орталық Қазақстанда қысқы және жазғы маусымдар бір
бірімен өзара тең болып ... [63, 104 ... ... ... ... ... бөлінуінің тәжірибесі
көшпелі өмір салтына көшкенге дейін, яғни андрон мәдениеті кезінде болған»
[64, 31 б.].
Қыс айы шаруашылық ... ең қиын ... ... ... ... малдың аман шығуы қалған маусымдардағы жағдайлардың жақсы
болатынының ... ... қыс ... ... ... орын ретінде
қыстақты да жатқызуға болады. Қыстақ дегеніміз «қоныс» терминіне сай
келеді, яғни ол әр ... ... ... ... ... ... ... қыста болатын тұрақты орындарында орналасқан бір
құрылысқа да сай келеді [65, 168 б.].
Қазақтардағы ... ... ... ... ... көшпелі және тұрақты деп бөлінді. Қазақстанның климаты қатқыл
Солтүстік, Орталық және Шығыс ... ... ... ... ... ... ... болды және қыс айларында уақытының көп
бөлігін сонда өткізді: «олар ... ... ... аз бөлігі тек қыста ғана
паналайды, ал ... ... ... ... ... баспаналардың пайда болуын ХІХ ғасыр мен ХХ ... әр ... жер ... халықтардың мәдени әрекеттестігінің
қорытындысы деп санау қалыптасқан. «Қазақстанның негізгі территорияларында
(Сарыарқа, Арал-Каспий) тұрақты қысқы қоныстардың даму ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасында қалыптасты... Ортағасырлық
кезеңдерде оның ... ... ... ... территорияларында
уақытша тұрақты және тұрақты баспаналардың дамуы болмады [66, 135 б.].
Қоныс объектілерін заттай ... ... ... әр ... ... ... социуымының материалдық мәдениетінің археологиялық
куәлары тұрақты қоныстарды Қазақстанның аумағындағы тұрғын үй кеңістігінің
әмбебап ... ... ... ... береді. Көшпелі қазақ
тайпаларының ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдан
ертерек болды, әр түрлі себептерге байланысты көптеген тұрақты ... ... ... ... ... осы күнге сақталмады.
Тұрақты баспаналар дегеніміз шым үйлер мен жартылай шым үйлер және көптеген
жер бетіндегі құрылыстар.
Қола ... ... ... ... (жер ... мал ... қоныстарға бай, ... ... ... орналасқан. Солтүстік және Орталық Қазақстандағы бірнеше
жүздеген қоныстар ... ... [67, 204 б.]. Кент ... Кент ... ... ... Қарқаралы ауданы) өзінің
көлемі бойынша (жүзден аса үй төмпешіктері мен тұрғын үйлер ойпаттары) ... ... ... ... оны кейінгі қола
дәуіріне жататын ежелгі ... ... ... [68, 131 б.].
«Көшпелі» ... ... ... өмір сүрген аймақтарында қоныстар
болмады деген пікірдің бары рас. Дегенмен, бұл өте қате ... ... ... игеру дәстүрі скиф-сақ мал шаруашылығымен айналысатын
тайпаларының кезеңі мен оған ... ... ... ... ерте ... ... кезеңіндегі тұрақты өмір сүрген
орындары Далалық Есіл аумағында ... ... Х, ... І, ... бекіністі қалашық-форпост Ақтау [69, 29 б.]. Тасқора, ... ... ... ... Ерейментау ауданы) 10-40 шақты тастан жасалған
фундаментті тұрғын үй конструкцияларынан тұрады [70, 197 б.]. ... ... ( ... ... ... ... ... қоныстарға
жатады. Көп бөлмелі үйлердің қалдықтары белгіленген, олар шаруашылық
құрылыстарынан тұрады. [71, 10 б.]. ... ... ... ... ... ... Бұлақ (Баянауыл ауданы) және Құлман (Жезді
ауданы) ... ... [72, 225 б.]. Сақ ... ... ... жылдардан соң қазақ қыстаулары пайда болды [70, 198 ... ... ... ... ... салынып екінші ретте қолданысқа ие
болғаны жайлардың болғаны белгілі [71, 11 б.].
Сарыарқаның далалық аймақтарында, Сарысу, Кеңгір, Нұра және ... ... Ә.Х. ... ондаған ортағасырлық қалашықтар
мен тұрақтарды ашты, олардың қабырғалары шикі ... ... ... ... [73, 5 б.]. ... қалашықтар Ұлытау-Аяққамыр,
Басқамыр, Қаратон оғыз басшыларының сарайы деп ... ... ... жүйе қалдықтары табылған [74, 186 б.].
«Олар (қыпшақтар) малға өте бай: түйе, өгіз, қой, ... ... Өте көп ... мал басы біздің ойымызша әлемде ешкімде жоқ
шығар», деп Плано ... XVIII-IX ғғ. ... ... ... қыпшақтар жайлы жазған еді. Олардың көшу радиусы өте үлкен болды.
Батыс Қазақстанды мекендеген ... ... Орал ... ... ... қыс айларын Арал теңізі бойында, Сырдарияның төменгі
ағысында өткізген. Осыншалықты белсенді ... өмір ... ... егін шаруашылығымен де айналысқан, негізінен тары еккен. Егіндік
жерлері Сырдария, Сарысу, Есіл өзендері ... ... ... ... ... аймағында суармалы жүйелердің орындары сақталған. Каналды
алаңдар, ... ... ... ... ... ... ... маңында
табылды. Ол жер қимақ-қыпшақ уақытының металлургиялық орталығы болған
болатын [75, 57 б.]. ... және ... ... ... XIII-XIV ғғ. уақытша және ... ... аса ... ... ... берді және тұрақты
баспаналардың келесі түрлерін анықтауға мүмкіндік берді:
1) ...... ... ... ... ...... немесе тастан жасалған қабырғалары бар,
уақытша құрылыс
3) кент ...... [76, 47-48 ... ... ... ... уақытша панасы мен жазғы тұрағы
болған, оларда елуден жүз киіз үйге ... ... ... ... ... ... ... жағынан кент тектес қалашықтардың
құрылысына сәйкес келеді [76, 54 ... ... ... оның ... ... және ... ... қалашық, қорған, мекен) формалары қазақ халқының көшпелі арғы
аталары мен өзінің де материалдық мәдениеті ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың басында отырықшы
халықтармен мәдени байланысы мен егін ... ... ... ... ... ... ... қарқынды дамуына әсер етті. «...Қазақтар әр қыс ... жыл ... сол бір ... ... ол ... арғы ... келе
жатқан ежелгі болады, бұл орындардың қазақтар үшін жағы ... орны ... ... ... ... ... деп айтуымызға
болады [77, 139 б.]. Қыстақ қоныстардың ... ... ... ... ... ... бір жерге жиі орналасуы, ұя
тәріздес және бытырап орналасатыны белгілі. Ұялы қыстақтар өзен жағалаулары
мен кең тау ... ... Дәл осы тип ... ... ... ... ... баспаналарын бір-біріне жақын орналастырған.
Кейде өзен жағаларында бірнеше шақырымға созылатын қыстақтар болады ... ... ... ... ... [78, 8 б.]. ... мұндай
типтерінің орындары Кент тауларының маңында да ... ( Бопы ... ... ... ауданы).
Құрылыстың типтері жасалған материалдары бойынша ... ... сол ... ... ... ... ... Қол
жетімді шикізат камыс, саз, малдың қиы, шым, ... ... т.б. ... аумақтарда тастан салынған үйлер болса, орманды ... ... ... ағаш ... Көшпелі ортада баспананың келесі
түрлері кең таралды: киіз үй, қамысты-талды, шошала, қақра; шым ... ... шикі ... ... там үйлер; саз балшықтан істелген
үйлер; тасқор үйлер, тас ... ... ... және ағаш ... ... ... және шым жер үй мен ... үйлерді салғанда қолданылды.
Құрылыс материалына байланысты ғимарат формасы баспанаға өзінше
ерекшелік береді. Баспана формасы дөңгелек ... ... ... киіз ... ... ол ... кез ... ландшафтына келеді; үстіңгі жағы
конус тәріздес болып келетін шошала; жер үй. ... ... төрт ... тік бұрыштылары жер там, шым үй, тым үй, ... ... шым үй, там үй, ... Дөңгелек формалар арнайы терминде
шеңберқора деп аталады [63, 110 б.].
Киіз үй әмбебап баспана түріне ... ол жыл бойы ... ... ауа ... ... бере алады. Оның маңызды элементтерінің бірі киізге
байланысты қазақтар оны киіз үй, қара үй немесе қара ... қара ... ... ... ... ... ... оны дайындауда талдан,
қайыңнан, қызыл талдан және теректен жасаған. Ең ... ... ... ... Ол жақсы иілгіш қасиетке ие қатты әрі жеңіл материал.
Теректен бұрындары киіз ... ... ... ... бірақ оны сирек
қолданған. Киіз үй қаңқасының негізгі бөліктері: кереге, уық, ... Киіз үй ... ... ... оның ... ... ... Қарапайым адамның киіз үйі төрт немесе бес қанатты, орташа
ауқатты адамдарда ... ... ... ... он, он екі ... ... [79, 20-21 ... материалдарының ерекшеліктері болды. Мысалға, қамыс, шым ... ... ... ... ... ... қатар олар шикізат
ретінде тұрақты жер кепе, шым үй, жер үй т.б. тұрақты баспаналардың ... ... ... ... шикі ... ... шаруашылық
және тұрмыстық мақсаттағы там үй, тасқора ... ... ... ... ... ... баспана және қазақ ақсүйектерінің шаруашылық-
мәдени кешендерінің құрылысында және діни ғимараттарды салғанда қолданды.
Әртүрлі табиғи-географиялық ... мен өмір сүру ... ... ... ... құрады: жер кепе, жер үй немесе қазба үй, жер
үстіндегі үйлерден шошала, шым үй, там үй, ... жай ... үй - ... жер ... шықпай тұратын үй түрі. Жер үйдің
қабырғалары аса биік болмаған. Әр ... ... ... Торғай
даласында қазба үй, Ақтөбе облысында жер төле, шығыста жер үй, Сырдария
маңы қазақтарында жер кепе деп ... [78, 7 ... там - жер кепе ... жер ... ... түрі, ол жер үйге
қарағанда көп қолданыста болады. Тұрғын үйлі жер тамдар көбіне екі ... ... ... ... қазақтарының жер кепесі мынадай құрылыстардан тұрды:
адам бойындай етіп шұңқыр қазып, ортасына ... тік ... ... екі ... ... оныі бірі ... ... екіншісі терезе болды.
Терезелерді бұқаның қарынымен жапты [80, 127 б.].
Шошала – жер бетіндегі тұрақты ... ... ... Бұл баспана түрін Орталық, Оңтүстік және Солтүстік Қазақстанда
осылай атайды, ал Шығыс Қазақстанда ... деп ... Оның ... өрме ... ... кірпіштен жасалды, ал солтүстік-шығыстың
орманды өңірлерінде сегізбұрышты қима түрінде бөренелерден жасалды [78, ... ... А, 1 ... ... ... ... ... биіктігі екі метрге
жететін қамыстан шошала ... ... ... ... отыз ... бау ... Айналасына кетпенмен жыра қазып, ... ... ... ... ... ... ... тартқан. Бір-біріне қосылған
баулар киіз үйге ұқсас болған. Шошала (тошала) қазақтардың қысқы баспанасы
ретіндегі ... ... ХІХ ... ... ... ... ... үй немесе қойма ретіндегі функцияларды атқарды [80, 126 б.]. ... ... ... және ағаш ... бекітілген үй қақыра деп
аталды. Бұндай үйлер қамысқа бай ... ... ... ... Балқаш маңында, Зайсан өңірінде кеңінен таралды. Козыбаев М.К.,
[80, 133 б.].
Шым үй - ... бұл түрі шым ... ... және Ембі мен ... аралығында, Ақтөбе, Темір, Қостанай уездерінде, шығыста Павлодар,
Семей және Зайсан уездерінде, оңтүстік-шығыста Лепсіде, ... ... және орта ... ... ... ... Ол жер бетіндегі
іргетассыз салынған үй болып саналады және қабырғалары шымнан қабат ... ... ... ... ... баспаналар бір бөлмелі
болды. Шымнан ... ... ... ... мен тез салынатыны
үшін көптеген уақыттар бойы осы ... мал ... ... да
қажетті болып саналды [78, 9 б.].
Там үй – ... ... шикі ... жасалған үй, ол басқа
баспаналарға қарағанда көшпелі өмірде басым болды [80, 134 б.]. ... шикі ... ... ... ... ... арқылы тұрғызып,
ішкі және сыртқы жағынан сылаған. Там үйдің іргетасы (тастан, ұсақталған
тас кесектерінен), терезесі (жақтаулары бар ... ... бұқа ... ... ... ішкі ... жиі әктеліп тұрды.
Баспана екі бөлікке бөлінді – шаруашылық ... үй) және ... ... үй деп ... Онда ... ... ... болды. Екі бөлмелі
үйлер басым болды, ауқатты қазақтарда үш немесе төрт бөлмеген шейін барды.
Үш ... ... ... ... қарама-қарсы орналасты, оларды ортақ
дәліз байланыстырып тұрды және мұндай ... ... үй деп ... Ол қоржын
сөзінен шыққан, яғни екі қалтасы бар сөмке [80, 131-132 бб.].
Саман үйлер Солтүстік, Батыс, Орталық, Оңтүстік Қазақстан, ... тән ... ол ... және ... ... ... да ... Заттай зерттеу деректері барысында мұндай тұрақты
баспаналардың түрлерінің ... жер ... ... ... ... ... табиғатте кең кездесетініне және (аяқ астында жатыр
деуге ... ... ... ... бұл түрі ... үй ... да кездеседі.
Там үй түріндегі үйлердің тағы бір түрі ... ... ... ... ... ... облысы) мұндай үйлер ХІХ
ғасырдың аяғында байлардың қыстауларында тұрғызыла бастады: Асанқожаның
үйі, Шалдыбай ... үйі, ... ... ... үйі, бұл ... ... әлі күнге шейін тұрып жатыр (Қарағанды облысының ... [81, 35-36 бб.]. ... А, 2 ... ... өзге саз ... ... ... де кездеседі. Балшық
ерітіндісін таптап тегістеп, саз қата бастағанда қабырға жасаған, ол соқпа
техникасы деп ... Саз ... ... ... ... да ... олар Қазақстанның оңтүстігінде кеңінен таралған [78, 8 ... үй. ... ... және ... Қазақстанның орманды жерлерінде қима
үйлер тұрғызылды: төртбұрышты бөренелі үйлер; бесбұрышты баспаналар (дүкен-
алтай қазақтарында). Қима үйлердің құрылысы ХІХ ғасырдың ... ... ... ... үй ... ... ... тарала бастады.
(Қосымша А, 3 сурет)
Талдардан шарбақ үй жасалды. Бұл Ертіс маңы ... ... ... ... ... ... ... қайың ағаштарынан тұрды және
үстіне топырақ себілді [80, 130 б.].
Тасқора, тас үй. ... ... ... шыдайтын құрылыс материалы
тастың болуы тасқора немесе тас үй деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... саз балшық ерітіндісі арқылы
жасалды және терезе салынды. Екі бөлмелі ... жиі ... ... бар ... тас үйді ... 2 ... айта аламыз ( ... ОҚО, ... ... [82, 8 ... ... үйдің қалдықтары Бетпақдаланың солтүстік-батыс
бөлігінде табылды (Қарағанды облысының Жезді ауданы). Бір шатырдың ... ... үй ... ... ... ... тастан жасалды
(Өсербай қыстағы), үйдің өзі тастан салынса, бөлме аралық қабырғалары
саманнан салынған ( ... ... ... ... [81, 34 ... үй ... да, шаруашылық жағынан да қолайлы баспана үй ... ... Онда жер ... баспана да, мал шаруашылық құрылыстары да
бір жерде орналасқан. Оның кіре ... өте ... ... ... ... ... ол малдарды суықтан, ұры-қарыдан және қасқырлардан сақтады
[80, 129 б.]. ... ... ... ... да болды, кейде бөлек
те орналасты. Мұндай үй жайлар бір шатырдың астында 10-12 бөлмеге ... да ... және ол ... жағдайлары қатал солтүстік, орталық және
шығыс өңірлерде ... ... үй ... ... Есіл ... жақсы байқалады, мысалы Қоянды қыстауларының тобын айта ... А, 4 ... үй ... ... ... өкілдеріне тиесілі болды.
Шоқан Уәлихановтың әжесі ... ... үй ... (Сырымбет шатқалы,
Көкшетау таулары, Ақмола облысы) тұрғын үй, шаруашылық ... мал ... ... ... балаларды оқытуға арналған медресе болды [83, 240
б.]. Ақсүйектердің қыстақ ... ... ... облысының Қарқаралы ауданы, Кент таулары) үй жай кеңістігінің
бір көлемді кешен болғанын көрсетеді [84, 6 б.].
Жиналған этнографиялық ... ... ХІХ ... ... ... ... салынған үйлер жайлы. Дегенмен, бұл қазақтарда тұрақты
баспаналардың бұған дейінгі кезеңдерде болмады деген сөз ... ... ... ... аймағының кең болуы оның ежелгі екенін
көрсетеді» [85, 7 б.]. Баспана ... ... ... құрылым
материалдарының әр түрін кеңінен қолдану, үй құрылыстарының жергілікті
жердің ландшафттарына байланысты әр ... ... ... ... құрылысындағы дәстүрлердің тереңде жатқанын көрсетеді. Бұл қазақтарда
көптеген ғасырлар бойы ... ... ХІХ ... 30-40 және ... ... ... орыс ... казактар, ұйғырлар мен
дүнгендердің мәдени тәжірибесінің кірігуі мен ... де ... ... далалық қазақтардың үй салудағы бұрынғы білімдерін одан ... ... ... ... ... және ... ... Сарыарқаның ерекше табиғи климаттық жағдайларында
көшпелілер шатқалдарда, сай-салаларда қыстауды жөн ... ... ... ... ... Солтүстік және ... ... ... ... ... құмды аймақтар (Әмудария, Сырдария,
Талас, Шу өзендерінің ... ... ... ( Ұлытау, Баянауыл,
Қарқаралы т.б.) және Ырғыз, Торғай, Ембі маңы т.б. болды [86, 14 б.].
Ең ... ... ... ... ... қажеттіліктеріне қарай
таңдалды. Ол жердің қар қабаты қойдың тебіндеуіне ыңғайлы болуы үшін жұқа
болуы ... ... ... ... ... ... қамайтын қораның болуы
міндетті еді. Малға арналған қоршаулар ... ... ... ... жасалды. Әр аймақтың табиғи және климаттық жағдайларына ... ... қора және ... тұрақты және көшпелі деп бөлінді [87].
Қазақстанның Солтүстік және Орталық аудандарында жабық түрде болды
және шатыр ... ... ... шөп қоры ... ... ашық ... ол ... немесе бобыр деп аталды. Қазақстанның Солтүстігі ... ... ірі қара ... түйені де жылы жерде ұстап, күндіз ашық
қораға жіберіп, азық берген. Ол ... деп ... ... ... ... маңызын ресейлік колониалды
әкімшілігі ... ... да ... ... 1824 жылы ... облыстық
басқарма бастығы С.Б. Броневский ... ... ... ... Ол ... ... Орта жүз сұлтандарының дәстүрлі қыстауларының
маңына негіз ... ... еді. ... ... ұлы және ... ... ықпалды Тұрсын сұлтан бұйрықты ... Кент ... ... қыстауларынан әрірек ауыстыруды сұрады. Бұл ... ... мен ... ... ... ... С.Б. Броневский
Қарқаралы бұйрығын Қарқаралы өзенінің маңына, Бөкей ... ... ... ... жөн көрді [88, 279 б.]. Осылайша, дәстүрлі
Кент ... ... ... ... ... ... ... мәдени өміріндегі орны бұрынғыша қала берді. Дегенмен, қыстау
территориялары ХХ ғасырдың басында ... мен ... ... ... ... болып, казактар мен орыс қоныс ... ... ... алынып берілді.
ХІХ-ХХ ғғ. көшпелі мал шаруашылығы мен ... ... ... ... ... интегралданып, ірі капиталдың, фабрикалық
өндірістің және бүкілресейлік ... ... тап ... Қыстау,
шаруашылықтың маңызды элементі ретінде бірінші кезекте осы ... ... ... ... орыс ... ... ... қоныс аударуы көшпелі мал шаруашылығының қазақтардың басым ... ... ... ... Дегенмен, Ресейден қоныс
аударудың дамуы ... ... ... ... ... ... ... да тарылуына әсер етті. «Бұрын тоғыз ай бойы көшіп, ... ай ғана ... ... ... керісінше үш ай ғана көшіп, тоғыз ай бойы
қыстауда отырады» деп ... ... ... ... [63, 120 ... ... басында Ресейдегі столыпиндік аграрлық реформалардың
өткізілуі ... ... ... ... әкеп ... Бір ... жазғы жайылымдарға кетсе, өзгелері жыртылған жерлерде қалды [89,
91 б.]. Қыстауларда жыл бойы ... ... ... ... жер шаруашылығымен айналысқан, мал баққан және баспана күзеткен
жатақтар тұрды.
Ресейдің өз ішінде және ... ... ... жаңа ... ... мал мен ет ... сұраныстардың көбеюі малға
тауар ретінде ... әкеп ... Төрт ... бай ... ... ... ... әуестене бастады. ... мен ... ... салынуы Далалық аймақтың Ресейдің ішкі
аймақтарымен шаруашылық, экономикалық байланыстарын дамытудағы маңызды рөл
ойнады. Жәрмеңке көшпелілер мен ... Орта ... Иран және ... ... шаруашылығы өнімдері мен тауарлар арасындағы маңызды пункт болды.
Танымал жәрмеңкелер мыналар ... ... ... ... ... ... уездіндегі Уиль; Семей облысындағы Шар. Мұндағы
басты тауар мал болды, ол тауарға және ... ... ... ... ... ... ... қылынан жасалған тауарлар
және т.б. өтімді болды. Ет өнімдерін сату желтоқсан айында, соғым ... ... ... ... ... ... сауда
экономикалық қатынастардағы алып-сатудың негізгі объектілері болды.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында ... ... мен ... ... әсер ... ... халықтардың мәдениеті
болды: өзбектер, ұйғырлар және ... мен ... Осы ... баспаналарының саны жағынан көбеюі мен сапасының жоғарылауы болды.
«...Орыс ... ... ... (әсіресе, Павлодар уездінде)
қазақтар қазақтар орыстарға қарағанда көбірек қыстайды. Қазақтардың қысқы
баспаналары өте ... әрі ... ... ... бар; ... ... қысқы
киіз үйлер жоқтың қасы, олардың орнына тұрақты жер кепелер мен ағаш ... ... [66, 138 ... үй ... ағаш ... ... орыс технологиясы әсер
етті. Ағаш сонымен қатар, терезе ... мен есік ... ... ... ағаш ... ... мен билердің қыстауларында бой
көтерді.
ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басына жататын қыстаулардың осы ... ... өте ... ... ... ... ... құрылыстар
Ұлытау маңында, Қара Кеңгір мен Сарысу өзендерінің алабында ... және ... үй ... ... ... бөлме жүйелері, дәліз,
тұрмысқа арналған құрылыстар, шатыр т.б. Ұлытау қыстауларының ерекшелігі
элитті тұрғын үйлері өзінің архитектурасымен ерекшеленеді. Олар ... ... ... болды, кей жерлерде үйді салған шебердің де аты
белгілі болды. Әлі күнге дейін бөлек ... ... ... ұрпақтары өмір сүріп, мал шаруашылығымен айналысады.
Жеке үйлер өзінің жобасымен, құрылыс көлемімен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... байдың әр әйелдеріне
бөлек үйлер қарастырылған. Мақат Ерденұлының екі кіре берісі бар үйі ... ... ... ... үйі өте ... айшықталған, оны ХХ
ғасырдың басында халық шебері Әбіш Құнанқараұлы салған [66, 33 ... А, 5 ... ... ... кезекте ерекше құрылысында болды:
қабырғалар қызыл күйдірілген кірпішпен қапталды. Күйдірілген кірпіштер ХІІІ-
XIV ғғ. ... ... ... ... ... ... территориясының
көшпелілерінің культтік құрылыстарында кең етек ... Одан ... ... құндылықтың, беделділіктің белгісінің кепілі, олар
хандар мен ... ... ... ... ... ... шаруашылық құрылыстарын, рулық
мазарларды, т.б. көптеген белгілерді қамтитын тұтас бір ... ... және ... мәдени белгілеріне қарай қыстаулар
монофункционалды және ... деп ... ... ... ... ... үй жағы, шаруашылық құрылыстары,
қора-қопсы т.б. ... ... ... ... ... ... шеберханалары, диірмен, мешіт, мектеп,
медреселер, мазараттар т.б. кірді.
Қыстаудағы баспаналарды бірлесе көтерген: «... Қожайын ауылдастарына
барып, белгіленген күні ... қой, сиыр ... бұқа ... ... ... ... Бұл хабарды естіген ауылдастары белгіленген
күн мен уақытта ... ... ... Жұмыстың ең ауырын істейтіндер
жастар ... олар өз ... кім көп ... ... деп ... ... арнайы жұмыс орындары болмады. Себебі, көшпелі өмір
салты ұстаханалар салуға мүмкіндік бермеді. Олар тек ХХ ... ... ... территориясында салына бастады. Ұсталар жазда киіз үйде жұмыс
жасаса, ... ... ... ... ... ол ... ... тар болатына орай
көбіне ұсақ заттарды соғумен айналысты: таға, пышақ, қой қырқатын қайшылар,
ат әбзелдері және т.с.с. [90, 148 б.]. ... ... ... өнермен кешенді түрде жүзеге асты. Зергер қазақ қоғамында үлкен
орын алатын болған. Қымбат металлдардан ат ... үй ... бас ... ... ... уақытта да, қысқы кезде де ... [91, 316 ... ... ... ... ... ... жұмыстары болды.
Қыстауда табылған артефактілердің ішінде машина майы ... ... бар ... ... ... онда ... ... арналған деп
жазылған. Қыстау территориясы тек баспана ... мал ... ... ... ғана ... ... орталығы да болды.
Киіз үй мен қыстық баспаналар қурай немесе тезекпен жылытылды.
