Республикалық «Мәдени мұра» бағдарламасы – Қазақстанның ортағасырлық қалаларын зерттеудің жаңа кезеңі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 БАТЫС ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1.1.Сарайшық қаласындағы қазбалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
1.2. Жайық қалашығының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...19
1.3. Бозоқ қала жұртындағы қазбалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

2 ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДАҒЫ ҚАЛАЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
2.1. Сауран қаласының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
2.2. Отырар қаласының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .57
2.3. Арыс өзенінің бойындағы қалалардың зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ...72
2.3.1. Жуантөбе қалашығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72
2.3.2. Қараспантөбе қалашығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..86

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .98

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 100

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Жұмыстың жалпы сипаты. Ұсынылған диссертация Қазақстан аумағындағы бірқатар ортағасырлық қалалардың Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберіндегі археологиялық зерттелу барысына арналған. Диссертацияда еліміздің әртүрлі өңірлеріндегі белгілі шаһарлардың археологиялық зерттелу тарихы, «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жаңа кезеңдегі зерттелуі хронологиялық тәртіппен ұсынылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Мәдени мұра ұғымы халықтың ғасырлар бойы қалыптастырған рухани және заттай мәдениетін көрсететін, сол халықтың жүріп өткен тарихи жолынан сыр шертетін бағалы жәдігерлік қоры болып табылады. Мәдени мұра ұғымына халықтың рухани-мәдени құндылықтары – ұлттық мәдениет, ауызша және жазбаша әдебиет ескерткіштері, дәстүрлер, әдет-ғұрыптармен қатар, халықтың заттай мәдениеті – тарихи-мәдени және сәулет ескерткіштері де жатады.
Заттай мәдениеттің негізгі бөлігін археологиялық ескерткіштер мен табылған археологиялық олжалар құрайды. Археологиялық мәдени мұраға көне тұрақтар, оба-қорымдар, көне қалалар, қамал-қорған орындары, кесенелер мен мазарлар, басқа да архитектуралық ескерткіштер жатады. Олар жан-жақты кәсіби түрде зерттелген жағдайда халықтың өткен тарихы туралы көптеген құнды мағлұматтар алуға болады.
Қазіргі қоғамда мәдени мұраны зерттеу аса маңызды әрі өзекті болып отыр. Себебі жаппай жаһандану мен ғылыми-техникалық прогресс кезінде жекелеген тұлғалар мен бүтіндей халықтардың ерекшеліктері ұмыт болуға жақындай бастады. Сондықтан да халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан төл тарихы мен мәдениетін тиянақты зерттеу үшін ерекше маңызға ие бағдарлама дүниеге келді.
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың 2003 ж. 13 қаңтардағы № 1277 Жарлығына сай ҚР Үкіметінің 2003 жылғы 5 қыркүйектегі № 903 қаулысымен бекітілді. «Мәдени мұра» бағдарламасы сонымен қатар ҚР Президентінің «Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары» атты Қазақстан халқына Жолдауында да аталған болатын. Аталмыш бағдарлама 2004-2006 жж. арналып, еліміздің археологиясы саласында жаңа белестер ашып берді, қазба жұмыстары жаңа қарқынмен жанданып, көптеген жаңа зерттеулер қолға алынды. «Мәдени мұра» бағдарламасы тек археологияда ғана емес, жалпы Қазақстанның мәдениет саласында айтарлықтай оқиға болып табылды.
1. Маргулан А.Х. Из истории городов и строительного искусства древнего Казахстана. А.-Ата, 1950. – 122 с.
2. Агеева Е.И., Пацевич Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. Труды ИИАЭ АН КазССР. Том 5. А.-Ата, 1958. – 295 с.
3. Бернштам А.Н. Проблемы древней истории и этногенеза Южного Казахстана / Известия АН КазССР. № 67. 1950. Вып. 2. Сс. 59-99.
4. Сенигова Т.Н. Средневековый Тараз. А.-Ата, 1972. – 218 с.
5. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Древний Отрар. А.-Ата, 1972. – 215 с.
6. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Позднесредневековый Отрар. А.-Ата, 1981. – 343 с.
7. Акишев К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Отрар в ХІІІ-ХV вв. А.-Ата, 1987. – 353 с.
8. Ибрагимов Н. Ибн Батута и его путешествия по Средней Азии. Москва, 1988. – 128 с.
9. Тасмағамбетов И., Самашев З. Сарайшық. Saraichik. Сарайчик. Алматы, 2001. – 320 бет.
10. Абулгази Бахадур-хан. Родословное древо тюрков. Москва, 1996.
11. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, 1997. – 272 бет.
12. Сарайшық билеушілері мен батырлары. Жинақ. Құраст. Қ. Орынғали. Алматы, 2004. – 320 бет.
13. Самашев З.С. Исследование золотоордынского города Сарайчик (предварительное сообщение) // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. – Сс. 137-142.
14. Самашев З.С., Кожаков Д., Талеев Д. Сарайчик: проблемы исследования Великого города // Проблемы изучения и сохранения исторического наследия. Алматы, 1998. – Сс. 240-245..
15. Самашев З.С., Лошакова Т.Н. және т.б. 2005 ж. Сарайшық қаласы орнындағы қазбалар // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2005 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2005. – 51-53 бб.
16. Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. Сарайшық тиындары. Монеты Сарайчика. Алматы, 2006. – 181 бет.
17. Самашев З.С., Қожа М. және т.б. Сарайшық қалашығындағы 2006 ж. жүргізілген қазба жұмыстары // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007. – 60-61 бб.
18. Самашев З., Кузнецова О., Плахов В. Сарайшықтың қыш бұйымдары. Керамика Сарайчика. Алматы, 2008. – 263 бет.
19. Самашев З.С., Плахов В. және т.б. 2009 жылғы далалық маусымдағы Сарайшық қалашығындағы зерттеулер // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2009 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2010. – 38-39 бб.
20. Байпақов К.М., Смағұлов Е.А., Ахатов Ғ.А. Ортағасырлық Жайық қала жұрты. Алматы, 2005. – 221 бет.
21. Ахатов Ғ.А. Бермағамбетов А.Ж. Жайық қала жұртындағы археологиялық жұмыстар // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2004» бағдарламасы бойынша 2004 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2005. – 36-41 бб.
22. Ахатов Ғ.А. Жайық қала жұртындағы археологиялық зерттеу жұмыстары // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарл. бойынша 2005 ж. археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2005. – 63-66 бб.
23. Ахатов Ғ.А. Ортағасырлық Жайық қалашығындағы археологиялық зерттеулер // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарл. бойынша 2006 ж. археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007. – 32-34 бб..
24. Хабдулина М.К., Средневековое городище Бузок: некоторые проблемы изучения // Изв. НАН РК. Сери общ. наук. 2005. № 1. – Сс. 135-151.
25. Хабдулина М.К. Ақмола облысы Бозоқ қалашығындағы 2006 ж. жүргізілген археологиялық зерттеулер // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007. – 25-27 бб.
26. Хабдулина М.К. Ортағасырлық Бозоқ қалашығындағы археологиялық зерттеулер // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2004» бағдарламасы бойынша 2004 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2005. – 7-9 бб.
27. Хабдулина М.К. Ақмола облысында археологиялық зерттеулердің жүргізілуі: Бозоқ қалашығы // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2005»
        
        РЕСПУБЛИКАЛЫҚ «МӘДЕНИ МҰРА»
БАҒДАРЛАМАСЫ – ҚАЗАҚСТАННЫҢ ОРТАҒАСЫРЛЫҚ
ҚАЛАЛАРЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ЖАҢА КЕЗЕҢІ
Кіріспе.....................................................................
.....................................3
1. Батыс және Орталық Қазақстан қалаларының зерттелуі
1.1.Сарайшық ... ... ... ... ... ... қала ... ... ... ... аумағындағы қалалардың зерттелуі
2.1. Сауран ... ... ... ... ... Арыс ... ... қалалардың ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... диссертация Қазақстан аумағындағы
бірқатар ортағасырлық қалалардың Мемлекеттік ... ... ... ... зерттелу барысына арналған. ... ... ... ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жаңа ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Мәдени мұра ұғымы халықтың ... ... ... және ... ... көрсететін, сол халықтың
жүріп өткен тарихи жолынан сыр шертетін ... ... қоры ... Мәдени мұра ұғымына халықтың рухани-мәдени құндылықтары – ұлттық
мәдениет, ауызша және жазбаша әдебиет ескерткіштері, ... ... ... ... ... ... – тарихи-мәдени және сәулет
ескерткіштері де жатады.
Заттай мәдениеттің ... ... ... ... ... ... олжалар құрайды. Археологиялық мәдени мұраға көне
тұрақтар, ... көне ... ... ... ... мен
мазарлар, басқа да архитектуралық ескерткіштер жатады. Олар жан-жақты
кәсіби ... ... ... халықтың өткен тарихы туралы көптеген
құнды мағлұматтар алуға болады.
Қазіргі қоғамда мәдени мұраны зерттеу аса маңызды әрі ... ... ... жаппай жаһандану мен ғылыми-техникалық прогресс ... ... мен ... халықтардың ерекшеліктері ұмыт болуға
жақындай бастады. Сондықтан да ... ... бойы ... ... мен ... тиянақты зерттеу үшін ерекше маңызға ие бағдарлама
дүниеге келді.
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы ... ... Н.Ә. ... 2003 ж. 13 ... № 1277 ... сай ... 2003 жылғы 5 қыркүйектегі № 903 қаулысымен бекітілді. ... ... ... ... ҚР Президентінің «Ішкі және сыртқы
саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары» атты ... ... да ... ... ... бағдарлама 2004-2006 жж. арналып,
еліміздің археологиясы саласында жаңа белестер ашып берді, қазба ... ... ... ... жаңа зерттеулер қолға алынды. «Мәдени
мұра» бағдарламасы тек археологияда ғана емес, жалпы Қазақстанның мәдениет
саласында ... ... ... ... ... ... ... тарихи және мәдени байлықтарды
қорғау, зерттеу және насихаттауға арналған. Оның негізгі мақсаты – елдің
тарихи-мәдени мұрасын зерделеу, ... және ... ... ... ... ... басты мақсаты – маңызды тарихи-мәдени және сәулет
ескерткіштерін зерттеу және қайта ... ... ... ... ... ... ... ұлттық стратегияның қалыптасуында тиімді
факторлар саналады. Бағдарламаның бір ... ... ... және сәулет ескерткіштерін зерттеп, оларды мұражай-қорық, туризм
нысандары және консервациялау мен реставрациялаудың жаңа әдістері ... ... ... ... ... сақтау.
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында бүкіл ... ... ... ... ... мыңдаған көне жәдігерлер табылды. Халықтың
сан ғасырлар бұрынғы қалдырған заттай асыл ... ... ... Отан ... жаңа ескерткіштермен, ең бастысы бұрын белгісіз болып
келген жаңалықтармен, жаңа мәліметтермен ... Ел ... ... да ... ... жылда жаңа экспонаттарға қанықты, мұндай
науқан бұрын ... ... ... ... ... ... қалаларын
зерттеуде жаңа кезең болып табылды. Бағдарлама аясында еліміздің ежелгі
қалалары ... ... ... зерттелуінде үлкен жаңа мүмкіндіктер
ашылды. Көшпелі өркениетті қалыптастырған ... ... ... ... біте ... ... ... дүниеге әкелгені мәлім болды.
Әлбетте, Қазақстанның ежелгі қалалары ... ... ... ... бағдарлама арқылы отандық зерттеушілер көне шаһарларға жаңа тәуелсіз
көзқарастар тұрғысынан қайта қарауға мүмкіндік алды.
Жазба деректерде аталатын ... ... ... пен ... ... ... ... құбылыс болып табылды. Қазақстан
туралы тек таза көшпелілер елі деген пікірлер туғызып ... ... ... ... ... далалық өркениеттің ... ... ... ... жеріндегі ежелгі қала орындарын кеңес
дәуірінен бастап зерттей ... ... ... жаңа ... қалалық
мәдениетті жаңа тұрғыдан зерттеуге зор септігін тигізді.
Қазақстанның ежелгі қалалық мәдениетін ... ... ... ... ... ... әрі ... шаралардың бірі болып отыр. Қалалар
тарихын білу арқылы келешек ұрпақтар өз ... ... ... ... ... ... Үйінділер астында қалған көне шаһарларды қайта
тірілту, сан ғасырлар ... ... ... аса ... іс болып
қала беруде. Дәстүрлі түрде көшпелілер ... ... ... ... мәдениетін одан әрі зерттеу ешқашан да өзектілігін жоймақ емес.
Тақырыптың ... ... ... дейінгі кезеңдегі шағын
зерттеулерді қоспағанда, Қазақстанның ежелгі қалаларын ... ... Ә.Х. ... С.П. ... М.Е. ... А.Н. Бернштам, К.А.
Ақышев, Е.И. ... Т.Н. ... Г.И. ... М.С. Мерщиев, Л.Б.
Ерзакович, С.М. Ақынжанов сияқты ... ... ... және ... ... К.М. Байпақов, З.С. Самашев, М.Е. Елеуов, Е.А.
Смағұлов, М. Қожа, Б. Байтанаев, М. Хабдулина және т.б. ... ... ... ... ... ... қала ... зор үлестерін қосты.
Қазақстанның ортағасырлық қалалары туралы кеңес дәуірінде де,
тәуелсіздік жылдарында да ... ... ... ... еңбектер пайда
болды. Өткен ғасырдың 50-60 жылдары Қазақстанның ортағасырлық ... ... [1], ... ... [2], Бернштам [3], Сенигова [4] т.б.
белгілі зерттеушілер үлкен еңбектер ... ... ... қазып
зерттеген қала орындары «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде де қайта
зерттелді.
1970-1980 жж. да ... ... ... ... ... дүниеге келді, олардың арасында белгілі археолог-ғалымдар ... К.М. ... Л.Б. ... ел аумағындағы аса ірі ежелгі
қалалардың бірі – Отырар шаһарына ... үш ... ... ... де ... [5-7]. ... қаласындағы зерттеулер 2004-2011 жж.
«Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде де жалғасқан ... ... ... ... ... үшін ... жж. ... нәтижелерінің
маңызы зор болған еді.
Өткен ғасырдың 90-жж. ... да ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер
жалғасты, нәтижелері ғылыми мақалалар мен ... ... ... ... ... ... сәл ... «Мәдени мұра» бағдарламасына ұласты.
2004 ж. бастап «Мәдени мұра» бағдарламасы іске қосылды, бұл ... ... ... ... тарихындағы бетбұрыс кезең болып
табылды. ... ... ... ... ... ... ... экспедициялар жұмыстары нәтижесінде
ортағасырлық қалалар тақырыбында көптеген тың ... ... ... жарық көрді. Қалалық мәдениетті зерттеу ... тек ... ... мен ... өңірлері ғана емес, Батыс, Орталық Қазақстан
аймақтарындағы бірқатар қала орындары зерттеу нысанына айналды.
Дегенмен, «Мәдени ... ... ... ... қалаларының зерттелу тарихы арнайы зерттеу ... Бұл ... әлі ... ... жеке ... ретінде қарастырылмады.
2004-2011 жж. аралығында бағдарлама аясында зерттелген ежелгі қалалардың
көлемі біршама көбейді. Осының нәтижесінде жеке-жеке ... ... ... ... көрді. Олардың ішінде Жайық қалашығы, Сауран,
Отырар, Сарайшық және т.б. көне қалалардың археологиясына арналған ... ... ... Бұл ... ... он жылға жуық уақыт «Мәдени
мұра» бағдарламасы аясында зерттелген ... Сол ... ... ... ... ... жылдары жарық көрген кітаптарды тікелей
«Мәдени мұра» ... ... деп ... ... ... ... ... – К. Байпақов, М. Елеуов, Е. Смағұлов, ... және ... ... археология мектебінен өткен тәжірибелі
мамандар болып табылатын. Аталған ғалымдар Қазақстанның қалалық мәдениетін
зерттеуде қажымай ... ... ... ... ... де өз ... ... қалалар бойынша бірден-бір белгілі мамандар болып
қалуда.