Қазақтарда өсіп ... ... ... қатаң тыйым салынған. Жылыту әдістері
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... мұржасы бар қазандық, қабырға жылытқышы бар қазандық және темір пештер
(базардан сатып ... ... ... аты ... тұрғандай қазан
орнатылған. Онда тамақ пісіріліп, ал пеш үйді ... ... ... екі ... тұрды: ауыз үй және төр үй. Қара пеш деп аталатын
бөлменің ... ... ... бары ... ... ... (саман, тас, кірпіш) Түндікжаппай (Ақмола облысының Ерейментау
ауданы) қонысында анықталған. (Қосымша А,6 ... ... ішкі ... киіз үй ... аса
айырмашылығы болмады. Едендегі кілемдер, төмен дөңгелек үстел, оның жан-
жағына жастықтар тасталды, үстіне көрпе мен ... ... ... ... ... ... ... және аспа қойылды, онда сүлгі т.б.
ілініп тұрды [92, 230-231 бб.]. ... ... ... ... ... елестету мүмкін емес. Қарында тұздалған сары майлар,
құрттар, ірімшік т.б. ... ... ең ... қазақтың дәстүрлі
рационында ет, яғни қараша, ... ... ... ... Ет сүрленетін.
Қазы, қарта, шұжықтар соғымның дәмін ... ... ... ... ... ... осы баспана жайлы жазылған ... біз ... ... және ... ... ... ... туралы жалпы
зерттеп жазғанын айта аламыз. ... ... ... ... ... киіз үйді атап ... ... арасында конус түріндегі күркелер
уақытша немесе жорыққа шыққанда және халықтың ... ... ... алып ... ... ... қос қарапайым түрінде жасалады. Ал
күрделірек түрін қазақтар қолданады және ол абылайша деп ... Ол ... ... ... жағында шаңырақ тәріздес дөңгелегі ... ... ... ... киіз үй ... ғана ... ... бойынша, баспананың бұл түрінің шығуы Абылай ханға тиесілі. Ол өзінің
әскері үшін ... осы ... ... ... және ол ... атымен аталып
кетті.
Өзінің формасы бойынша абылайша қазақтардың өзге баспаналарынан өте
қатты ... ... қос ... ... ... ... ... болып келеді. Н. Харузин. История ... ... ... ... ... ... 2006. 22 бет ... А,7 сурет)
Көшпелі халықтар тұрақты қыстау орындарына көшкеннен кейін де ... ... ... қыста да, жазда да ұзақ уақыт бойы қолданып
келді. Дегенмен, ыңғайлы әрі жылы үйлердің қажеттілігі төзімді, ... ... ... ... ... әкеп соқты. Түркі және моңғол халықтарының
жартылай ... ... жаңа үй ... көшу ... екі ... асты: бұрынғы құрылыс материалдарын мықтырақ материалдарға алмастыру
және бұрынғы формаларды сақтай отырып, жаңалары іздеп ... ... ... жағдайда да ескі баспаналар жойылмайды, керісінше, жазғы баспаналар
ретінде, кейін шаруашылық құрылыс ретінде қызмет етеді.
Өзінің ескі формаларын сақтаған құрылыстардан ... Бұл ... ... ... ... дамуын көруге болады. ... ... ... ... ... және малға қоралар салынса да
кейбір адамдар екі қабатты киізбен жабылып, салқыннан нашар ... да ... ... жалғастыра берді. Аяз бен ызғырықтан сақтайтын жаңа ... ... ... жаңа ... ... ол ескі ... отырып, тек оны жаңа материалдан тұрғызады; ал құрылыс материалдары
жергілікті ... ... ... ... ... тәрізді баспаналар Ақмола облысының қазақтарына да белгілі;
облыстың ... ... ... жоқ ... ... ... саз қолданады. Ақмола және Атбасар уездерінде кедей қазақтардың
қыстауы ретінде қызмет ететін шошалалар. ... ... ... ... ... ... киіз үйлеріне ұқсайды. ... ... ... ... олардың қабырғалары дөңгелектенеді де, кейін
іргетасынан бастап жоғары қарай төбе жағы ... ... ... шымнан
салады. Жоғары жағы доғал конус ретінде болып, ортасына түтін шығатындай
етіп ... ... ... киіз ... ... қылып, ағаш шаңырақ
орнатады да, үстін киізбен жауып қояды. Шошаланың ортасына шұңқыр ... жер ошақ орны ... ... ... ... қазандық, пеш орнатылады.
Есігі тоқылған қамыстан тоқыма материалдармен немесе киізден ... ... ... алқаптарда шошаланың дөңгелек ... ... ... ал конус түріндегі шатыры сырғауылдан
жасалады, оның төменгі жағы қабырғаларға ... ал ... ... ... төрт ... ... тұрады.Сырғауылдан жасалған
шатырлардың үстін қамыспен, ... және ... ... ал ... ... ... жабылады. Ауқатты қазақтарда шошала ас үй ... ... ... ... ... ... ... салған
кезде дөңгелек форма беру қиынға соққандықтан, әдетте оның сегіз бұрышты
қылып жасайды [40, 66-67 бб.].
Қима үйлердің ... ... ... ... кездестіре аламыз.
Осы сияқты қыстау түрін біз Словцов сипаттаған бай ... ... айта ... Оны ... ... ... облысындағы саяхатынан
кезіктірген: бұл жерде шағын ауланың алдыңғы жағы жұқа ағаш ... ... ... ал ... ... және екі жақ ... ... және басқа қыстаулардың аулаларымен байланысып тұрды. Мұндай
үйлердің ішінде осындай үш- ... ... Ол ... ... ... ... ... байқауға болады. Бес қабырғалы үйде
көлем жағынан ... екі пеші бар үш ... ... ... ... пеш ... екіншісі орыс пеші еді. Үш бөлменің ... ас ... ... ... ... ... биіктіктері әр түрлі болды,
өйткені олар бір уақытта жасалмаған, терезе жақтауларын қала базарларында
болуына қарай, әр ... ... ... [40, 108 б.].
Орталық өңірге байланысты Ақмола өңірінің қазақтарының қыстаулары мен
басқа да тұрақты құрылыстарына ... В. ... ... атай ... ... ... ... жағдайларға байланысты және
орыстардың ... ... ... ... ... ... ... баспана киіз үйді қанағат тұтпады. Олар қысқы, тұрақты әрі жылы
болатын баспаналар салады. Мұндай ... ... өмір сүру ... ... бір ... ... ... қысқы баспаналары екі бөлікке бөлінеді: ормансыз далалық
алқаптардағы қыстаулар және ... ... ... ... ... ... ... Бұл жердегі қыстаулар он шақты
және олар Шағалалы өзенінің ... ... ... ... симметриялы орналаспаған, жоспарсыз бытырап салынған. Барлық
құрылыстар шымнан тұрғызылған. Ағаштан жасалған үйлер де ... ... ... тек бай ... ғана қол ... ерекшелігі адам тұратын баспаналардың мал ... ... ... ... кеткені сондай, сіз қазақтың үйіне кіру
үшін барлық мал тұрған жерлерді басып өтуіңіз керек. Мал ... тек ... ғана ... бар ... ... ... өте қатты
ұқсас келеді.
Қазақ баспанасын шымнан тұрғызылады, баспаналар тым қарапайым: оның
қабырғалары ... ... ... екі аршынға дейінгі қалыңдықта болады.
Қабырғалардың жоғары ... ... ... ... ... қойылады.
Көбіне шатырлар үй ішіне қойылған бөренелермен тіреліп тұрады. Есік аула
жаққа қараған қабырғаның ... ... ал оған ... ... ... екі ... орналасады. Баспана екі бөлікке бөлінеді. Бір бөлігі
шаруашылыққа бейімделеді, бұл жерде бұрыштардың біреуіне пеш қойылады. ... ... ... ... ... барлық пештер шикі кірпіштен
қаланады. Мұндай пештерді қазақтардың өздері ақ оңай жасап ... ... ... ... ... формаға салынып, күнге кептірілген
кірпіш дайын болады. Әрине, мұндай кірпіштер ... ... ... ... ... ... сыртын саз балшықпен тегістеп, жиі ақталып
тұрады. Пеш екі бөлікке бөлінеді, екі бөлек мұржасы ... Бір ... ... ... ... ... тәріздес келесі бөлігінде ішкі құрылысы
орыс пешіне ұқсаған түрінде май ... сүт, ... ... ... бір ... ... заттары тұрады және бұзау мен
қозылардың панасы ретіндегі ... ... ... бұл ... жаңа ... мен оның бұзауын да кездестіруге болады.
Үйдің бұйымдары мыналар: бұрыштардағы сөрелерде көйлек-көншік, ат
әбзелдері, киіз және т.б. ... ... ... ... ... ... де жабылады.
Шым үйдің оң немесе сол жақ қабырғасына ұсақ малға арналған тағы ... ... Бұл ... ... ... ... болатын қора, ол үйден екі
есе ... ... ... ... үйдің қабырғаларынан жұқа емес, тек
төмен және терезелері болмайды. Жарық пен ауа кіруге ... ... ... ... Осы ... ... тағы екі үй орналасқан,
біреуі жұмысшыларға арналса, екіншісі қойманың ... ... ... ... ауру ... ... [93, 3-9 бб.]. Күз уақыттарында
қыстау маңына малға арналған шөп ... ... ... ... мал ... ... бір жағынан малға жылы болу үшін ... және ... ... ... бір ... ... қажет
етпейді, ол күші жететін әр қазақтың қолынан келеді.
Жайлаудан қыстауға ... ... ... ... ... олар ... ... бара жатқан керуеннің отынына айналған немесе
басқалары алып кеткен болып ... Сол ... ... ... ... толтыруға тура келеді.
Қысқы уақыт бойы малдың қорасында жиналған малдың қиы жаз айында
ойылып алынып, ... отын ... ... ... ... алқаптардағы
барлық қыстаулардың айналасында жаз кезінде тезектермен толы болады. Ол
үйді жылытуға ... ... ... ... ... қой ... ... жақсы бағаланады, ол тағам пісіруге ғана емес, тек үй ... ... ... ... барлық қыстаулардың типтері
болып табылады. олардың айырмашылығы тек тазалығы мен ... ... ... ... ғана.
Ағашты жерлердегі қазақ қыстауларының сипаттамаларына келетін ... ... ... тоқталып өткен жөн болар. Олардың
басты айырмашылығы ашық далалық ... ... жел мен ... ... ... ... ... түрдегі қыстаулар сол жерде
орналасқан ... ... Сол ... тоғайлы жерлерде 2-5
қыстауларды ... ... одан ... ... өте сирек кездеседі.
Керісінше, ашық далалық жерлерде 15-50 дейін қоныстарды кезіктіруге ... ... ... ... ... ... ғана ... Олардың жан жағында ... мен ... ... Ашық ... ... ... саз, шым, ... қамыс;
орманды жерде сырғауылдар, бөренелер, қамыс және қурай.
Ағашты жерлерде орналасқан қыстаулар далалықтан ауласының өлшемімен
ерекшеленеді. Үйдің ішкі ... ... ... ... ... ... ... қорғау үшін ағаш шарбақтармен қоршалады. Жабық қоралар тек
жас, әлсіз малдар мен ... ғана ... ... бар қазақтардан, яғни
бар байлығы мал болғандықтан, төрт түлікті жабық жерлерде де ұстайды.
Қима үйлер қалыңдығы 4-5, ... 5-7 ... ... ... ... ... сол өлшемдегі қамыспен, жермен, шыммен
қапталады. Кейде қыстаулардың төбесінен шатыр тіреуішті ... ... бір ... екі ... ... әр ... бір немесе екі терезеден
болады. Үйге жарық бір квадрат аршыннан аспайтын ... ... ... қыс ... екі ... ... етіп жасалады; кедейлерде көлемі
кішкентай болады және ол көбіне қарыннан жасалды. Үй пешпен жылынады және
бұл жерде далалық ... ... ... ... пісіруге лайықталмаған
және орыс немесе голландтық пештердің құрылымына ұқсас [93, 12-16 ... ... ... ... ... бірақ олар
далалық жерлердегі қыстауларға қарағанда кең емес. ... ... ашық ... ... да, ол жерге жақын шошала орналасады.
Шошала да өзінше баспана есебінде саналады, ол ... ... киіз ... болып келеді. Оның құрылысы әр түрлі болып келеді. Бұл қысқы киіз үй
қазақтарға біріншіден ас үй ... ... ... ... ... ... отын ... шойын қазан орнатылады. Екіншіден, шошала
күндіз-түні жұмысшылар отыратын жер болып саналады. Орташа және ... ... ... ... ... ... осы ... тұрады.
далалық қыстауларда олар қой тұратын қоралардың бір ... ... ... ... ... ... кең тараған түрі мынау: екі ағаш
шеңбер қосылып, киізбен қапталады. ... ... от ... түтін шығуы
үшін жоғарғы жағы ашылады. Оның ішінде малшылар жауын-шашын мен ... ... ... және жеңіл күркемен малшылар малға ие ... оны ... алып жүру аса ... ... Жатақтар суық жеті
айды тезекпен ... ... ... ... ағашпен жылытып осындай
баспаналарда өткізеді. Қыстауға көшкенге дейінгі киіз ... ... мен ... жеті ай бойына үзбей жылыту орман-тоғайларға шығын болып
есептеледі. Мұндай баспаналарды жылыту үшін ... ... ... өзі қиын [93, 18-20 ... ... шаруашылық құрылыстарының бәрін де қазақтар өз
қолдарымен салады; барлық құрылыс ... ... және ... ... ... ... ... әр қазақ беліне ұстап
жүрер пышақпен жүзеге асады.
Арбалар, шаналар, үй бұйымдары - ... ... ... ... қамшының сабы, ағаш бұйымдар кедей қазақтың бары осылар. Базарларда
орыс ... ... ашық ... ... үйге ... ... береді.
Көршілес орыс ауылдарының халқымен тығыз байланысқа түскен ... ... ... ... өзге тұрмыстың бейнелерін өзіне
ақырындап сіңіре бастады. Орыс ауылдарынан ақырындап үй іші бұйымдары
кіріге ... Орыс ... ағаш ... ... ... кеселер
мен күрішкелер; баспаналардың ішінде биік үстел мен орындықтар, айналар,
шамдар пайда бола ... [93, 26 ... ... ... 50-80 ... киіз үйлері болған ауылдар саны
жыл ... ... азая ... Көшпелі ауылдардың бұлай азаюына Қазақстандағы
колонизация әсер етті. Орал маңы, Ертісте, ... ... ... Украинадан, тіпті Сібірден крестьяндарды жаппай
көшіру ... ... ... ... ... жер ... мен
су көздерінің азаюына әсер етті және ... ... ... жіберді. Осы ұнамсыз құбылыстардың бәрімен қазақ қауымы бетпе бет
келді.
«ХІХ ... ... ... ... көбіне бес-он киіз үйден тұрды, аз
жағдайда отыз түтіннен аспайтын. ... ... ... ... жерлерін
қарқынды пайдалана бастады» деп жазады [94, 24 ... ... ... ... бөлігінде қысқа шөптер арнайы
дайындалды, ауыл орта есеппен отыз шаруашылықтан тұрды. Ал ... ... шөп ... ... мал жыл бойы ... жүрді, ауылдарды
төрт шаруашылықтар ғана біріктірді, себебі малдың азығы үшін үлкен аудандар
қажет болды. Әр ... ... ... ... [95, 5-6 бб.].
Қазақтардың тұрақты баспаналарға көшуін айтпас бұрын Л.Н. ... ... ... ... « тас ... немесе сыланған үйлердің жылы, кең
әрі орын ауыстыратын киіз үйлерден ... ... ... ... ... ... көшпелілер үшін осындай ... ... ... Әрі ... ... көшпелі мал шаруашылығында баспаналардың
бәрібір ... ... атап ... [96, 72 ... ... ... және ... өмір салтына жаппай
көшуі, бірінші кезекте колонизаторлардың (қазақ, қоныс ... т.б.) ... ... ... ... беру ... ... жайылымдардың маусымдық бөлінуіне, мал шаруашылығының дамуына т.б.
бұзылуына әкеп соқты. Сол себепті жаңа ... ... ... қажет болды.
Ол үшін қысқы азыққа шөп шабу мен ауылшаруашылық мәдениеттерін ... ... Бұл ... ... ... ... отырықшы өмір
салтымен өмір сүрмей дамыту мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... ... уақыттарда тұрақты баспаналардың керегін
сезіне бастады. Қазақтарда тұрақты баспаналар бірден ... ... ... ол ... бәрі хабардар болатын әрі ата-бабаларында да ... ... ... Өздерінің кең этникалық территориясында мал
шаруашылығымен орта ғасырлардан бастып айналысып келе жатқан қазақ ... үйді ... ... Л.Н. ... киіз ... рөлін шынайы
сипаттағанын осыдан көруге болады [80, 122 б.].
Қазақстан территориясында тұрақты ... даму ... ... ... ... ... қоныстардың ерте типтері ... ... ... ... ... ... болуын
қазақтардың отырықшы жер шаруашылығы мәдениетімен байланыстыру қажет ... ... ... ... ... XV-XVIII ғғ. ... С. Жодасбаев уақытша және тұрақты баспаналардың төрт типін
көрсететінін жоғарыда атап ... ... ... өзен бойы мен ... ... ... кең ... Әрқайсысында үштен онға
дейін шаруашылық болған. Жер ... мен ... жер ... екі ... үш
бөлмеден тұрды, ал таулы жерлерде мұндай құрылыстар да сондай шамада ... 47-48 ... ... ... ... ... үлкен отбасы тұрған
сияқты [97, 99 б.]. Ал, ХІХ ғасырдың ... ... екі ... ... үйлер тән емес.
Егер ортағасырлық қалалар ... ... мен ... деп ... неге ХІХ ... ... ескі қыстауларын
қолданбай, тұрақты үйлерді жаңа ... ... ... ... ... Бұның себебін ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... ... керек, оның ең ... жер ... Мал ... ... көшу ... өзгеруі, егін
шаруашылығының дамуы шаруашылықтың отырықшылануына және жаңа ... ... әкеп ... ... ... мен ... жағасында т.б.
жерлерде болды. Дегенмен, орыс шаруашылығының қазақ қоныстарының ... ... ... әсте болмас.
Ыбырай Алтынсарин өзінің мақаласында «Қазақтар отырықшылануға ... Он бес жыл ... ... ... ... бір жер ... ... Қазіргі кезде тұрақты үйі жоқ қазақты кездестіру
қиын, ал кей жерлерде кішкене ауылдар ... бола ... ... [98, ... ... ... материалдардың негізінде ғалымдар қыстық үйлер
ХІХ ғасырдың 30-50 жж.салына бастады деген қорытындыға келді [99, 56 ... ... әр ... ... ... ... жаппай пайда болуы мен дамуына әкеп соқты. Торғай
облысындағы бірінші құрылыстар ХІХ ғасырдың 40 жж. ... бола ... ... ... көшу және ... ... ХІХ ... жартысына тән.
Торғай және Ақмола облыстарында үйлер ... ... және ... саз ... және ... кірпіштен жасалды. Мысалы, Ырғыз уездінде
17 328 үйдің шымнан жасалғаны 11 891 ... ал ... 3881 үй ... 262-263 ... ... салу үшін шымның екі формасы дайындалды: қабырғаларды
қалауға арналған қабат кірпіш түрінде және ... ... ... ... жалпы қалыңдығы 60 см аспады. Үйлердің іргетасы
болмады және ... ... ... ... жоқ. Оңтүстік
қабырғаларына екі терезе орнын қалдырып, аула ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы 200 см асқан жоқ,
ал жалпы ... 250-250 см ... ... Кіре ... ... қазан
орнатылған пеш болды, онда тағам пісіріліп, үйдің іші ... ... ... ... оның ... ... ... Кейінірек, үйдің ішіне
сәкілер орнатыла бастады.
ХІХ ғасырдың аяғында шым үйлердің ортасында үй ... ... ... Оның ... ... адам ... орын бірге салынды [101,
26-29 бб.].
Орталық және Солтүстік Қазақстанда саз балшықты үйлер ... ... ... ... ... ... қатайған кезде қабырғаларын
салған.
Қысы қарлы және желді болып келетін Солтүстік және Орталық ... ... 1,5 ... ... ... ... тастан жасалған
іргетас болды, қазылған ордың тереңдігі мен ені ... 20-25 см ... 25-50 см ... ... пештері екіге бөліп тұратын бөлмелер келесідей атаулардан
тұрды: ауыз үй және төр үй, ... ... ... ... ... ХІХ ... аяғы мен ХХ ғасырдың ... ... ... ... саны үш және ... ... ... Ауыз үйі бар үш
бөлмелі үйлерде ұзын ... ... және ... ... келесі
бөлмелерге апаратын есіктер болды: демалыс үй және төр үй. ... ... ... ... ... орналасқан мұндай үйлер Солтүстік және ... ... ... «қоржын үй» деп, ал Торғай облысында
«қарсы үй» деп аталды [78, 7 б.].
ХХ ... ... ... қазақтар қоныс аударушыларға ... және ... ... шатыры және ағаш едені бар үш немесе төрт
бөлмелі үйлер сала бастады [78, 9 ... ... ... деп жазады: «Үйлер мен мал қоралардың бәрі бір
жерге салына бастады, оның негізгі ... төрт ... ... ... үшін
және қасқыр мен ұры-қарыдан сақтау болып табылады.
Көптеген жылдар бойына В.В. Востров пен И.В. ... ... ... әр ... ... олардың таралуының типологиялық
картасын жасады. Шым үйлер Ембі мен Орал ... ... ... ... ... өзенінің (Орталық Қазақстан) жоғарғы және ортаңғы
ағысында, ал шығыста ... ... және ... ... ... Лепсіде таралды. Ал қима үйлер Қостанай, Петропавл, Омбы, ... ... ... ... ... Өскемен, орманды алқаптарда
Қарқаралы және Қопал ... ... Саз ... ... ... ... ... Шымкент, Әулиеата және ... ... ... үйлер Бөкей ордасында, Зайсанда, Оңтүстік Балқаш
маңында, Сырдарияның ... ... яғни осы ... ... ... ... және ... жерлерде тастан жасалған үйлер салынды. Бірақ мұндай
үй түрлері сирек ... және ... тек ... ... уездінде,
Көкшетауда, Семейде және Қарқаралы уездінің кей жерлерінде таралды [94, 45-
49 ... ... ... мен ХХ ... ... ... ... негізгі үш түрін атап көрсетуге болады: тіке мұржасы бар қазандық,
қабырға жылытқышы бар қазандық және темір пештер. ... екі ... ... ... қазанның болуымен ерекшеленеді. Онда тағам пісіріп, үй
жылытқан.
Тіке мұржасы бар пештер негізінен бір ... шым ... ... ... ... ... ... кездестіруге болатын. Екінші пеш
түрі екі бөлмеге арналды. Үш бөлмелі үйлерде ... екі түрі ... ... бар пеш және ауыз үйде ... ... ... тік
мұржалы пештер.
Қазақ баспаналарын шатырлардың келесі ... ... ... ... жерлі және шатыр тіреуіші бар. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ
ғасырдың басында алғашқы тип ... ... ... ... ... Торғай) және Қарқаралы уездінде болды [102, 44 б.].
Торғайда отырықшылыққа көшкен қазақтар үйлерді ... ... ... ... ... ... маңында 200 жуық шаруашылық болған
жерді Қостанай облысының Амангелді ауданында Иманов ... ... ... ... Бұл ауылдың үйлері сызықтық жүйеде бірнеше км созылып
жатыр [103, 82-87 бб.]. . ... ... ... ... ... Жәнібеков қазақ баспаналарын
зерттеуде зор еңбек сіңірді. Ол ... және ... ... жасады. Ө. Жәнібеков бойынша баспаналардың түрлеріне тағы бір
тоқталып ... ... ... ... алғашқы түрлерінің бірі —
қос. (Қосымша А, 8 сурет) Сырты жонылып, ... ... ... ... ... ... жіп өткізетін арнайы тесіктері бар, 2,5—3
метрдей сырықтардан құрастырылатын болған. Сырықтарды іштен дем тартатын
түтікпен қоса ... ... ... ... ... ашып ... екі ... немесе арнайы пішілген үзікпен жауып, ірге жағын бел
арқанмен бастыра салады екен. Киіз ... бұл ... ... ... ... ... түйеге тендеп, үстіне киізін,
малшының көрпе-төсегін, қазан-ошағын артып кете беретін болған.
Қосты көбіне жылқы, сиыр ... ... ... ... 2—3 күндік өріске
шығарып бағатын жылқышылар мен ... ... ... ... Ал ... ... ... киіз үйге қосалқы ретінде қазан-
ошақ, ьщыс-аяқ қоятын, астық сақтайтын, құрт, ... ... ... ... үшін ... ... ... өкіметі орнағаннан кейін ұжымшарлардың мал фермаларында кеңінен
пайдаланылғанымен, көп ұзамай тұрмыстан шығып қалған.
Күрке. Қостын даму ... оның ... ... мен ... пайда
болу үрдісін аңғартатын, көшіп-қонуға бейімделген ... ... ең ... ... Үш ... ... әр ... көтерілетін, қүрылғыға
мінсіз күмбез сұлбасын бере қоймайтын тіке уықтардың басын ... ... ... ... ... ... жабылған.
Керегесі шимен қоршалатын күркелер де ... ескі ... ... — негізінен бай малын бағысатын, қоңыртөбел дәулеті бар үйел-
мендердің баспанасы. Соңғы 30—40 жылда ... ... ... ел
арасында кездесе қоймайды. (Қосымша А, 9 сурет)
Абылайша. Қостың қаңқасында шаңырақтың пайда болу үрдісін ... ... ... және жорық кезінде жауынгерлер уақытша ретінде
пайдаланып келген түрі. Көпшілік жұрт қостың бұл ... ... ... ... ... халықтық қозғалысқа басшылық етіп, талай
шайқастарда көзсіз ерлік көрсетіп, ел ... ... ... ие болған
Абылай ханның есімімен байланыстырады.
Кәдуілгі қостан ... ... ... ... ... ... ... кішігірім шаңыраққа қадалатынынан пошымның
киіз үйге жақындай түсіп, төбе жабынында үзікпен қатар түндіктің, ... ... ... ... ... жылдарға шейін ауыл арасында
пайдаланып келгенімен, кейінгі 20-30 жылда мүлдем ... ... ... бұл ... ... ... қарайтын керенаулықтан туған жағдай
болар. Әйтпесе, ... ... ... ... ... археологтарға, барлаушы-геологтарға мұнан артық баспананы
ойлап табудың өзі қиын [104, 28-30 бб.]. ... үй. ... ... ығысып, көшіп жүргенде қазақтың екі-үш күннен артық
бөгеле тұруға ... ... суы аз, ... ... ... тігетін, қызметі жағынан күркеге жақындау келетін баспана ... ... төрт ... ... ... ... қадалатын, тек қана
туырлықтармен жабылатын жолама, жол үйдің нұсқасы. Бай малын бағатын ... ... ... ... екі керегенің басын ... ... ... ... ... үш сырықтың басын қосып, құрым киізбен күн
түсетін жақтарын ғана қымтайтын шайла тігетін болған. (Қосымша А, 10 ... ... пен ... ... ... ... «қазақтың
киіз үйі» деген жалпылама атауды жеке иемденген, ... ... ... ... ... ... киіз ... түрі. (Қосымша А, 11 сурет)
Қараүй (Қараша). Ақ үйдің өзімен қатар тігілетін қосалқысы. Асхана
ретінде пайдаланған. Ақүймен ... ... ... төрт ... ... ... ... бойы аласалау келеді. Көбіне қоңыр
киізбен жабылатындақтан қараүй немесе қараша деп аталған. (Қосымша А, ... Ел ... ... этнографиялық әдебиетте де көбіне үш-төрт
қанатты, кішігірім шаңырағы болатындықтан алты қанат ақүйдің кішірейтілген
түрі деп ... ... Ал шын ... қалыңдығына ұрын барған үміті
алда күйеу жігітке, жаңадан от ... ... ... ... ... ... ... кеудесі көтеріңкі, ... ... ... мән ... Отау үйдің кереге-уығы да, шаңырағы,
босаға-табалдырығы да, ішкі ... ... ... ... да ... ... ... болган. Ақ босағаның белгісі
ретінде жабынының мейлінше ақ киізден ... ел ... ... ... отау үйге ... сән ... ... Қазақ киіз үйінің шоқтығынан саналатын, құрастырылып-
ажыратылатын киіз ... ... ... аса сыйымды түрі.Ел билеген хан мен
сұлтандар үшін көпшіліктің қатысуымен салтанатты, рәсімді жиындар ... ... мен ... қонақ қабылдауға, қарсы жақтың ... ... ... қол қоюға ыңғайластырылған сыйымды орынның
болуын қарастырған ізденістің нәтижесінде пайда болған 12, тіптен одан ... ... киіз ... ... ... ... шаршы метрдей келген,
керегесінің биіктігі 240—250 сантиметрден, ... ... ... ... ... ... ... кем түспейтін
қүрылғы. Жабынына кәдуілгі ақ үйдегідей, ... оңай ... ... ... ... болатын ақбоз қойдың күзем жүні ... 31-34 ... ... баспана тұрғызу ісінің қазақ даласында ежелгі заманнан
бастап-ақ орныға бастағаны жөнінде айттық. Ескі ... мен ... ... ... ... ... алғашқы үлгілері
бір жағынан үйреншікті түрді — аңшы қосының сұлбасын жаңа материалға ... ... ... ...... жан-жақты көріне бастаған
шымның, сазбалшықтың, ... ... ... ... жаңа ... ... арқылы қалыптасқанға ұқсайды.
Мысалға, қазаққа тән түрақты ... ең көне ...... ... құрылымдық жағынан ғасырларды артқа салып, ... ... ... аңшы ... қайталайтыны анық. Қазақ құрылысшылары
шошала түрғызу үшін оның іргетасын дөңгелек етіп қаластырып, үстіне 10—15
сырықтан ... ... ... орналастыратын да, ағаш бұтақтарымен
шарбақтап, киізбен жаба салады екен. Төбесінде түтін шығатын шаңырағы бар
тұрақты ... осы бір ... ... ... деп атаған. Малды жазғы
жайылымға айдағанда, күзде шамалы жөндеуден өткізіп, ... ... ... ... болғандықтан, үй иесі шошаланың төбе жабынын сыпырып алып,
қаңқасын ... кете ... ... шымнан, қамыстан, қамкесектен, қыштан, тақтатастан
түрғызылған. Ақмола, ... ... ... сияқты бүрын орманды-
далалы болып ... ... ... бес қабырғалы етіліп, ағаштан
қиыстырылғанымсн шаңырағы — түндікпен, кіріп-шығатын ... — киіз ... ... ... ... бойы жартылай отырықшы және отырықшы қазақпен
бірге жасасқанымен, тұрғын үйдің жетілдірілген түрлерінің ... ... ... ... қоймасы, етхана, асхана, тіптен отынхана
ретінде пайдаланылып, ... 30—40 ... ... ... ... ... үй. Қазақтың бізге танымал тұрақты мекенжайларының бар-
лығынан ... ... ... ... да ... ... ... бірінде өздері тұрып, екіншісінде қонақ күтетін екі бөлмелі
тұрғын үйі. Қақыраның негізінде пайда ... ... ... ... ... ... жол ашқан үй құрылысының нұсқасы болуы мүмкін.
(Қосымша А, 13 сурет)
Қоржын үй ... ... ... ... Ол үшін ... ауладағы
егістіктің, бақшаның, жауын-шашынның суы жинала ... ... ... ... да, оны ... тегістеп, сабан, түйеқарын, кепкен
жантақ, т. б. ... ... ... ... тұяғымен таптататын
болған. Шөп-шалаңды сыпырып алып, үстіне су ... ... ... тағы да су ... ... тұяғымен таптауды ағаді тоқпақпен ұрып,
нығарлаумен қатар жүргізе берген. Жер әбден ... ... ... ... ... ... ... бірдей ор қазып, оған ... ... ... ... ... ... ғана ... қаңқасын тұрғызады екен. Оны
алдын ала сорын шайып, үш-төрт күн суға ... ... ... илеуін қандырған бал- шықтан құйылған қам кесектен қалап,
сабан қосылған лаймен қалың етіп ... ... ... ... ... ... итарқасының ылғал жиналмайтындай көтеріңкі болуы
үшін төрт ... ... ... ... ... ... бөлменің
өн бойына жететіндей етіп, қақ ортасынан қары қоятын болған. Оған ... екі ... ... ... ... ағаштардың үстіне
ши төсеп, баулаған қамыспен қалың етіп жауып, топырақ төгіп, лаймен сылап
тастайтын болған... Төбежабынға жаратылған ... ... ... ... ... ... етіп ... құрылысты аяқталған кейіпке келтіретін болған
[104, 40-46 бб.].
Тоқалтам. Қоржын ... ... ... ... ... есікті» деген шартты атаумен белгілі түрғын үй нұсқасы. Қамкесектен
соғылады. ... ... ... ... қоса тып-типыл етіп
сыланатын болғандықтан «тоқалтам» деп аталған. Ауласында бірнеше атыз ... ... ... пен мал ... бірдей игерген кешенді
шаруашылықтың нышаны іспетті киіз үй, ... ашық ... ... ... жерлерде сақталған нұсқаларында төбежабынның
шетін тақтаймен көмкеріп, кейде ағаш ... ... ... шығып
тұратын ұштарына қатырып тастайтын дәстүр кездеседі. Қайсыбіреулерінде
терезе ... ағаш ... ... ... ... ... ... Арал сыртының Ырғыз
жағында кеңінен тарағанымен, соңғы жылдарда ... ... ... ... А, 14 ... Далалық таулардың ең көп тараған, ... бола ... ... ... ... ... қамкесектен тұрғызылып,
қабырғасы лаймен сыланатын немесе сырты ... ... ... ... ... үй», ... үй», «қонақ үй» тіркеспесінен тұратын ... ... ... ... бөлмеге немесе қонақ жайға кіру үшін әуелі
қора-қопсыдағы отынханаға, астық қоймасына, төл ... ... ... тап
болатын. Сонан кейін ғана бойы аласа, терезелері тар, табалдырығы ... ... ... ... ... камынан туған) бөлмелерге, ... ... ... ... ... оттығымен жылытылатын «жатақ үйге»,
онан әрмен өз алдына от жағылатын ... ... кіре ... ... А, ... орнатып, төбежабынды жеңіл-желпілеу ететін тәсіл құрамында
тіркеспе ... ... мал ... астық қоймасы, отынхана болатын
осындай үлкен қүрылыстың итарқасын бірге жабуға мүмкіндік беретін болған.
XIX ... ... ... ... ... ... жақын жерде
Аймағамбет ұста түрғызған тіркеспе ... ... ... ... ... ... (пилон) берілген. Құрылысты салуға
қатысқан қарт ұстаның айтуына қарағанда, шығыңқы бағаналар ... ... ... ... ... ... үшін қажет болғанға
үқсайды. Солай ма, әлде олай емес пе, ... өз ... ... ... ... ғана жазып отырмыз. Өкінішке орай, 1974 жылы
құлап бітуге айналған қыстауды ... қалу ... ... орталығы
Амангелді поселкесіне көшіргенде қора-қопсы мүлдем алынып тасталған, ... ... қыш ... түсіп қалған да, шығыңқы бағаналар
құрылыстың тек ... төрт ... ... жағында ғана калдырылған.
Аймағамбет ұста түрғызған тіркеспе қыстаудың осы бір ... ... тағы бір ...... ... ... ... өрнекті кыштардан құрастырылған қүр берілгені. Мүның өзі қазаққа
тән үй құрылысында, қоғамдық орындарда ғана ... ... ... А, 16
сурет)
Қыстауға тіркестіре салынатын қора-қопсының тұрғын ... ... тұсы ... ... ауыз үй, т. б.) жартылай ашық ... ... ... мал ... ашық ... ықтасын, ат қора, тұяғымен
жусатуға қоңы жете бермейтін арық-тұрақ, мал ... ... ... жылқы
үшін төбесі ашық, шеңбер кейпіндегі қабырғасы дестеленген шөптен, бауланған
құрақтан тұрғызылатын қотан, кішігірім шөпхана болған.
Мекенжайдың осындай тіркеспе ... ... ... ... ... ... төбе ... жоқ, есік-терезесі бұзылып, қаңырап бос
қалған кейпінде далалық жерлерде әлі де ... [104, 52-55 бб.]. ... үй. ... ... ... ... ... қаңқасы
бұтақтармен шабақталған шарбақтан құрастырылатын да, іші-сырты ... ... ... ... көне ... ... құламасы бас
жағын буған қамыспен, неше түрлі шөп-шаламмен жабылатын болған, ортасына от
жағылатындықтан ... ... ... ойықтың мұржасы шабақталып,
балшықпен сыланатын. Соңғы кезге ... ... ... ... ... қора-қопсының қызметін атқарып келген.
Қыстық. Шатырлы ағаш үйдің шаршысы созылыңқылау келетін, қабырғасы
ағаш кеспектерімен қаланатын ... Кіре ... үйді ... ... ... ... оттығы болған [104, 56 б.]. ... А, ... ... ... көшу ... ... жағдайында
көпшілік қолды материалды қарастыру мен мекенжайдың жер ... ... ... қалыптасыру ісімен қатар дамыған болса керек.
Қазақта тұрақты және ... ... ... ... ... ... жартылай отырықшы және көшпелі топтарының ара салмағы әр түрлі
бола тұра қожалық ету ... ... ... бірі ... ... салтының бірегейлігінен, ... ... ... ... ... ... қалдыратыны қазақ
құрылысшыларының әсіресе, үй тұрғызуда, оған қолайлы жер, материал таңдауда
ұқыптылық көрсете білгені. Бұл тарауды зерттеудің ... ... ... ... ... білу ... ... Орталық Қазақстан қазақтарына тән ұлттық киімнің этномәдени
ерекшеліктері
Өзінің негізгі функциясы ... ... ... орта ... өзге киім сонымен қатар маңызды «танымдық» функция атқарады. «
Киім-әлеуметтік белгі, тұлғаның әлеуметтік жүйедегі орнын анықтайтын ... Егер ... ... ... қоршаған ортаға бейімделу мен
шаруашылықпен байланысын қамтамасыз етсе, екіншісі ... ... орны мен қай руға ... ... ... ... ол белгілі
формалардың орнығуы мен киім элементтерінің ... ... ... ... ... ... ... - осының бәрі киімде көрініс тауып, қазақ киіміндегі өзгерістерге
алып келді.
Қазақтардың киім дайындаудағы негізгі ... тері мен ... жүні ... ... қой ... ... ... ешкі мен
құлын терілерін қолданды. Палластың айтуынша, XVIII ғ. ... ... ... ... ... тігіп, ал бас киімдерді түлкінің,
кәмшаттың және де т.б. үлпілдек жүнді аң терілерінен тіккен [105, 569 ... ... ... ... бірі қой мен түйе
жүнінен болды. Тазалағаннан кейін астарлап тіккен. С.И. Руденконың айтуы
бойынша, ... ... ... мен олардың ата-бабаларына екі
мыңжылдықтан бері белгілі [85, 18 ... жұқа ... илеп және одан ... ... ... киімдерді,
бас киім мен аяқ киімдер тіккен. Сейфидің (XVI ғ.) айтуы бойынша, « ... ... ... әр ... ... бояса, олар атлас матасына ұқсас
болып шығады» [106, 43 б.]. Шапандарға арналған маталардың жоғарғы сапасын
1878 жылы Көкшетаудағы қазақ ... ... ... ... атап
көрсеткен [107, 51 б.].
Басқа жақтардан әкелген жібек және жүннен жасалған маталар ... ... ... ... мен ... көшпелі
халықтары біздің эрамыздың шебінде қытай маталарымен таныс ... ... сйы ... ... әскери олжамен және ... ... ... ретінде алған. Жібек маталардан жасалған киімдердің
таралуын археологиялық мәліметтер дәелдей түседі. ... ... ... ... ер адам мен әйел адам ... ... Қимақ-қыпшақтардың
VІІ-ХІІ ғғ. жібек матадан тігілген киімдердің қалдықтары сонымен қатар
Ертіс маңы қорғандарында ... ... да ... ... ... көбіне феодалдар сатып алған. Араб географы
Идрисидің ХІ ғ. ... ... ... ... және сары түсті жібек
матадан тігілген ... ... тек ... ғана ... киімдерді
киюге құқы болған» [108, 97 б.]. Көшпелі шаруашылықтың дамуында ... аса ... ... ие ... ... ... экономикалық
байланысы Орта Азия халықтарымен тығыз болған. Рузбиханның ... ... ... Шейбани ханның мемлекетіне шабуылын ... ... ... деп атап көрсеткен [109, 19 б.].
ХVІІІ ғ. дейін маталар қазақ даласына негізінен ... ... ... ... аз ... өзге мемлекеттерден әкелініп отырды.
ХVІІІ ғ. екінші жартысында орыстардың қазақтармен және Орта ... ... ... ... ХІХ ғ.алғашқы онжылдығында әкелінген
шикізат күрт өседі. Орыс экспортында маңызды орын ... өзге ... ... (нан, тері, мауыты, металлдық бұйымдар) мақталық маталар
болды. Бұл маталар Орта Азия мен Қашқардың ... ... ... ... ... ... ... ортаазиялық
тауарларды ығыстыра бастады. ХІХ ... ... ... ... ... мен ... ... киімдер кисе, ХІХ ғ.ортасында қазақтар үшін киім
материалдары көбіне сатып алынған маталар делінген.
ХІХ ғ.аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... шыттан, бөзден, борлаттан, коленкордан, пүліштен тікті.
Ауқаттылар барқыт, ... ... ... шұға ... сатып алды. Дегенмен,
үйде дайындалған теріден, жүннен, киізден ... ... да ... ... ... ... жылы сырт киімдер, бас киім мен аяқ
киімдерді тігуде.
Бас киімдер ұлттық ... ... де ... ... болып
саналады, олардан халқымыздың эстетикалық талғамын аңғарамыз. Сондықтан да
қазақ ғұрпында бас киім ... пен ... ... ... киім саналған. Қазақтың «Дос басыңа, дұшпан аяғыңа қарайды» деген
мақалы осы ... ... ... ... бас ... бір бөлек, той-жиындарда, жорықтарда киетін
бас киім бір бөлек болып түрліше тігілетін. Бас киімде жиі ... ... ... пен ... ... ... ... бас киімді ерлер де, әйелдер де киеді. Ерлер мен әйелдердің
бас киімдері әртүрлілігімен ... ХІХ ғ. мен ХХ ғ. бас ... ... ... ... И.В. Захарова мен Р.Р. Ходжаева ер
адамның бас киімдерін төмендегідей ... ... ... ... өзін ... кесетелп матадан тіккен және ... ... ... ... бас киім – тақия;
2) матадан тігілген кішкентай, етегі ... ... ... ... киізден тігілген бас киім – қалпақ;
4) қалың ... ...... тері ... жылы бас киім – ... аң терісінен жасалып, суықта киетін бас киім – тымақ.
Тақия – барлық ерлердің шашын тақыр қылып алған бастарына ... ... бас ... ... ... ... ... сол сияқты сәтен,
шұға, барқыт сияқты материалдардан әр ... ... ( ... ... Ал ... ... мен солтүстік шығысында ХІХ ғ. соңына
шейін құрым мен ... ... ... тақиялар кездескен. Әдетте, тақиялар
екі негізгі: жоғары және ... ... мен ... ... ... ... төрт сай немесе дөңгелек төбелі етіп тігеді. Тақияны ер азаматтар
үлкен бас киімнің астынан міндетті түрде ... бас киім ... ... да ... көп: ... ... оқалы, сырма, шошақ төбе, тікше,
қатипаа т.б. Тегеріш тақиялар Орта жүзде көптеп кездеседі. ... ақ ... ... ... оқалы тақия, оқа шеккен тақия, сырма тақия, тікше
қатипа ... ... төбе ... ... тақия түрлері кең таралған.
ХІХ ғ. ІІ жартысында тігілген тақиялардың төменгі жағы кеңейіп келген
5-7 см, төбелері төрт үш ... ... ... ... ... ... үшкір, конус тәрізді де болған. Төбелері доғал, жатыңқы тақиялар да
қолданылды. Қатты болу үшін ... мен ... ... ... ... тақияларды әшекейлеп тігетін болған. Сәнді тақияларды
кесетелеп ... ... мен ... түрлі контраст мата қиындыларымен
әдіптеп жасаған. ... ... ... мен күміс зерлермен кестеленген
барқыт тақияларды ... ... ... ... ... ... де, кестесізі де болады. Тақияның орта жастағы, қарияларға
арналған түрлері онша кестеленіп әшекейленбейді. ... ... ... ... ... сырылады [110, 57-58 бб.].
Қалпақ – ақ киізден немесе қалың ... ... биік ... ... ... Оны ақ ... күзем жүнінен, көбіне ешкінің ақ түбітін қосып
басқан шымыр жұқа ақ киізден тігеді. Ол төбесі және етегі деп ... ... ... Бұл киім ... ... ... жиегі қайырмалы болады.
Төрт сайдан тұратын қалпақтың сайларының арасына қара барқыттан сыздық
салып, ... ... ... оюлармен әшекейленіп, төбесіне салбырап
тұратын шашақ тағылады. Қайырма етегі мен төбесін түрлі түсті жібек ... ... ... салған түрі кездеседі. ... ... ... ... Қалпақтың жиегіндегі қайырмасы үшкілденіп қиылып, етегінің
алды-арты ... ... екі жақ ... айыр ... тігілген түрі айыр
қалпақ деп аталады. Мұны көбіне белгілі, лауазымы биік адамдар ... ... ... ақ ... тіккенде ақтығын күшейту үшін ұсақталған әк ... ... ... үш болады. Бірінші түрі жартылай дөңгелек түрінде,
бір тігісті болып келеді. (Қосымша В (1сурет).
Екінші түрі ... ... ... жағы ... ... ... (1 сурет, 2). Сурет бойынша бұл тип XVIII ғ. тән, ал ХІХ ғ. екінші
жартысынан бұл түрі ... ... ... және ... матамен
қапталған, жібекпен ттігілген қалпақ салатанатты сұлтан ... ... ... ... бар ... ... бұл ... ХІХ ғасырда
Қазақстанның солтүстігі мен орталығында ... ал ... ... бұл
қалпақ жайлы мәліметтер жоқ. ХІХ ғ. ... бұл ... ... ... үлгісі төрт бірдей үш бұрышты формадан құралады. (1 сурет, ... ... ХІХ ғ. ІІ ... ... бастады. XIX — XX ғғ. мұндай қалпақ
барлық өңірлерде таралды, бірақ Қазақстанның орталығы мен солтүстігінде ... кең ... ... ... Бұл ... жазғы бас киім ретінде
башлықты қолданды [111, 28-29 бб.].
Ұлтымызда кең таралған жылы бас киімнің бірі – ... ... ... ... ... ... ... маталардан тігіледі. Ол үш, төрт немесе
алты қиықтан құралады да, оны тиісінше үш сай, төрт сай, алты сай ... ... ... түрлері де болады. Жаздық бөрік аң ... жұқа ... етіп ... ... ... астарына жүн, мақта сырып алып, барқыт,
пүліш, атлас сияқты маталармен тысталады. Көмкерілген тері ... ... ... ... ... ... ... сусар бөлік, түлкі бөрік, күзен
бөрік деп аталады. Қазақта бөріктің әр руға тән ... ... ... ... ... қарай сан алуан түрге бөліп атайды: ... ... ... бөрік, қазақы бөрік, қарқаралы бөрік, шоппаш бөрік және
т.б. көптеген ... ... ... мен ... ... бөріктеріне үкі тағып, зерлеп,
өрнектеп киген. Мысалы, Ақан сері, Біржан сал, ... ... ... ... сынды Арқа азаматтары бөріктеріне үкі таққан [110, 60 б.].
Бөрікті қысы-жазы киген. Негізгі тігістері Қазақстанның ... ... ... ХХ ғ. ... ... ... бөлек аң терілерімен
қаптайтын болған. Аң терілерімен қапталған бөріктерді қыздар да киген.
Формасы бойынша оның ... аса ... ХІХ ғ. оның ... ... болды, шошақ конус түрінен дөңес формаға дейін. Осы
уақытқа шейін жеткен экземплярларға ... қыз ... ... ... ... айналдыра тіккен. Бөріктерді көбіне ауқатты ... ... ... тігу үшін ... ... ... және ашық түсті
барқыт маталармен қапталған. Бас киімді моншақтармен безендірген [111, ... бб.]. ... В 2 ... ... ашық ... қызыл түсті, ал егде жастағылар қоңырқай түсті бас
киімдер киген. Бөріктің бастапқы формасы қалпақ ... аң ... деп ... ... Бас киімнің бұл түрі ХХ ғ. дейін
кездескен. Орталық ... ... ... аң ... тігілген бас
киімдер тіккен [112 66 б.].
Тымақ – биік төбелі, маңдайы, екі ... бар, ... ... ... артқы етегі бар ерлердің қысқы бас киімі. Оны аңның, малдың
терісінен ... ... ... ... ... лақ терісінен,
пұшпақтан т.б. мал терісінен ... ... ... жүн ... ... ... және ... қымбат маталармен тыстайды. Қыстыгүні киетін түлкі
терісінен жасалған тымақты барқыт, пүліш, ... шұға ... жылы ... ... ... Екі құлағына ызбалы бау тағады. ... ... қою үшін ... артқы жағына тобылғыдан немесе берік ағаштан тиек
(құрысқақ)жасап қадайды. Қазақ ... ... ... енген ру-
тайпалардың ішінде тымақтың ... ... де әр ... ... да ... қай ... қай рудың адамы екенін тымағына қарап
таныған, яғни ... ... мен ... ... торғай, семей тымағы деген
үлгілері болған.
Тымақтар терісіне қарай түлкі тымақ, пұшпақ тымақ деп те ... ... жж. В. ... ... ... ... киімдерінің ішінде бөрік
пен тымақтың 15 түрлі үлгісі мен атауы бар. Солардың ... жаба ... төрт сай, ... сай, ... төбе, шошақ төбе, жекей тымақ деген
түрлері ел арасында қазір де көп ... [110, 61 ... ... ауа ... ... ... бөлігін далада өткізетіндерге
арналған таптырмас бас киім. Ол бас пен мойынды суықтан ... ... және кіші жүз ... ер ... бас киімінде жалбағайлар
болатын. Ол тымаққа қатты ұқсайды. Оны кез ... бас ... ... ... ... ауа райында кие беретін. ХІХ ғ. бас ... бұл ... ... және Кіші жүз ... баскиім үлгілерінің ескі түрі башлық
болып табылады. Оның қарапайым түрі ... ... мен ... ... деп аталады. Ол жаз, күз, көктем айларында киетін, жеңіл, ... ... ... ... ... екі ... матадан сирек сырып
тігеді. Оған арзанқол, қаттылау ... ... ... ... маңдайы, үш құлағы болады да, төбесі шошақ пішіліп ... ... ... ... ... ... әр ... жіптерден әшекей
жүргізіп, күз бен көктемнің қолайсыз кезінде киеді. Жұқа, әрі бүктеуге
ыңғайлы, өзі ... ... оны ... ... ... ... байлап қояды да, қажет болған кезде кие салады.
Қыстық бас киімнің бір түрін жалбағай деп те атаған. Оны түйе ... ... ... ... бір ... матамен астарлайды. Жалбағайдың ... ... жұқа етіп ... ... түрі де ... бірақ ол
сирек кездеседі. Жылқышылар қыстыгүні жалбағайды тымақ ... ... ... ... ... бас ... Орта Азияның басқа да халықтарында
тарған. Тек екі типі башлық (Қосымша В (3 сурет: 5, 7) пен ... (3 ... 8, 9) тек ... ... ғана тән. Бұл екі тип бір біріне өте ұқсас. Тек
материалы мен жасалу технологиясына ... әр ... ... келеді.
Қазақтарда башлыққа байланысты бірнеше терминдер болды: ... ... ... ... басында түйе терісінен тіксе, кейінірек,
мықты маталардан тігіле бастады. Жазда оны өзге бас киімдердің ... ... ... қорғау үшін киді. ХХ ғ. башлық қолданыстан шыға бастады, ал ХІХ
ғ. екінші жартысында ... және ... ... ол малшылардың
негізгі бас киімі болды. Қазақтар бұл бас киімді кеңес үкіметі кезінде де
тікті, ... ... тек ... ғана сақталған. Пішімі
бойынша башлықтың үш нұсқасы бар. Ең кең таралған түрі төбесі төрт ... ... ... бар, екі жағы мен ... ұзын ... (3 ... 2). Кейде екі жағындағы желектері қысқа болды. (3 ... ... ... ... тігілген, төбесінде маңдайлығы бар, құлаққабы
және желкесі түсіп тұратын бөлігі бар. (3 сурет, 4), ... үлгі ХІХ ... ... ... және ол ... ... ... да
кездестіруге болатын.
Тымақ Қазақстанның барлық территорияларында ... ... және ... ... ... бас киім ... қалды. әсіресе, оны мал бағатын адамдар
қолданады [111, 31-32 бб.].
Тымақтың екі жағындағы ... ... ... қорғады, ал артқы желке
жағы мойынды жауып тұратын. Тымақ тек ... ғана ... ... ... мойынды да суықтан қорғап тұратын. Сол себепті ол малшылардың
арасында кеңінен таралды.