«Мәдени мұра» бағдарламасы аясында аталған ғалымдардан ... орта ... буын ... де белсенді жұмыс жасай бастады. Олардың қатарында – А.
Нұржанов, Д. Воякин, Е. ... Р. ... және т.б. ... болады.
Бұлардың көпшілігі бағдарлама шеңберінде жеке ... ... ... ... ... ... мен ... түрінде жарыққа
шығарды.
Қорыта келгенде, «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде ... ... ... ... мен ... жеке ... ретінде
қарастырылған емес. Бұл мәселе ... ... ... ... ... ... деректік негізі. Зерттеу жұмысының басты деректік
негізі ретінде «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде ... ... жыл ... ... ... пайдаланылды. Қазақстанның
ортағасырлық қалалары аумағында жүргізілген қазба нәтижелері бойынша ... ... мен ... кеңінен қолданылды. Қазба ... мен ... ... де ... жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың басты мақсаты 2004-
2010 жж. зерттеу жүргізілген Қазақстан ... ... ... «Мәдени мұра» шеңберіндегі зерттелу барысын хронологиялық
түрде сипаттау, қазба жұмыстарының кейбір нәтижелерін ... ... ... ... қол ... ... ... сипаттау
арқылы осы бағдарламаның Қазақстан археологиясы ғылымында қаншалықты
маңызды кезең болып табылғанын көрсету. Осы ... ... ... ... ... ... мұра» ... ... ... ... көрсету;
– Бағдарлама шеңберінде зерттелген бірқатар қалалардың қазба ... ... ... ... ... оған дейінгі қысқаша зерттелу
тарихын көрсету;
– Жұмыста сипатталған ортағасырлық қалалардағы қазба нәтижелерін ... ... ... сипаттау арқылы елімізде туризмді дамытуға
үлес қосу.
Зерттеу жұмысының ғылыми ... ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде зерттелуі
барысын біршама тиянақты сипаттайтын алғашқы ... бірі ... ... орындай келе біз төмендегідей жаңалықтарға қол жеткіздік:
... ... ... ... археологиясы саласын жаңа деңгейге
көтерген аса маңызды құбылыс;
– Жұмыста сипатталған ... ... ... ... ... қазба
нәтижелері хронологиялық бірізділікте жан-жақты суреттелді;
– Зерттеу нысандары ... ... ... ... ... ... Қала жұрттарындағы негізгі қазба нәтижелері жүйелі түрде көрсетілді;
– Сипатталатын ескерткіштер негізінде «Мәдени мұра» ... ... ... ... ... ... ... қорғауға ұсынылатын тұжырымдары:
– Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы ... ... ... мен жаңа ... ... ... кезең;
– Бағдарлама еліміздің тарихи-мәдени мұрасын ... ... ... ... аса маңызды роль атқарды;
– Бағдарлама қалың жұртшылыққа еліміздің ... ... ... үлес ... Бағдарлама аясында Қазақстанның бірнеше ондаған ірі және шағын қала
жұрттары зерттеліп, мыңдаған жәдігерлер ... ... ... Бағдарлама бұрын белгісіз ... ... ... ... ... ... ... жасады;
– Бағдарлама Қазақстанда туризм ісін дамытуға ерекше серпін берді;
– Қазақстанның тарихи құндылықтарын халықаралық ... ... ... ... Еліміздің тарихы тереңге кететіндігі халықаралық деңгейде тағы ... ... ... ... ... ... мәдениеті таралған
болып есептелетін Қазақстанның отырықшы мәдениет орталықтары, атап айтқанда
еліміздің әр ... ... ... ... қалалары негізгі
зерттеу нысаны болып табылады.
Зерттеу пәні ретінде ел аумағында орналасқан бір топ ... ... ... ... ... ішінде Мемлекеттік
«Мәдени мұра» бағдарламасы шеңберінде зерттелуі алынып отыр.
Зерттеу жұмысының методологиялық негізі мен зерттеу әдістері. ... ... пен ... ... арасында орналасуы, екі үлкен
этномәдени үрдістердің тоғысқан жерінде орын тебуі, далалық көшпелі ... ... ... біте ... ... дамуы зерттеу
жұмысының әдістемелік негізі ретінде салыстырмалы талдауды қолдануды талап
етті. ... жазу ... ... негізгі зерттеу әдістері
қатарына – жүйелік талдау, ... ... ... ... ... ... әдістерін жатқызуға болады.
Зерттеу жұмысының қолданыстық маңызы. ... ... ... ... ... ... тарихы, даму мәселелері, ежелгі
қала мәдениетінің тарихы бойынша еңбектер жазуда, жоғары оқу ... ... ... ... ... ... ... аумағындағы
тарихи-мәдени ескерткіштерді насихаттау жұмыстарында, туризм ісін дамытуда,
әртүрлі тарихи көрме-экспозицияларды өткізуде де ... ие бола ... ... ... ... ... екі тараудан,
қорытындыдан, ... ... ... және ... ... ... ЖӘНЕ ... ҚАЗАҚСТАН ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ
1. Сарайшық қаласындағы қазбалар
Жайық бойында орналасқан көне ... ...... ... ... орын ... ... бірінен саналады. Ол Жайық өзенінің ... ... ... солтүстікке қарай 55 км жерде орналасқан. ... ... ... ... 600х600 м. Соңғы жетпіс жылдай ... ... ... м ... 320 га ... Жайықтың суы шаюынан
және басқа да сыртқы факторлардан жойылып кеткен.
Тарихи деректер ... ... ХІІІ ғ. ... Бату хан ... қаланған. Қала арқылы Ұлы Жібек жолы өткен, Сарайшық шаһары ... ... ... ... аталады. Қала ХV-ХVІ ғғ. Ноғай Ордасының,
Қазақ ... ... ... Осы ... ... ... ... Ноғай Ордасының билеушілері, қазақ ханы Қасым хан жерленген.
Сарайшық қаласы 1570-1580 жж. ... ... ... шабуылдары
нәтижесінде қирап, құлдырауға ұшырады.
Сарайшық өзге қалалармен қатар, Ертістен Дунайға дейінгі ұлан-байтақ
өлкені билеген – Жошы ... ... ... ... ... Жошы ұлысы кейінірек Алтын Орда атанғаны белгілі. Бұл ... ... ... шонжарлар және ел басқарушы ақсүйектер үшін
Сарай және әкімшілік ғимараттар ... бой ... ... ... кейіннен біртіндеп қолөнершілер, еркін тұрғындар, көпестер және
басқа да адамдарға арналған үй-жайлар салына бастаған. ... ... бірі ... ... еді. Ол ... ... ... мен
Азияның түйісер тұсынан ұтымды орналасты, Еуропа ... мен Еділ ... Орда ... – Сарай Бату және Сарай Беркеден Хорезм қалаларына,
Иранға, Үндістанға және Қытайға баратын құрлықаралық ... ... ... ... туралы жазба деректер. Қала туралы анағұрлым ертерек мәлімет
бергендердің бірі – араб ... әрі ... Ибн ... еді. Ол ... жж. келген. Ибн Батута өзінің «Саяхатнама» атты еңбегінде былай
деген: «Сарайдан ... он ... ... біз ... ... қалаға жеттік,
джук – «кіші» деген мағына береді. Ол Ұлысу деп ... ... әрі ... ... ... орналасқан. Онда Бағдаттың көпіріндей қайықтардан
жасалған көпір бар... Осы қалада біздің аттылы-арбалы сапарымыз аяқталды.
Біз ... да ... ... ... ... әр ... төрт ... динарға бағалап, төмен бағамен саттық.
Арбаға жегу үшін біз ... ... Бұл ... ... ... ... кісінің тұрақ жайы бар, оның аты – Ата. Ол ... ... ... ... ... Біз осы ... Хорезмге дейін отыз күн суыт жүрдік, жол ... екі ... ... түс ... енді ... тек ақшамда ғана аялдадық» [8,
36-б.].
XVII ғ. өмір сүрген белгілі тарихшы және ... ... ... хан да ... ... жазып қалдырған. Ол Сарайшықтың негізін Бату
хан салған деген ... ... Оның бұл ... ... зерттеушілер де
келіседі [9, 12-б.]. Әбілғазы қала туралы: «...Берке хан болғаннан кейін
ұлы той ... көп ... ... ... аға-інілеріне Бату ... ... ... ... ... көп сый-сияпат жіберді. Бір күні
құдай тағала Берке ханның ... ... ... ... өз ... ... екенін білдірді. Бір күні аттанып ... ... ... шаһарына барды. Мұнда Бұқарадан көп керуен келіп жатыр еді. ... ... екі ... ... бір ... ... ... мұсылмандықтың
шарттары мен тарихын сұрады. Бұл кісілер мұсылманшылықты жақсы баян ... хан таза ... ... ... Одан соң кіші інісі Тоқай-Темірді
шақырып, бұл сырын оған айтты, ол да мұсылман болды. ... ол ... ... ... берді...» [10, 99-б.].
Берке ханның Алтын орда мемлекетінде ислам дінінің негізін қалағаны
белгілі. ... ... ... ол ... діні ... алғаш Сарайшық
шаһарында танысқан. Ең маңызды мәлімет автор бұл шаһарды Беркенің ағасы,
яғни Бату хан ... деп ... ... ... Әбілғазы Баһадүрдің
жазуынша, Сарайшықта Алтын Орданың хандары мен басқа да атақты адамдар, ... ... ... ... – мұнда тек мұсылман діндарларының
жерленгендігінде ғана емес, оның ... Орда ... ... ... ... ... ең ... жерленген билеуші ретінде 1266-
1280 жж. билік құрған Мөңке Темір хан аталады. Оның тұсында Алтын ... ... ... ... дербестікке ие болды. Сарайшықта
келесі жерленген хан – 1280-1312 жж. ел басқарған Тоқта хан ... ... Поло ... ... деп ... ... табылған ең көне
теңгелер Тоқтаның билік құрған кезеңіне жатады. ... ... ... ...... пен оның ұлы ... ... Жәнібек 1342-1357
жж. ел билеген болатын. Ол 1342 ж. ... Орта ... ... ... өз ағасы Тыныбекті өлтірген еді. Дегенмен, мықты билеуші ... өзі де ... ... ... өз ұлы ... ... ... Бұл оқиғалардың барлығы Сарайшық қаласында талай маңызды
әлеуметтік-саяси оқиғалардың орына ... ... Қала ... ... ... ... ... Темірдің тарихшысы болған Ибн Арабшах та өз ... атап ... Ол Әмір ... ... жөнінде жаза отырып:
«Оның алдыңғы қатарлы әскерлері Азаққа дейін жетіп, ... ... ... және ... осы ... ... – деп жазған.
Бірақ ғылымда қалыптасқан пікір бойынша, Темір Сарайшықты қиратпаған.
Белгілі ... ... ... Ораз-Мұхамедтің жазбасында да
Сарайшықтың аты аталады. Ол Қасым хан туралы тоқтала ... ... ... ... ... ... ... билік құрды және көптеген көрші
елдерді ... оны ... ... да есте ... Ол Сарайшықта қайтыс
болды және оның зираты да ... ... ... деп – ... ... ... қазақ тарихшысы Қадырғали Жалайырдың «Жами ат ... ... [11, ... ... ... ғасырлардағы деректерде де ... ... ... ... Сигизмунд Герберштейн 1549 ж.
Сарайшықты сол кезде ноғай бекзадасы Сейдақтың басқарып тұрғанын жазған. Ол
өз ... ... ... ... сол жағалауына орналастырған. 1558
ж. аталған ... ... ... ... ... ... Дженкинсон де
осы пікірді растаған. Сол кезеңдерде Сарайшық ... ... ... болатын.
1557 ж. ноғайдың белгілі мырзасы Смайыл орыс патшасы Иван Грозныйға:
«Сарайшық ... су ... ... бос ... сен бізге бір кеме
тұқымдық астық ... ... – деп хат ... [9, ... ... ... қатар, арпа мен тары да көп ... ... көп ... қала ... ... жасалған қол
диірмендердің көптеп табылуынан да көрінеді.
Кейінгі жазба деректерге тоқталатын болсақ, ... ғ. орыс ... ... ... ... ... «Сарайшық – Жайық өзеніндегі ғаламат
қала елесі, Гурьевке 50 верст ... ... ... форпост. Онда
жерден күні бүгінге дейін көптеген ғимараттар табылады. Осы ... ... ... көп». Тарихшы И. Казанцевтің жазуынша, ХІХ ғ. ... ... ... ... қазақтың Әлімұлы, Байұлы, Жетіру
сияқты рулары ... ... [12, ... туралы көптеген саудагерлер мен саяхатшылар атап өтті, олар
керуен жолдардың бағыт-бағдарлары туралы, тауарлардың сипаты мен ... ... ... ... ... ... Сарайшыққа, одан әрі
Үргенішке дейінгі керуен жолында көптеген құдықтармен ... ... да ... ... ғғ. Ұлы ... жолы ... пен Шығысты
байланыстырып жатты. Сарайшық жоғарыда аталғандай, осы ... ... ... ... ... еді.
Қаланың зерттелуі. Сарайшықтың қала жұрты мен жәдігерлерін ғылыми
тұрғыдан ... ... екі ... ... тарихы бар. ХVІІІ ғ. 60
жж. соңында қала орнын белгілі зерттеуші П.С. Паллас келіп ... 1834 ... ... ... ... ... жұмысын жүргізген. Қала туралы қызықты
мәліметтер ХVІІІ-ХІХ ғғ. П. Рычковтың, А. ... Н.М. ... ... ... толыққанды зерттеулер ХХ ғ. басталды. 1937 ж.
Н.К. ... ... ... ... қоғамының Батыс-
Қазақстандық бөлімшесі Саратов облыстық мұражай қызметкерлерімен бірге қала
жұртының кейбір жерлеріне археологиялық ... ... сол ... ... материалдары қазірге дейін Саратов мұражайының
қорында сақталған. Сол кезде Арзютов ... ... күйі ... ... және ... ... ... жағасы мүлдем
шайылған... Жетпіс жылдың ішінде ұзындығы 1100 м, ені 300 ... ... ... ... 320 ... жер жойылып кетті. Дәл осы жерлерде
алтынордалық Сарайшықтың талай құрылысы болған. Осылайша, бізге өте ... жыл ... ... ... [9, ... қаласы орнындағы одан кейінгі археологиялық зерттеу жұмыстары
1950 ж. басталған болатын. Аталған жылы академик Ә.Х. ... ... ... ... ... ... ... бара жатқандығы жөнінде мәселе
көтеріп, Сарайшық қалашығын жедел түрде ... ... ... ... Осы ... ... Қазақ КСР Ғылым Академиясы қаланың тарихи-
мәдени құндылығын есепке ала отырып Ә.Х. Марғұлан бастаған ... ... Бұл ... сол жылы қала орнында қазба
жұмыстарын бастайды, бірақ зерттеу жұмыстары бір жылмен ғана ... ... соң ... ... мен ... ... ... қарамастан ұзақ жылдар бойына назардан тыс қалады. 1960-1980
жж. аралығында қала орнын зерттеуге ... ... ... ... мен ... ... сақтау орындары тарапынан қолға
алынбайды. Тек тәуелсіздіктен соң ғана, 1996 ж. Қазақстан ... ... И.Н. ... ... ... ... ... орнында кең
ауқымды қазба жұмыстары басталады. Бұл ... ... ... ... су ... ... Шаһардағы қазба жұмыстарын белгілі ... ... ... ҚР Ғылым Академиясы Археология институтының ... ... ... ... ... жылы қала ... 5 қазба салынады, олардың үшеуі өзен жағасын
бойлай, мәдени қабаттардың ... ... ... 1997 ж. ... 9 ... ... ... жылдары негізгі қазба жұмыстары
зерттеушілер шартты түрде «керуен сарай» деп ... ... ... Бұл ... он шақты көп функциялы бөлмелерден тұрған.
Құрылыстың ... ... ... ... ... оның ... ... кешендерге ұқсамайтындығынан туындаған. Әдетте кереуен сарайлар
қала сыртында, күре жолдар бойында орналасып, ... өте ... ... ... өздеріне тән басқа құрылыстары болатын. Сарайшық
кешені қонақ ауласына, «хана» түріндегі ... ... ... Хана – ... ... ... ... көп бөлмелі, кейде екі қабатты сарайлық құрылыс кешендері болып
табылатын.
Сарайшықтағы «хана» ... ... ... см ... ... ... қалыңдығы 0,7х1,5 м, біршама жақсы сақталған, кей
тұстарда биіктігі 1,5-2 м жетеді. Барлық ... 20-ға ... ... ... 7х7 м ... шаршы түріндегі залды айнала орналастырылған.
Бөлмелердің сақталған биіктігі 1,5-1,7 м, едендері сазбен сыланған. ... ... 0,7 м ... ... ... Мыс ... қыш
ыдыстар бөлшектеріне, басқа да артефактілерге қарағанда, кешен ... ... ғ. ... ... ... және мәдени нысаны ретінде
Жәнібек ханның тұсында жұмыс істеген.
1997 ж. Сарайшықта ... ... орны ... ... ... бөлмеден тұрған, кесектен қаланған ... ... ... ... өлшемдері 24х24х5 см күйдірілген кірпіштен төселген.
Табылған монеталар мен керамика қалдықтары, архитектурасы моншаның ... ғ. ... ... Аталған жылы ортағасырлық мешіт орнына да ... ... Бұл ... ... әктас блоктардан жасалған колонна
негізі табылған. Оның өлшемдері 8х50х25 см. Мешіт орны ХV ғ. ... ... ... бір ... жж. ... нәтижесінде Сарайшықтың қалыптасып дамуының
үш кезеңі анықталды. Ерте кезеңі қала өмірінің алғашқы он ... ... ... ол ... ... шикі ... соғылған орталық
бөлігіндегі ғимараттары көп салынған. Оңтүстігінен шетіне қарай ... ... және ... ... ... ... Бұл ... өзенді бойлай салынған. Зерттеушілердің болжамы бойынша оның ені
шамамен 300 м ... ... ... ... даму ... ... неғұрлым ұлғайғаны анықталды. Дамуының екінші кезеңінде, 1330-жж.
бастап әртүрлі факторлардың әсерімен Сарайшық өзінің ... ... ... ... ... ... салынып шоғырланады да, Жайық ... ... ... ... шеңберінде дамып кеңейеді. Мұның өзі,
осы маңдағы өткелдер мен адамдардың іс-әрекетін мұқият ... ... ... ... ... ... Фра Мауроның 1340-жж.
картасын қазіргі табиғи орта ... ... және ... ... ХІХ
және ХХ ғғ. басындағы авторлардың деректерін есепке ала отырып, оның
батыстан шығысқа ... ... 2 ... ал ені 600 ... ... ... деп ... [12, 15-б.].
Қаланың гүлдену уақыты ХІV ғ. сәйкес келеді. ХV-ХVІ ғғ. қала тағы ... ... ... ... ... ... ... кішірейе
келіп, оңтүстік-шығыста Жайықтың қазіргі Сорочинка деп аталатын саласына
қарай жылжыған. Соңғы екі ғасырда ... ... ... ... ... ұшырады. Жыл сайынғы су тасқыны қаланың біраз бөліктерін шайып
кетіп отырды. ... ... көне ... ... ... ... көне
зираттарды қоспағанда 600 х 600 м.
1996-2000 жж. ... ... ... ... ... әр
бөлігінен оның өмір сүруінің ... ... ... ... ... ... тұрғындардың үй құрылыстары айқындалды. Қала құрылысы
белгілі бір жобамен, көшпелілерге тән ... ... ... үйлер
шикі кірпіштен қаланған, көлемдері 4 х 5 м, 2-4 ... ... ... ... етегінен ені 1,5-2 м келетін көлденең орналасқан
түтін шығатын қос арнамен жылытылатын суфа ... Олар ... ... ... қабырғаның арасына жасалған тік жол арқылы төбеге
шыққан. Барлық қабырғалар мен ... ... рет саз ... ... ... ... киіз ... қалдығы табылған. Едені лаймен
тығыздалған кейбір бөлмелерде шиден жасалған төсеніш сақталған. ... ... ... шырағдан, қымбат ыдыстар және басқа да
тұрмысқа қажетті заттар қоятын қуыстар болған.
Үйлердегі тұрғын ... тары мен арпа ... ... ... ... ... қарағанда өрік, алма, жүзім, жуа және алыс
елдерден әкелінген миндаль жаңғағын сақтайтын қойма ... де ... ... қурап қалған пияздың бастары да табылған. ... ... ... ағаш ... ... бөлінген. Ағаш
қабырғаның арасы шикі кірпіштермен шырша ... ... ... бір ... ... болса, екінші жағынан қойма бөлмеде ауа
алмасуды ... ... ... ... ... үзілістермен 1999-2003 жж. да
жалғастырылды. Аталмыш жылдары да қала орнынан көптеген ғимарат орындары,
жерлеу ... ... ... ... ... табылған
болатын. Монеталар алтын, күміс және мыстан ... ... ... арыстан, қыран суреттері де кездескен. Монеталар Өзбек, Жәнібек және
басқа да хандар тұсында соғылған. ... шыны ... ... ... ... ... мұра ... зерттеулер. Сарайшық қалашығында 2004-2006
және 2009 жж. «Мәдени мұра» бағдарламасы ... ... ... жаңа ... жүргізілді. Бұл жылдары қазба жұмыстары негізінен
қала жұртының өзен жағалауы тұсында орналасқан ... ... ж. ... ... жылы қазба жұмыстарының негізгі міндеті
қазбада табылған жәдігерліктер бойынша қаладағы ХІІІ-ХVІ ғғ. мәдени-тарихи
оқиғалар желісін ғылыми ... ... ... ... ... ... ... қатар Алтын Орда мемлекеті ыдырағаннан кейінгі Ноғай Ордасы
мен Қазақ хандығы кезеңдеріне қатысты заттай ... ... ... ... ... ... түрде жүргізілуіне қала орнының Жайық өзені
суымен шайылып, мәдени қабаттардың жойылып бара ... да өз ... ж. ... ... ... «хана» тектес сарай
құрылысының бастапқы құрылымдары ... ... шикі ... ... ... 80-160 см ... ... сақталған биіктігі кей тұстарда 2 м дейін жеткен. Археологтардың
болжамы бойынша аталған ... ... ... ... ... жобаға сай бір мезгілде тұрғызылған. Зерттеу барысында хана
іргетасы астындағы құрылыстың бір ... ... ... бұрынғы
қиратылған құрылыс үстіне салынғаны ... ... ... ... ... ... ғимарат қабырғаларына негіз болып табылған.
Ғимараттың өзі ішкі ... 3х5 м төрт ... ... ... ... еден ... жылытылатын кан арнасы және тандыр салынған. ... қол ... тас науа ... Солтүстік бөліктен де өлшемі 4х5 м
болатын төрт бөлме ... Бұл ... ... заттар шаруашылық
мақсатта пайдаланылған [14, 19-б.].
Хананың негізгі ... ... көп ... үйдің болғандығы
анықталған, бірақ олардың бір бөлмесінің бір бөлігі ғана сақталған. Бөлме
қабырғалары ішкі жағынан ... ... ... ... ... 1330
жылмен мерзімделетін тиындар табылған, бұл құрылыстардың едені астынан одан
ертерек уақытқа ... 1310 ж. ... ... ... ... ... ... тереңдету тәсілі ХІІ-ХІІІ ғғ. оғыз-қыпшақ
ортасында кең тараған ... ... түрі ... ... ... ... Тұрғын жайлар ХІV ғ. басына жатқызылғандықтан, құрылыс
салу дәстүрінің жалғасқандығы туралы ой айтылады. ... ... ... ... жай ... салынған, мұның үстіне осы учаскелерден
балшықтан қолдан иленген қыпшақ заманында кең ... ... ... ... дәл осы жерде ХІІІ ғ. І-жартысындағы, мүмкін одан да
бұрынғы кезеңдерде қыпшақ қоныстары ... ... ... ... ... ... ... ж. зерттеулер. Сарайшық қаласындағы қазба жұмыстары да ... ... ... кету ... бар аймақтарда жүргізілді. 2005 ж.
өзеннің оң жағалауындағы жарды зерттеудің нәтижесінде ... 10х5 ... 1 м ... кірпіштерден қаланған үлкен құрылыстың орны
аршылды. Құрылыс орнынан қыш ыдыстардың ... ... ... ... Құрылыс жоспарын, құрылымдық және архитектуралық ерекшеліктерін
зерттей келе археологтар бұл ескерткіштің моншаның орны екендігін ... ... ... ... ... ... монша Сарайшықтың батыс шегінде, қаланың оңтүстік шекарасынан 10 м
және мазардан солтүстік-батысқа қарай 60 м, қаланың маңызды ... ... ... 200 м ... ... Сонымен қатар, сумен қамтамасыз
ету үшін оны Жайыққа да ... ... ... ... ... ... ... жылыту жүйесі анықталды. Оның ... ... ... көп ... кірпіштерден және саздан қаланған, сонымен
бірге әр ... ... ... ... ... ... тұрған.
Бөлмелердің ішінде еден астынан жылу жүйесі жүргізілген жуынатын бөлімі де
анықталды. ... ... ... ... төселіп, су өтпейтін
қоспамен сыланған. Еденді тазалау ... су ... ... ... хум, су жиналатын шұңқыр орындары ашылған. Моншаны және ... ... жағу ... ... ... ... ХІV ... қаласын қазу барысында үлкен ... ...... мен ... қоры ... 2005 ж. ... кезінде
84 данадан тұратын күміс теңгелер ... ... ... ... ұзақ уақыттар жерде жатуына байланысты бір-біріне жабысы қалған,
шүберек қалталардың қалдықтары да сақталған. Бұл монеталар ... ... ... ... ... тығылғаны анықталған.
Сарайшықтан табылған теңгелерді зерттеу нәтижесінде ... ... ... ... ... хан ... жж.), ... Жәнібек хан
(1341-1357), Бердібек хан (1357-1359) және басқа да хандар ... ... ... ... Орда ... ... Гүлістан, Азақ
қалаларынан соғылған. Теңгелерде барыс пен басқа да жыртқыш аңдардың, шығып
келе жатқан күннің, жапырағын жайған ... ... ... ... мемлекеттік маңызға ие болған кезден ... діни ... ... [15, 52-б.]. ... ... ... мен ... тарапынан арнайы зерттеліп, жұмыс нәтижелері жеке кітап ... ... Онда қала ... ... тиындар жан-жақты зерттеліп,
нумизматикалық материалдар бойынша қала тарихына сипаттама берілген [16].
2006 ж. зерттеулер. Бұл жылы Сарайшық орнындағы ... ... ... ... қазіргі күнде қорымға айналған, қалашықтың оңтүстік-
батыс бөлігіндегі мәдени қабаттарды зерттеуге бағытталған. Қала ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылған
қамыс пен кесектің, жануарлар сүйектері мен қыш сынықтары ... ... ... кезінде полихромды қыш, жұпар иісті суға арналған
арнайы кесе мен ... ... ... ... ... қыш ... қоныс орнының сұлбалық іздері сақталған. Зерттеушілердің жорамалы
бойынша пеш орны шыны бұйымдарын ... ... пеш ... ... ... жылы ... қорым орналасқан бөлігінен ... ... ... Мұнда қызығушылық танытқан
нысандардың бірі мешіт ... ... ... ... қабір басына
тұрғызылған сағаналар болып ... ... ... осы ... ... мәдени кешенінің болғанын анықтауға мүмкіндік берген.
Келесі қазба ... ... қыш ... ... ... ... ... анықталған. Осы қазбадағы қызылсазды және боялған
қыштың басым бөлігі ХІV ғ. ... ... ғғ. ... ... да ... ... кездескен [17, 61-б.].
Жалпы 2004-2009 жж. қазба жұмыстары негізінен қала ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылғы
нәтижесінде шаһардың «хана» тектес сарай құрылысының ... ... ... шикі ... ... ... қалыңдығы 80-
160 см аралығында болған. Қабырғаның сақталған биіктігі кей тұстарда 2 ... ... қыш ... ... ... ... ыдыстар сынықтары
қаладан табылған негізгі бұйымдардың бірін құраған. Олардың арасында ... ... ... ... ... ... күбілер, шығырлар,
шырағдандар мен түбектер, сиясауыт пен ... және ... да ыдыс ... Сонымен қатар, әртүрлі суреттермен, өрнектермен әсемделген
кеселер мен пиалалар, ... ... ... құрады. Қалада көзешілік
өнердің жақсы дамығандығы анықталған. Олар жасаған ыдыстар өсімдік ... ... ... ... ішінде суда жүзген құс, бұлбұл,
балық, қоян суреттері кездескен. Шаһарда шыны (әйнек) ... ... пеш те ... Сарайшықтың қыш бұйымдары да жеке зерттеліп,
арнайы кітап түрінде ... ... ... ж. ... Екі жыл ... соң, ... ... қазба
жұмыстары да алдыңғы жылдардағы сияқты Жайық өзенінің шаюы ... ... ... ... жүргізілген. Бұл маусымда қазба жұмысы
шамамен 500 ... метр ... ... ... ... бес ... рет-ретімен ашылған. Алғашқы құрылыс қабаты ХV ғ. ортасы мен ХVІІ
ғ. басымен мерзімделетін жерлеу ... ... ... ... ... ... адамның қабірі зерттелген. Марқұм қабірдің оң
жағынан қазылған ақымға, оң қырымен, беті оңтүстікке қаратыла жерленген.
Осындай ... ... ... ... ... да табылған. Бұдан
зерттеушілер ХV ғ. Сарайшықта ислам дінінің кеңінен таралғандығы ... ... [19, 38-б.]. ХV ғ. ... ... ... ... мен
далалық салтпен байланысты жерлеу түрлері пайда ... ... ... ... ... ғғ. ... қала мен даланың қарым-қатынасын
көрсеткен.
Екінші ... ... ХІV ғ. ... ... Бұл ... кірпіштен салынған үйлер тән болған. Тұрғын үйлер ғимараттық
түрде жобаланған, бөлмелердің ішкі көрінісі – ... ішкі ... ... ... ... ... қабатындағы ғимараттар
қабырғаларын қайта жоспарлаудан кейін төртінші қабат құрылыстарын салуға
пайдаланылған. Бөлмелердің өлшемдері 3х3, 3х4 ... 3х5 м ... ... ... ... жапсарлана салынған қарапйым пештерден тұрған.
Төртінші құрылыс қабаты өнідірістік нысандардан – өндірістік ... ... ... ... құрылыс қабаты қазбаның материктік
деңгейіне тап келген. ... ... ... ... ... ... пеш
орналасқан. Ғимарат қалдығы интерьері зерттеушілердің пікірінше, ХІІ ... ... маңы мен ... ... тән ... [19, ... ... археологиялық зерттеулер нәтижесінде Сарайшық орнынан
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... әулеттік зират, қабір басына тұрғызылған сағаналар бар. ... көне ... ... ... ... мәдени кешенінің
болғандығын көрсетті. Зерттеу барысында қала өмірінде бес құрылыс ... ... ... ... ... ең көп кездесетін
құрылыстарының бірі болып табылатыны анықталды. ... ... ... ... ... белгілі болды. Жерленген
адамдардың бастарын солтүстік-батысқа қаратып қоятын жаңа түрі ... ... ... ... ...... ... қоғамдық кешендердің барлығы бұзылып-қираудың екі кезеңін
бастан кешкен. Алымен кездейсоқ шайқастар кезіндегі қираулар, одан ... ... ... ... ... ... ... талқандау.
Құлаған үйлердің арасынан жебе, найза ұштары, ... ... тас ... мен ... ... ... ... табылған. Жазба және археологиялық деректердің көрсетуі ... ... де қала өмір ... тоқтатпаған. Сарайға жақын орналасқан
біраз бөлмелер қайта қалпына келтірілген.