Төбесін ... ... ... ... ... ... төбесі түлкі
терісінен жасалды. Солтүстікте, Орталықта және оңтүстік-батыста түлкі
терісінен жасалған ... ... ... ... саналды. Бір тымаққа
бір түлкі терісі тұтас жұмсалған. Матамен қапталған ... бас ... ... ... ... ... XVIII ғ. ... әрекет болса, ХІХ ғ.
қапталмаған бас ... ... ... ... Кей ... құлаққаптары
мен артқы жақтары бірдей ұзындықта болды. Ерекше ... ... ... болды.
Тымақ — ерекше әрі өзіндік ерекшеліктері бар қазақ киіміне тән ... және ... ... ... ... ... ... башлықтардың ұзындықтары өзге өңірлермен салыстырғанда ұзынырақ
болды. Алдыңғы жағы бір-екі ... ... ХХ ғ. ... ... ... Ал Ұлы жүз қазақтарына ол таныс болмауы да мүмкін [112, 69-
70 бб.].
Шалма (сәлде) қазақтар үшін бейтаныс ... Тек ХІХ ғ. оны ... ... ғана таға бастады. Тіпті қазақтар арасындағы мұсылман дін
басылары ғана шалманы тек ... ... ету үшін ғана ... ғ. ... ... тарапынан ықпалдық әсер еткен солтүстік, орталық,
шығыс облыс қазақтары орыс бас киімдерін қолдана бастады. Бірақ, ... бас ... ... 1930 жылға дейін сақтап қалды
[112, 71 б.].
ХІХ-ХХ ғасырдың бас кезіндегі ер ... ... сырт киім ... кең ... бешпент, шапан, шекпен, тон, ішік және т.б. жатты.
Ішкөйлектің екі түрі болады: алды ашық ... және ... ... бар алды жабық көйлек. Туника тәріздес пішілген, кең де ыңғайлы жеңі
бар жейделер жеңіл әрі ашық ... ... ... Оның тағы бір
ерекшілігі иығы сол күйінде ... ... ... пошымды болып
келетінінде. Ерлер көйлегінің жағасы пішілу үлгісіне қарай бірнеше ... ... ... тік ... ... жағалы. Ерлер жейделері негізінен
мақта маталардан, түрлі түсті шыттан, ақ бөзден тігілген [110, 63 ... В 4 ... ғ. ... ер ... ... ашық ... әсіресе, ақ түстен
тігілген, жеңдері ұзін әрі кең жейде киген. Жейденің ... типі ... ... ... көйлек ХІХ ғ. тарай бастайды. Георгидің айтуынша ол
ХVІІІ ғ. да болды, бірақ тек ... ... киім ... [113, 132 ... ғ. ... ... көйлек жейделерді ығыстырып шығарады, ал олар ... ... өте ... ... ХІХ ғ.ортасынан бастап қазақтардың тұрмысын
зерттеушілер жейделердің кеңдігі мен ... атап ... [114, 10 ... ... ер адамдар орта ұзындықты жеңіл іле салатын киім
киді. Бұл киім жайлы мәліметтер әдебиеттерде тек ХІХ ғ. ... ... қана ... Оның ... ... әр ... әр түрлі, ең кең
тараған атауы бешпент немесе камзол. Ол үй киімі ретінде ... сырт ... ер адам ... басқа киім киетін.
Ерлердің шалбары ішкі және сыртқы болып бөлінеді, олардың бір-бірінен
айырмашылығы материалы мен ... ... Аң ... ... ... ... қыстық шалбар, тері мен күдеріден
тігіліп, шебер ... ... ... ... ... В 5 ... ... шалбарлар түрлі материалдардан және қой, ешкі терілерінен
(жарғақ шалбар) сәндеп тігіледі. Жарғақ шалбар ешкі ... ... ... Ол әбден иленіп, қынамен, жас талдың ... ... алды және ... ... жағы ... ... жібек жіптермен
айшықталып, орнектермен безендіріледі. Байлар, мырзалар, жас жігіттер оны
сән үшін киген. ... ... ... әрі ... болады, бағалы киім
қатарына жатады.
Ішкі киім қатарына жататын дамбалды ... ... ... ... Жалаң ішкиім дамбал ақ, боз түсті жұмсақ матадан
ауы кең, ұзын балақты етіп пішіп тігілген [110, 64 ... ғ. ... ... ... ... маталардан тіге бастаған, ал
байлар болса, ашық ... ... ... (50-60 ... ... ... ... жасалғандары біртіндеп тұрмыстан шыға бастайды, ал ХІХ
ғ.аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... Қыстық
шалбарлар теріден тігілді, ал ХІХ ғ. ... ... ... іші ... қатты маталардан тігілді.
Қазақтар арасында шалбарларда аса айырмашылық болған жоқ. Беліне тілік
жасап, арасынан бау өткізген, ... ... ... ... ... ... ... және Шығыс Қазақстанда жазғы және қыстық деп
бөлінді. ХІХ ғ. жазғы шалбарларды мақта маталар мен жүн ... ... ... ... тарлау болды және дамбалдан еш ... Қой ... ... ... үш, төрт ... терісі кетті.
ХІХ ғ. ортасынан бастап, ... ... ... ... ... ... де ... маталардан тігу кең етек жайды.
Қазақ шалбарларына ұқсас шалбарлар татарларда, удмурдтарда, чуваштар
мен ... ... ... т.б. халықтарда
кеңінен таралды [112, 40-41 ... ... ... тағы бір элементі – ... ... В ... Бұл кең де ұзын халат қазақтардың ежелгі сырт киімінің үлгісі болып
табылады. Арасына жүн немесе ... ... ... ... ... ... әрі мықты матамен қаптап, ішін астарлап тігетін жылы киім. Шапан тік
немесе ... ... ... ... ... жеңі әсем ұлттық өрнектермен
безендіріліп тігіледі. Әдемі болу үшін ... ... ... аң ... ... ... зер, ... немесе жұрын салынады [110, 65 б.].
Қазақтардың үстіңгі сырт киімдері материалына байланысты ерекшеленді:
шапандар матадан ... ... киіз бен ... ал ... ... Ер ... сырт ... кең таралған элементі кең, ұзын
шапан болды. Оны әр түрлі маталардан, жеңілінен немесе ... ... ... ... ... бір түсті және қоңыр ... ... Оны әр ... ... де кие берген, ол әмбебап киім ... Егер ... ... киім ... қыс ... ... ... киген. Солтүстік және Орталық Қазақстанның қазақтары өте ұзын және
кең шапан тіккен, оны тон немесе тұлыптың үстінен қысқы суық ауа ... ... ... ... ... ... киімдер болған. Ауқатты
адамдар өзінің байлығын көрсету үшін жылы күнде де бірнеше шапанды ... ... [115, 153 ... ер ... ... ғғ. ... ... болып табылады. «Шапан»
термині Қазақстанның барлық ... ... ... ... жылы ... бар ... қапталы шапан деп атайды.
Шапандарды әр түрлі матадан, жеңіл және қалыңынан, әр түрлі түстерден,
көбіне жүнді астарлармен тігеді. Ескі ... кең ... суық ... ... ... ... ... үлгісі ХІХ ғ.ортасында өзгере бастады.
Қазақтар шапанды барлық мезгілде киген деп ... ... ... ... қабаттап киген, Солтүстік және Орталық Қазақстанның қазақтарында
өте кең және ұзын, қалың астары бар, ... ... ауа ... ... киім шапандар үлкен шапан деп аталды.
Ауқатты қазақтар өзінің байлығын ... үшін жылы ауа ... ... ... ... ... ішінен, қымбатырақ шапандарды
сыртынан киген. Кей ... ... ... ... ... ... ... үшінші жібек және ең қымбат парча ... ... ... [112, 47-49 бб.].
Шекпен-тек қана түйе жүнінен тоқылатын жаздық сырт киім. Шекпендік
матаны иіріп, оны ... ... ... ... ... Оған ... ... қалың матадан қайырма жаға, тік жаға салады. Шекпеннен су ... де ... Су ... түйе жүні ширығып, тығыздала түседі. Ол мата
сияқты емес, өте ... әрі ... ... тез тозбайды. Ботаның немесе
тайлақтың жүнінен тоқылған шекпен өте әдемі болады. Оны шидем шекпен, ... боз ... ... ... мұны ... ... [110, 65 б.].
Ертеректе қазақтар әдемі мауыты шекпендер тікті. Олар шаң ... ... ... ... ... ... немесе камзолдың
үстінен киген. Оны астарсыз, кең ... ... кең ... ашық ... қылып
тігілді. Оның үлгісі шапанның үлгісіне өте ... ... ... ... салынды. ХХ ғ. шекпеннің жаңа үлгісі пайда болды. Осы уақыттан
бастап, сатып алынған мықты маталардан тігіле ... ... олар ... ... жиі тігіле бастады [112, 51 б.].
(Қосымша В 7 сурет)
Қысқы киімнің ежелгі формаларының бірі күпі болды, ол қой немесе ... ... ... ... ... да кеңінен таралды. оны иленген
қой терісінен, ал ... ... ... ... терісінен тіккен. Тонға
5-6 қойдың терісі кеткен. Жағасы жоқ тұлыптар да ... ... ... ... ... ежелгі формасы болуы мүмкін.
Күпіні ішіне қойдың, түйенің ... ... ... ... ... ... ... бір түсті матадан тігілетін жылы әрі қарапайым киім.
Күпі жеңіл әрі ыңғайлы ... ... ... мен ... ... мұны бұрынғы қазақтардың бәрі де киген. Киімнің бұл түрі
көктем мен күзде киіледі.
Күпі көшпелілер ... ... ... бірі. С.И. Руденконің
айтуынша ол қазақтарға ата-бабасынан екі мың жылдықтан бері таныс ... ғ. ... ол ... ... шыға ... Қой ... ... күпі ХІХ ғ.малшылар мен кедейлердің киімі ретінде саналды.
Ауқатты адамдар күпіні кейде киетін, тек ... ... түйе ... ... ... жібек матамен қапталды [112, 50 б.].
Сырт киімдердің ... ең көп ... ... келе ... ... ... түрі – тон. Тон түрлі жануарлардың, әсіресе, малдың ... ... ... Ол үшін теріні шелінен ... ... ... ... ... ... томар бояумен бояйды. Бояудан кейін тері қоңыр,
сұр немесе сарғыш, күлгін түсті болады. Осы теріден жүні ... ... ... Жағасына, кейде жең аузына сеңсең, елтірі немесе ... ... ... ең ... жылы, қымбат бағалы түрі – қамқа тон. Оны бұрындары
хан, би, бай, мырза, ханша ... ... ... адамдар ғана киген.
Киімнің бұл түрі ... ... ... ... ... аң терілерінен түгі
сыртына қаратылып, астарланып тігіледі. Иін әбден қандырып, қынаға бояп,
қой терілерімен жиектеп ... ... ... ... ... ... ... киімдер
тігілетін. Солардың арасында құлын терісінен иленіп істелетін жарғақ тон
бар. ... ... ... ... ... жұмсартады, шапан немесе
шекпен үлгісінде пішіп, қалың матамен астарлайды. ... ... ... киім ... ... өте ... ... [110, 67 б.].
ХІХ ғ. аяғында қазақтар орыс үлгісіндегі тұлыптарды қолдана бастады.
Ал ... ... ... ... ... адамдар киді. Ішікті шұғамен,
барқытпен және жылтыр сәтеннен тікті. Әсіресе, құлын ... ... ... болып саналды. Құлын терісінен тігілген ХІХ ғ.алғашқы
жартысынан жоғала бастады, қазақтардың ХІХ ғ. 50-60 жж. ... ... ... ... жайлы сирек айтады.
Тақыр тұлыптар (тон) ең кең тараған қысқы киім болды. Оны малшылардың
бәрі киетін. ... ... ... 5-6 терісі кетті. Тұлыптың үлгісі
тігінен келген, кең, жеңі ұзын ... ... ... 10-12 ... ... Жағасына ілгек қадаған, жағасыз тондар да кездеседі.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... ... ... ... ... көп кездеспеген. Бұл қарт ... ... ... ескі ... ... ... ... тұлыптың негізгі
үлгісі шапандыкындей болған. ХІХ ғ. аяғында Орталық, солтүстік және Шығыс
аудандарда орыс үлгісіндегі тұлыптар пайда бола ... ... ... ... терісімен ақ немесе қара түсте таспалаған.
Мұндай тондар сонымен қатар алтайлықтар, тувалықтар мен монголдар арасында
кеңінен тараған [112, 53 ...... әрі жылы ... Оның ... ... матадан, ішін аң, мал
терілерінен тігеді. Сәндік үшін ... ... ... мен етегіне дейін
теріден жұрындайды. Ішік ұзін әрі мол пішіліп тіігіледі, жағасы тік болады.
Ішіне салынған терісіне қарай ол ... ... ... ... бұлғын ішік,
түлкі ішік, қарсақ ішік, зорман ішік, пұшпақ ішік, суыр ішік, сеңсең ішік,
жанат ішік деп ... ... ... қазақтардың киімі болды. Сыртынан қымбас матамен
тысталды, ол көбіне қоңырқай түсті маталар болды. Үлгісі жағынан ... ... жоқ. ... өте кең ... ... ... Ең ... жан жақтарына кәмшат немесе құндыздың терісінен таспалар
жүргізілді. Ішіктің түймелері болмады, оны мата ... ... ... ғ. қазақтар арасында жарғақ кең таралды. П.С. Палластың мәліметтері
бойынша кедей қазақтар оны киік ... ... ... ... тігілген, түсі таңдалып алынған. әсіресе, қара ... [112, 54 ... сырт ... ... ... түймеленбейтіндіктен, белбеулер
ер адам киімінің міндетті элементі болды.
Белбеу – ерлер де, әйелдер де қалың киім сыртынан ... ... ... Ол ... былғарыдан дайындалып, сырт жағынан бедерлі
алтын, күміс ... ... Ер ... негізінен кісе белдік
тағады. Кісе – ... ... өте ... келе ... ... ... үзбелермен безеп жасалған қалталы көне түрі. Оны жез ... ... ... ... ... ... ... салынатын арнайы қапшық,
оқшантай, сондай ақ қын мен ... ... ... ... ... бағасы
кемінде бір жылқыға тең келеді.(Қосымша В 8 сурет)
Белбеулердің сырт ... ... ... оны ... ... ... бір жағынан сән үшін де тағылды. Белгілерді темірден, ... ... ... жасады. Ауқаттыларда белбеулер таза күміспен безендірілді.
Сирек жағдайда оған бағалы және жартылай бағалы тастар салынды.
Қазақтарда сырт киімдердің түймелері ... олар тек ... ... Ұзын тері ... ... мен ... пышақ т.б.арналған
сөмкеше бекітілді. Кейде белбеулер күміс жалатылған ... таза ... ... ... ғ. ... шейін кісе малшының, жауынгер мен аңшының міндетті заты
болса, ХІХ ғ. ... ... ... ... байланысты ол өзінің
бұрынғы мағынасынан айырылып, салпыншақ аспалары таза сән ... ... ... Бұны ... та атап ... [116, 142 б.]. ... формалары салтанатта тағатын бұйымға айнала ... ... ХІХ ғ. ... мен ХХ ... жасалған белдіктер сәндік
бұйымдардың көптігімен ерекшеленеді. Орталық өңірде бай қазақтар кісені
барқыттан ... ... ... ... тігілген, тастармен
әшекейлеп тақты. Бұл ... ... ... ... кісе аға
буынның ғана мүлкіне айналды. Теріден жасалған ... ... ... шығып, олардың орнына мата белбеулер келе бастады.
Матадан жасалған белбеулер XVIII ғ. пайда болған, бірақ онымен тері
белбеулерге ... өте аз ... ХІХ ғ. мата ... ... ... Г. Катанаев, А.О. Пальчевский т.б. авторлардың айтуынша
оңтүстік және батыс аудандарында ... ... тері ... ... естігені жайлы айтқан.
Қазақстанның орталығы, оңтүстігі мен батысында жібек пен ... (ені 70 см ... 2—3 м ... орыс ... ... тақты [112, 56 б.].
ХІХ ғ. ІІ жартысы мен ХХ ғ. басында қазақтардың ер ... ... ... ... ... ... Оның үстінен сыртқа шығарда
кебіс және ... ... ... ... ... киіз етіктер мен шәрке
шоқайлар болды.
Қазақтар арасында кең таралған етіктер ... ... ... И.Г.
Андреев пен П.С. Палластың айтуынша, XVIII ғ. мен ХІХ ғ. басында биік
сүйір ... аяқ ... ... олар салт ... өте ... аяқ ... [43, 54 б.].
ХІХ ғ. ортасынан ... ... ... ... ... аяқ киім ретінде саналмады. ... ... ескі ... ... ... ... ол ... теріден
тігілген, өкшесі биік етік [117].
ХІХ ғ. ортасында ... ... ... ... бастады, ол
жүріске ыңғайлы, тікше келген, өлшемдері әр түрлі кең өкшелі болды. ... ... ол бір ... ... Етік ... әр ... қолданылды. Оларды тұтасымен жылқы немесе сиыр терісінен, ал
қоныштарын әр түрлі тәсілмен ... қой ... ешкі ... ... ... етіктер қызыл немесе жасыл шегреннен, ал байларды тіпті
барқыттан да ... [118, 65 б.]. XVIII ғ. ... ... етікке
арналған былғарыны орыс өндірістерінен ала бастады. ХІХ ғ. аяғына қарай
қазақ шаруашылығында тауардың дамуымен ... ... ... ... ... ... алынған орыс фабрикаларының былғарылары алына
бастады.
Етік үлгілері тек ХІХ ғ. ІІ ... ... ... ... ... ... ... бөлек пішілген қоныш, ол артынан тігілген, басы
және ұлтаны.
Етікті жылқы мен ірі қараның сіңірінен алынған тарамыстармен де ... суға ... ... ... ағаш ... ұрғылап, одан кейін
жіптерді құндақтады. Табанын екі ... ... ... ірі қараның
терісінен жасады. Қатты болу үшін қайың қабығынан астар салды. өкше берік
болуы үшін ағаш ... ... ... ... ... тұмсығы мен
өкшесіне темір қаққан.
Биік өкшелерді ағаштан ... ... ... ХІХ ғ. ... ... ... өкшелер тарала бастады. Оның қатпарына
байланысты биіктігі де әр ... ... ... бір ... бес тақа ... маусым бойынша бөлінді. Жас адамдар мен егде кісілердің етіктерінде
де айырмашылықтар болды. Жас адамдар ... 6—8 см ... ... ... қарт ... төмен өкшелі аяқ киімдер киді. Қысқы етіктердің
өкшелері төмен болды, ал жазғы етіктер қысқа болды. Қысқы етіктер ... және ... ... ... ... дәу етік, байпақ
етік). Қонышын кең қылу керек болды, себебі қыс ... ... ... ... киген. Көбіне оны шұлғаумен орап киген.
Қазақтарда кең тараған өзге аяқ киім түрі ... ... ... ... ... әдіспен дайындалды, бірақ, олар қысқарақ және тарлау болды ... аяқ ... ... ... мәсілер киіз шұлыққа шақталып тігілді. Табаны
бір-екі тері қабатынан жұмсақ болып ... ғ. ІІ ... мен ХХ ғ. ... ... ... етіктер әдеттегі
қазақ аяқ киімі болды. Оны көбіне егде адамдар киді, бірақ ол ... аяқ ... де ... Кей ... ... мәсі ХІХ ... ауқатты адамдардың да аяқ киімі болған.
XVIII ғ. мәсі жайлы деректер жоқ, демек ол сол ... ... ... ... ... өкшесіз етіктер ежелгі түркі көшпелілердің де аяқ
киімінің түрі болған; бұл жөнінде біз ... ... ... ... ... ... Орта ... татарлардың әсерінен болса
керек, кейін олар ... ... да ... ... ... ... ... әр түрлі түсті былғарыдан жасады. Көбіне
таулы жерде мал баққан малшылар ... ... ... ... Ол ... жерлермен жүргенде тозудан сақтаған. Ақмола өңірінде шапата
және ... деп ... ... табандар болған. Мұндай аяқ ... ... ... ... ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... мен өзге де
аймақтарында орыс етіктері тарала бастады; орыс үлгілеріне қарап қазақтар
оң және теріс белгілері бар ... тіге ... ... да кеңінен тарала
бастады. Қазақтар орыс крестьяндарынан сатып алды немесе ... ... ... өте келе оларда өзінің пима жасайтын орындары пайда
бола бастады [112, 72-76 бб.].
Сонымен, қазақтың аяқ киімдерінің ... ... ...... құрымнан тігілетін ерлер мн әйелдердің аяқ ... жым ... ... ... етік, жайтабан етік, шоңқайма етік. Мұны
қыста да, жазда да киеді. Ерлерге арналған: қонышы тізеден асып қара ... ... ... ... етік, ішіне байпақ салатын етікті байпақты етік
дейді. Соңғы екі түрін ерлер қыста ғана киген. ... ... ... ... ағаш ... шегелеп тігеді. Кейбір шеберлер сықырлап
жүрсін деп етік ұлтанына тоз салады. Тоз салынған мұндай ... ... мен ... ...... ... киіз ... пен шалбардың балағын ішіне салып
киетін етік. Оны ... ... ... көннен жасатып, аяқ пен тізе буынды
суықтан қорғау үшін киіз ... ... ... Ішкі ... киіз
ұлтарақ салып және байпақтың ішінен қалың шұлғау ораған, ... ... ... ... мәсі ... ... (Қосымша В 9 сурет 1,5)
Мәсі - өкшесіз жұмсақ, аяққа жеңіл тігілетін қонышты аяқ киім. Көбіне
әйелдер, қаряилармен қатар ... жас ... де ... Оның ... -
өкшесі болмайды, сыртынан кебіс киеді. (9 ... ...... ... ... ... қалыпқа қатырылған
қонышсыз аяқ киім [110, 67 б.].
Әйел адамдардың киімдерінде оның жасына, отбасылық жағдайына ... бар. ... ... ... орта және ... әйелдерге арналған киімдер деп ... ... ... ... киім үлгілерінің негізгі жинағы ер адамдар киімдерінің ... ... ... ... ... ... ілетін тон болсын, шапан, күпі,
камзол, бешпент, т.б. сияқты киімдер әйелдерде де бар. ... ... сырт ... ... биязы, әшекейі мол болады. Олар ... ... ... және ... ... аң терілерінен тігіледі.
Әйел адамдардың ішінен киетін киімдері ХІХ ғ. көйлектен тұрды. Жағдайы
жақсы деп саналатын қазақ әйелдері осы ... ... ... іш ... ... жеңіл, көбінесе ақ маталардан тікті, оның жеңі жоқ, жағасы
тар, алдыңғы жағы ойық ашық болып ... көп ... ... ... ... ... ... жететін [112, 79 ... әр ... ... ... Күнделікті киетін көйлектер жеңіл мақта
маталардан тігілді. XVIII ғ. мен ХІХ ғ. ... көк және ... ... ... болды; әсіресе қызыл түсті жастар жақсы көретін. Көк түсті
көйлектердің басым болуы Орта Азиядан ... көк ... ... ... ... керек. Жас келіншектер мен қыздардағы қызыл түсті көйлектер
Орта Азияның барлық халықтарында кеңінен ... ғ. ... ... ... ... ... ... тіге бастады, сонымен қатар ақ маталар да қолданыла бастады; көйлектер
тігуге бір ... ... аз ... бастады. Отыздан асқан әйелдер қызыл
түсті матаны қолданған жоқ және ... осы ... ... ... ... ер адамдыкындей болды, бірақ ол ұзынырақ және кеңдей
болды. ХІХ ғ. ортасында көйлектің жағасы қайырма болса, екінші ... ... ... бастады. Бұдан бұрын жағасыз көйлектер ... ... ал ... ... ... жағынан тіліксіз болған. Оны Б.
Залезский мен Т. ... ... көре ... жақ ... ... ... тұрмас үшін алқа, өңіршелермен
жабылды. Тұрмысқа шыққан әйелдер ... ... ... ... ... ғ. ІІ ... мен ХХ ғ. ... тұрмысқа шыққан әйелдерде өңірлер
бөлек тігіле бастады, көйлек тозғаннан кейін өңірді ... алып ... ... ғ. ... ... ... ... жаңа үлгідегі көйлектер пайда
бола бастады. Көйлекті кесінді ретінде тіге бастады. Бұл үлгі ... мен ... ... ... ... ... Оңтүстік
Қазақстан мен Жетісуда ескі үлгідегі көйлектер біраз уақытқа дейін ... ... ... ... шыға ... оны жас келіншектер де
киетін. (Қосымша В, 10 сурет)
Бай әйелдер жібектен, ... ... ... ... киді,
бірақ олардың үлгілерінің қарапайымдардан қатта ерекшелігі болған жоқ.
ХІХ ғ. ... ... ... ... және ... шытралармен
көптеп сәндей бастады. Солтүстік және Орталық Қазақстанда жағасы мен беліне
маржан моншақтар мен ұсақ ... ... тіге ... ... тек отыз ... ... әйелдер ғана киді, ал отыз жастан ... ... кию ... саналды. Егде әйелдер өңірден өзге
әшекейсіз киімдер киді.
Шалбарлар ХІХ ғ. аяғына қарай қолданыстан шыға ... ... ... атқа ... ... ... ... ең керек элементі болатын. Оны
мауытыдан, шұғадан және қалың маталардан тігетін.
Көйлек ... ... ер ... ... ... ... ... және өзге де ашық түсті маталардан тігетін ... Егде ... ... ... ... жасыл, көк, сары сияқты қызыл түстен ... ... ... ... ... әйел ... ... камзолдары ашық
жағалы болып тігіле бастады. Торғай өңірінде камзолдар ... ... ... ... яғни ... өзге түстерден тігілді, мысалы, қара
мен қызыл ... көк және сары ... ... ... ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... өңірлік
ерешеліктер қалыптаса бастады. Оңтүстік өңірде жағасы мен белін тиындармен
безендірсе, Жетісуда ... ... ... немесе жай ғана таспамен
безендіру Батыс, Шығыс және ... ... ... ... ... ... ... күміс тиындармен көмкерілді.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында камзолдар ... ... ... саналса да, ХІХ ғ. ІІ жартысында ол сирек кездесе бастайды, сбебеі
ол ... ... киім ... ... Музейлерде сақталған көптеген
камзолдар қымбат маталардан тігілген.
Қарапайым және ертеден келе жатқан әйелдер сырт ... ... Ол ... болып келетін. Үлгісі жағынан ерлердікінен аса ерекшеленбейді. Оны
жылы кездерде жеңіл қылып ... ал суық жыл ... ... ... салып тікті.