Ортағасырлық Сарайшық қаласын жан-жақты ... ... ... Алтын Орда кезеңі туралы ... ... ... ... қала ... мен Азияның түйіскен жерінде орналасқан
болатын, бұл сол кезеңдегі мемлекеттердің өзара ... ... ... қолайлы болды. Қаланың мәдени ... ... ... ... ... ... археологиялық заттарға бай
екендігі айқындалды. Сарайшық пен оған шектес өңірлердің ... Еділ ... ... Орта ... ... ... ... әсері басым болғандығы анықталды. ... ... ... ... ... ... сәулетті сарайлар, керуен-сарайлар, моншалар,
мешіт-медреселер және басқа да тамаша ғимараттар көптеп салынған. Оларды
атақты ... ... ... ... ... ... ... Қаланың
өте тамаша жобаланып салынған түзу де кең ... мен ... ... ... ... ... ... байқалады. Керуен саудасынан
келетін түсім, әскери олжа, жергілікті халық төлейтін салық және аса ... ... ... ... ... ... тез ... өз заманында үлкен саяси, діни-идеологиялық маңызға ... ... Орда ... үміткерлердің бәрі де қалаға көз ... ... ... ... билеушілері, соның ішінде Жәнібек, Тоқта сияқты
белгілі хандардың орныққандары ... 1370 ж. ... ... ұрпағы
Айбектің құзырында болған, ол өз ... ... 1375 ж. ... ... Орда-Ежен ұрпағы Орыс хан билесе, одан соң ... ... ... ХV-XVI ғғ. ... ... мен ... хандығы тұсында
Сарайшықта көптеген ноғай мырзалары мен ...... ... қазақ билеушілерінен Қасым, Хақназар хандар ... өз ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы нәтижесінде
Сарайшық қаласы туралы ғана ... ол өмір ... ... ... ... де ... маңызды мағлұматтар жиналды. Шаһардағы зерттеу
жұмыстарын жалғастыру Алтын Орданың қалыптасуы мен ... ... жаңа ... ... үшін аса ... ... отыр. Сарайшық
қаласының қалыптасуы, гүлденуі мен құлдырау тарихы Қазақ ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Сарайшық
көршілес әрі туыстас Ноғай Ордасы мен Қазақ хандығы ... ... ... ... табылады. Қазақ халқының этникалық
құрылуына ... өте ... әсер ... ... Ол ... Отан
тарихындағы өте белесті, маңызды кезеңдердің бірінен саналады.
Сарайшықтың тарихи мәні, оның Қазақ мемлекеттігінің алғашқы қалыптасу
кезеңіндегі ролі мен ... ... ... үшін ата-бабалар
мұраларының төтенше маңыздылығы ескеріліп, осы жерде символды пантеон,
археология мұражайы және мешіттен ... ... ... құру
ісі қолға алынды.
Өкінішке орай бағдарламаның соңғы жылдары Сарайшық қаласындағы зерттеу
жұмыстары «Мәдени мұра» ... ... ... зерттеу белгілі бір
уақытқа тоқтатылған. Осыған байланысты ... ... ... одан әрі ... мен ... қалу ... ... Қала
орнын жыл сайын Жайық өзені шайып кетуде, бай мәдени қабаттар су ... ... ... шаһарын сақтау мен мұражайға айналдыру
мәселесі кезек ... ... бірі ... ... ... Жайық қалашығының зерттелуі
2001 ж. ашылған Жайық қалашығы Батыс ... ... ... ... 12 км жерде орналасқан. Қазіргі сақталған ... 7 ... Қала орны ... ... ... 2001 ж. ... ... 2004-2006 жж. зерттеулер «Мәдени мұра» бағдарламасы
аясында жүргізілді.
Жайық қалашығы ... ... ... ... ... ... ... жазба деректерде көп кездеспейді. ХІІІ ғ. ... ... ... ІV Иннокентий елшісі Плано Карпини (1249), одан сәл ... ... ІХ ... ... ... де Рубрук (1253) өткен. Жайық
арқылы Қырымнан және одан әрі ... ... жол ... ... ... ... «Сауда тәжірибесі» атты еңбегінде жазған. 1333 ж. Жайық
өзені арқылы ... араб ... әрі ... Ибн ... да ... ... ... қалашығы жөнінде тікелей мәліметтер
қалдырмағанымен, жалпы Жайық өңірі ... ... ... жазған.
Жайық қалашығы туралы жанама дерек 1558 ж. Жайық өзені өңірінде болған
Антоний Дженкинсон ... ... Оның ... ... ... ... Жайық қалашығы болуы мүмкін деген болжам
айтады [20, 62-б.].
Қаланың зерттелуі. Қала 2001-2006 жж. ... ... ... жұмыстарын Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институтының Орал
кешенді археологиялық экспедициясы жүргізді, экспедиция ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Ахатов басшылық
етті. Зерттеу жұмыстарына жергілікті Батыс Қазақстан облыстық ... ... ... ... және ... орталығы, жергілікті
университет ұжымдары қолдау көрсетті. Қазба ... ... ... ... ... ... ... ішінде белгілі
археолог Л. Галкин (Мәскеу) де ... ... ... ... ... Орда кезеңіне жататын
дамыған қалалардың бірі екендігін көрсетті. ... ... ... ... ... үй салу ... анықтады. Қала тұрмыстық
тұрғын-жайлармен қатар өндірістік және қоғамдық маңызға ие ... ... ... Shakafni ... (ХVІ ғ.).
Жайық қалашығы төменгі хвалындық жастағы теңіздік аккумулятивті
жазықта орналасқан және Шаған өзенінің ірі ... ... ... ... жоғары жағында ірге тепкен. Қаланың аумағын оңтүстіктен
және оңтүстік-шығыстан Жайық өзенінің ... ... ... басқа
жақтарынан табиғи жыралар қоршай орналасқан. Құрылыс ... ... ... ... 7 га ... Бұл ... ... әртүрлі жоспар
мен көлемдегі адырлар биіктігі 0,3-0,6 м. ... ... ... 2 км
қашықтықта Свистун-гораның үстінде қалалық қорым орналасқан. Одан жобасы
жағынан дөңгелек төмпешіктерге айналған ... ... ... ... м болып келетін бұл үйінділердің беткі қабатында күйдірілген кірпіш
сынықтары мен ... ... ... кірпіш сынықтары ұшырасады.
2001-2002 жж. қазба жұмыстары барысында ... ... ... ... жай ... Адамдар тұратын бөлімі 6 бөлмеден түзілген, қаланған
шикі кірпіш өлшемдері ... см, ... см, ... см, ... см.
Қабырғаларының іші-сырты сазды сылақпен сыланған. Қабырғаларының қалыңдығы
70 см. Қоныс орны екі симметриялық ... ... ... № 3 ... ... м, ол ... ... кіреберіс болған. Бөлменің
солтүстік-батыстағы бұрышынан шикі кірпіштен ... «Г» ... ... ... тазалау кезінде керамика мен металл сынықтары, темірден
жасалған бұйымдар қалдықтары кездескен [20, 13-б.].
Бөлменің ... ... шикі ... ... ... Бұл «ташнау» деп аталатын санитарлық-гигиеналық құрылыс ... ... ... ... қабырғадан шығарылған есік ... ... ... ... Оның ... 3,20х3,70 м болған. Кіші тұрғын-
жайдан барлығы алты ... ... ... ... ... жобасы жағынан бір-біріне ұқсас болып келген.
Қазба жұмыстары кезінде кіші ...... ... қыш ... шыңылтырланған тақташалар мен кірпіш
фрагменттері, сақталып қалған тері бөлшектері, ... ... ... моншақтар, сегіз тармақты жұлдыз тәріздес өрнегі бар күміс сақина,
жануарлар сүйектері мен балық қабыршақтары табылған.
Жайық ... ... ... ... ... тұрғын-жай, ол тұрғын
үй мен шаруашылық бөлмелер кешенінен тұрған. ... ... ... қаланған. Оның өлшемі 25х25х8 см, ішкі қабырғалар ... ... см. ... 4 бөлме қазылған. Қабырғаларының қалыңдығы 0,7-
0,8 м, ішінен де, сыртынан да көп қабатты сылақпен сыланған. ... ... 0,7-0,8 ... 4 ... ... ... ... «П» тәріздес суфа анықталған. Оның
жартысын, ... ... ... ... кандар орналасқан. Суфаның
солтүстік аяғында орналасқан ошақ тандыр қызметін атқарған. Оның ... ... қуыс ... Оның ... ... мен күлдің жұқа қабаты
анықталған. Үлкен тұрғын-жайдың ауласынан штампталған керамика сынықтары
табылған, олар қаптауға ... ... ... ... болып
келеді.
Қазбалар нәтижесінде қаланың өндірістік аумағында кірпіш ... ... Жер асты ... ... ... шығыстық моншаның
қалдықтары да сақталған. Қала қорымында күмбезді ... да ... ... осы ... қос ... ... ... зерттеді. Құрылыстың сырты мен ішкі қабырғалары шыны
плиталармен қапталып, ... ... ... ... жазуы бар плиткалар
да ұшырасады.
Зерттеулер барысында шикі ... ... ... ... ... бөлмелер кешені ашылған. Археологтар қаладағы тұрғын-
жайлардың ... ... ... ... ... төрт ... бөлмелер өзара қуыстармен жалғасқан. Шаруашылық бөлмелерден қыш
ыдыс сынықтары, үй жануарларының сүйектері табылған [21, ... ж. ... ... Свистун-гора тауының төбесінде орналасқан
қала зиратында жүргізілді. ... ... ... ... ... ... ... аршуға мүмкіндік тиген. Нәтижесінде,
тікбұрышты және ... ... шикі ... ... тұрмыстық
және шаруашылық маңыздағы бөлмелер кеешні ашылған.
Тұрғын-жайлардан табылған заттар арасында қыш ... ... ... ... мыс ... ... ... моншақтар, темір
шегелер, инелер т.б. бұйымдар кездескен. Мыс монетаның біреуі ортасынан
екіге бөлінген, шаршы ... ... ... ізі ... Монетаның
екінші жағында аузы айқара ашылған, құйрығын қайқитқан, оңға ... ... ... ... ... ... ... шығып келе жатқан күн
бейнеленген. Теңгенің бұл түрі жошылық монеталардың арасында ... Олар ... ... ... ... жатады. Монетаның жақсы
сақталған беткі жағында «Жоғары ... ... ... жазу ... «Сарай чеканы 737» деген жазу түсірілген. ... ... ... жыл ... 737 жыл, яғни ... жж. ... ... монета да осы кезеңге жататын болу керек. Теңгелердің диаметрі 16
мм. ... мен ... да ... ... ... қалашығының ХІV ғ. жақсы
дамығанын көрсеткен [20, 26-б.].
Жайық қаласында алдыңғы жылдары жүргізілген ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасы аясындағы зерттелуі бойынша Ә.Х.
Марғұлан атындағы Археология институтының ғалымдары арнайы еңбекті жарыққа
шығарды. Онда ... ... мен қала ... ... ... [5, 13-26 бб.] және құрылыстары жөнінде ... ... ... 27-30 бб.].
«Мәдени мұра» шеңберіндегі зерттеулер. «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша Жайық қалашығындағы археологиялық зерттеулер үш маусым – ... ... ж. ... ... ... жылында тұрғын-жайлардың
жалпы жобасы анықталған. Қазба ... ... ... бастапқы кезде екі
тұрғын кешенінен, кейін ішінде қайтадан өзгерістер орын ... ... ... ... № 5, 5а, 6 ... ... бөліктің
кешендеріне барып қосылған. Табылған керамика сынықтарына, үй жануарларының
сүйектеріне ... олар ... ... ... ... ... 10 ... қабырғалары өте нашар ... Кіре ... ... ... ... жағындағы аулада орналасқан. Бөлменің бүкіл
дерлік көлемін, кан ашылған суфа алып жатыр. Канның жеті арнасы ашылған.
Кан ... ... ... ... ... немесе пештің
каналынан тұрған. Қалған каналдар кейінгі ... ... ... ... [21, ... ... жобасы
№№ 11, 12, 13 бөлмелер кешені тұрғын-жайға ... ... ... ... № 13 ... ... табылған. Одан солтүстікке қарай
көлемі жағынан шағын болып келетін № 11 және № 12 бөлмелер орналасқан. № ... ... ... және шығыс қабырғаларды бойлап, кіре берістің оң
және сол жағында орналасқан, шаршы тәріздес шикі кірпіштерден ... 3,5 м, ені 1,6 м ... ... Батыс қабырғаны бойлай орналасқан
суфаның оңтүстік бөлігінде, ... 56-58 см ... ... пеш ... ... ... ... ені 18-20 см, биіктігі 25 см от жағатын
орын келеді. Тандырдың солтүстік жағында біршама қираған, ені 20-30 см ... ... ... ... шығыс қабырғасын бойлай орналасқан
суфаның оңтүстік бөлігі, өзен ... ... ... ... № 12 бөлме интерьері байқалмаған. Оның көлемі 2х4,5 м. ... ... ... болуы мүмкін.
2004 ж. табылған заттардан керамикалық ыдыстардың сынықтары, шығырлық
ыдыстар бөлшектері және жақсы сақталған мыс ... ... ... үй жануарларының сүйектері, темір шегелер, инелер т.б. атауға
болады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... шұңқыр зерттелген. Оның көлемі 10х8 ... екі ... ... ... Су ... аршу барысында
жануарлар сүйектері, көзегі шарығында жасалған қыш ... жиі ... ... су ... ... деп ... Оны аршу барысында
жануарлар сүйектері, қыш сынықтары жиі кездескен, солтүстік-батыс ... м ... ... екі ірі сынығы табылған. Шығыс бөліктен ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары тұрғын-жай жобасының ерекшеліктерін анықтауға
мүмкіндік берді. Ол «екілік үйлер» деп ... ... ... жатады
және екі бірдей құрылыс кезеңін ... ... ... ... ... жылыту кандары, тандырлар, пештер, шаруашылық
бөлмелерінде ұра-қоймалар, ... ... бар. ... ... ... ... ... бірқатар өзгерістер енгізген. Жалпы Еділ
бойы қалалары мен Жайық қалашығы үй құрылыстарының техникалық ... ... ... ... ... мен Сыр бойы ... әсері
көп болғандығын дәлелдейді [21, 39-б.].
2004 ж. маусымда Жайық қалашығы аумағындағы мазарлар ... ... ... мазарда, сыртқы ауланың шекарасы мен ұзындығын анықтау
үшін шығыс бөлігіне қазба жүргізілген. Қабырғаның ені 1,9 м, ... ... ... ... ... бөлігі аршылған. Қабырғаның іргетасы көлемі 22х22х6
см болатын, ... екі ... ... ... түріндегі кірпіштен
тұрғызылса, қабырғаның үстіңгі бөлігі 22х22х6 см және 40х20х7 см ... ... ... шеті ... ... ... ... тұрғызылған. Аршылған шығыс және батыс қабырғаның ара
қашықтығы 24 м ... ... аршу ... ... ... мен үй ... ... табылған.
Көрсетілген жылы Жайық қалашығынан қорған (оба) да қазылып зерттелген.
№ 1 қорған мазардан оңтүстік-батысқа қарай 200 м ... ... ... ... ... келген. Оның диматетрі 14 м, биіктігі 1 м.
Қорғанның стратиграфиялық қабатын барлау мақсатында оның оңтүстік-шығысынан
10 м жерден ... 2 х 2 м ... ... салынып, нәтижесінде 0,5 м
тереңдіктен материктік қабат шыққан. Қорған үйіндісі үстінен екі ... ... Оның бірі ... Ол ... ... 0,63 ... шыққан. Қабір топырақты шұңқырда, бұрыштары доғалданған
тікбұрышты түрде, зындығы 2,25 м, ені 0,7 м ... ... және 0,5 ... ... ... 0,2 м ... ... Жерленген адамның басы
батысқа қаратылып, шалқасынан жатқызылған, қолы ... ... басы сол ... ... ... ... кездеспеген.