Бай әйелдер мерекелік шапандарды қымбат маталардн тікті, кейде зерлеп,
аң терісінен жолақтар жүргізді. ... ХІХ ғ. ІІ ... ... ұзын ... камзолдар болды. Салтанатты әшекейленген шапандар
дәстүрлі үйлену киімі ... ... ... [112, 83-90 ... ... ... ... қалыңдықтың жасауының міндетті бөлігі болды.
Қазақстанның көптеген аудандарында ол ... ... ... ... ... ... тойында киетін шапанның үлгісінде айтарлықтай
ерекшелік болған жоқ. Оңтүстік пен шығыста ... ... ... ... ... жапқан. Шапанның әшекейленуі әр түрлі болды. Оның
жиектеріне көбіне ... пен ... ... ... ... мен ... ... тиындармен безендірді. (Қосымша В 11
сурет)
Қазақ әйелдерінің жылы сырт киімдері ерлердің киімдерімен бірдей. ... ... ... ... жеке ... киімдері болды, ішіктер
жасаудың міндетті киімі болып саналды. ... мен ... ... ... Негізгі қысқы киім күпі, ал ауқаттыларда ішік болды.
Кедей отбасының әйелдері астарланған шапандар немесе ... ... ... ещ ... ... жоқ. Оны қоңырқай түстерден
тікті. ХХ ғ. басында үлгісі камзолға ұқсас күпілер кездесе бастады.
Әйел ішіктері көбіне түлкі терісінен ... ... ... ... ешкі ... қолданылды. Қымбат ішыктер бағалы аңдардың
терілерінен ... ... ... ... ... ... ... безендірді.
ХІХ ғ. екінші жартысында ішіктердің жағасы үлкен, иықты жауып тұратын
болды. Тік ... ... де ... ... ... спецификалық элементі көйлектің үстінен киілетін алқа,
өңір немесе өңіршелер болды. ХІХ ғ. аяғында олар кеңінен ... ХХ ... ... аясы ... 20 ... ... мүлдем қолданыстан шығып
қалды.
Өңіршелердің формаларында территориялық ерекшеліктер болды. Солтүстік,
Шығыс және Оңтүстік Қазақстанда оны «алқа» ... ... ... ... аталды. Ал Батыста «өңірше» және «омырауша» деген атаулар да кездеседі.
(Қосымша В 12 сурет)
Өңірше ... ... ... ... (ХІХ ғ. аяғында ол тек
мерекелік болды) . оны ... ... ... ... ... ... ... өңіршені әр түрлі маталардың қалдықтарынан тікті.
Орталық және Солтүстік Қазақстанда ... ... ... ... безендірді. Шеткі жақтарын маржандалған жіптермен салбырап
тұратын тиындармен ... ... ... ... ... тек ХІХ ... бастап тараса керек, себебі И.Г. Андреевтің айтуынша XVIII ғ. тек
маржан моншақтармен әшекейлеген.
Өңірше қалыңдықтың той ... ... Оны жас ... ... ... ... Қазақстанның кейбір өңірлерінде ХІХ ғ. аяғында ... ... ... ... ... ... ... бірден
кимеген жағдайларда өңіршенің қай кездерде қолдануы тоқтағаны белгісіз.
Қазақ әйелдері киімінің қызықты элементі ... ... ... Ол
Оңтүстік Қазақстанда, Семей, Павлодар өңірлерінде кеңінен таралды, ал
Орталықта ... ... аса кең ... жоқ. ... ... ... ХІХ ... бұл киім өте сирек кездесті және музейлерде де көп ... оның ... ... дөп ... айту қиын. (Қосымша В 13 сурет)
Әйел киімінде оның отбасылық ... мен жас ... ... ... Қыз баланың киімі тұрмысқа шыққан әйел
киімінен ... ... ... жас ... ... кей ... балалардың киіміне ұқсас болды, дегенмен, орта жастағы ... де ... ... ... тек жасқа байланысты емес, әйелдің
орны мен төрт-бес баладан ... ... да ... болды. Жас
ерекшеліктеріне қарай киімдер матаның түсі мен ... де роль ... бас ... ... ... бас киімдері өзге
халықтардағыдай басты жауып тұрғаннан басқа әйел ... ... ... ғ. ... жас ... орта жастағы және егде тартқан
әйелдердің бас киімдері мен шаш ... ... ... [112, 95-102
бб.].
Жас қыздар бас киімсіз жүре беруіне болатындықтан, шаш ... ... аса ... аударылды. Ұзын шаштарды бірнеше өрім ... ... ... онға шейін өрді. ХІХ ғ. аяғында олардың саны ... ... ... ... әйелдер шаштарын екі өрім қылып өрді. Жас келіншектер
шаштарына әшекейлер тағып, жастары келген соң алып ... ... ... екі ... бас ... ... ... мен бөріктер.
Бөрікті ауқатты отбасының қыздары киді. Бөрікті тек ... ... ... кез ... ... кие ... киімдер безендірілді. Төбесіне үкі тағып қоятын болған, ол өз
кезегінде қорғаныс рольін ... Оның ... ... мағынасы ХІХ
ғ.да өз маңызын сақтап тұрды. Зерленген тігістер, моншақтар мен маржандар
және күміс ... ... ... әшекей ретінде зер оқалар, күміс
тиындар тағыла бастады. ... ... ... ... өте ... ... бас киімнің барлық жеріне көмкеріп тұратын да болған.
Тебетей қыз балалардың бас киімі ретінде қырғыздарда, ... ... ... (тоңы), ал өзбектерде ... ... ... ... ... ... жан жағын айнала безендірген.
Ол қатты маталардан, барқыттан, ... ... ... ... жотасынан алынған теріден, құндыз т.б. терілерден тігілді.
Ескі сипаттамаларға, сонымен қатар ХІХ ғ. ... ... ... ... ... ... және ... биігірек болған.
ХІХ ғ. ортасына таман конус түріндегі бас ... ... ... ... ... түріндегі бас киімдер келе бастады. Мұндай бас ... бірі ер адам бас ... ... ... ... Жабынына қарай
бас киім дөңгелекше, үшкір, тайпақ немесе шаршы түрінде болуы мүмкін ... ... ... Жамбылда, Жетісуда, Ақмола облысында, ... ... ... өзге ... ... ... Оның ... бөлек болды, ол
кейде киізден тігілді. Айналасын аң терісімен қоршады, бірақ оны ... ... ХХ ғ. ... тек ... бас ... ғана болды.
Тері шеттерінің ені әр түрлі болды, көбіне 8—10 см, ... одан ... 2 см ... Ол қыз ... ... ... болса керек,
бірақ бұлай екеніне ешқандай куә жоқ. Айналдырғаннан кейінгі жабылмай
қалған жерлері ... ... және ... айшықталды. Үлпілдеген
тері мен жоғары жағының ашық қанық түсі әдемі үйлесіп тұратын, бас киім ... ... ... Төбе ... үкі ... ... ... қоятын.
Өзге де бас киімдерден қызыл орамалдардан жасалған ... ... ... ... ... ... қыздары, әсіресе Бөкей ордасында
бастарын орайтын. ХІХ ғ. ... ол ... және ... ... ... Қазақстанның өзге өңірлерінде әр түрлі фабрикалық және ... ... ... ... ... ... бас киімдері әйел адамның жасына қарай және
руына қарай ... ... ... ... ... отбасылық
өмірдің алғашқы жылы ерекше болды. Осы кезең үшін ерекше ... ... ... ... В 14 ... ... ... түріндегі ұзын
(70 см дейін) төбелі болды, ол ... ... ... әр ... Оның негізі матамен қапталған (барқыт, шұға, атлас) жұқа ақ
киіз болды. Көбіне матаның түрі әр ... ... бар ... мата ... қатар жасыл және т.б. маталар да ... Бас ... ... ... пен ... терісінен қапталды ( ХІХ ғ. жасанды ... ... да ... ... ... ... ... Сәукеленің алдын
маржандармен, моншақтармен, бай адамдар бағалы тастармен, алтын тиындармен
әшекейледі. Ең қымбат сәукелелерде (арнайы ... ... ... ... ... тұсына екі күміс әшекей ... ... ... ... ... мен ... ... міндетті қосымшасы ұзын жақтаулары болды. Ол белге шейін
кейде одан ... ... ... Ол ... ... безендірілді.
Тастардың саны мен жақтаудың ұзындығы қыздың ата-анасының ... ... ... ... ... ... бас ... болды. Оны алдын
ала дайындап қоятын болған және ол қыз жасауының басы ... ... өте ... ... оны одан да ... ... тырысқан. Сәукеле
қыздың әлеуметтік жағдайын көрсетіп тұрған. ... ... екі ... да көп ... күмс сом ... [112, 103-110 ... төбесіне жеңіл мата қадалып, ол қалыңдықтың барлық ... ... ... ... ... ... көбіне ол ақ материалдан,
кейде түрлі түсті материалдардан да тігілген. Формасы жағынан ол әр ... ... ... ромб ... Көкшетау өңірінде сәукелеге жібек
жіптермен тігілген, ұзындығы өкшеге шейін ... ... ... ... ... дейін жауып тұратын үшбұрышты желектер ... да тән. ... ... ... ... келгенде желек оның бетін
де жауып тұратын болған.
ХІХ ғ. ортасынан бастап, желек ескіліктің көзі ... ... ... ... шәлілерімен алмастырыла бастады. Шәлілер ашық
түсті болды. ХХ ғ. басына қарай шәлілер Қазақстанның көптеген аудандарында
қалыңдық ... ... ... ... ... ... бүктеп, үшбұрыш
қылып таққан. Ұзын жағын сәукеленің жоғары жағына бекітіп, ұштарын ... ... ... ғ. ІІ ... ... ... ... бас киімдердің
қарапайымдылануы басталады. Қымбат және ыңғайсыз ... тек ... ғана ... ... басым бөлігінде бұл бас киім ... ... ... және ... өңірлерде қалыңдық алдыңғы
жағы күміс тиындармен, моншақтармен ... ... кие ... ... ... шәлі ... Шәліні күміс түйреуіштермен алдынан және
жоғарғы жағынан түйреп қойды.
Сәукеленің белгіленуі де ... ... Ол, ... ... ... ... ... болды. Бұрындары бұл бас киімді
салтанатты кезде, қонақтарды қабылдағанда ... ХІХ ғ. ... ... ... ... ... киетін бас киім болып қала берді. Көптеген
деректерге қарағанда, оны қалыңдық тек той кезінде ... одан ... ... Кейде сәукелені той уақытында өздері танитын ... ... ... ... Жетісу өңірінде қалыңдық сәукелені тек
күйеу жігіттің үйіне келе ... ... ғана ... үйге кірер кезде тек
желекпен кірген.
Дегенмен, көптеген орыс әсері қатты ... ... ... ... үйленген алғашқы жыл бойы киіп жүру салты сақталған. ХХ
ғ. басында жас келіншектер көбіне шәлі ... ... Ол ... ғұмырдан
аналыққа өту мағынасын береді.
Алғашқы бала дүниеге келгеннен ... ... ... ... бас киімдерін киіп, қартайғанша шешпеген. Ол да жас ... ... ... ... бас ... ... ... де болды.
Әйелдер бас киімі екі бөліктен тұрды: төменгі (кимешек) басқа ... ... ... ... жақ бөлігі. Ол бөліктердің екеуі де ақ матадан
тігілген.
ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. ... ... ... аймақтарында
тікелей кимешек киген. Ол мойынды, кейдені, иық пен арқаны жауып ... ... бас ... кең ... ... Орта ... оны ... деп атады. Кимешектің архаикалық түрлері орама
кимешек немесе орама жаулық болса керек. Ол тек ... ... ... ... (арғындар мен наймандар). Ол жердегі егде тартқан
қазақ әйелдерінің айтуынша бұрын қолданыста ... ... ... ... яғни ХХ ғ. ... бастап, қолданыстан шыға бастаған. Бұл
ерекше беттің тұсы ойылып алынатын тігіссіз бас киіммен ... ... ... ... ... ... ұқсайды [112, 111-112 бб.]. (Қосымша В,
15 сурет ... және ... ... ... ... мен ... алдыңғы және артқы бөліктері бөлек пішіліп тігілді.алдыңғы бөлігі
трапеция түрінде немесе күрделі көпбұрыш түрінде болып, ... ... ... ... Үлгілері мен өлшемдерінде де ерекшеліктер ... ... ... ... және төбе жағы ... ... ... кимешек кішкенелеу, төбесіз болды.
Кимешекті көбіне тігістермен, түрлі түсті кестелермен ... ... де ... ... ... жолақтармен де сәндеп қоятын.
Тек жесір әйелдер ғана кимешекті сәндемей киетін.
Арғын руының ... ... ... ... ... тігілген
маржандармен, моншақтармен, күміс тиындармен безендірген.
ХІХ ғ. ... ... ... ... ... шыға ... байланысты кимешекті жас келіншекке күйеу
жігіттің ауылына келген күннен бастап кигізген.
Қазақ әйелінің бас ... ... ... біз ... деп атаймыз. Оның
белгілі бір үлгісі болмады. Ол үлкен көлемдегі матаның басқа ... ... ... ... Оның басқа тартылуы әр түрлі, қарапайым түрінен
тігіліп немесе түйреліп тұратын түріне шейін ... ... В 16 ... әр аудандарында және әрбір руларда мұндай бас киім әр
түрлі аталды. «Жаулық» ... көп ... оны Ұлы және Орта ... ... ... ... (Оңтүстік Қазақстан, Маңғышлақтан Жамбылға
дейін, Орталық, Шығыс ... ... және ... ... ... және Шығыс Қазақстанда көбіне шаршы деп те атайды. Ол матаның
формасынан, яғни ... ... ... ... ... ... әр ... бас киімдерінің суреттері
аз сақталған. Музейлерде сәлделер дайын күйінде кездеспейді. Бұл ... ... ... ... ... болып табылады.
Орталық Қазақстанның арғындары мен солтүстік өңірдің сәлделерінің
формалары ұқсас болды. Оны басқа екі немесе үш рет орап ... Биік ... ол ... ... Жас ... ... биігірек қылу үшін қатты
қағаздар да қолданған.
Осындай және ... да ... ... ... бас киімдер ХІХ ғ.
ортасында да болды. ... ... мен ... ... ... ораған, ол Орталық Қазақстан әйелдерінің шаршысын еске түсіреді.
Сәлделердің әр түрлі формаларының таралу ... ... ... дөп ... айту ... Ол ... ... қалған, сол себепті оның формасын айтып бере алатын адамды табу өте
қиын.
Сәлде қолданыстан ХІХ ғ. ІІ ... мен ХХ ғ. ... ... шыға
бастады. Жас келіншектер оның орнына түрлі түсті шәлілермен, ... ... ... бастады. ХХ ғ. басында кей жерлерде әйелдер
жаулық кимей де жүрді.
Аяқ киім. Әйелдер аяқ киімі ерлердің аяқ киімдерінен аса ... жоқ. Оны XVIII ғ. ... ... да ... кетеді. Дегенмен,
формаларында, фасондарында ХІХ ғ. аяғында айырмашылықтар бола бастады.
Қыздар мен жас ... ... ... ... етіктер киді,
ол өз кезегінде әркімнің отбасылық жағдайына байланысты еді. Жастар ... аяқ ... ... ... оның ... 10 см ... ... етік). Енде әйелдер төмен өкшелі аяқ киімдер, әсіресе, мәсі мен
кебіс киді. ... В 17 ... ... мен жас ... әшекейлері бар аяқ киімдер киді.
Салтанатты етіктер ... ... ... ... ... Ал ХХ ғ. фабрикалық
лакталған былғарыдан кие бастады. Былғарыдан жасалған апликациялар етікті
барынша ... ... ... ... қызыл сафьяннан жасалған етікті
көруге ... онда ... ... ... ... ... өрнектер
гүлдер, өсімдіктер түрінде болды. Павлодар уездінің коллекциясында жасыл
сафьяннан тігілген, қызыл және қою бүлдірген түстес ... ... ... ... Қарт әйелдердің етіктерін артқы жағында, өкшесінде
түрлі ... ... ... [112, 125-126 ... ... халқының ұлттық киімдері жайлы мәліметтерді ел ... ... ... ... ... ХІХ ғ.ортасы мен ХХ ғ.басымен
ғана шектеледі. Себебі, жоғарыда айтып өткеніміздей, бұл ... ... ... толы ... ... ... Қай кезеңде болмасын,
қазақтың ... ... ... бойы ... мәдени құндылығын
жоғалтпай,уақыт талабына сай әрі қарай дами беретіні сөзсіз.
3. Дәстүрлі тағам және тұрмыстық ... ... ... ... ... тағамы материалдық мәдениеттің құрамдас бөлігі болып
табылғандықтан, көшпелі қоғамға тән ... ... ... ... ... ... жүйесі белгілі аймақтағы экологиялық
ортаға және шаруашылық-мәдени типке үйлесімділігі тұрғысында қарастырылады.
Материалдық ... ... ... ... ... ... ... жағдайымен байланысты болғандықтан, ұлттық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... [110, 96 ... келген халықтың тағамдар жүйесі өздерінің өмір ... ... ... және ... ... тығыз байланысты екені
мәлім. Қазақтарды зерттеген ғалым Р. Карутц былай деп жазады: «Ет, май және
сүтпен ғана өмір ... ... нан ... ... ... ... ... оны
қажет етпеді де, әсіресе, те тағамдары байлардың ... ... ... ... Ал ... дастарханында ет тойлар мен қонақ келгенде,
қыс айларында соғым уақытында ғана болды. Ең ... ... үшін ... әлеуметтік дәрежесінің көрсеткіші болып табылды».
Қазақтың дәстүрлі тағамдарына көшпелі мал ... ... ет, сүт ... және ... дән, ұннан дайындаған тағам,
қазанға және майға қуырған нан өнімдері ... Бұл ... ... ... ... ... түрлі той-жиындарда қамтылды [110, 98
б.].
Мал және одан ... ... ... ... ... ... Соның
ішінде ұлт тағамдарының негізгі көзі болып табылатын сүттің орны бір бөлек.
Сүт тағамдарын ... бір ... «ақ» деп ... Осы ақтан бірнеше
жүздеген, мыңдаған жылдар бойы халық аса бай ... ... жүре ... тамақ түрлері мен дайындау әдістерін жасаған. ... ... ... мен орны және ... түрлі ерекше жасау, пісіру тәсілдері
бар. Сөйтіп бір сүттен сұйық, қою, қоймалжың, ащы, ... ... ... ... ... ... ... көпшілігі қазіргі кезде қазақ
дастарқанынан ... ... ... ас ... ... тағамдары денсаулыққа да пайдалы және қоректік қасиеті де мол. ... ... яғни ...... түйеде – інгеннен, ...... қой, ... – саулықтан алынатын сүтті және оның қымыз, шұбат,
айран, қатық сияқты өнімдерін бір ... «ақ» деп ... ... Сүт және одан ... тағамдардың сапасы да, құнары да, нәрі де
өте жоғары болады. Сондықтан да ... ... ... орнын басқамен
айырбастамайды. «Аузы аққа ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы адам өмірі мен денсаулығы үшін сүттің орны
зор екенін ... ... ... ... ... «ақты ысыраптама, малдың
желіні кетеді» деген қағида қалыптасқан ел ішінде. Көш алдынан ақ алып
шығу, ... ... ... ақ төгу, үйге кірген жыланның басына ақ ... ... ... ауыз ... ... ... ... заң, белгіленген
жол-жоралғы болған. Ел ішінде, ауылда бұл әдет әлі де сақталған. Балаларға
сүт, басқа да ақ ... ... ... ... сүт, ... ... ... сүттің қазақ өмірі мен ... ... ... келе ... тәжірибе қазір де бар. Мыңдаған жылдар мал өсірудің қыр-
сырын терең меңгерген көшпелілер оның сүтін ... ... ... әрі ... білді. Мысалы, бие сүтінен қымыз, түйе сүтінен шұбат, сиыр, ... ... май, ... ... ... ... тағы ... алуан түрлі
тамаша тағамдар жасап даланың дарқан дастарқанын барынша ... ... де ... дару әрі зәру тамаққа айналды.
Сүттің құрамында қоректік ... ... ... ... бір
уақыт аралығында оның құрамындағы белоктарды сақтап қалу, қосымша өнімдер
шығару жолдары, өндірістің және сүт ... ... ... ... ... ... бір-бірімен байланысты.
Бір сөзбен айтқанда кәдімгі сүттің өзі де дәмді ... ... ... ... ... Сөйтіп сүт және оның өнімдері аты да, заты ... ... мен ... ... ... және мақтанарлық дастарқан
мәзірі. Демек, сүт қазақтың тағам байлығының бірі және оның ... ... 106 ... ... ғасырлар бойы пайдаланып келе жатқан ұлттық
тағамы. Ол тек тағам емес, сонымен ... ... ... ... байлығын, мырзалығын, дастархан берекесін білдіретін ырыс
белгісі. Басқа тағамдарға қарағанда қымызды ... ... ... ырымдары мен кәде жоралары көп.
Көктем туып, құлындаған бие байланып, ... ... ... өзі ішпеген, дәстүр бойынша үлкендерді шақырып, ауыз ... ... Мұны ... дейді [119, 38 б.].
Қымызсыз қазақ дастарханын елестету мүмкiн емес. Бұл ғажайып сусын
қырғыз, ... ... ... ... ... ... Ол ... өлеңдерде, мақал-мәтелдерде айтылады, әйел ... ең ... оның ... ... ... ... Ыдыс ... қалған қымызды төгiп тастау күнә болған. Қазақтар жүздеген жылдар
көлемiнде қымызды ... ... - ... және ... ... [120, ... ағытылар алдында соңғы қымызды ауыл адамдарын шақырып батасын
алатын халықтық жақсы дәстүр бар. Мұны «сірге ... деп ... ... ... ... сусыны, азығы ғана емес, мақтанышы да болған.
Бұрынғы замандарға өткен ас, той, хан сайлауларында арнайы ... ... ... да бас ... осы ... ... ... мырзалар мен
байлардың, жақсылардың қай дәрежеде келгені осы қымыз бен сойыс мөлшерімен
есептелген. 1860 жылы ... ... ... ... ... азаматы Ерден
Сандыбайұлына ас брілгенде оған 1000 саба ... ... [121, 196 ... әр ... шамамен 100-150 литрден есептегеннің өзінде 150000
литр қымыз ... ... ... ... ... ... қазақ даласына
жер аударған поляк Адольф Янушкевич 1861 жылы ... ... ... атты ... ... ... Онда Шоң, Құнанбай, Барақ, Жазық
сияқты кезінде қазақ қоғамының ... ... ... ... ... ұлттық тағамды, әсіресе, қымыз жайлы тамсанып отырып сөз
айтады. Ал, Адольфтің тағдырлас, қандас досы ... 1865 ... ... ... ... тіршілік тынысы» атты еңбегінде қымызды қазақтың ең
сүйікті сусыны, өмірдің нәрі деп ... ... ... ... құнарлы заттардың молдығы сонша, ол көкжөтел сияқты ауруларды
емдеуде мың да бір ... ... ... солармен бірге тіршілік етіп,
даланың таза ауасын жұтып, солармен бірге нансыз біріңғай ет жей ... ... ... ... жүрсең де күш-қуатың артып, толыса
түсесің» [122, 10 б.].
Сүт тағамдарының ішінде қымыздан ... ... ... ... ... ... барша жұртқа мәлім. Шұбат та қымыз тәрізді
ашытылып, тері, ағаш, қыш ... ... ... пісіледі. Шұбат
қымызға қарағанда, дәмді, жұмсақ, майлы, әрі қоюлау болады. Оның ... ... ... қымыздан еш кем емес. Екі-үш күндік шұбат ең сапалы, жақсы
шұбат деп ... түйе ... ... қой ... ... ... сүзбе, құрт, ежігей
дайындайды.
Қазақ жері ұлан- байтақ кең. Осыған орай ... өзін әр ... ... ... ... және ... өңірлерде щұбат, оңтүстікте
қымыран, шығыста түйе қымыз деп ... ... ... қолданылкы мен
әзірленуі және соған сәйкес таным-түсінігі де бірдей [119, 40 ... ... ... ... ... Ол да қымыз секілді әлсіз-
тәулік ішінде жетіле бастаған, орташа-екі тәуліктік және үш ... ... ... көбіне торсықта немесе ағаш күбіде ашытады. Торсықта
немесе ағаш күбіде бір тәулік ... ... ... келе ... ... түйенің мойнағынан жасайды. Шұбат ашытуға ешкі ... ... ... ... ... шуда жүннен иірген жіп басқа жіпке
қарағанда өте ... ... ... ... ... ... ... шұбаттың хош иісі
аңқып, ерекше дәмі келеді. Торсық немесе ағаш күбідегі қор ... ... ... жаңа сүтін құйып отырады. Ыдыстан щұбатты сарқа құйып қорын
үзбеуге тырысады. Шұбат ашытылған тосық, мес немесе ағаш ... ... ... ... ... ... қор ... тұзды сумен шайып отырады
[123, 9 б.].
Айран - Қазақстанда, Орта Азияда, ... ... кең ... тағам
түрі. Айранның ел ішінде қатық айран - қой- ешкінің қою айраны, кілегей
айран - ... ... ... ... - сүтпен сұйылтқан айран, шалап -
айранға су қосып дайындаған сусын сияқты түрлері қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... ыстық жерлерде
айранды көбіне қойыртпақтап, қоймалжың етіп, шалаптап, піспе етіп ... деп ашып ... ... ... ... көп ... ... тараған айранды айтады. айранды да қыста қатырып сақтауға ... сары суын ... ... ... тұздап, қатық жасап қарынға
сақтайды.
Айранды көп етіп жинап, ... ... ... Оны күбіге құйып,
пісіп май шайқайды, яғни май алады. Майы алынған соң айран құнары аз, сұйық
сусын ... ... ... ... ... жарма алады. Айранның
ұйытқысы болмай қалса, ... ... ... деп емес ... ... ... ырым бар. Өйткені, ұйытқы әр ... ... ... ... аталып берілмейді [124, 77 б.].
Қаймақ сүттен алынатын қазақ дастарханындағы маңызды тағамдардың
бірі. Қаймақты ... ... ... ... қою ... ... ... сағатқа қалдырса, онда "шикi ... ... ... ... ... ... "пiскен қаймақ" деп атайды. Қою қаймақты "кiлегей"
не "маңыз" деп атайды. Қаймақтан өте дәмдi әрi пайдалы тағам - "бал ... ... ... ... бар: ... ... шикі ... кілегей
қаймақ, бал қаймақ, тағы басқалары. Олар май айыру, шайға қату, талқан
былғау және әр ... ... қосу ... ... қаймақ күйінде пайдалану
немесе басқа тамақтарға (нанға, бидайға, тарыға т. б. ) ... жеу ... ... қаймақ пісірілген сүттің бетінен алынады, ол көбінесе
сүтпен бірге шайға қатылады, бидай мен ... ... ... Шикі ... тұндырып қойған сүттің бетінен немесе сепаратор машинасына
тартылған сүттен алынады. Одан сары май ... ... ... да ... ... ... ... оңалтуға пайдаланылады немесе басқа тамақтарға
қосып дәмі келтіріледі. Бал қосып қоюландырған тәтті бал ... ... ... ... ... ... Сірне немесе шырынды қаймақ
деп беті бір рет алынған сүтті пісіргенде тұратын жұқа, майы аз ... ... ... деп ... ... қатықтың бетіне тұрған
қаймақтарды ... май- ... ... ... ... келе ... ... әрі
қастерлейтін сыйлы тағамы. Майсыз қазақ үйінің сәні де, дәмі де татымсыз
көрініп тұрады. ... ... ... май шығады. Қаймақты шайқап май
алуды «май шайқау» дейді.
Қарынға сақталған майдың дәмі де, иісі де , сапасы мен ... да өте ... ... көлеміне қарай «қой қарын», «қозы қарын», «бұзау қарын» деп
аталады. Қарынна артылған майды ... ... ... ... ... ... ... шыққан майдың сол ... өз ... тым ... өзі жаратылыс құдіретінің ерекшелігі болса керек [119, 44 б.].
Кейде ... ... ... Оны ... деп атайды. Сары майдай
емес, ол өте жіті болады, жүрекке тез тиеді. Жас ... ... ... май ... ... бар. Бұл ... сіңген және бұлжытпайтын
дәстүр, қазақи ғұрып. Мұнда да сары майдың денсаулыққа ... ... ... дем ... ... ... болар. Май ішкізудің бірден бір
жолын емшілер де ... ... ... балаларына «сен туғанда бір
тостаған май іштім» деп айтатын ... бар. ... кез ... ... ыстық майды іше алмайды [125, 195 б.]. ... деп те ... ... күн ... ... ... оның аяқ, ... шұқырына далада жүрген қойшылар қойдың қою сүтін құйып жіберсе сүт
ілезде пісе ... ... ... ... таза ... тастарды бақырашқа
құйылған сүтке тастап жібереді. Әбден қызған тас та сүтті тез пісіреді. Бұл
қойшылардың сүйікті асы. Дала ... сүт ... бұл ... ... [119, 43 б.].
Қойыртпақ. Қатыққа, айранға, қымызға, ішетін іркітке сүт немесе су
қосып, торсыққа құйып, қанжығаға байлап ... ақ, ... ... ... көп ... ... ... дәмі білінбейді, ішуге
дәмді, асқазанға жеңіл болады. Қойыртпақ көбінесе малшыларға, ... ... өте ... [126, 81 б.]. ... - ... ... ... үшін ұйытып сабаға шикі сүттен немесе пісірген сүттен ... ... ... жиналып толған іркіттің пісілуі сауылып отырған ... ... ... байланысты. Малы көп үйлер барлық малдың
сүтін ... сиыр ... ғана ... ... ... ғана іркіт
жинайды. Саба неғұрлым тез толса, іркіт көп ашымайды, нәтижесінде ... ащы ... ... ... піскен сүтті ұйытып алып сабаға
құяды да, ... шикі сүт ... ... ... ... ... ... орнына
ішеді [127, 88 б.].
Сүттен жасалған тағамдар өзінің пайдалылығымен, құнарымен қазақ
дастарханынан еш ... ... бар мал ... ең көп ... қой еті, ... жылқы
мен ешкі, сиректеу түйе сойылатын. Қатал табиғат жағдайы мен көшпелі тұрмыс
тауқыметіне ... ... ... де ... ет тағамдарының негізгі азық болуы
– бір жағынан табиғи қажеттілік.
Соғым сою- қазақ халқының бұлжымас салты. Бұл әр жыл ... ... ... ... мол қоры. «Қыс қамын жаз ойлайтын» қазақ
халқы жаз шығысымен ... және ... ... ерте ойластыра, қарастыра
бастайды. Ондай малды күні бұрын белгілеп күтімге алады. Соғымға ... сиыр ... ірі мал ... ... сою да мәртебелі, берелі әрі
атаулы сәт. Мал союдың жөн-жосығы, тәртібі болады. Соған орай әрбір ... ... қазы ... ... ... ет ... ... керек.
Соғым кезінде әсіресе жылқының ішек-қарындары яғни, қазы-қарта деп
жұрт қадірлейтін мүшелері өте мұқият ... ... Ірі ... ... ... ... бөлінеді. Яғни, бір жарты жілігі, басқа еттермен
бірге бір табақ ... ... ... ... мал ... ... ... жылқының басын бөлмей, асып пісірген. Сиырдың басын ғана ... ... [119, 59 ... ет-қазақтың кәделі әрі орны бөлек тағамдарының ... ... ... ... ... ... мен реті бар. ... қонақтарға мал басын көрсететін. Соның ішінде аса құрметті, ардақты,
ел сыйлайтын қазақтарға тай немесе құлын ... Егер ... көп ... ірі ... оның ішінде кемінде сере қазы шығатын қысыр бие сояды.
Табақ тарту да үлкен өнер, елдікке сын. Мұның да ... ғ ... ... реті, жөн-жосығы болады. Әр табаққа ... ... мен ... жолына сәйкес келуі қажет. Осыған орай табақ тарту-бас табақ, ... ... ... ... ... ... ... жай табақ болып бөлінеді.
Аталған табақтарға сай ет мүшелері болады. Ол ... ... Бас ... бас, жамбас, омыртқа, қазы, қарта, жал, жая ияқты
кәделі мүшелер салынады. Міне, ... әр ... ... және ... сәйкес кәделі мүшелері тартылып, бәріне де сыйлы, ... ... ... ... ... Әр ... ... жасына, ілікті, туыстық
қатынасына қарай малдың әрбір мүшесінің соған лайық орны ... ... бас, ... орта ... ... ... омыртқа, күйеу мен қызға
асықты жілік, төс, тағы сол ... ... ... Егер үлкенге
жакырын, кәрі ... ... ... ұсынса бұл үлкен ... ... ... ретінде реніш туғызады, айып сұрайды. ... ... ... заңы бар. ... ... ... ... қатты көңіл бөліп отырған. Мойын омыртқа, домалаш жілік, ірі малдың
жамбасының шұқыршағы, ... ... ... ... ет ... ұлттық салт-сананың көрінісі ғана емес, халық
дастархан берекесінің, дәм ұсыну ... ... ... [128, 67 б.].
Табақ бас табақ, орта табақ, сый ... аяқ ... ... ... Тағы да ... ... ... тарту – сыйлы, алыстан келген қонақтарға мал сойып (қой), ... бас ... ... ... ... ... басы тұтас, жылқының басы
кеңсірігінен шабылып, тұтас немесе екіге ... ... ... ... де ... өзіндік тәртібі бар. Мысалы жылқының
(кейде сиырдың) бас терісін сыпырады. Қойдың, ... ... ... ... бөледі, тістерін қағады. Жылқы мен түйенің ... ... ... ... бұл екеуін қазақ қасиетті, киелі мал деп ... ... ... ... ... елге сыйлы кісілерге ешкі соймайды.
Үйір-үйір жылқы айдап, отар-отар қой ... ... ... ешкі ... ... ... ... Басты қонақтарға ұсынғанда
табаққа салып, тұмсық жағымен апарады. Пышақта сап ... ... ... кісі оның ... ... көзін, құлағын әрбір адамға үлестіреді
де, бір көзін ... үй ... ... «Бас ... ... өліп ... ырым ... ол қанша құрметті, жасы үлкен кісі болса да, әкесі ... ол бас ... ... ... ... немесе жасы, жолы үлкен адам
бастайды [110, 101 б.].
Етті сүрлеу. Сүрлеу дегеніміз тұздаған етті кептіріп алу. Әдетте ... жағы ... ... ... ... жал мен жая, ... төс ... Бас, ... ... ... сүрленбейді.
Етті қақтау (сүрлеу) деп оны ұзақ уақыт сақтау үшін ... ... ... желге жайып немесе ыстап кептіруді айтады. Етті жаздыкүні
қақтайтын болса оны міндетті түрде ... Ал қыс ... ... етті ... да ... ... халқының аса бағалы тамақтарының бірі. Оны барлық малдың
етінен жасауға болады. Бірақ, жылқы ... ... ... ... ... шикі етін, іш майын турап оған жуа, сарымсақ, тұз, бұрыш
қосып, оны жылқы ішегіне тығады, тығыздайды. Ішіне ауа жібермейтіндей ... ... ... ... ... да сәл ... ... кептіріп алады.
Ал қыст да, жазда да ... ... ... ... ... ... ... Жылқы шұжығы басқа малдың шұжығындай қатып қалмайы,
жұмсақ болады.
Шұжықты халық жоғары бағалайды әрі аса дәмді де ... сый ... ... ... ... жатқанда оның жағымды иісі ... ... ... Ет ... ... бетіне турайды және әр адамға
жететіндей етіп тастайды. ... ... ... және оны пісіруді қолы
берекелі қазақ ... өте ... ... ... отбасылары өздерінің
сыйлы адамдары мен құдаларына, туыстарына шұжықты сыбаға ретінде ... ... ... ... сыйластар арасында татулық пен бірлікті
одан әрі бекіте түседі және оны кейінгі ... да ... ... Бұл да ... ... мен ... бір ... жатады [129, 165
б.].
Әр отбасында қыста соғым сою ежелден қалыптасқан. Ол қыстық азық ... ... ... Сөйтіп соғым малы құбылаға қаратылып, батасы беріліп
«бісмілла» деп бауыздалып, терісі сыдырылып, ішек-қарны тазартылып ... ... ... ... Қуырдақ соғыммен бірге жасалатын кәделі де
дәмді тағам. Сұрп еттен, өкпе, бауырдан, майлы ішек-қарынды ... ... ... ... ... ... майы да ... тимейді, әрі
сіңімді. Жас етті кейде қаймаққа да қуырады. Мұны «бал ... ... ол өте ... ... ... маңызды, дәстүрлі тағам. Көбінесе ол соғым сойған кезде
дайындалады. Тұздалған, кепкен еттен қуырдақ ... ... да жас ... татымды болмайды. Қазақ «етті қуырған құртады, малды шұбырған
құртады» деп қуырдақты әрқашан қуыра ... ... тағы бар [130, 56 ... ... қабырғасын омырқадан пышақпен шығарып, төс ... қақ ... ... де, екі сүбені екі бөлек сөгіп алады. Тілуге
және айналдыруға қолайлы ету үшін қазы ... 4-5 ... іліп ... Мал тым ... болса, қазы қабырғасының сүйегімен ... ... ... ... екі қапталында 36 қабырғасы бар. Егер
соғым орта күйде болса, одан 12 қос қазы ... ... ... ... ... сақталмайтын қазылардың тұзы аздау ... ... ... ... ... ... терісіне салып, 4-5 сағат тұз ... ... ... қазы ... ... ... тұздау керек.
Сақталатын жер қоңырсалқын болу керек.
Әрбір жарты төстің сүйегін бұзбай 6 ... ... ... ... омыртқа жотадан ... ... ... ... сегізінші тоғызыншымен т.б., сосын шеміршектер алынып ... ... ... ... ... Қазы таза ... жасалады. Тұз
жағылып, 2-3 тәулік ұсталады. Сосын 1-2 сағат мүздай суға батырылады. Дайын
болған жылқы қабырғалары ішекке ... ұшы ... ... ... түрі ... Қазы 18-27 сағатқа дейін 18-20ºС ... ... соң 12ºС ... 2-3 ... ... ... 80-90ºС–та суға қайнатылады немесе буда 2,5-3 сағат ... ...... тік ... жуан бөлігі. Қарта мен қарынды ... жас, ... ... ... ... Терісі сыпырылған жылқының
жалы ұзыншалап кесіліп, тұздалады. Жалды сүрлеп те, ... та ... ... ... еті. Оны ... ... ақ ыстауға болады.
Жалпы, жылқы етіне, оның ішінде қазысы мен қарта, қарныны жел ... Жел ... түсі ... дәмі ... ... да, аса ... [132].
Бұқпа- жазда марқаның етінен пісірілетін дәмді, жеңсік тағамдардың
бірі. Оның жасалу жолы: алдымен ... ... ... ... жіліктері
мен омыртқалары өткір балтамен шабылады да, қазанға салынады, ... ... ... беті ... ... ет өз ... піседі. Піскен етті нан
салмай ақ қонақтар алдына қояды. Буға баппен піскен ... жас ет ... ... ... ауылда қонақкүте білетін тәжірибелі адамдар ғана жасай
алады. Оңтүстік өңірде ... деп ... [110, 104 ... соңғы кезде ұмытыла бастаған тағамдардың бірі. Жасалу жолы ... ... ... ... етінен кейін кісілерге сорпа әкеледі. Осы ыстық
сорпаға бір түйір мұз тастап жіберсе, бір ыстық, бір суық ... ... дәмі сәл ... ... деп ... айтады. Бұл әрі тағам, әрі шөл
басатын сусын. Біреу өз жерін, елін, дәстүрін сағынғанда «Жоқ ... ... ... ұшты –ау ... деп ... дейді [119, 66 б.].
Салма немесе кеспе деп ... ... ... нан ... ... пісіріледі. Қамырды жайып, ұзыншалап кесіп, оның үстіне туралган ет
қосады. Сорпасы көп бұл ас ... ... ... ... қой ... ... етін ... пайдаланбайды.
Бүрме дегеніміз-қазақтардың етті жас күйінде сақтау тәсілі. Мәселен, қыста
арып ... үшін және ... көп ... үшін қой және ірі ... салқын кезде сойып, етін өз терісіне бүріп тастайды. ... ... Оған ауа ... ... ... тұздап та, тұздамай да жасай береді.
Күзде сақталған бүрме қыс ... ... ... да жас ... Бүрмеге бүрілген етті жіліктеп бөліп немесе санын сандай, ... ... ... ... ... ... бүрмені ашу, бастау да өзіндік
оқиға. «Біреу бүрме бастапты» дегеннің өзі иесі үшін мәртебе, көршілер ... күн. Одан ... ... ... жоқ [110, 105 ... ыстық суығына бірдей төзіп, оның тылсымын, құпия, сырын ,
құбылысын терең ... ... ... ... ... ... ақ ... де түрлі жолдарын асқан шеберлікпен ... ... ... ат
үстінде жүрген қойшылар дәмді етті аңсаған кезде бір ... ... да ... ... жеп ... ... тәсілді «көмбе» деп атайды. Кей жерлерде
«жерқазан» деп те ... ... ... ... ... да оған от ... екі бүйірін әбден қыздырады. Сосын оның күлін алып ... ... ... етін өз қарнына салып, қарынның аузына қамыстан ұзын түтік
жасайды да ет толтырылған қарынды әлгі қазылған ыстық ... ... ... ... ... ... [119, 105 б.]. Сан ... негізгі шаруашылығы мал шаруашылығы болып келген қазақтар үшін ... ... ... Ет тағамдарының құнары сонша, халқымыздың дарқан
дастарханын етсіз ... еш ... ... ас деп ... ... ... дәру әрі зәру ... Мысалы, құрт, май,уыз, құрткөже, келісөк, ірімшік, ежігей, ... ... және т.б. ... ... ... осы ... ... халықтары тарыны, бидайды, арпаны VIII-XII ғасырларда тағам
ретінде пайдаланғаны жайлы тарихи деректерде ... ... Оның ... ...... ... тары ортақ атаумен аталады. Қазақ пен
қарақалпақ «тары» десе, түркмендер «дары», қырғыздар «таруу», ... деп ... ... ... ... сөк, ... іспетті тағамдар да
даярлайды. Тарыдан көже жасауға да пайдаланады. Қазақтар тарыны дайындаудың
екі ... ... ... Оның бірі – ... ... ... түю
жолымен дайындалса, екіншісі – кептіріп, қуырып барып, екі рет ... ... ... ... ... көреркөзге де сүйкімді, әрі жеңсік тағамдар қатарына
жатады. Ол кең дастарханның сәні мен ырысын, дәмі мен берекесін ... ... ... осы бір қарапайым да қасиетті несібесін
құрметтемейтін халық жоқ. ... ол ... ... ... де,
татқанда аузыңнан дәмі кетпейтін қышқыл да құнарлы нәрімен де әркіаді ... Оның ... ... ... ... сыйлы, сыпайы кісілер
де қалтасына салып ... ерсі ... және ... ... ... ... ауылдың өзінде де сирек көрінетін осы бір ... ... әр ... ... мен ... ... ... көреді. Дайындаған қазақ
әйелінің алақаны мен саусақ таңбасының табы ... осы бір ... ... ... ... қазақ иісі, қазақ даласы, баба сыбағасы, қазақ ас-
суының дәм-тұзы сақталып ... ... ... ежігей табақшаға салынып, кісілерге май, қаймақпен қоса
ұсынылады [119, 43 б.].
Ірімшік –сүттен ... және ұлт ... ... ... ... бірге жасап келе жатқан белгілі тағамдардың бірі. Ірімшіктің қой
мен ешкі сүтінен жасалғандары өте құнды әрі ... ... тіс ... болмайды. Сүтті іріту үшін жас қозының ұлтабарындағы мәйегін ... ... ауыл ... ... ... ... ... [119, 43
б.].
Ақлақ та ірімшіктен арнайы әзірленеді. Оны тек қой ... ... ... сауып алған бетте көп уақыт өткізбей тез қайнатып, ірітеді
де, ... ... ... ... сарысуын жібермей, сол ыстық кезінде
мамыр айының сары ... ... ... Мұны бел ... ... ... жас
балаларға, асығыс қонақтарға береді. Жаңа қоныстанғандарға ерулік ... ... да ... беруге болады. Жұмсақ, әрі жұғымды жеңсік тағамдардың
бірі [129, 194 ... жаңа ... ... төлі емгеннен кейінгі алғашқы сүтінен
пісіреді. Өте дәмді ірімшік болады. Төл емгеннен кейінгі сары уыз ... ... ... ... пісіріледі. Бұл уыз қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... адам бірінші
уызынан көже жасап, қуанышын көрші әйелдермен, басқа да ... ... ... ... үшін ... ... жерге жинап сақтайды [133,
82 б.].
Тез әзірленетін тәтті тағамдардың ... ... ... көрінетін осы сыпайылар тамағы кәдімгі қаймақтан жасалады. Жаңа
тартылған қаймақты шағын ыдысқа ... оны май ... ... ... баяу ... Қайнау сәтінде аздап қ ұн сеуіп араластырып
отырады. Сәл суығаннан кейін кімге де ... ... ... қоюға болады.
Сары май, балқаймақ, ақлақ жеген ... ет ... деп ... ... ... бергені үшін ризашылығын білдіреді. Балқаймақ емге де
қолданылады. Мұны емшілер әдейі қоспа ... ... ... ертеден дайындап келе жатқан тағамдарының бірі. Ол
тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан ск дайындау ... ... ... тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ... ... ... алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға
салып қуырып, ... ... ... ... ... ... жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді.
Қуырылған тары енді піседі. Оны ... ... ... да, ... ... мен ... пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны
келсаппен соғады. Түйілген тарының ... ... ... дәні ... тары түю ... Осы ... оны ... қотарып алып, қауызын ұшырады.
Мұны қаралау дейді. Қаралап ... ... оны ... ... ... Мұны ... дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен
түрлі талқан, жарма, тары ... сүт ... ... ... ... ... жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар,
жастар сөкті құрғақтай да жей ... ... ... ... ... Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды.
Келісөк тары дақылдарының алғашқы ... ... ... ... Жаңа піскен тарыны бастырып, қара тарысын алып кәдімгі сөк ... ... ... ... ... ... ... қою сүт, сұйық қаймақ
немесе піскен ... ... саз ... ... келі, келсапқа
жабысып қалады. Бұл келісөктің ... ... ... ... білдіреді.
Дайын асты келі түбінен қырып алады да, құрт тәріздес етіп алақанға ... ... дәмі ... сол ... үлкен, кішілерге бірдей етіп бөліп
береді. Бұл тағам дәмі таңдайдан кетпейді. Келісөктің өз мерзімі, яғни ... ... жас тары ... жасалады. Әбден пісіп жетілген тарыдан мұндай
кенеуі мол келісөк шықпайды.
Қазақтың аса шеберлікпен жасайтын жасайтын әрі өте ... ... мол ... ... ... Жент қой ... ... және
диірменге ұнтақталып тартылған ірімшік, қуырылған бидай мен піскен сөк
талқанын, сары ... ... ... ... ... ... ... Ол қоңыр түске еніп араласқан кезде де әрі қарай
бұлғай береді. Толық ... ... ... ... ... ... салып
қатырылады. Ауқатты отбасылар мұны қысқа әзірлеген. Женттің құны ... ... сары ... ... ... ... оны ... той, мереке күндерінде ғана дастарханға қояды.
Жент, ежігей, құрт дайындайтын отбасына әркімдер құрметпен қарайды.
Бұл ауқатты, ... үй ғана ... ... ... берік сақтайтын,
дастарханы бай отбасы ретінде ауызға алынады.
Жент қазір де жасалады. Бірақ ... ... ... пен ... кебіртең, дәмсіз және тез уатылып, құрғап қала береді [110,
121 б.].
Ашыған көже-қазақ ... ... да, ... да ішіп ... ... көбейту үшін ашығаннанкейін қайнаған су қосуға да ... ... сүт, ... айран қосса тіпті жақсы болады. Көже түсі ақ
болады. Мұндай көжені кей жерлерде «ашымал» ... ... ... деп ... көже ... тез ... дәмі ... әрі жұғымды болады. Көжеге
кейбіреулер тары, күріш қосып та әзірлейді. Ішер ... ... ... ... тобылғы, қайың қабығымен ыстап, майлап отырған.
Құрт – қой, сиыр ... ... ... қой ... ... ... де, ... да өте жақсы болады. Қазақ ырымы бойынша өредегі (яғни
кеппеген құртты) ... ... ... Егер ... құрт алып ... жауын
жауады деген ырым бар.
Құрт қазақтың бірнеше ғасыр бойы жеп келе жатқан ұлттық ... ... ... тоқ ... Ол ... ... азық ... ерте әзірленеді. Қазақ
әйелдері құртты жаз басынан бастап күзге дейін үздіксіз дайындап, қыста қап-
қап ... ... Құрт кәде ... да ... Жақын ағайын, туыстарға
сыбаға есебінде де жіберіледі. Т ой ... шашу ... да ... ... ... азық атауларында оны «құрт, май» деп ... өзі ... ... ... ... орнын көрсетеді
[134, 65 б.].
Жүгі нарда, қазаны ... ... ... ... ... ... ... асты
өте жоғары бағалап, қастерлей білген. Халқымыз адам өмірінде тамақты
тіршілікке ... ... ... де ... ... Қазақ халқының
тағамы материалдық мәдениетінің құрамды бөлігі болып табылғандықтан,
көшпелілердің дәстүрлі тіршілік ... ... ... ... ... белгілі аймақтағы экологиялық ортаға және шаруашылық-мәдени
типке үйлесімділігі тұрғысында қарастырылады. Мал шаруашылығының өзі табиғи-
географиялық жағдайға байланысты үш типі – ... ... ... ... ... ... ... Мысалы жартылай көшпелі ... ... ... ... ... қой, жылқымен қатар,
сиырдың үлес салмағының арта түскенін және қыстау маңына тары, бидай егумен
ерекшеленеді. Дегенмен ескере ... жайт ... үшін ет пен ... қолданылу ара салмағы шаруашылықты ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының ... еді, ол ... үшін ... ал ... үшін ... ... ... көшпелілердің көпшілік бөлігі үшін тіршіліктің маңыздысы
болды: олар тамақ таулының бәрін –жас ет, кептірілген және ... ... ... сүт ... ... ... ... арасында кең таралған
сүйікті сусын қымыз, айран, құрт пен ірімшік, киім-тон, ... ... ... текеметке дейін малдан алып отырды.
Сол дәуірдегі басылып шыққан мәліметтер бойынша ауылдарда жан басына
шаққандағы сүт ... ... ... ... ... қиын ... |Қымыз |сүт ... ... ... |5,5 ... |37,7 шелек |43,2 ... |30 ... |11,7 |82,7 |94,4 |15 ... |17,4 |19,5 |36,9 |31 ... ... ... материалдық мәдениетке, соның ішінде қазақ
халқының тамақтану жүйесіне де біршама өзгерістер әкелді.
Жаңадан құрылған облыстардың ... ... ... ... түрде қоныс аударту ХІХ ғасырда басталып, кейін жаппай сипат алды.
Шаруаларды жаппай қоныс аудартумен өлке ... ... ... қана ... ... ... ... мекендеушілердің
пайдалануынан мал шаруашылығы үшін де, ұлғайып келе жатқан егіншілік үшін
де жақсы жерлер ... ... ... «Орыстар отарлауының бірте-бірте
кеңейтілуіне байланысты қазақтардың ... ... ... ... ... ал ... ... қазақтар үшін олардың тұрақты және
үздіксіз көшіп жүретін қоныстарын ... ... ... ... ... жер қорында қалыптасқан жағдайды «Тургайская газета»
осылайша сипаттады [135, 70 б.]
Дәнді дақылдар ... ... ... ... ... ... ... егілді. Бидайдан кейінгі орында арпа, тары, сұлы, күріш, майлы
дақылдар болды. Олар ... ... ... ... қияр, капуста, картоп,
сарымсақ, сондай ақ қауын, қарбыз өсірді. Шаруашылық тұрмысын зерттеген
Г.Гинстің ... ... ... ... ... ... болған, әрбір жүйек мұқият тазартылып, кішкене ... ... ... жүн ... ... ғана ... ... Ресейге
жөнелтілді. Далалық өлкеде өңдеу өнеркәсібінде ұн тарту ісі маңызды орын
алды. Ақмола облыстарында ... ... ... ... ... ... ... бидай өсірілгендіктен, ұн ... ... Ұн ... ... ... темір жолы бойында
орналасқан Омбы, Семей, Петропавл, Орал, Ақмола ... ... ... 249 ... ... ... салаларына капитализмнің енуі туғызған дағдыдан
тыс тұрмыс жағдайлары көшпелілерді табиғи-географиялық жағдайларды ескере
отырып, шөп шабумен, балық, аң ... ... ... ... итермеледі.