Екінші қабір 0,85 м тереңдіктен, солтүстік-шығыс бөліктен табылған. Ол
шығыс жиектің іргесіне жақын орналасқан. Жерлеу шұңқыры ұзынша ... ... ... бойынша бағытталған. Көлемі –
ұзындығы 2,1 м, ені 0,75 м (солтүстік-батыс жағы) және 0,55 м ... ... ... ... орталық бөлігі үстінде қырынан қойылған екі
күйдірілген кірпіш орналасқан. ... ... ... бас ... ... ... ... шұңқырдың орталық бөлігінен
шыққан. Жерлеу шұңқырынан табыттың ағаш ... ... ... ... ... ... ... орталық бөлігінде орналасқан. Жерлеу шұңқыры 1
м тереңдіктен табылған. Ол ... ... ... ... ... ... ... көлемі жағынан ұзындығы 3,5 м, ені 2,1 м, ... м ... ... ... ... бұл ... де ... Шұңқырдан
марқұмның жекелеген сүйектері, жерлеу бұйымдарынан жай ғана күйдірілген қол
керамикасының, темір қылыштың, темір және қола ... ұсақ ... 2 ... ... ... қарай 400 м ... ... ... түрінде сақталған. Шығыс жағы жайылып кеткен.
Диаметрі 16,5 м, биіктігі 1,15 м. ... ... қара ... ... ... ... 0,4 м тереңдіктен белдіктің күміс басы
табылған. Жерлеу ... ... ... көлемі 3,75 х 3,73 м. Ол ... ... 1,15 м ... ... ... ... қара-қоңыр
түсімен ерекшеленген. Қорған қабірі тоналған. Жерленген адамның омыртқа
сүйектерінің екі ... ғана ... ... ... кездеспеген [21,
40-б.].
2005 ж. зерттеулер. Аталған жылы да Жайық ... ... әрі ... Бұл жылы негізгі зерттеу ... ... ... № 4 ... мен ... ... кесененің алаңқайы таңдап
алынған.
Қазба жұмыстарының екінші маусымында тұрғын-жай аумағының ... ... ... ... Осы ... қосымша екі бөлме мен тұрғын-
жайдың аула жағы аршылады. Бұл бөлмелер ішінен де суфалар орны ... ... ... ... екі жылыту жүйесі аршылып алынған [22, 63-
б.].
Бөлменің орта ... ... ... мен ... ... ... күйдірілген кірпіштерінің сынықтары табылған. ... ... үй ... сүйектері шыққан. Бөлмелер ішкі ... ... және ... ... болған. Бөлме едендерінен
шаруашылық шұңқырлары да анықталған. ... ... күл ... ... қыш сынықтары шыққан.
Қазбалар кезінде дөңгелек келген ойпаң жерлер ... ... ... ... олардың су сақтайтын хауыздар екенін
көрсеткен. Олардың ішінен жануарлар ... қыш ... және ... ... ... жағынан салынған қазбадан күйдірілген кірпіштен
тұрғызылған белгілі бір өндірістік мақсаттағы шағын құрылыстың қалдығы
табылған. Оның өлшемі ... ... 4,3х2,4 м ... ... ... ... бойында биіктігі сақталып қалған. Құрылыстың оңтүстік бөлігінен
қыш ыдыстар сынықтары, күл қабаты кездескен.
Жайық қала орнында барлау ... ... ... Қала ... ... ... ... және төмендетілген кеңістіктерде
салынған мұндай шурфтардан ... ... ... анықталмаған.
Аталған 2005 ж. қазба маусымында тұрғын ... ... ... бір ... ... Оның ... ... диаметрі 20 м, биіктігі
0,4 м құраған. Қазбалар ... бұл ... ... ... ... екі
бөлмеден тұратын жеке құрылыс екені анықталған. Топырақ қабаттарын ... ... және шикі ... сынықтары көптеп ұшырасқан.
Құрылыс орнынан боялған керамика сынықтары, геометриялық өрнектері ... ... ... үй ... сүйектері кездескен.
Зерттеушілер құрылыстың нашар сақталуына байланысты оның ... ... дәл ... ... ... ... ... үлкен кесене алаңындағы қазбалар.
Жайық қала жұртының қорымы орнында үлкен кесене алдындағы алаң да
зерттелген. Бұл ... ... ... жоспары шаршы түрінде келген,
аумағы 25,8х24 м болатын кең ... аула ... Екі ... ... ... іргесі күйдірілген кірпіштен қаланған. Алаңның едені
күйдірілген кірпіштен төселген. Кірпіштердің беті ... ... ... ... ... кесене алдындағы аршылған
алаңды мешіттегі құран оқитын орын ретінде ... ... ... ... ... қала жұрты орнынан табылған ең көп кездескен материал керамика
болып табылған. Олар боялмаған және ... ... ... ... ... ... арасында биік тар мойынды құмыралар,
шығырлар, ұзынша келген хумдар ... ... ... пен геометриялық
өрнектері бар сұр топырақты ыдыс сынықтары да ... ... ... ... Еділ ... ... ... мен Прут
аралығындағы алтынордалық қалалардың материалдарымен ұқсас келетіні
анықталған.
2006 ж. ... Бұл жылы ... ... ... Үлкен
кесененің жанындағы шұңқырларыдң біреуі және ерте темір ғасырының обасы
қазып ... ... ... ... ... ... бөлігінде, Үлкен
кесенеден шығысқа қарай орналасқан, өлшемдері: 10х14 м, тереңдігі – 1,3 м.
Осыған ұқсас екі ... Кіші ... ... ... да болған.
Қазба, қалдырылған орта жиекпен батыс жартысында салынған. Қазбаның
солтүстік секторында, 0,5 м ... ... ... сыртқы жағы
сырланған құмыралы ыдыстардың бөлшектері, темір заттардың түптері,
тұтқалары, ... ... ... табылған. Геометриялық, өсімдік
тәріздес және эпиграфикалық өрнектері бар қаптау плиткаларының бөлшектері
Үлкен кесенеде табылғандармен бірдей болып ... ... ... ... орналасқан шұңқырлар кесененің
құрылу кезінде қыш ерітіндісін жасағанда ... ... ... ... ... ыдыстарды, құрылыс материалдарын, мал сүйектерін тастайтын
шұңқыр ретінде пайдаланылған. Шұңқыр ішінен ... үй ... қыш ... ... ... ... ... кірпіштер,
темір заттар табылған. Алынған нәтижелер мен ... ... ... ... ... ... ... ол үнемі жөнделіп отырған.
Қорымдағы кесенелер ғибадат құрылысының ролін атқарған. Кесене ... ... ... ... ... ... қарағанда, намаз
оқитын орын ретінде қолданылған, бұл жерде садақалар беру мен ... ... ... ... ерте темір ғасырына жататын обасына да қазба салынған. Үлкен
кесенеден оңтүстік-шығысқа қарай 300 м жерде ... № 3 оба ... ... Оның ... дөңгелек пішінді, жайылған үйме түрінде,
диаметрі – 18 м, ... – 0,3 м ... ... барысында обаның СБ және
ОБ секторларының орта бөліктерінде әртүрлі деңгейде ... ... ағаш ... тас ... ... ... қаңқа сүйектері,
қолдан иленген қыш фрагменттері кездескен. Материктік қабатты тазалау
кезінде төрт дана ... ... ... жебе ... табылған. Обаның
көне материгі үстінде тікбұрышты формалы, өлшемі 5 х 4 м, жалпақтығы 40 см,
қыш үйменің ... ... ... орта ... екі ... [23, 32-б.].
№ 1 қабір обаның оңтүстік бөлігінде орналасқан. Оның өлшемі 2,45х2,50
м, тереңдігі – 1,5 м ... ... ... қола үш ... бүркеме
ұңғылы жебе ұшы, сынған қанжар басы, 4 қола ... жебе ұшы ... ... оның оңтүстік бөлігінде аяқ сүйектері сақталмаған, басы
оңтүстікке, жүзі ... ... ... адамның қаңқа сүйектері
орналасқан. Мүрде шалқасынан жатқызылған, қолдары ... ... ... ... ... ... ... ежелгі дәуірдің өзінде тоналған,
сүйектер, қыш ... мен ... ... ... ... шығып
отырған. Зерттеушілер қабірді шамамен б.з.б. ІІ-І ғғ. жатқызған.
№ 2 қабір обаның шығыс бөлігінде ... Ол ... ... ... ... ... м, ... 1,95 м. Шұңқырды тазалау
кезінде ағаш фрагменттері, тот басқан темір бұйымдар (дөңгелек ауыздықтар,
дөңгелек сулық, ... ... ... ... екі ... ... ... кездескен. Әртүрлі деңгейден жерленген адамның жамбас сүйектері,
төменгі жақ ... ... ... екі тот ... қанжар саптары,
ағаш ендірмелері бар тері қорамсақ, темір шыбықтар, тот басқан қорамсаның
қармағы ... ... ... марқұмның қозғалмаған күйдегі бас
сүйегі, қола айна сынығы, қанжардың ұзын сабы шыққан. Қабір шамамен ... ғғ. ... ж. ... ... аса үлкен емес, диаметрі 17,7 м, биіктігі
0,5 м топырақ төбе қазылған. ... ... екі ... ... ... ... ... Оңтүстік бөлмеде ұзындығы 1,4 м,
жалпақтығы 0,8 м саз балшықтан қаланған ... ... Ол екі ... ... ... қаланған. Кірпіштердің өлшемі 40х26-28 см.
Оңтүстік бөлменің шығыс қабырғасының ішкі жағына өлшемі 1,8 х 0,75 м ... ... ... 5,6 х 2,6 м ... ... ... ... тұрғын, ал екінші бөлмені шаруашылыққа арналған деп
ұйғарған [23, 33-б.].
Жалпы Жайық қаласында ... ... ... ... үй ... ... жаңа материалдар алынып, бай ... ... ... ... мәдени-экономикалық байланыстары
жөнінде деректер берді.
Қорыта келгенде, археологиялық зерттеулер Жайық қалашығының орны
Алтын Орда дәуірінде ... ... ... ... ... Қала
топографиясын талдау, тұрғын үйлерді, табылған заттардың саны мен сапасын
зерттеу ... ... ... ... дәлелдеген. Керамикалық
заттарды, табылған монеталарды талдау қала өмір сүрген кезеңді әзірше ... аяғы мен ХІV ғ. бас ... ... ... ... табылған. Топографиялық
белгілер мен қазылған нысандар мұнда біршама қаланың болғанын қуаттаған.
Жайық қалашығы орнында қала ... ... ... ... ... ... Қаланы зерттеушілер әзірге болжам ... ... ... орнын капитан Дженкинсонның белгілі ... Shakafni ... ... ... деп ... [20, ... Бірақ археологтар қаланың бос қалуына не себеп болғанын, оған табиғи
немесе сыртқы саяси ... ... ... ма ... ... нақты жауап
берудің қиындығын мойындайды. Бұл оқиғаны Алтын Орда ... ... Әмір ... 1391 ж. ... де ... пікірінше, қала табиғи-географиялық жайттардың ықпалымен
күйреуі де мүмкін. Қала тұрғындарын бұл орын қанағаттандырмай, басқа ... ... ... да ... ... ... тасу кезінде көптеген
жерлерді су басып қалып отырған.
Жалпы алғанда, ХІІІ ғ. соңы мен ХІV ғ. ... ... ... ... зерттеушілер қала мәдениеті барынша тұрақтанып, көркейген кезең деп
сипаттайды. Аталған кезеңде алдыңғы басып алу кезінде зардап шеккен ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... болады. Алтын Орда дәуірінде Еділ мен Жайық өзендрі
жағалауларында да ... мен ... ... ... ... ... қалашығы орнындағы қазбалар – тұрғын кешендер, моншалар, кірпіш
күйдіретін ... қала ... ... аршу мен зерттеу жер
астынан табылған осы ... ... ... және қала ... байланысты қосымша жұмыстарды жүргізуді талап етеді. Оны
ашық ... ... ... ... қайта жаңғырту және туристік
саяхаттарға қосуды қажет ... Қала орны ... ... ... ... ... және ... жобасы жасалған. Олар жүзеге асқан жағдайда
қаламен қоса бұл мазарлар ... ... орта ... жарқын
ескерткіштері қатарына қосылады.
3. Бозоқ қала жұртындағы ... ... ... ... аясында еліміздің көптеген
тарихи-археологиялық ескерткіштері, соның ішінде сан ғасырлық тарихы ... ... жаңа ... зерттелді. Бағдарлама археологиялық
зерттеулер ісінде жаңа кезең болып табылды. Осы жаңа зерттеулер шеңберінде
ортағасырлық Бозоқ ... да ... ... ... ... ... орнын 1998 жылдың күзінде Астана қаласынан 5 км
батыста, Астрахань тас ... ... К. ... ... Ол Бозоқты көлінің
шығыс жағалауында, Нұра өзенінің Есіл ... өте ... ағып ... ... Қала ... ... 30 га. Бозоқ – еліміздің орталығы
Астана ... ... ... сол ... бұл ескерткішті
зерттеуге үлкен мән берілді. Қазақ астанасының тамырлары терең ежелгі қала
мәдениетімен ... ... ... ... ... ... қазып зерттеу үкімет тарапынан ерекше қолға алынды.
Бозоқ ... ... ... ... ... аймақтары, Сарыарқа
жеріндегі ортағасырлық елді-мекендер туралы жазба ... өте ... және ... ерекшеліктерге байланысты ежелгі қалалар
негізінен оңтүстік өңірлерде шоғырланды, ... ... ... да
оңтүстік аймақтарды көп қамтыды. Ортағасырлық саяхатшылар керуен жолдарының
негізгі тармақтарымен сапар ... ... ... Қазақстан далалары
көп жағдайда олардың жазбаларынан тыс қалып отырды.
Орталық ... ... ... оғыздар мен қыпшақтар
мекендегені белгілі. ХІ ғ. белгілі ... ... ... ... көптеген
қалалары болғандығын жазған болатын. ХІІ ғ. белгілі араб саяхатшысы Әл
Идриси ... ... әл ... фи ... әл афак» атты ... ... ... ... көп ... Ол ... Орталық
Қазақстан өңіріндегі оғыздардың бірнеше қаласын атаған, солардың бірі Бозоқ
қалашығы болуы әбден мүмкін. Нақты ... ... ... ... ... кездеспейді.
Қаланың зерттелуі. Қазақстанның оңтүстік өңірлері мен Жетісу жерінің
ортағасырлық қалалық мәдениетінің зерттелуімен ... ... ... ... ... ... ... қалып келген еді.
Орталық Қазақстан далалары әдетте қола және ерте темір ... ... ... ... ... ... Кеңес дәуірінде аталған
өңірде қола дәуірі мен сақ тайпаларының ... ... ... ... ХХ ғ. ... жартысынан бастап Орталық Қазақстанның ортағасырлық
елді-мекендерін зерттеуге көңіл бөліне ... ... ... Ә.Х. ... Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы Сарысу, Кеңгір,
Жезді, Нұра өзендері бойларынан, Ұлытаудың ... ... ... ... ... ... еңбектерінің арқасында ортағасырлық
Сарыарқа тек ... ... ... ғана емес, отырықшы-
егіншілік мәдениеті жақсы ... ... ... та ... дәлелденді.
Бозоқ қаласы – Орталық Қазақстандағы кең көлемді түрде зерттелген
алғашқы қала болып табылды. Қала ... 1998 ж. К. ... ... ... ... жұмыстары 1816 ж. Сарыарқа жеріндегі әскери экспедицияға
қатысқан патшалық Ресей офицері И.П. Шангиннің жолжазбаларына ... [24, ... ... ... ... Л.Ф. ... ... орнын 1928 ж. тауып, ғылымда алғаш рет хабар берген болатын.