Кәсіпшілік пен қолөнер түрлері әр аймақтағы шикізат түрлеріне қарай дамыды.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, тері ... киіз ... ... тоқу ... ... ... ... қоныс аударған шаруа қожалықтарында ... ... ... ... май ... май ... ... екінші
орын алды. Әсіресе ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу көсіпшілігімен егістік
жері жоқ шаруашылықтар айналысты.
Кәсіпшіліктің жергілікті түрлерінің ... «аң ... ... өту ... атап айтқанда оны жәрмеңкелерде ... аң ... ... ... ... ... қасқыр, қарсақ, борсық, сусар сияқты
аңдар болған.
Жүн, қыл, тоң май және басқалары сияқты мал ... ... ... сондай ақ осы шикізаттың өңделген түрі, мысалы, киіз, шекпен, қыл
арқанға ... ... ... үй ... ... олардың бұйымдары да жәрмеңкеде сатылды. [138, 62 б.].
Этнограф И.Г.Андреев «Описание Средней Орды киргиз-кайсаков» ... бар. Осы ... «Об ... пищи и ... бөлімінде қазақ
халқының негізгі тағам түрлері аталып көрсетілген. «Басты және негізгі
астары мал еті ... ... ... ... әртүрлі нанмен де қоректенеді.
Дегенмен, нанды көп пісіре қоймайды. Қара бидай, бидай, арпаны ... ... тоң ... ... Жаз ... етті аз ... Бие ... қымызды өте көп ішеді. Ал сиыр және қой сүтінен ... ... ... кептіріп қояды. Кепкеннен кейін суға салып жібітіп, ұнтақтап
жейді. Жаз кезінде де, қыс кезінде де суды көп іше ... ... да ... бермейді, сұйық тағамдарды тостағандармен ішіп, етті қолмен жейді.
Анда –санда орыстардан балық ... оны да ... ... Ал кейбірі аумен,
қармақпен өздері аулайды. Қолы жеткен адамдар тамақтарына ... ... ... Қалампырды дәрі ретінде қолданады. Сонымен қатар ... мен ... да ... [43, 100 ... ... ... ... да, бұл бізге жеткен ... ... ... ... ... ... жайлы жазған ... ... де ... еңбектерінің алатын орны бөлек. Қазақтардың
тамақтануы ... ... ... ... ... ... ... ет жіптерде ілініп тұрады. Жас етті, сүтті, ... ... тағы ... ... үшін ... жауып қояды. Таңертең
қымыз немесе айран ішеді. Ал қыстың күндері шамамен сағат он ... ... ... ... ... ... ас ... қарай, сүрленген жылқы
немесе қой еті пісіріледі ... ... ... сиыр еті, қуырдақ,
бесбармақ сияқты тағамдар жасалады.
Түскі ас уақытынан кейін ең мамыражай кезең орнайды, үлкен мыс ... ... шәй ... Кей ... шәй ... ... үшін
самаурынға қайнатылады. Шәйға ірімшік, сонымен қатар ... ... ... ... нан т.б. ... Ер адамдар ішіп болған соң,
әйелдер өздері ішеді. Кеш уақытына қарай, ... ... ... ... б.].
Күздің соңғы күндерінде суық түсе бастағанда, ... ... ... ... айының басында соғым сою басталады. Ірі қарасы көп
солтүстік өңірдің ... ... ірі қара ... ... ... ... жылқы
етінсіз болмайды. Өйткені қазақтарда құтты қонақ келгенде міндетті ... ... ... ... ... қоры үшін ... ... немесе әртүрлі
жастағы құлындарды сояды. Өзім ... ... ... ... ... ... ауқатты қазақтардың соғымы орташа есеппен 10-20 жылқы, 20-
40 қой, 2-8 ірі қара мал сойылады.
Орташа немесе кедей адамдар бір-екі ... ... бие ғана ... ... соя ... тек көбірек ет беретін ірі қара малды пайдаланады.
Қазақ асханасындағы ірі жеңсік ... бірі ... еті. ... қорға
жиналған жылқының немесе қойдың еттерін шұжық немесе кесек ... ... ... ... еті ... ... ... кездесетін киік еттерін кесектеп
қана кептіреді. Қазыны тек жылқы етінен немесе өте сирек жағдайда Шу өзені
маңы мен ... ... ... ... құландар етінен жасайды. Құлан
етінен қазы жасау тек аңшылар үйінде ғана кездеседі. Қазыны ... ... ... ... ... ... салады да, екі жағынан жіппен буып
қояды.
Ет пен қазыны киіз үйдің шаңырағына іліп те ... Етті ... ... ... от ... тезірек кебеді. Жақсы тұздалып
кептірілген қазы мен ет жаздың ... ... ... ... ... етті ... ... көбірек жақса, оның түтініне кепкен
етте ерекше дәм сақталады. Кәрі ... ... ... қазы ... әрі
қаттырақ болады.
Қазақтарда түйе еті өте сирек ... ... ... ... ғана ... Түйенің өркешінде жиналған майды қазақтар өте
дәмді деп ... ... ... өте бай ... құрбан мейрамда
құрбандық шалғанда және ауқатты адамның ас беруінде ... [41, 24-38 ... ... сүт ... ... түрі болды. Ешкі сүтіне
іркіт пен қымыз ... ... ... ... аяқталғанда яғни, жаздың
аяғында дайындалды. «Қойыртпақ» шопандардың қарапайым асы болды. ... ... ... ... ... түске қарай бірнеше қойды сауып, сүтті
торсыққа құйып, кешке шейін өзімен алып ... ... ... ... ... қою, дәмді әрі майлы сусын пайда болған. ... ... асы ... қайнаған сүті болды. Оны дайындау үшін шопан ... ... ... ... кейін оларды сүт құйылған ағаш ... ... ... сүт ысып ... ... қою ... сүтке айналды.
Қорықтыққа ыстық қалпында, салқын күйінде де ішуге ... ... ... ... тұрмысында өте ежелгі болып табылады, яки ХІХ ғасырдың
аяғы мен ХХ ... ... ... ... бұлардың көбі
сақтала қоймаған.
Қымыз бие сүтінен ... ... ... тері ыдыс ... ... ашыту арқылы жасалған. Қымыз маусымының басталуы, яғни көктем кезінде
жаңа ... ... ... ... тұнбасын немесе қышқыл айран
құйған. Кейін қымыз маусымы аяқталғанша, күн сайын сабада ... алып ... ... жаңа ... сүт ... Кеш бата ... аша бастағанда,
оны піспектің көмегімен ұзақ піскен. Келесі күні қымыз дайын ... ... тағы да ... ағаш ... ... тостағанмен
үлестірілген. Қымызды еш тағамсыз құр өзін ішкен. Кей жағдайда ... ... шөл басу үшін ... ... яғни ... да ішкен.
Қазақтарда ыдыс-аяқтары сынбайтын материалдардан жасалды. Әсіресе,
теріден, үй ... ... және ... істелді.
Сүрленген ет пен сары май ағаш кебежеде сақталды. Май мен қоспаны
сақтау үшін ... және ... ... ... ... ... ... тазалап, тұзды суға ... ... ... ауа ... бірнеше күн кептірген.
Қымыз, іркіт және басқа сұйық заттарды сақтау үшін жылқы ... ... мен ... ыдыстар жасалды. Қымызды сақтайтын ең ... ыдыс саба ... ... ... ... ... ... дейін қымыз құйылған.
Қымызды өзімен алып жүру үшін кептірілген теріден жап ... ... ... ... ... ... Сүйретпеге 3-4 шелек
сыйса, торсыққа бірнеше литр сұйықтық сыйған. Қымызды атпен алып жүру ... ... мес ... Ол ешкінің тұтас терісінен жасалған ... ... ... ... ... ... ... үлкен ағаш қасықпен немесе ожау, шөмішпен салған.
Қазақтардың арасында нанды қолдану тағамдарға арпа мен бидайды ... ... ... ... ... сүт пен ... қайнатып ботқа
жасады немесе сүтке шылап тары көже ... Тары ... ... ... де ... ... де ... болады.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақтар өздерінің бидайын
орыстарға тиесілі диірмендерде үгітті. Сол кезеңдерде қазақтарда да ... ... ... ... пайда болды. Оның үстіне қазақтар
белгілі бір көлемде дайын ұнды өз көршілерінен сатып алып жүрді.
Бидай ұнынан қазақтар әртүрлі тағам ... ... ... ұнды
елеуіштен өткізіп, кебектерді бөлек алып тастайтын. Еленген ұнды ... деп ... ... ... ... ... ... сөзінен шыққан)
Қазақтарда ұн өнімдерінің арасында майға қуырылған бауырсақ ... ... келе ... ... ... ... тоң майсыз қазанда да
пісірді. Оны қазанжаппай деп атады.
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ... бастады. Мұндай шелпекті таба нан, одан да қалыңырағы бәтер
деп аталды.
Орыстардың әсерінен қазақтар нан ... ... ... ... жағдайда ашытқының кішкене ... алып ... ... Оны ... ... ... нанға қосты. Орыс ... ... ... қазақтар нанның көтерілуі үшін ашытқы (дрожжи) мен ... ... ... ... орыс ... пісірген. Бұл нанды бөлке нан ... ... ... ... орыс ... мен нанның бұл түрі
қазақтардың арасында кеңінен таралған ... ... ... ... ... берген. Үлкен жастағы
қарияларға арнап, орыстың құймақтарына ұқсас жұқа нан пісірген.
Ұннан жасалған ең ... ас ... ... Оны қазақтардан өзге
башқұрт, татар, ноғайлықтар да ... ... ... ... ... немесе етке қосып пісірген. Ет сорпасында ... ... ... ... ... ... әсерінен жер өңдеудің қарқынды дамуына байланысты ... ... ... ... түрлеріне кей бақша өнімдерін де пайдалана
бастаған. Мысалға, картоп, жуа, ... ... ... ... ... ... ... орыстардан сатып алған.
Картопты сүтке араластырып езіп, шәймен қолданған. Немесе, ... ... ... ... жеген. Жуа, сарымсақ пен бұрыш әртүрлі
тағамдарға қоспа ретінде пайдаланылды. Қарбыз, қауын және ... ... дәм ... қолданған.
Құс өсіре бастаған кей қазақтар тағам ретінде тауық етін қайнатып
немесе жентектеп қолдана бастады. Тауық ... ... ... ... ... жұмыртқаны сүтпен қуырған.
Ресеймен сауда байланысының дамуына байланысты қазақ даласында қант,
мәмпәси және шәй күннен ... ... ... ... Бұларды қаладағы
жәрмеңкелерден сатып алды. Әсіресе, шәй өнімдері қазақ арасында ... ... ... бірегейіне айналып кетті. Орта жағдайдағы
отбасылар шәйға ... суды ... ... мыс ... ... Ал
ауқатты отбасылар самаурынды қолданды. Ал шәйді ... ... ... ... ... ... беретін және кейде қоспаға да
қосатын. Мұның бәрі қанттың ХІХ ғасырдың ортасы мен ХХ ... ... ... ... таралғанын көрсетеді. Жағдайлары біршама ... ... ... ... орыс ... сатып алынған балды қолданған
[60, 142 б.].
Бұрынғы заманнан ауылдардың азығы малдың еті мен сүмесі (сүті) болды.
Сондықтан да ... ... ... ... Оны суға ... те, ... та жеді. Жаз айларында бұзылып кетпес үшін оны ... ... ... тұз ... етті ... ... күнге, желге қақтаған. Жалпайта
сүрленген майды әзетқақпыш, бөлшектенгенін қақпыл борша деп атаған. ... ... ет ұзақ ... да, ... ... Қазақ сүр етті
сүйсіне жейді. Сондықтан да өлең жолдарында: «сүйіп жейтұғын ... ... ... кездеседі.
Қойдың басын қадірлі қонаққа, беделді ақсақалға тартады. Бірақ бұл
салт әр жерде әр ... ... ... елі ... қой ... басын
жерошақ төңірегіндегі қатын-қалаш, бала-шағаға береді. Ұлы жүз бен Орта жүз
рулары ... ... ... ... ... Ал, ... мен Уақта
құлақты шал жейжі. Қалай да ... ... ... ... бас ... ... ғасырда қазақ қоғамының үлкен өзгерістерге ұшырауы материалдық
мәдениетке де әсерін ... ... жоқ. ... ... ... жай-күйі қоғамның экономикалық даму деңгейімен анықталды. Оның
даму ... ... ... ... ... ... фактор
ретінде көшпелі мал шаруашылығы әсер етті. Бұл жағынан ... ... ... көрші халықтарың прогресті ықпалының да маңызы аз болған
жоқ.
Қазақ ғалымы Ыбырай Алтынсарин ХІХ ... ... ... ... ... «Об ... ... в Тургайской области»деген
мақаласында былай деген: «Торғай уезінде жердің топырағы саз ... Қара ... ... ... ... әрі ... климатта жерді
жақсылап күтпесең ешқандай өнім бермейді. Сол ... де ... ... ... айналасында. Өзендерден жер суаратын
каналдар шығарылады. Жерді өңдеу 20 ... ... ... Ал ... ... ... аяғы немесе маусымның басында жүзеге асырыла
бастайды. Қазақтар тек бидай мен ... ғана ... Бір ... ... ... пұт, ал ... -300 ... құрайды.
Диқандар көбіне кедей қазақтардың арсындан шығады. ... ... ... жаз бойы қыстаулар маңында қалады. Сәуір
айының басынан бастап, қыркүйектің ортасына дейін, яғни төрт ... ай ... ... ... Етті өте сирек қолданады. Ал тары мен ... ... ... ... ... ортасына шейін қоректенеді. Осы
уақыт аралығында диқандардың ... ... бір ... бес қап ... ... 25 пұт) және тарының он қабы(шамамен 50 пұт)» [138, 29-31
бб.].
Ең алдымен бір ... ... ... ... ... бір адамға келетін мөлшері жөнінде, егіншілік «болмашы мөлшерде»
болды және олардың ... ... ... ... отырықшы тұрғындардағы
сияқты маңызы болған жоқ. Бұрынғысы сияқты, ... ... ... ет және сүт ... ... ... алып ... дала кеңістіктері басым, шөбі ... емес ... ... ... ... ... күткендегідей кең
таралмады. Солай бола тұрса да, егістіктерді таяудағы ... ... ... ... су шығару, тағы басқа су атпа машиналарды қолдану
арқылы ... ... ... ... ... ... ... облысының оңтүстік-шығыс аудандарында қазақ егіншілігі (бидай, ... ... ... ... ... бүкіл өмірі мал шаруашылығының жай-күйіне
байланысты еді, ол кедейлер үшін тіршілік, ал ... үшін ... ... ... ... көпшілік бөлігі үшін тіршіліктің маңыздысы болды:
олар тамақ таулының бәрін –жас ет, кептірілген және ысталған ет(сүр ... сүт ... ... тілдес этностар арасында кең таралған
сүйікті сусын ... ... құрт пен ... ... ... ... киіз, текеметке дейін малдан алып отырды.
Сол дәуірдегі басылып шыққан мәліметтер бойынша ауылдарда жан
басына шаққандағы сүт ... ... ... ... анықтау қиын
емес:
| | ... Сүт | |І ... | | ... ... |
| | 5,5 | 37,7 | 43,2 | ... ... |82,7 ... |30 ... |11,7 |19,5 |94,4 |15 ... |17 ,4 | |36,9 |31 ... ... жүн ... алғашқы ғана өндеуден өтіп, Ресейге
жөнелтілді. Далалык өлкеде өңдеу ... ұн ... ісі ... ... ... ... астық алқаптарының көлемі ұлғайды. ... ... ... ... өсірілгендіктен, ұн тарту
кәсіпорындарына жөнелтілді. Ұн тарту кәсіпорындары ... ... жолы ... ... ... ... Орал, Ақмола сияқты қалаларда шоғырланды
[136, 249 б.].
Диқаншылық жай-күйін ақмолалық әскери ... ... Ф.К. ... ... ... ... ... «Төрткүл болысында бірнеше жылдар
бойы 16 көшпелі қазақ отбасы 12 десятина жерге бидай мен тары егіп ... ... ... маңында 17 отбасы 39 десятина жерге егуде». Сонымен
қатар қазақтардың ... егін ... ... ... мен ... айтып өткен [139, 40 б.].
Ауыл өмірінің барлық салаларына капитализмнің енуі туғызған дағдыдан
тыс ... ... ... ... жағдайларды ескере
отырып, шөп шабумен, балық, аң аулаумен, бақша егуге айналысуға итермеледі.
Кәсіпшілік пен ... ... әр ... ... ... ... дамыды.
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу, тері еңдеу, киіз басу, ... тоқу ... ... ... ... қоныс аударған шаруа қожалықтарында жер
өңдеуден ... ... ... май тарту, май шайқау кәсіпшіліктері екінші
орын ... ... ауыл ... ... ... ... егістік
жері жоқ шаруашылықтар айналысты.
Қантты шәйға қосып көбіне қонақтарға беретін және кейде қоспаға
да ... ... бәрі ... ХІХ ... ортасы мен ХХ ғасырдың басында
қазақ ауылдарына кеңінен таралғанын көрсетеді. Жағдайлары біршама жақсы
қазақтар ... ... ... орыс ... ... ... ... қолданған
[60, 128-131 бб.]
Б. Юзефовичтің «О быте киргизов в Тургайской области» деген мақаласында
осы өңірдің қазақтарының тамақтануы ... ... ... ... қой ... қымыз ауқатты қазақтардың басты тағам ... ... ... ... шәйға қант салуды әдетке айналдырған. ... ... және ... уездінің тұрғындарында аз кездеседі, тек бай адамдардың
дастарханынан кездестіруге болады. Қамыр мен ұннан жасалған тағамдарды ... ... ... ... ... ... ... болады, бірақ нанды
өздері жегеннен гөрі қонақтарға ұсынғанды жөн көреді. ... ... ... ... деп ... ... кездестіруге болады, олар
шынымен де ... ... ... Ол ... ... ... Қыс
уақытында оларда нанды көп қолданады, әсіресе ауқатты адамдарда. Ал жағдайы
төмен адамдар баламық деп аталатын бидай ... ... ... ... ... ... ботқа көжемен тамақтанады. Сусындардың ішінен
қымызды ішеді, ол арақ, шарап пен квастың ... ... Кез ... бір ... бір ... ... ішіп қоя ... [93, 134 б.].
Қазақтар ыдыс-аяқ жасауда негізінен үй жануарларының терілері ... және ... ... Олар әр ... ... және оның қайнар
көздері ұлы дала көшпелілерінің материалдық мәдениеті ... ... ... форма мен қалыптағы, әр түрлі мақсатта қолданылатын теріден ... ... ... ... ... атқарды.
Көнек – ірі қара малдың бас немесе мойын терісінен жасалған, бие саууға
не құдықтан су алуға арналған шүмегі бар ыдыс.
Саба – ... ... ысқа ... ... ... ... негізінен
қымыз ашытатын ыдыс. Сабадағы қымызды пісіру үшін ... ... басы ... ... ... оның ұзын сабы ... ... және орталық аймақтарында қымыз тасу үшін ірі малдың бас немесе
мойын ... ... ... ... көн ... үлкен торсық – сүйретпе
тігетін болған.
Барлық жерде қымыз немесе сұйық сусынды жолға шыққанда алып ... ... деп ... ... мүйізторсық, өркешторсық, жанторсық деп
аталатын түрлері болады.
Қазақтар ыдыстың негізгі бөліктерін ағаштан жасаған. Алдымен, ағашты
таңдайды, ол азықтың тез бұзылмауына сеп ... иісі ... ... ... ... ... ... Оны адыраспан түтінімен тазалап, суға
төзімді болу үшін ... май ... ... кейін шебер ысып
жылтырата отырып өңін кіргізеді, ою ... осы ... ... заттардың
өңі әдемі келеді. Бие саууға құятын жері бар ағаш шелек жасайтын болған.
Қымызды ... ... ... ... оюлы сабы бар саптыаяқпен
ішеді.
Ауқатты, бай адамдар бұл ыдысты екі, үш, төрт ... ... ... ... ... ... бұл қораға мал, үйге жан толсын деген
дәстүрлі нанымнан ... ... ... ... ... ет ... ... ыдыс табақ, су тасуға арналған шелек, іркіт жинайтын күбі де
ағаштан жасалады. ... ... құрт ... [110, 249 ... ... ... ағаш келімен түйеді, түйгіші келсап деп аталады.
Күбі – ... ... ... ... ... ыдысы. Бұған қымыз,
шұбат, айран, ашыған көже ... ... ... ... ... ... арша,
емен, талдың жұқа тақтайшаларын қосып та жасайды.
Қымыз құятын шөміш, ожаулар әр ... және ... ... ... ... ожаудың сабын күміспен күптеп, қымбат тастармен
әшекейлейді. Орталық ... ... ... ... жасалған ожаулар
кездескен. Қазақ ожауына тән сипат екі бөлімнен тұратындығы. Ожауды жерге
тастамайды, қашан да іліп ... ал ... ... ... әсте ... ыдысты аяққап және кесеқапта жинастырады, я ... ... ... ... ... бар. ... қарны тұрмыста кең пайдаланған.
Бұзаудың, қойдың, қозының қарны май сақтауға бірден бір таптырмас ыдыс. ... ... ... бүлдірмей (кеспей, жармай) алып, әбден ... ... суға ... ... тұз ... сіңген соң, оны ащы айранға
тағы салып, бір ... соң ... ... тағы да ... ... ... ... шикі дәмі кетіп, өңделіп, әзір болады.
Жалпы, ХІХ ғ. ортасында ыдыстар мен тұрмыстық бұйымдардың біршама
өзгеруіне сол ... ... ... ... ... жәрмеңкесі Орталық Қазақстанда ең ірі сауда орталығы
болып саналды. Жәрмеңке Қарқаралы уезінің экономикасын ... ... ... ... маңызы зор болды. (Қосымша С)
ХІХ-ғ. 40-жылының басында Оралдағы Тюмень ... ... ... ... В. Ботов тұрмысқа қажетті товарларын өткізу
үшін Қызылжар қаласына келіп, өзінің алыпсатарлық кәсібі мен ... бұл ... ... ... ... жүзеге аспады. Сондықтан,
Қызылжар – ... ... ... қазақ ауылдарын аралап, қолындағы
товарларын мал және мал өнімдері ... жүн т.б. ... ... ... ж.ж. ... ... Қарасор көліне құяр сағасының
оңтүстік батыс жағындағы Тоқпан деген жерге келіп, малы көп ... ... ... ... ... ... саудаға салады. Ауыл адамдары
орыс көпесінен керек-жарақ бұйымдарын сатып алады. Түйе мен қой, ірі ... және оның ... мен ... ... Орыс ... ... сұраса, сонша
бере берген, дала қазақтары арзан-қымбат демеген, бір самаурынға бір
жылқыны немесе бір ... ... ... ... ... ... ... пейіл мінезі В.С. Ботовқа өте қатты ұнағандықтан осы жерде тұрақтануды
ойлап, 1848 ж. ресми ... ... ... Жер ... ... ... көлденегі 5-6 шақырым алқапты алып жатты.
Қоянды жәрмеңкесі Қарқаралы қаласынан 50 ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық тарихында Ботов
жәрмеңкесінің ролі күшті болды. 12.09.1869 ж. ... ... ... ... «ресіми түрде оны ұйымдастырған В. ... ... - ... ... қабылданған болатын. Бұл шешімді ... ... ... ... ресіми түрде В.С. Ботов жәрмеңкесі деп
аталаған еді. Жәрмеңкенің иелері Қеңес ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейтын мерзімі белгіленді. ХІХ-ғ. 80-жылдарына дейін
25 мамырдан 25 маусымға дейін, ал 1882 жылдан бастап 1-маусымнан 1-шілдеге
дейін жұмыс ... Оған ... 60 мың ... ... ... ... товар айналымы жылдан жылға өсіп отырды.
Жәрмеңкеге Ресейден, Орта Азия дан, Қытайдан мата, киім-кешек, ... ... ... ... ... ... кезде орыс, татар,
өзбек көпестері басым болды. ХІХ-ғ. ... мал мен мал ... ... ... ... ... мал мен мал ... Ресейдің орталық ... ... ... ... мен фабрика бұйымдарына айырбастап
отырды.
Айырбас саудасының баламасы құнан қой (2 сом ... ... ... ... ... белсене қатысты. Олар орыс көпестері мен
тығыз байланыста болды. Ресей көпестері негізінен жылқы мен қой сатып ... ... орыс ... ... ... товар алып, оны
ауылдастарына малға айырбастап отырды. 1868 жылы ... бір ... ... мал басы әр түрлі жол мен саудаға түскен.
Мал саудасының ... ... ... ... ... және Скажутин
дегендер болған. Олардың әр қайсысы 50 мыңнан қой сатып алып ... ... – 20 ... ... – 18 ... ірі қара мал – 10 ... қой –
2 теңге болған.
1876 ж. жәрмеңкеде 16 дүкен мен 120 сауда киіз үйі ... 1883 ж. ... 110-ға және 205-ке ... 1885 ж. ... жанынан почта
бөлімшесі, 1889 ж. – ... 1894 ж. – ... ... 1912 ж. – ... ... орыс ... ... ашылды [140, 53-54 бб.].
Қоянды жәрмеңкесін арнайы құрылған комитет ... оның ... ... мен көпестер кірді. Жылдан-жылға сауда орындары өсіп
отырды. 1900 ж. 30 ... 276 ... ... және 199 ... ... ... ... кигіз үйі болды. Товар айналым қаржысы 1664,9 мың сомға жеткен.
Сауда – ... ... ... – ауыл ... ... ... айналымның
60%-і) болды. Жыл сайын сатуға 200 мыңнан астам жылқы, ірі қара, қой ... (60%-і ... 31%-і ... ... 7%-і ... әкелініп
тұрды. Басқа товарлары мал өнімдері, азық-түлік пен кездеме-маталар болды.
Мәскеуден, Қазаннан, Омбыдан, Тюменнен бөз және жібек ... ... Орта ... ... ... ... жеткізіліп тұрды.
Жәрмеңкенің бір бөлігінде нан дүкендері, моншалар, ... ... ... «Ақ ... ... ... сақшыларының
кеңселері, мейманханалар, адам және мал дәрігерлер мекемелері орналасты.
Ботов жәрмеңкесінің атағы жылдан жылға көтеріліп, ірі сауда ... ... 1891 жылы ... ... Жеті су ... үйездері
Қапал, Верный, Сергиополь тағы басқа жерлерден 1000 түйе, 8000 жылқы, 10000
ірі қара мал, 150000 қой әкелініп, 4314000 ... ... Бұл ... Ташкент, Петропавл қалаларындағы ет комбинаттарына жіберіп отырған.