Бозоқ қаласы маңының картасы
Қалашық орнындағы археологиялық қазба жұмыстары 1999 ж. ... ... К. ... басқарған Л.Н. Гумилев атындағы Еуразиялық ... Есіл ... ... ... жж. ... қала ... ... қазба жұмыстары
жүргізілді. Алғашқы жылдардағы қазбалар Бозоқтың ортағасырлық отырықшы
қалалардың ... ... ... ... ... ... ... 30 га. Қалашық орнында екі қорғаныс шептері
байқалған. Сыртқы шеп – бұл Бозоқты ... ... су ... мен ... ... Ішкі шеп – табиғи және жасанды қорғаныс тізбектерінен
тұратын қалашықтың қоршауы. ... Есіл ... ... ... тек ... мақсатпен ғана емес, сонымен қатар
шаруашылық факторлардан да орын алған. Бозоқ ... ... де ... ол ... ... ... ... арқылы іске
асырылған [25, 24-б.].
Тарихи-топографиялық құрылымы жағынан Бозоқ ... ... ... ... ... созылған үш бөліктен тұрған. Орталық бөлік – бұл
ор және жалмен қоршалған ... ... ... ... ... мен
өндірістік құрылыстар орналасқан. Ал оңтүстік ... ... ... ... ... 150х120 м аудан алаңды алып жатқан ... ... ... ірі және қала түзуші бөлшек – солтүстік квартал болып табылған,
оған шығыстан және ... ... екі ... жанасқан. Квартал
меридианы бойынша аздап созылыңқы, өлшемі 63х60 м, ормен қоршалған ... екі жағы 35х35 м. Ол ... ... 1 м ... ... ең биік
топырақ жалмен қоршалған. Ордың ені 3 м, тереңдігі 0,5-1 м, ... ... ... ... ... қымталған, қалашықтың ішіне апаратын
жалғыз өткел оңтүстік жақта ... ... ... бойынша екінші болып келеді. Оның өлшемі
55х55 м. Ішкі ... ені 3 м, ... 0,8-1 м ... ормен қоршалған.
Алаңқайдың екі кірер ауызы бар, солтүстік жағында ішкі қатынас үшін болса,
оңтүстік бөлігінде сыртқа шығу үшін ... ... ... жал ... ... 1 м, ... 8х5 м төмпешік болған.
Шығыс кварталдың өлшемдері 55х45 м. ... ... ішкі ... 30х28 м. ... ... үш жағынан: солтүстік, оңтүстік және батыс
жақтарынан орналасқан. ... ... ... ... ... ... ішкі
қолданыс үшін болған.
Қалашықтың орталық бөлігінде, барлық үш кварталдың түйіскен тұсында
тікбұрышты ... ... ... созылған алаңқай орналасқан. Оның
өлшемдері 60х17 м, биіктігі – 1,8 м. ... ... бұл биік ... ... ... ... ... орны болып табылғаны белгілі
болған. Кейін қазба барысында бұл болжам расқа айналған.
Алғашқы жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани
мәдениет бойынша сапалы және ... ... ... ... зерттелді, ескерткіштің планиграфиясы бойынша материалдар
жүйеленді. Діни және ... ... ... ... ... алынған
археологиялық айғақтар мен мәліметтерге қарап ХІІІ-ХV ғғ. Сарыарқа даласы
тұрғындарының діни, шаруашылық және ... ... ... келтіруге
талпыныс жасады. Зерттеу жұмыстарын бастаған К. Ақышев ... ... үй ... құрылымдарына қарап, Бозоқ қалашығының VІІ-VІІІ ғғ.
негізі қаланғанын анықтады [65, ... ... ... ... ... ... ... 2004 ж. бастап мұндағы
зерттеулер «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында келесі кезеңге ... ... ... ... ... ... М. ... басқарды.
Зерттеулердің мақсаты тек қала орнын қазу ғана емес, ... ... ... дала ... ... мен мұражайландыру мәселелерін
зерттейтін ғылыми-зерттеу ... құру ... ... Екінші бағыты –
қорықтың басында туристік жолдарды дамыту. Басты нысан Бозоқ қаласының өзі
болып ... тиіс ... ... ... бағдарламасы аясында Бозоқ
қаласындағы зерттеулер 2004-2009 жж. жүргізілді.
2004 ж. зерттеулер. 2004 ж. ... ... ... қала ... 450 ... м бір жер үй қазылған. Оның қабырғалары шикі кірпіштен
қаланған. Бұл ... ... ... ... сызбасы мен топографиялық
жобасы түсірілді. Осы ескерткіш арқылы ... ... қала ... үй ... ... ... мүмкіндік беретіні анықталды.
Сонымен қатар екі кесене негізінің сандық фото және ... ... діни ... ... ... ... және оның үштік моделін (үш жақты жоспарын) қайта құру ... ... бір ... ... ... жобасы шаршы түрінде болып
келген. Едені күйдірілген кірпіштен төселген [26, 9-б.].
Аталған жылғы қазбаларда 2000 ж. ... ... ... ... пештің архитектуралық бөлшектерінің сақталуын анықтап, көлемінің
конструкциясы бойынша жоба жасау үшін қайта тазартылған. ... ... ... метр, жану камерасының тереңдігі 1,8 м болған. Ішінің сыланған
қабатының санына ... пеш үш рет ... ... ... ... екі ... үлгісінің мықтылығына,
тығыздығына және су жұтымдылығына технологиялық талдау өткізілген. ...... ... ... ... екіншісі – сұр түсті балшық кірпіш
болған. Кірпіштің екі түрі де ... ... ... ж. ... ... қала жұртында «Еуразияның ортағасырлық
мәдениеттерінің панорамасындағы Бозоқ» деп ... ... ... ... Далалық семинар – ғылыми нәтижелерді талқылауда аз
қолданылатын ... ... ... ... ... қонақтарды
ескерткішпен таныстырып, оның әдістемесі мен ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... ... күн жұмыс істеп, қазбаның жоғары әдістемелік дәрежесін атап өткен.
2005 ж. зерттеулер. 2005 ж. Бозоқ қаласын қазу ... оның ... ... ... зерттеуге де көп көңіл бөлінген. Орталық
алаң қаланың ең биік ... және ... ... ... табылған. Оның көлемі
60х90 м, биіктігі 2 м. Зерттеулерге қарағанда бұл жердің алаң ... ... ғғ. ... ... Сол ... ... жерлеу
құрылыстары пайда болды, ... оның ... жаңа ... ... ... ... «Мәдени мұра» аясында 2005 ж. осы 2 кесене, ... бір ... ... пеш ... ... [27, 17-б.].
Алаңның төменгі стратиграфиясын анықтау үшін ені 1,5 м ... екі ... ... солтүстік-оңтүстік бойына қарасты алаңды көлденең кесіп
өтсе, екіншісі енінің бағыты бойынша оңтүстік ... ... ... Зерттеушілерге солтүстік және оңтүстік кварталдарды байланыстыратын
жолдың конструкциясы қажет болған. Олардың ... ... ... ... ... ... олар ... тұрғызу кезінде көміліп
қалған. Оны сараптай келе, стратиграфия мен жоспарды сәйкестендіру арқылы
кварталдарда тұрған ... ... ... ... ... ... солтүстік бөлігінде, алғашқы жылдары жеке түрдегі
үйлер ашылған болатын, кейін шаршы асты ... ... 144 ... жеке ... ... табылған. Олжалар табылмаған, тек
құрылыс конструкциясының салыну жүйесі зерттелген. ... ... ... тәрізді пештері де болмаған, сол себепті зерттелген нысан
шаруашылыққа арналған құрылыс деген шешім жасалған. ... ... ... астынан да кездейсоқ жерлеу қабірі табылған болатын.
олардың топографиясынан белгілі бір заңдылық байқау қиынға түскен.
Аталған жылы оның ... 2001 ж. ... ... ... мен
маңайындағы алаңы қайта тазартылған. Құрылыс шаршы түрінде, көлемі 6х6 ... Оның кіру ... ... ... ... ... 3-4 ... қатары түрінде сақталған. Кірпіштердің түрлері мен
өлшемдері, қандай шикізаттан жасалағандығы анықталған. ... ... ж. ... қала ... ... 6 мың шаршы метр аумақ зерттелген.
Солтүстік квартал мен орталық алаңның
жоспары.
2006 ж. зерттеулер. 2006 ж. ... ... 530 ... метр ... ... ... мақсаты қаланың орталық бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... пайда
болуын анықтау болған. Жүргізілген қазба жұмыстарында қаланың орталық
бөлігінің ... ... ... ... зерттелген тұрғын
үйлердің жүйелі түрде пайда болуын анықтауға мән берілген [28, 25-б.].
Қазбалар нәтижесінде ... ... мен ... ... ... ... алынған. Қаланың дуал көлемінің ұлғаюы қалашық аумағының екінші
рет пайдаланылуы ... ... ... Соның ішінде солтүстік
кварталдан бір ... орны ... ... ... басы ... ... аузы ... кірпіштермен жабылған, ешқандай
заттар табылмаған.
2006 ж. ... ... ... ... солтүстік
түкпіріне кішігірім қазба ... ... ... ... ... жобасы бір қатарлы ирек тісті тәрізді болған. Екі үй (№№ 1, ... ... ... бойында бір қатарда орналасқан. Ал үшінші үй оларға
перпендикулярлы тұрғызылған. Үйлердің қазаншұңқырлары арасындағы қашықтық 4-
5 м ... жылы ... ... ... ... бір қабір
қазылған, онда басы батысқа қаратылып жерленген адамның сүйектері ... аузы ... ... жабылған, олар жанында ... ... ... ... ... ... Қабірден ешқандай
заттар табылмаған.
2007 ж. зерттеулер. 2007 ж. Бозоқ қаласы бойынша «Мәдени ... ... ... ... де ... Олардың ішінде
қаладағы қазба жұмыстарынан бөлек ... ... 2002 ... әйел бас ... ... ... және ... Бозоқ
қаласының суару жүйелерінің топографиялық жоспары мен космосуреті ... ... ... стратиграфиялық қазба жасалып, нәтижесінде шығыс
пен солтүстік кварталдың көлденең сызығы алынды. Топырақтағы жерлеу мен
тұрғын үй ... табу ... ... ... да ... ... орнында жалпы 400 шаршы метр алаң қазылған. Зерттеудегі өзекті
мәселелердің бірі – оның ... ... яғни үш ... ... ... болып табылған. Солтүстік кварталдың ішкі ... ... ... құрылымдар ізінен басқа ешқандай мағлұмат беретін
деректер табылмаған. ... ... ... ... ... ... тәсілі арқылы ғана ... ... ... ... [29, 116-б.]. Осы себепті Бозоқ қаласында 2007 ж. ... бойы РҒА ... ... Топырақтану және агрохимия институтының
мамандары жұмыс жасаған. Олар Бозоқ ... ... ... ... ... жерден топырақ алған.
2007 ж. ХІІІ ғ. соңында өмір ... ... ... ... ... ... 2002 ж. кездейсоқ табылған болатын. Топырақ
асты жерлеуі оңтүстік ... кіре ... ... ... ... қаруланған және әшекей бұйымдарымен бірге әйел адамның сүйегі
табылған. Ол үстінен ... ... ... ... ... Киімі де
жібектен болғанға ұқсайды, оның кей бөлшектері ғана сақталған. Әйелдің
басында ... ... бас ... ... ... ... құлақтарында
күміс сырғалары болған. Жанында темір найза, белінде бір ... ... ... ... ... ыдыс, аяқ жағында темір ат әбзелі жатқан.
Жауынгер әйелдің бейнесі Ресей Ғылым Академиясы Этнология ... ... ... қайта құру зертханасында қайта
қалпына келтірілген. Ол моңғолоид кейіпті қайсар жүзді ... ... Жасы ... ... болған. Қасына бірге көмілген заттарға
қарағанда, ол сол кезеңнің ... ер ... ... ... әшекей бұйымдар оның әйел бейнесін де сақтап қалғанын ... ж. ... 2008 ж. ... маусымында Бозоқ қалашығында
космосурет негізінде суару жүйесі алаңы және жоспары анықталды. ... ... ... ішкі алаңындағы қазба жұмыстары аяқталды.
Солтүстік кварталдың ... ... тағы бір ... ... ... 2008 ж. ... қалашығында барлығы 400 шаршы метр аумақ ... ... ... ... ... сәйкес келген.
2008 ж. бағдарлама аясында Бозоқ қаласының суару ... ... ... жүйесіне қосымша зерттеу жүргізуде оның топографиялық
жоспары және оны Бозоқ қаласы ... үй мен ... ... анықталды. Суару жүйесінің алаңы 45 га теңескен [30, 23-б.].
Оның ... ... ... арна ... ... ең ... ... көлден негізгі суару жүйе желісіне құйылуы болып табылған. Су
арнаға шығырлы дөңгелек көмегімен ... ... ... қазу
барысында қола дәуірімен мерзімделетін бір жерлеу орны табылған. Қабірде
бүйірімен солға, басы батысқа ... ... ... ... Оның
қолдары бүгіліп денесіне перпендикуляр қойылған, қасынан ешқандай заттар
табылмаған. Қабір шұңқырының ... ... ... ... ... сараптамасына жіберілген сүйектің жасы б.з.б. Х-VІІІ
ғғ. көрсеткен. Қабір әлбетте, ескерткіштің ортағасырлық ... ... ... аумағында күйдірілген және шикі кірпіштен тұрғызылған ... ... ... ... Олардағы кірпіш өлшемдері мен
заттары ХІ-ХV ғғ. көрсеткен. Мазарлардағы жерлеу орындарынан басқа ... мен ... да ... қазылған. Бозоқ қаласында жалпы 50-ге жуық
мұсылмандық жерлеу орындары ашылған. ХІІ-ХІV ғғ. әдетте мұсылмандық ... ... ... ... түрлері анықталған. Олар күйдірілген
кірпіштерден, көмбе шұңқырлардан тұратын жерлеу ... ... ... ... ... бастары батысқа, жүздері солтүстікке бұрылған
күйде ... 2008 ж. ... ... ... ... талаптарына
сәйкес келген.
2009 ж. зрттеулер. 2009 ж. далалық маусымда қазба жұмыстары жалғасын
тауып, алдыңғы ... ... ... қала ... барлығы 8 мың
шаршы метр ... ... ... Бұл ... ... ... ... қабатын мерзімдейтін заттар табылған. 2,5 м тереңдіктен
жылқы қаңқасының алдыңғы бөлігі ... оның бас ... екі ... пен ... жасалған сулық қалдықтары сақталған. Ат әбзелдері VІІ-
VІІІ ғғ. ... Бұл ... ... ... ... ... ... бекіте түсті [31, 160-б.].
Аталған жылғы қазбалар қалашықтың шығыс кварталының солтүстік ... ... ... ... және ... кварталға кіретін жол
бойында жалғасқан болатын. Солтүстік және шығыс кварталдар ... жері ... ... ... ... ... ордан жоғарыда
аталған жылқының ғұрыптық жерленген орны табылған. Соған қарағанда, ... ... шалу орны ... ... ол кірер жердегі ор мен ... ... ... ... ... темір ауыздықтары мен сүйектен
жасаған сулығы ... ... ... – 12,2 см, мұндай бұйымдар ерте
темір дәуірінен бастап ІХ-Х ғғ. дейін қолданылған. Дәл ... ... мен ... ... ... олар VІ-VІІ ғғ. жатады. ... – 23 см, ... ... ... ғғ. көне ... ... ... ж. барлығы 380 шаршы метр аумақ қазылып зерттелген. ... ... ... жылдардағы маусымдармен қосқанда қала орнында барлығы 8 мың
шаршы метр аумақ ... ... ... жылы ... ... қаланғаны тағы да бекітіле ... ... ... ... ... ... ... топырақтардың
үлгілері алынған. Ресей Ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің Геология және
минералогия ... ... ... мен ... жасалған үйілген топырақтың радиоуглеродтық мерзімделуі
1500+/-50 жыл мерзімін ... Бұл ... б.з. 503 және 644 жж. ... ... ... тұрғызыла бастауы радиоуглеродты мерзімнен 50-
100 жыл кейін басталған, сол себепті негізгі мерзім VІІ-VІІІ ғғ. көрсетеді.
Қала ... ... ... айғақтар Бозоқ қалашығын көне түркі
дәуіріне жатқызуға мүмкіндік ... ... ... ... ... тағы бір түзілу мақсатын анықтады. Бозоқ Нұра-Есіл аралығындағы
ежелгі түркілердің ... ... ... ... ... ... қала
кварталдарының төменгі құрылыс көкжиегінің құрылыстарын сараптау кезінде
анықталған. Табылған ... ... ... ... ... ... өте көп.
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша 2010-2011 жж. Бозоқ
қалашығы орнында далалық қазба жұмыстары ... жоқ. ... ... ... күн ... түспеуі тиіс, себебі ... ... ... ... ... ... дара ескерткіш болып
табылады.
Қорыта келгенде, қала орнынан алынған заттай айғақтар Бозоқ қалашығын
көне түркі дәуіріне жатқызуға мүмкіндік береді. ... ... ... ... тағы бір ... мақсатын анықтады. Бозоқ – Нұра-Есіл
аралығындағы ежелгі түркілердің ғұрыптық орталығы болып ... ... қала ... ... ... көкжиегінің құрылыстарын
сараптау кезінде анықталған. ... ... ... ... ... бұйымдарға ұқсастықтары өте көп.
Зерттеулерге қарағанда Бозоқ қаласы Қытайдан Алтай, Ертіс, Тобыл, Еділ
арқылы өтіп, орыс жері мен ... ... ... ... бойында
құрылғаны анықталған. Х-ХІІ ғғ. ол қыпшақ көсемінің ордасы, қамал ретінде
роль атқарса, кейінгі ғасырларда ... ... ... жер ... үлкен қорымға айналған. Ғалымдар Бозоқты Астана қаласының ... ... ... ... беруде. Осыған қарағанда, бұл жер ешқашан бос
жатқан дала ... ... ерте ... ... ... ... болашақ аумағының шекарасына енген Бозоқты ... ... сол ... ... қыпшақ билеушісінің тұрағы орналасқан. Ол
дала арқылы батыстан шығысқа, шығыстан батысқа жүретін керуен ... орны ... ... Қалашық орналасқан жер ... ... ... ... керуен жолдарын
бақылауға өте қолайлы болған. Зерттеушілердің пікірінше, Бозоқ – ... және ... ... сонымен қатар Ұлы ... жолы ... ... ... ... ... табылған.
Қазба нәтижелеріне қарағанда, VІІ-VІІІ ғғ. қалашықты мекендеген
алғашқы тұрғындар уақыт өте келе қоныстарын ... ... ... ... екінші кезеңі Х-ХІ ғғ. Қыпшақ мемлекеттік бірлестігі кезеңіне
жатады. Қалашықтың жаңа ... ... ... ... ... ... ... оларға саз кірпіштер мен ағаштардан жер үйлер
тұрғызған. Алаңқайлардың орталарында киіз ... ... ... қазбалар барысында аршылған. Қыпшақ кезеңіндегі тұрғындар
алаңқайлар арасындағы кеңістікті биіктетіп оның бетіне ... ... ... ... Дала ... ежелгі қалалардың көпшілігі әулиелер
мен ата-бабалар зираттары маңында қалыптасатын. ... ... ... ... ... ... ... Еділ арқылы өтіп, орыс жері мен
Византияға апаратын ... ... ... ... ... ... ғғ.
ол қыпшақ көсемінің ордасы, қамал ретінде роль атқарса, кейінгі ғасырларда
қаланың қалдықтары киелі жер ... ... ... ... ... ... ... үшінші кезеңі Алтын Орда дәуірінде, ХІІІ-ХІV ... жаңа ... ... ... ... ... орны ... дәрежесіне ие болған. Осы жерде мұсылман дінін таратушы алғашқы
әулие жерленген болуы мүмкін, ол жер ... ... ... айналған.
Бозоқ қалашығы орнында бес кесененің қалдықтары зерттелгені ... ... және ... ... ... Кесенелер маңында кірпіш
күйдіретін пештердің орындары ашылған. Жалпы жерлеу ... ... ... дәстүрде орындалған. Қалған үштен бір ... ... мен ... ... ... Осы ... ғғ. ... жерлеу
орындарынан қазақ даласында ислам дінінің таралуы ... ... ... ... Бозоқты Астана қаласының алғашқы түп тамыры деген қорытынды
беруде. Осыған қарағанда, бұл жер ешқашан бос жатқан дала ... ... ... ... ... ... қаласының болашақ аумағының
шекарасына енген Бозоқты көлінің маңында, Есілдің сол жағалауындағы аңғарда
қыпшақ билеушісінің ... ... Ол дала ... ... ... батысқа жүретін керуен жолындағы бақылау орны болғанға ұқсайды.
Қалашық орналасқан жер ... ... ... ... ... ... ... өте қолайлы болған.
Зерттеушілердің пікірінше, Бозоқ – аумақтың әкімшілік және сауда орталығы,
сонымен қатар Ұлы ... жолы ... ... ... әскери ордасы
болып табылған. Сонымен қатар, ... ... ... бойы ... ... ғана ... ... орталығы да болып табылған.
«Мәдени мұра» бағдарламасына сай ... ... ... ғылыми
және туристік құндылығы зор. Оның жалпы аумағы 30 га ... ... 2010 ж. ... 8 мың ... метр ... ... ... бойынша бірнеше мақала жарияланып, олар Қазақстан мен Ресейдің
ғылыми жинақтарында басылып шыққан. Көптеген халықаралық және ... ... ... ... «Мәдени мұра» бағдарламасына сай зерттелген ... ... және ... құндылығы зор. Оның жалпы аумағы 30 га жерді
құрайды. Археологтар 2010 ж. дейін 8 мың ... метр ... ... нәтижелері бойынша бірнеше мақала жарияланып, олар Қазақстан мен
Ресейдің ғылыми жинақтарында басылып ... ... ... ... конференцияларда баяндамалар жасалған.
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша бірнеше жылға созылған жұмыстардың
қорытындысы – бұл Бозоқ қаласын мұражайға ... ... ... ... Ескерткіштің мәні, оның еліміздің астанасы Астана ... ... ... ... ... ... ... 32 км
жетпек. Ескерткіш қаланың ішінде ... оның ... ... ... ... Бозоқ қалашығын зерттеудің ғылыми маңызы да
зор, себебі бұл Шығыс Еуразияның ... ... ... ... ... ... болып табылып отыр. Қай тұрғыдан болса да ... ... ... ... ... аса қажетті мәселелердің
бірі болып ... ... ... ... ... ... ЗЕРТТЕЛУІ
1. Сауран қаласының зерттелуі
Сауран қаласы – ортағасырлардағы ірі ... ... ... ... Қала орны ... ... Қазақстан облысында, Түркістан
қаласынан солтүстік-батысқа ... 40 км ... ... ... аумағы 860х550 м.
Сауран қаласы шамамен Х ғ. бастап белгілі. Ол түркі-оғыз дәуірінде
гүлденген ірі ... бірі ... ХІV ғ. Ақ ... ... ... Сауран өз заманында халықаралық сауда орталығы ретінде аты ... ... еді. Өзі өмір ... ... ол Оңтүстік Қазақстан мен
Орта Азия ... ... ... және ... ... ... роль
ойнады. 1320 ж. қаза болған Ақ ... ханы Сасы Бұқа осы ... Оның ұлы ... ... ... ... салдырған. Қазақтың
алғашқы хандарының бірі болған Жәнібектің ұлы Еренші сұлтан ХV ғ. ... ... ... ... деректер. Сауран туралы жазба деректер Х ғ. бастап
кездесе ... Сол ... өмір ... араб географы Макдиси ... ... ... ...... ... бірі ... жеті
қабырғамен қоршалған үлкен қала, онда рабад бар. Бас ... ... ... Ол ... және ... шекаралас аймақта орналасқан
қамал», – деп көрсетілген [32, ... ғ. ... араб ... Әл ... ... ... ... атты еңбегінде де Сауран туралы аталады. Ол Шауғардан Сауранға
дейін жеңіл бір ... жол ... ... Сол ... өмір ... ... Ибн Хаукал да өз еңбегінде Сауран жөнінде тоқталған. Ол да
Субаникет, Тараз, ... ... ... ... ... ... Сауранды да келтірген [33, 6-б.].
Кейінірек зерттеушілер Ибн әл Асир мен Якут ... ... ... оңтүстік өңіріндегі ірі мәдениет және сауда-қолөнер орталығы
деп атаған. ХІІІ ғ. армян ... ... ... ... ... қалаларымен бірге Сауран да аталады.
ХVІ ғ. өмір сүрген белгілі парсы тарихшысы Ибн Рузбихан Сауранды жан-
жақты сүйсіне ... оны: ... ... ... ашық және жазық
далада салынған. Жаныңды жадыратып қуат ... ... ... ауалы көрікті
де көңілді қала... Осы өңірде өсіп тұрған әртүрлі сұлу ағаштар өсіп тұр.
Қаланың өзі биік ... ... оның ... ор ... – деп
жазған [34, 26-б.].
Сауранда 1514-1515 жж. өмір сүрген ақын әрі ... ... ... қала ... құнды деректер қалдырған. Ол қаланың аса бір
керемет құрылысы – екі шайқалмалы мұнарасы бар медресе ... ... ауыз ... ... ... ізгі нұр ... ... екі зәулім
мұнара орнатылған. Сол мұнаралардың алқымына шынжырлар бекітілген, ал әр
мұнара күмбездерінің ... ... ... Егер ... ... ... болса, шынжырлар теңселеді де, көрші мұнарада тұрған ... ... ... ... Бұл әлем ... бірі» [35, 8-
б.].
Васифи сонымен қатар ортағасырлық қалалар үшін әдеттен тыс көрінетін
жерасты суларын сыртқа ... ... ... – кәріздерді ... ... ... ... ... және ... ... шыққан
адамдардың өзі де көрмеген болар», – деп жазған. Бұл кәрізді 200 ... ... ... қайнар көзі Саураннан бір фарсах жерде орналасқан,
оның үстіне қамал салынған. ... ... ... 200 кез ... Жер ... суға ... 50 кез, құдықтағы судың тереңдігі 150 кез
болған. Суды өгіздер күшімен тартылатын ... ... ... ... зерттеушілердің бірі Хафиз Таныш та ... өз ... ... ... болғандығына, қару-жарақ және су,
азық-түлікпен қамтамасыз етілуінің арқасында қоршауға бірнеше ... ... бере ... ... ... Ол ... ... «Сауран қамалы – өте
берік бекітілген қорған, оның мықты және күшті қамал болғандығы ... ... қолы да оның ... ... ... ... емес», –
деген.
1598 ж. Абдаллах хан әскерлері қаланы қоршаған кезде Бұқарадан ... ... ... ... ... қала ... тұрғын үйлер мен құдық
шегендер қиратылады. Қамал дуалдарының іргесі үңгіліп, оған ордағы ... ... ... ... қамал ұзақ уақыт қорғанған. Сауранды
тұрғындар ХVIII ғ. дейін мекендеген. Бұл ... ол ... ... шағын мекенге айналған еді.
Қаланың зерттелуі. Сауранның зерттелуі ХІХ ғ. ... ... Қала ... П.И. ... П.И. Пашиноның жазбаларында, А.И.
Федченконың есептерінде аталған. Бұл зерттеушілер қаланың, оның ... ... мен ... ... туралы жазып кеткен. ... ... ... зерттеу жұмыстарын ХХ ғ. 40-жылдарының
соңында, А.Н. Бернштам ... ... ... ... ... ... ... негізінде қаланың өмір сүрген
уақытының межесі ... ... көз ... жасалған сыртқы
жобасы қағазға түсірілген [3, 82-б.].
Сауран қаласын ... оның ... ... ... анықтау көптеген
пікірталас тудырып келген. Қаланың қазіргі орналасқан жері ... ... ... ... ... ... ... талас туғызбаса, моңғол
шапқыншылығына дейінгі қала орны ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... оның ... қала орындарын мұқият
зерттеу нәтижесінде қол жеткізілген. Кейінгі зерттеулер кезінде Саураннан
шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан Қаратөбе ... ... ... ... орны ... ... Қаратөбе І-ХІІ ғғ. аралығында
өмір сүрген. Оны Сауранмен байланыстырудағы ең ... ... ... ... бірнеше қатардан тұратын қабырға іздерінің табылуы
болған.
Сауран қала жұртының ... ... ... дәуірінде Сауран қаласының орны кешенді түрде толыққанды
зерттелмей ... Қала орны ... ... ... ... айнала қорғаныс
қабырғасымен қоршалған, қабырғаларының бүгінге дейін сақталған бөлігінің
биіктігі 3-6 м ... ... Қала ... ... ... созылып жатыр. Осы бағыттағы ұзындығы 860 м, ал солтүстік-батыстан
оңтүстік-шығысқа қарай 550 м. Қала 2-3 м ... ... ... үстінде орналасқан. Қорғаныс қабырғалары саз кірпіштер мен пахсадан
соғылған. Оның ұзына бойында екі қабатты 4 ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары бүгінге дейін
сақталған.
«Мәдени мұра» шеңберінде зерттелуі. «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында
Сауран көне шаһары да жан-жақты зерттеле бастады. Қала орны ... ... ... жж. ... ... ... ... Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты мен А. ... ... ... ... біріккен экспедициясы
жүргізді. Қазба жұмыстарына М. ... К. ... Е. ... ... ... ... ж. ... Бағдарламаның алғашқы жылы қазба нысаны ... ... ... алаңға алып баратын көшені бойлай 210 м
жерде сол жақ бетте орналасқан төбе ... ... Бұл ... ... м болатын, беткі қабатында кірпіш үйіндісі қалған ... төбе ... ... бел ... төртбұрыш тәріздес пішіндегі ойпақ болып
келген.
Бұл ... екі ... ... ... ... ... шығысынан
батысына қарай ұзындығы 13 м, ені 1 м ... ... ... қарай, ұзындығы 16 м, ені 1 м болған. Бірінші ... ... ... ... ... ... ... Барлау
қазбасын 1,6-1,7 м тереңдету кезінде белгісіз бөлменің едені мен сақталып
қалған ... ... Еден де, ... да ... ... Еденге төселген кірпіштердің үш түрлі ... ... ... см, 30х27х5 см және 47х47х7 см болған [36, ... ... ... ... кезінде шартты түрде № 1 деп аталған
бөлменің қабырғалары мен олардың ... ... ... ... болып келген, төрт жағына қарайтын есіктері болған. Атап
өтерлігі, бұл есіктер әлем ... төрт ... ... ... ... ... 3,55х3,55 м болған. Осы бөлмеден солтүстікке қарай,
пішіні дәл осындай алтыбұрышты болып келетін № 7 ... орны ... 1,3 м ... ... ұзын ... екі ... қосып тұрған.
Екінші барлау қазбасы нысанның оңтүстігінен солтүстік бағытына қарай
салынған. Қазба 1,3 м тереңдетілгенде ... ... ... ... Бұл еден № 1 ... еденінен 13 см төмен орналасқан. Барлау
қазбасын кеңейту кезінде қаланған дандананың екі қатары ашылған. ... ... ... ... ашылған ғимараттың негізгі жайларынан бөліп
тұрған.
Сауран қаласының ... ... ... ... сақталған. Қаланың
өзі үлкен төбелерден ғана тұрған. Жалпы ... 100х100 м ... ... ... ... ... қазбаларын салу арқылы зерттеушілер бірнеше
бөлменің сұлбасын ... ... ... ... ... боялған
кірпіштердің көптеген түрлері табылған. Олардың пішіндері ... ... ... ... ... қыш ... да әралуан түрлері кездескен. Олар
боялған және боялмаған қыш сынықтарын құраған. ... ... ... ... т.б. ыдыс ... ... Ыдыстар сары, жасыл, көк,
қоңыр түстерге боялған. Олар ирек, ... және ... ... ... ... қыш ... қатарын қазандар мен құмыралар,
құтылар құраған. Қазба жұмыстары барысында ғимараттың еден ... ... де ... [36, ... ж. ... ... ... күйдірілген кірпіштерден өріліп
қаланған, қаланың орталық алаңы маңынан орын алып, өз ... ... ... ... ... ... орны ... бастаған. Ғимарат
қабырғалары кейінгі кезеңдерде оның ... ... ... алып
кету салдарынан қатты күйзеліске ұшыраса да, төбенің толық ашылуынан кейін
оның алғашқы ... ... ... және оның қандай мақсаттағы ... ... ... ... ... ... жылы бұл құрылыс
орнын шамамен медресе деп болжаған және ол ... ... ... ... бар ... өзі ... ... деген жорамалдар
айтылған.
2005 ж. зерттеулер. Бұл жылы жүргізілген археологиялық зерттеулер қала
орталығындағы алаңда орналасқан нысандарда шоғырланған. №№ 1-3 ...... ... ... ... ... ... ғимараттарды
зерттеу болып табылған. № 4 қазбаның мақсаты – ... ... ... ... қала ... ... орын ... қала сыртындағы
мешіттің орталық бөлігін аршу болып ... ... ... № 1 ... ... ... қираған орны қазылып
зерттелген. Ол шикі кесектен ... ... ... ... өзі ... ... ... Мешітті қоршап тұрған
сыртқы дуал қам кесектен қаланған және сақталған биіктігі 1,25 м ... ... ... ... 2 м ... орналасып, көлемі 34х42 м
аумақты алып жатқан. Бір айлық қазба жұмыстары барысында ... ... ... ... ... ... қаланған қабырғаларының
қалдықтары бар ғимараттың еден ... 1,3-1,5 м ... ... ... ... пен ... сынықтары, топырақ және шаруашылық қоқыстарынан
тұрған. ,Зерттеулер барысында мешіт ... ... ... атқаруды
тоқтатқаннан соң оның бөлмелерінің белгілі бір уақыт тұрмыстық ... ... ... [37, ... 3 ... медресе деп жорамалданған жерге қарама-қарсы орналасқан бір
зәулім сарай кешеніне жүргізілген. Оның көлемі 62х32 м. ... ... ... және ... ... ... деп жорамалданған
ғимараттың қасбет жағында ... ... ... ... ... және ... ... аршылған. Табылған заттар ішінде
күйдірілген кірпіштің бүтіндері мен бөлшектері, қыш ... ... ... ... ... мыс ... ... ж. қыркүйек айында А. Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік
университетінің Археология ғылыми-зерттеу орталығының ... да ... ... ... институтымен арадағы келісім бойынша ... ... ... жүргізе бастаған. Экспедиция жұмыстарына белгілі
археолог М. ... ... ... ... Сауран қаласын зерттеу кезінде оның солтүстік-шығыс
қақпасын зерттеуге ерекше ден қойған. Бұл қақпаның орналасқан жері туралы
ортағасырлық деректерде, ХVІ ғ. ... ... ... айтылған. Қазба
алдында солтүстік-шығыс қақпаның көрінісі екі жағын құлаған қабырғалар мен
мұнаралар қоршаған қаланың ... ... ... ... кесіп өткен
ұзындығы 20-30 м, ені 5-14 м, тереңдігі 4,5-7 м сай түрінде болған.
Қақпа орнына ұзындығы 30 м, ені 5-8 м ... ... Қазу ... ... ... ... 1-1,5 м ... дейін топырақ пен кесек
аралас құрылыс қалдығы шыққан. Одан арғы қазба кезінде 1,5 м тереңдіктен
қала өмірінің ... ... оған ... жолдың және қақпаның қалдығы
ашыла бастаған. Қақпаны қазып зерттеу кезінде оның астынан тапталған ... ... ... аршу ... оның ... аздаған ыдыс
сынықтары, мыс теңгелер, төрт қырлы жебе ... ... ... орнын тазарту кезінде жолдың деңгейінен 16-37 см тереңдіктен
қақпаның оң және сол бағаналарының ... ... ... ... ... ... ... қабыршақтардың болуына қарағанда тастарды ұзақ
уақыт пайдаланған. Тастарды кейіннен зират құлпытастарына да ... 2005 ж. күз ... ... ... соңғы кезеңіндегі жол
мен қақпа ашылған. Жұмыстарды одан ары жалғастыру ... осы жол ... ... ... одан ... жол мен ... да ашыла бастаған [38, 89-
б.].
2006 ж. зерттеулер. Аталған жылы Сауран қаласының бірнеше ... ... ... ... ... 1999 және 2005 ... қазбалар барысында қаланың орталық алаңындағы мешіт ... ... 2006 ж. ... ... орны ... ... зерттеулер
нәтижесінде мешіт ауласының 15,3х17,8 м болғаны анықталған. Оған ... ... ... ... ... барысында пештакпен бөлінген портал жабық аулаға
қаратылғаны анықталған. ... дәл ... ... ... ... ... ... орналасқан, ал одан әріректе кең (16 м) әрі терең (6
м) ашық ... ... ... Бұл портал ауланың тікбұрышының желісінен
аздап ... ... ... ... ... Демек, кіретін
портал барлық құрылысқа қатысты ассиметриялық күйде болған. ... ... ... тыс ... ... орналасқан жеріне қатысты деп
шешкен, – ол ... ... ... ... ... ... бұл ... дәстүр бойынша меһрабтың қай жерде екендігін болжауға негіз
берген, демек жоспар композициясының негізгі өзектерінің бірі ... ... ... ... ... ... осындай әдісті
Самарқанд регистанындағы Тилла-қари мешітін жобалау кезінде қолданғанын
анықтаған [39, 63-б.].
Мешіт кешенінің сыртқы қабырғаларын ... ... 31х33,5 м ... ... ... ... ... қабырғаның ішінара сақталған
қалдықтарына қарағанда қабырғаның қалыңдығы 1,4 м тең. Кірпіштердің ... ... ... тұсы кіре-беріс порталдың оң ... ... ... ... ... ... ... өзінің тікелей
мақсатына қолдануды тоқтатқаннан кейін оның едәуір ... қыш ... ұзақ ... бойы ... істеген.
2006 ж. қала жұртында медресе деп табылған ғимарат орны да ... ... ... бұл ... біршама зерттелген. Медресе бөлмелерін
тазалау барысында ол қирамас бұрын біраз уақыт ... ... ... жанданғаны белгілі болған. Барлық бөлмелерде есік алдында еден
деңгейіне қарағанда ... ... ... орнатылған. Бөлме
едендері бүтін кірпіштермен де, сынған ... де ... ... ... жеке ошақ ... ... ... жалпы жобасы.
Медресе орнындағы қазба жұмыстары оның шығыс бұрышынан басталған.
Қазылған № 1 шурфтың ... ... 20х11 м ... ... бұрыштары аздаған ауытқулармен төрт тарапқа қаратылған. Қазба медресе
құжыраларының солтүстік-шығыс ... ... ... 20 см ... ... соң ... ... ширегінде, медресенің
бұрыштағы бірнеше бөлмелерін жауып ... ... ... ... ... анықталған. Екі үйге жататын үш бөлме ... ... үй ... тұрған – тұрғын-жай және қамбасы бар бөлме. ... іші қыш ... ... толы ... Алаң ... ыдыс ... табылған. Олар
негізінен боялмаған табақтар мен табақшалардан ... ... ... екі ... ... Алаңның шығыс бұрышынан матаға оралған бес
мыс теңге мен темір бұйым ... ... ... 0,5 м, ... тот басқан. Бұлардан бөлек тағы бір мыс ... ... [40, ... ж. ... ... солтүстік-шығыс қақпасындағы қазба жұмыстары
да жалғастырылған. Зерттеу жұмыстарын Қ.А. Яссауи атындағы ... ... ... ғылыми-зерттеу орталығының М. Елеуов
басқарған Тұран археологиялық экспедициясы жүргізген.
Аталған жылы қазба жұмыстары алдыңғы жылы жер ... 2,2 м ... ... жолы мен ... ... жүргізілген. Ұзындығы 23 м, ені 4,6 м
келетін жолдағы қазба жұмыстарын 15-20 см тереңдеткен ... оның ... ... ... жол ашылған. Жолдың ені 3,4 м ... ... ... ... ... ... ... жалпақ тастар қойылған.
Жолға төселген бұл тастардың аралары, ашық қалған жерлері қиыршық тастармен
толтырылған. ... екі ... ... ... ... ... ... 17-18 м, ені 0,5-0,7 м, биіктігі 0,4-0,45 м болған.
Сауран. Солтүстік-шығыс қақпадағы жол.
Шығыс қақпадан батыста 16 м жерден екінші ... ... ... ... ... ... қойылған тастың көлемі 30х30 см, ортасындағы
ойықтың аумағы 12 см, тереңдігі 2 см. Қақпаның солтүстік бағанының орнында
аумағы 30 см, ... 75 см ... ... ағаштың қалдығы сақталған.
Қақпаның оңтүстік бағанының түбінде жатқан өртенген ағаштың ұзындығы 5,3
см, аумағы 25 см ... Осы ... үш ... оған ... ... тотыққан қалдықтары сақталған.
Қала қамалының сыртына да ... ... ... ... ... ұзындығы 17 м, ені 3,5-9 м, тереңдігі
2006 ж. ... ... ... 2,4-2,8 м болған. ... ... қазу ... ... күйдірілген кірпіштен төменнен жоғарыға қарай
жолдың деңгейіне сатыланып қаланғаны, ал одан жоғары төрт қатарының ... ... ... ... ... 26-28х26-28х6-8 см құраған.
Қамалдың жолдың ... ... ... ... ... ... ... құрылыс анықталған. Оның батыс қабырғасының ұзындығы 3,85 м,
сыртындағы ... ... ... ... ... ... сынығы, ұсақ ыдыс сынықтары, темір жебе ұштары және мыс теңгелер
табылған [41, 217-б.].
2007 ж. зерттеулер. Үйінді қабатының астында солтүстік ... ... ... мен ... құрылыс орнындағы жұмыстар 2007 ж. да
жалғасты. ... ... 7 ... мен ... оңтүстік-батыс дәлізі
көміліп қалған. Оны тазалау кезінде күйдірілген кірпіш бөліктері мен төбе
жабындысының бөлшектері кездескен. ... ... өте ... ... кірпіштері құрылыс салуға бұзылып алынған. Бөлмежайдың өлшемі
3,20х2,75 м құраған.
Медресеге кірер ... ... ... тазалауда солтүстік
мұнараның негізі табылған. Оның диаметрі шамамен 3,3 м. Мұнараның төменгі
бөлігі доға күйінде қасбеттік ... ... ... сұлбасы
төбеге дейін жеткен, одан соң баспалдақ арқылы көтерілген. Мұнараға ... ... ... ... ... ... төбеге шығатын
баспалдақтар сақталған.
Мұнаралар іргетасқа тікбұрышты негізде тұрғызылған. Оның негізі тас
табалдырық деңгейінен 2 м ... ... яғни ... ... 3 м ... және 1,75 м ... ... Солтүстік
мұнараның астынан, сонымен қатар оның негізінен 1,3 м ... ... ... ... үшін ... ... мәдени қабатты кесіп өтетін
шұңқыр қазылған. ... ... ... ... ... ... қабырғасынан қойылған кірпіштер құраған.
Кірпіштер ... ... ... жоқ, тек су мен ... қоспасы
құйылған [42, 133-б.].
Сауран медресесі. Жоспар.
Қазылған шұңқыр төменгі құрылыс қабатын кесіп өтіп, ... ... ... ... 0,7 м ... 0,5 м ... ... көлбеу күйдірілген науа түріндегі түтін жолы анықталған. Шикі саздан
жасалған құрылыс қалдықтары, сонымен бірге № 26 және 27 ... ... ... ... мен пилонның орнында жасалған шурф та
табылған. Оның ... 2х2 м. ... метр ... шикі ... ... ... оның ... тереңдігі 1,2 м болған. Оның ... ... ... ... және ... ... бірнеше бөлігі шыққан.
2005-2006 жж. Сауран шаһарында ортағасырлық шығыс қалаларында ... ... бірі ... ... ... да зерттелгені
айтылды. Бұл Қазақстан қалаларында қазылған осындай алғашқы мешіт. ... айт ... деп те ... ... орны ... ... ... 200 м жерде сақталған. Мешіт ауласының жалпы
аумағы бір ... жуық ... ... және ол ... ... Қазба
барысында бұл мешіттің ортағасырлық Бұқара, Самарқанд, Ниса қалаларында
зерттелген айт мешіттерінің ... ... ... ... жалпы көлемі 11,5х12,5 м.
Медресе мұнарасы. Оңтүстік жағынан
көрініс.
2007 ж. Сауран айт мешітінің қазбалары ... ... оның ... ... орналасқан тахаратхана құрылымын зерттеуді аяқтау
міндеті қойылған. Аталған құрылымды қазу белгілі бір ... ... ... ... ... ... бойлай жіңішке қазба ғана
түсіруге мәжбүр болған. Осыған ... ... ... ... ... ... қосымша бөліктерін, атап айтқанда дәрет
алатын жеке бөлме толық аршылған. Оның еденіне күйдірілген кірпіш ... ... ... ... ... ... ... 22 м, ені 5,5
м қазба түсірілген. Мұның нәтижесінде ... ... ... ... ... ретінде пайдаланылған шағын құжыра-бөлмелер
тізбегі аршылған. Бұл ... ... ... ... бұзылып алынған,
бірақ сақталып қалған бөлшектері негізінде толық ... ... ... ... анықталған.
Ені 0,8-1 м есік ойықтары арқылы көлемдері 3х3,2 м кізігірім бөлме-
құжыраларға кіруге болатыны ... ... ... ... кішігірім тандырлар мен сандал тектес ... ... ... Осындай бөлме-ғибадатханалардың бесеуі аршылған. Оларға
оңтүстік беттегі қабырға ретінде мешіттің сыртқы қабырғасы қызмет еткен.
Мешіт ... ... бұл ... ... іргелерінен 40-45
см төмен орналасқан. Зерттеушілер осыған қарап, ... ... ... ... аршу ... жиі ... материал – шыңылтырмен қапталған
ыдыс-аяқ сынықтары ... ... ... ... ХVІ-ХVІІ ғғ.
жатқызған. Қыштардың негізгі бөлігі ақ түске көгілдір және көк ... ... ... ... орта кеселер, табақтар және жайпақ
табақшалардан тұрған.
2007 ж. зерттеулер нәтижесінде ... ... жұма ... ... жүргізілген қазба жұмыстары ортасына дәстүрлі құдық орнатылған
ауланы қоршай орналасқан күмбезді ... ... ... бар ұсақ ... ... ... ... каре бейнесіндегі ірі құрылыстың
қалдығын ашып көрсеткен. Сақталған құрылыс бөлшектерін аршу ... ... ... ... ... ... ж. зерттеулер. Бұл жылғы қазба маусымында көне Сауранның алдыңғы
жылдарда басталған стратиграфиясының зерттелуі мен ... ... ... ... Атап өтерлігі, стратиграфиялық зерттеу жұмыстары
Сауранның бастапқы орны болып табылатын ежелгі ... қала ... ... ж. ... ... 260 м2 ... учаске қаланың ерте
цитаделінің ... ... ... және ол ... ... аздап
төмендейді. № 1 стратиграфиялық ... ... ... ... ... ... ... Екінші құрылыс қабаты жақсырақ сақталған. Қазбада
оның қалдықтары көлемі 2,33х3,4 м бөлмемен айқындалған. Оның ... ... см ... ал ... –462 см төменде болған. Екі құрылыс қабатын
ашу кезінде бірнеше қызықты заттар табылған. Олардың ... саз ... етік ... ... ... үйрек бейнеленген халцедоннан
жасалған гемма және ферузадан жасалған алқа кездескен [44, 73-б.].
№ 1 бөлме ... ... оның ... 4,7х4,7 м. ... ... үш ... тұсында әртүрлі суфалар орнатылған. Еденнің
ортасында саз ... ... ... жағы ... келген
төртбұрышты алтарь орналасқан. Оның көлемі 1,1х1,5 м, ... ... ... платформаға тұрғызылған. Алтарьдан оңтүстікке
0,2 м жерде