Жәрмеңкеде сауда жасау үшін елдің әр өңірінен келген көпестердің ... ... ... ... 1925 жылы ... ...... – 4, Украинадан - 1, Мәскеу ... - 3, ... ... – 184, ... басқа облыстарынан – 26 көпестер жәрмеңкеге
келіпті. Ал, 1927 жылы Қоянды жәрмеңкесіне Ресейдің бірнеше ... ... ... – 13, ... – 24 ... ... ... дерек тер бар.
Олардың қымбат жібек матасы, әр түсті кілем, тоқыма бұйымдары, шай ... үй ... ... ... ... ... заттар сатылып
тұрды.
Жылдан-жылға сауда-саттықтың барлық түрлері: мал мен оның өнімдері, әр
түрлі бұйымдардың сатылуы өсіп ... ... 1910 жылы ... бас мал, 200 мың пуд ... 50 мың пуд чай, 10 мың пуд ... ... ... ... ... ұлы ... ... жолмен белсене қатысқаны мен қатар, ... көп ... ... ... Кент тауында орнатқан тау суының
күші мен жүргізген дирмені, арқылы бидай, арпа тартып, одан ... ... ... ... ... ... ... көтеруге үлкен
ықпал жасаған. Сондай-ақ, ол жері ойпаң қара ... ... ... егін ... Оны ... айналдыру үшін Талды өзенінің суын
бұруға әрекет жасаған. Егін егіп астық ... ... ... ... Қора-қопсы салдырып қазақтарды отырықшылыққа баулыған. Балалар
оқитын мектептің іргесін көтеруді қолға алған. Сөйтіп, Тілеген жинаған ақша-
қаражатын халықтың ... ... 1919 жылы ... ... ... ... өз ажалынан бұрын оққа ұшып мерт болады.
Қоянды жәрмеңкесінің ... ... жыл ... өткізіліп тұрды.
Жергілікті тұрғындардың тұрмысын көтеріп, мәдениетінің өркендеуіне де ... ... ... ... би ... ... ... Сартбаев
Қоянды жәрмеңкесі, оның ел өміріне тигізген ықпалы жайында былай деп айтқан
екен «… Жасыратыны жоқ, ... ... ... ... ... бұтымыздаға матадан шалбар киіп жарып қалдық. Ол жақта елде кездеме
тым тапшы ... еді. Тек ... мен қолы ... малы бар ... ... ... болды. Ауылда тұратын көп үйлер төсек орындарын бүтіндеп, ыдыс-
аяқтарын, ... ... ... не ... ... ... жәрмеңкесінде бір ғана сауда-саттық кәсібі басты орын алған жоқ,
сонымен қатар, саяси-мәдени мәселеріде тиісті дәрежеде болған. 1923 ... ... жыл ... ... ... шаруашылық өмірінің, халық
арасындағы саяси-әлеуметтік түсінік ... ... ... жылы ... ... жабылды. Жәрмеңкенің шаруашылықтарымен
құрлыстары жаңадан ұйымдасып жатқан колхоздарға берілді. ... ... ... ... ... ... қаланды.
Шаруашылықтарының негізгі бағыты: - қой және жылқы малдарын өсіру, егістік
пен айналысу болды [140, 55-57 ... ... ... ... мемлекеттік меншік болып жарияланды.
1901 жылы Патша өкіметі сол қазыналық жерлерді жеке ... ... ... заң ... Сонымен қатар 1904 жылы 6-маусымда «Село шонжарлары мен
жер иеленуші мещандардың өз ... ... ... ... жаңа ... ... Қарқаралы аймағына ішкі Ресейден қоныс аударушылар
қатары өсе бастады.
Қарқаралы жеріне ... ... орыс ... ... байланысты
жергілікті халықтар егін шарушылығы мен айналыса бастады. ... ... ... ... жерлерде орын тепті. Қарқаралының тау
аңғарларындағы өзен-көлдердің сағалары мен салалары пайдаланылды.
Қарқаралы өңірінде жер шаруашылығын игерушілердің бірі жүз басы ... Ол ... ... өздігінен үйренгендіктен егін шаруашылығын игеру
мүмкіндігін іс жүзінде көрсете білді. 1825 жылы 16 ... ... ... қара ... және 40 ... ... сұлыдан жақсы өнім алды.
1827 жылы егіс ... ... Осы ... Ертіс бойынан ондаған
казактардың отбасылары қоныстануға Қарқаралыға келді. Он жеті адам ... 14 ... жер ... ... қара бидай екті. 1828 жылы
поселкеде екі су ... бір жел ... ... Карбышев қазақтардың
егіншілік кәсіпті үйренуіне көмек жасады. 1826 жылы Қу ... ... ... ... ... тәп-тәуір өнім жинады. Осындай жағдай
қазақтар арасында ... ... ... түсті.
Қазақтар егістігінің көпшілігі Талды, Жарлы, Тоқырауын өзендерінің
жағалауларында орналасты. Дегенменде, ... ... ... казактардың,
феодалдардың, бай-кулактардың қолында болды. Олар кедей қазақтардың ... ... ... [140, 58 ... темірден жасалған ыдыс-аяқтарды жәрмеңкеден сатып алған. Ол
ең алдымен әр түрлі көлемдегі шойын қазандар болды. Қазан ... ... ... ... ... ... төрт ... бар. Халық жай ғана
қазан демей, оны қара қазан деп ... кие ... ... ... ... ... ... масқаралаудың бір белгісі болған.
Қазан асуға арналған қасиетті тұрмыс құралдарының бірі – ... ... ... деп ... ... ... айтады [110, 149-150 бб.].
Сонымен қатар шәйнектерге арналған тыстар болды. ХІХ ғ. ІІ ... ХХ ғ. ... егін ... ... мен ... ... ... тастан жасалған қол диірмендері тарала бастады. Дақылдарды, ... өзге де ұсақ ... ... ... ... ... Бидай мен
ұнды сақтайтын арнайы матадан ... ... ... [80, 176 ... келе, ХІХ ғасырдың ортасындағы қазақ даласындағы
саясат пен өңірде ұйымдастырылған жәрмеңкелер ... ... ... ... тұрмыс бұйымдарында айтарлықтай өзгерістер әкелді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... еткен
халқымыздың басынан сан қилы оқиғалар өтсе де, өзінің ұлттық болмысын ... ... ... ... ірі ... бірі ХІХ ... ортасында
басталған еді. Патшалық отарлау саясаты қазақ ... ... ... әкеп ... өз ... материалдық мәдениетке де өз ... ... ... нәтижесінде, мал жайылымы жерлері азайды. Соның
салдарынан жер шаруашылығы кең ... ... ... өнімдерін көптеп
пайдалана бастады, тұрақты баспана түрлеріне жаппай көшу орын алды, ... ... ... ... және ... ... ... бола бастады. Бұл факторлардан басқа өзге ... ... өте зор ... Жер ... ... ... ... мәдениеттер
өзара сабақтасып,белгілі бір даму деңгейіне жетті.
Жұмысты жазу ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен оның ХІХ ғасырдағы саяси-әлеуметтік
оқиғалар ықпалы нәтижесі ... ... ... баспаналарының
қалыптасу ерекшеліктері көрсетіліп, қазақ тағамдарына, ... ... ... шолу ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасында
басталған өзгерістердің қазақ халқының материалдық мәдениетіне тигізген
ықпалы сараланды.
Патша өкіметі ... ... ... ... ... жолдарын
қарастырғанда, осы себепке байланысты ... ... ... ... ... ... болатын. Сол зерттеулерде қазақ халқының сол
кезеңдегі ... ... ... ... ... ... тұрмыстық бұйымдары, күнделікті қандай аспен тамақтанатыны
толығымен жазылған.
Тақырыпты зерттей келе тек ... ... қана ... ... ... саяси оқиғалардан бастап, олардың ықпалы жайлы кеңінен
тоқталды. Осы орайда, саяси ... ... ... ... ... ... одан әрі ... ашыла түсті. Жұмысты жазу
барысында Ресейден Қазақстанға арнайы ... ... ... ... ... ... ... арнайы тарау
арналып, жеке топтастырылды. Мұны жаңашылдық деп атау көрсетуге негіз бар.
Зерттеу жұмысы тақырыпты әр қырынан қарастырылған арнаулы ... ... ... ... бір ... бөліп алып, тарихи-этнографиялық
жағынан арнайы қарастыру ... ХІХ ... ... ... ... ... материалдық мәдениетіне тигізген ықпалы
сараланды.
Жұмысты қорытындылай келе, бұл жұмыс отандық ... ... ... әлеуметтік, этномәдени мәселелерін жүйелі түрде зерттеуге
талпыныс танытқан жұмыстардың бірі болып саналады. ... ... ... этнографиясының кітапханасының баспаларының көп көмегі тиді.
Бұл топтамаға қазақтың баға жетпес этнографиялық мәліметтері жинақталған.
Солардың ... ... ... ... жазбалар ерекшеленіп
алынып, талданып, бір жұмысқа топтастырылып отыр.
Халқымыздың басынан қандай қиын ... өтсе де, ... жыл ... ... ... та, ... өз ... құндылықтарын, бай
мәдениетін, өнерін, дархан дастарханын сақтап қала ... ... ... иық теңестіретін дәрежеде және біздің мәдениетіміздің бай һәм
ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе ... ... мұра ... дау ... ... МЕН ... ТІЗІМІ
1. А.К. Бимыкова ХІХ ғасырдың ортасындағы қазақ ... ... ... // IV ... және ... в архаическом ритуале и этнографичечкой современности» көктемгі
мектеп оқулары. – ... 2014. – 183 ... ... Ө.Төлеубаев, Ж.Қасымбаев, т.б. ... ... ... ... мен ... ... - Алматы: Мектеп баспасы, 2007. –
188 б.
3. Г.Т. Телебаев, А.Т. Шайкенова, А.К. ... и др. ... ... ... ... институты. – Астана: Елорда, 2002.
- 232 б.
4. Иманғали Сарбасұлы. Мәдениеттің қалыптасу ... ... мен ... - ... 2004. - 3 ... А.И. ... ... – Москва: ООО «Издательство Проспект»,
2007.- 4 б.
6. Т.Ф. ... В.М. ... И.О. ... др. ... теории и
проблемы. – Москва: Наука, 1995. - 38 ... Э.В. ... ... Очерки теории культуры. – Москва, 1994. -
22 б.
8. А. Аванесова, В.Г. ... Э.В. ... и др. ... ... и динамика. – Москва: Наука, 1994. - 349 б.
9. А.П. ... ... - ... ... 2006. - 183 ... Э.А. Орлова. Введение в социальную и ... ... 1994. - 13 ... С.В. ... ... ... ... Аспект-пресс, 1998. - 139-
141 бб.
12. Этнические и этно-социальные категории: Свод этнографических понятий и
терминов.-вып.6.-Москва.: ИЗА РАН, 1995.-55 ... И.Э. ... ... ... к ... этнической идентичности в
отечественной науке// Этнологические исследования.-Вып.1.-Улан-Удэ: БНЦ ... ... 2000,- 32 ... В.М. ... ... ... ... ФОРУМ, 2002.- 71 б.
15. А.Я. Флиер, Культурология для культурологов: пособие для магистрантов и
аспирантов, доктарнатов и ... а ... ... ... ... Екатеринбург: Деловая книга,
2002.-492 б.
16. Е.В. Пашинцев. Границы современного социологического дискурса. Т.3, ... С.Г. ... ... ... - ... ЭКСМО-Пресс, 2001. -
61 б.
18. Е.В. Попов. ... в ... ... Владос, 1996. - 336 б.
19. Э.С. Маркарян. Проблема целостного исследования культуры в ... // В сб. Е.А. ... В.А. ... ... ... в США и ... 1989. 16-17 бб.
20. John Thompson. Ideology and Modern Culture. - Critics social theory ... Era of Mass ... - Oxford: Polity Press, 1990. - 127 ... Э.В. ... ... ... культуры. - Москва: Интерпракс, 1994. -
103-104 бб.
22. A.R. ... A natural Science of Society. - Glensoe, IL: ... 1957. - 106 ... Chris Jenks. Culyire. L., NY.: ... 1993. - 40 ... Т. Парсонс. Социальная система. - Лондон: 1951. - 15 б.
25. А.Л. Кребер, К. ... ... ... ... ... - ... ... бук, 1952. – 181-189 бб.
26. М.А. Чегинец. Концепция культуры А.Л. Кребера. СПбю. 1989. - 13 ... В.Е. ... Ю.А. ... - Сущность культуры. Ростов: издательство
Ростовского университета, 1979. - 42 ... С.А. ... К ... ... изучения материальной
культуры//№4, 1970.- 3-17 бб.
29. С.А. ... ... о ... ... и ... Сб.
«Проблемы антропологии и исторической этнографии Азии», ... - 1968.- ... М.М. ... ... ... ... сб. 1 «Палеолит СССР».
- Москва, 1937.-19 б.
31. Б.Ф. Поршнев. Социальная психология и история. - Москва, 1966. – 78 ... В. Г. ... ... ІІ. ... ... 1939 - 78 ... В.В. ... Тюркские степные кочевники. – Астана: Алтын ... ... - 25 ... Семен Броневский. О казахах Средней орды. – Астана: Алтын ... ... - 38-43 ... ... ... ... по ... и фольклору. – Астана: ... ҚЭК, 2007. - 19-21 ... ... ... ... по ... этнографии.- Астана: Алтын ... 2007. – 57 ... М.И. ... ... ... казахов степных округов. - Астана: Алтын
кітап, ҚЭК, 2007. - 46 б.
38. ... ... ... орд и ... ... - ҚЭК, Астана: Алтын
кітап, ҚЭК, 2007. - 28-32 бб.
39. Э.А. Масанов. Очерк истории этнографического ... ... ... ... ... 1966. - 226 ... Николай Харузин. История развития жилища ... и ... ... ... ... 2007. - 157 ... Герн фон В.К. Характер и нравы казахов.- ... ... ... 2007. -
36 ... Л.Мейер. Казахская степь Оренбургского ... - ... ... 2007. - 46 ... И.В. ... Описание Средней орды киргиз-кайсаков. - ... ... 2007. - 102 ... ... ... и ... из ... по казахским степям. -
Астана: Алтын кітап, 2007. - 136 ... А.К. ... ... литературных трудов.- Астана: Алтын кітап, 2007.
- 162 б.
46. Г.Е. Катанаев. Прииртышские казахи и казаки: история, хозяйство и ... ... ... 2007. - 84 ... Мейндорф Е.К. Этнография казахов в записках российских путешественников
начала ХIХ века. - ... ... ... 2007. - 87 б.
48. Мякутин А.И. Юридический быт казахов.- Астана: Алтын кітап, 2007. - ... ... ... ... ... ... ХХ вв. - ... Алтын
кітап, 2007. - 5-7 бб.
50. «Туркестанские ведомости» этнографические рассказы». - ... ... 2007. - 44 ... ... ... в казахской этнографии. - Астана: Алтын кітап,
2007.
52. Российские академические экспедиций XVIII века об этнографии казахов. -
Астана: ... ... 2007. - 226-229 ... А.П. ... ... по ... ... Астана : Алтын
кітап, 2007. - 274-275 ... ... ... ... по ... ... ... народа. -
Астана,: Алтын кітап, ҚЭК. 2007. - 51 ... ... ... ... наследие казахов. - Астана: Алтын
кітап, ҚЭК. 2007. - 17-20 бб.
56. А.Н. Букейханов. ... ... ... - ... кітап, КЭК, 2007.
57. Муса Шорманов. Казахские народные обычаи. - Астана: Алтын кітап, 2007.
- 33-34 ... ... ... ... және уақыт.- Астана: Алтын кітап, 2007 . -
238-239 бб.
59. Масанов Э.А. ... ... ... ... ... народа
в СССР. - Астана: Алтын кітап, 2007. - 540 ... ... ... ... ... и ... ... -
Астана: Алтын кітап, 2007. - 128 ... Ы. ... ... ... және ауыз ... үлгілері. –
Астана: Алтын кітап, 2007. - 29 ... ... Т.Т., ... Ж.А. ... ... - ... 2008. - 224-225 бб.
63. И.В. Ерофеева. Историко-культурный атлас казахского народа. ... 2011.- 3 ... К.А. ... К ... ... номадизма в аридной зоне древнего
Казахстана // Поиски и ... в ... ... ... 1972. - ... Б.Н. ... . ... и ориентиры кочевой культуры.- Алматы, 2008. -
168 б.
66. С. Аджигалиев. Культурно-исторические инновации в традиционной системе
скотоводческого ... ... ХІХ века (к ... о генезисе
стационарных кыстау) // Культура кочевников на рубеже веков (ХІХ-ХХ, ... ... ... и трансформации. Мат-лы межд.конф., г. Алматы, 5-7
июня 1995 г. ... 1995. - 135 ... ... и др. ... культура Центрального Казахстана. Алма-ата:
Наука, 1966. - 204 ... В.В. ... ... Кентского типа – древнейшие города
Казахстана // Материалы международной научной ... « Роль ... в ... номадов», посвященной 10-летнему юбилею г.Астаны.
Астана, 2008. - 131 б.
69. М.К. ... ... ... в ... ... железа. - Алматы,
1994. - 29 б.
70. М.К. Хабдулина. Поселение раннесакского ... на реке ... ... ... Евразии. Т 1. Древние эпохи. Астана, 2003. -
197 б.
71. А.З. Бейсенов. К проблеме поиска и изучения поселений раннего ... ... ... ... ... проблеми розвитку.
Луганьск, 2002. -10 б.
72. А.Х. Маргулан. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана.
Алма-ата: Наука, 1979. - 225 ... А.Х. ... . ... ... ... в ... Казахстане //
Археологические памятники Казахстана. Алма-ата, 1978. - 5 ... Ж. ... ... ...... Материалы международной научной
конференций «Роль степных городов в ... ... ... ... ... г. ... ... 2008. -186 б.
75. С.М. Ахинжанов. Государственное ... ... ... СССР с ... времен до наших дней в 5 томах. Т 3. ... - 57 ... С. ... Типы ... поселений казахов по данным археологических
исследований Южного и Центрального ... по ... ... 1976. - 47-48 ... Н.Э. Масанов. Кочевая цивилизация ... ... ... общества. Алматы; М., 1995. - 139 б.
78. И.В. Захарова. Об ... ... ... 1955 и 1956 ... АН КазССР. Т.6. Алма-ата, 1959. - 8 б.
79. М.С. Муканов. Казахская юрта. - Алма-ата: Кайнар, 1981.- 20-21 ... М.К. ... Х.А. ... М.С. ... ... ... ... Алматы, 1995. - 127 б.
81. М.К. Семби, Ж. Шайкен, К. Исмагулов, К. Куанышбаев. Научный ... ... ... ... ... ... номадов в
Нуринском и Улытауском районах Карагандинской области и ... ... ... в 2009 г.- НА КНИИПКНН. Ф.3. Оп.1. Д.50. - ... ... ... и др. ... о ... ... по ... району ЮКО в
2006 г. – НА КНИИПКНН. Ф.3. Оп. 1. Д. 3. - 8 б.
83. Ж.А. ... ... ... ... «Сырымбет» // От Алтая
до Каспия. Атлас памятников и достопримечательности природы, ... ... ... Т.1. Алматы, 2011. - 240 б.
84. Э.Р. Усманова, А.С. Суслов. Отчет о ... ... ... ... Карагандинской области в 2009 году. Ф.3. Оп.1. ... 6 ... С.И. ... ... быта ... ... рек Уила и ... Казаки.
Антрлопологические очерки. МОКИСАР. Вып. 3. Л.: Изд-во АН ... 1927. - ... А.Д. ... ... ... ... и ... в VII-VI
вв. до н.э. // Вестник Челябинского университета. 2003. №2. - 14 б.
87. ... и др. ... ... ... ... ... ... и Кызылординской областям за 2008 год.-НА КНИИПКНН. Ф.3. Оп.1.
Д.3.
88. Д.Ж. Турсунбаев. Открытие Каркаралинского внешнего округа // ... ... ... в прошлом и настоящем. Алматы, 2004. - 279
б.
89. В.П. Курылев. Об основных типах скотоводческого хозяйства у казахов ... ... на ... ... ... Алма-ата: Наука, 1980. - 91 б.
90. Э.А. ... ... и ... ... в ... ауле// Новые
материалы по археологии и этнографии Казахстана. Алма-ата,1961. - 148 б.
91. А. ... Мир ... - ... 2001. - 316 б.
92. У. Джанибеков. Эхо… По следам легенды о золотой домбре. Алма-ата, ... - 230-231 ... . ... ... 34 том. ... Алтын китап, 2007 жыл, ... В.В. ... пен И.В. ... ... В. В., ... И. В. Казахское
народное жилище. - ... 1989 - 24 ... ... по ... землепользованию, собранные ... ... по ... Степных областей. Акмо¬линская
область. Атбасарский ... Т.П. ... 1902. - 5—6 ... Л.И. ... Древние тюрки. М., 1967.- 72 б.
97. С. Муканов. Халық мұрасы, - Алматы, 1974. – 99 ... И. ... По ... ... в ... ... // Собр.
соч. Т.2. Алма-Ата, 1976. - 100—101бб.
99. В.В. ... ... ... ... Западно-Казах¬станской
области (Историко-этнографический очерк) // Труды Инсти¬тута истории,
археологии и этнографии (в ... ... ... Т.З. ... ... Захарова И. В. Об итогах этнографических экспедиций 1955 и 1956 ... ... ... Т.б. Алма-Ата, 1959. С.7; Аргынбаев X. ... ... ... и ... ... и их ... на материальную
культуру казахов в середине XIX и начале XX в. (по ... ... // ... ИИАЭ. Т.б. Алма-Ата, 1959. С.56.
100. Материалы по киргизскому ... ... ... 1913. - ... бб.
101. В.В. Бартольд. Двенадцать лекций по истории турецких наро¬дов Средней
Азии // Соч. T.V. М., 1968. - 26—29 ... С.И. ... ... ... жилища степных кочев¬ников Евразии.
// Советская этнография. 1976. - № 4. - 44 б.
103. С.И. ... ... ... времени в Западной Туве // Ученые
записки ... НИИ ... ... ... Вып. III. ... 1955.
- 82—87 бб.
104. Өзбекәлі Жәнібеков. Жолайрықта. – Алматы: Рауан, 1995. - 28-30 бб.
105. П.С. ... ... по ... ... ... ... 1873. 4.1. - 569 б.
106. Т.И. Султанов. Краткое описание сочинений Сейфи (XVI в.) // ... ... 1970. - № 1. 43 ... И. Словцов. Путевые ... ... во ... ... ... уезд ... ... в 1878 г. // Записки ... ... ... ... 1881. – 51 ... Б.Е. ... Государство кимаков IX—ХП вв. по ... ... 1972. - 97 ... В.С. ... ... ... кочевых народов. - Ташкент,
1959. – 19 ... А.Х. ... ... ... ... ... ... 57-58 бб.
111. М.Ш. Алинова, Г.С. ... Л.Т. ... ... ... – Павлодар: Павлодарский государственный педагогический институт,
2008. - 28-29 бб.
112. И.В. Захарова, Р.В. Ходжаева. Казахская ... ... ХІХ ... века. – Алматы: Наука, 1964. - 66 б.
113. И.Г. Георги. Описание всех ... в ... ... Из ... обрядов, обыкновений, одежд, жилищ, упражнений,
забав, вероисповеданий и других достопамятностей. Ч.Н. СПб., 1795.- ... Х. ... ... ... ... ... ... уездов. - Ташкент, 1894. - 10 б.
115. Азиатская ... СПб., 1914. T.I. ... Ч.Ч. ... ... соч. Т.1. ... 1961. - 142 ... А. Б е ж к о в и ч. Указ. соч. «Советская этнография». 1953 г. № ... А. И. ... н. ... ... орд и ... - ... СПб.» - 65 б.
119. Сейіт Кенжеахметов. ... ... ... - Алматы кітап, 2005.-
38 б.
120. О.Д.Дайырбеков, ... ... ... ... алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша
терминологиялық сөздік. Шымкент: Ғасыр-Ш, 2005.-67 ... ... Екі ... ... ... ... Алматы,1982.-196 б.
122. Егемен Қазақтан. 2008 жыл, 25 маусым, «Қазақ ... ... ... ... И.Сарыев, А.Отарбаев. Ақ дастархан.- Алматы, Қайнар, 1987.-
9 б.
124. Қазақтың этнографиялық категориялар, ... мен ... ... ... - ... DPS, 2011.- 77 б.
125. Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.- 195
б.
126. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. ... ... Б.Ж. ... 2007.-81 ... ... ... 9 ... б.
128. Д.Қатранұлы. Ұлттық тағамның ... ... ... ... Ана ... 1998.-67 ... И.Сариев. Казахская кухня.- Алматы: Кайнар, 1981.- 165 б.
130. Х.Тілемісов. «Қазақтың ұлттық тағамдары». Алматы: Қайнар,1990.-56 б.
131. http://portal.agun.kz/e Ет және ет ... ... ... ... food and national meals," About ... accessed ... 2011, http://aboutkazakhstan.com/about-kazakhstan-food
133. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Құрастырған Жүсіпова Б.Ж. Алматы:
Көшпенділер, 2007.- 82 б.
134. С.Қасиманов, ... ... ...... ... 1977.-65 ... Н.В. ... Население дореволюционного Казахстана. – ... 1981.- 70 ... В.А. ... ... ... как ... и роль в ней Чуйской
долины. – 1915.-67 б.
137. Промышленность дореволюцонного Казахстана ... - ... ... б.
138. Ы. Алтынсарин. «Этнографиялық очерктер және ауыз әдебиет ... ... ... 2007. - 29-31 бб.
139. А.Ф. Дубицкий. Город на Ишиме.- Алматы, 1986. - 40 ... ... Т., , ... Ж.А. ... ... - Қарағанды: Гласир,
2014. – 53-54 бб.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 172 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
Саяси процестер жүйесіндегі ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетін зерттеу71 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері. 2.Қазақ зиялылары ұлт қамы жолында. 3.Әдеби бағыттардың ерекшеліктері мен ортақ бірлігін ажырату32 бет
19 - 20 ғ. басындағы Қазақстан мәдениеті8 бет
19-20 басындағы қарақалпақтардың отбасылық некелік қарым-қатынастарына байланысты әдет-ғұрыптары мен салт дәстүрлері жүйесі44 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы Қиыр Шығыстығы халықаралық жағдай7 бет
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қоғамдық жағдайдың Отырар өңірі ақындары шығармашылығына ықпалы11 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь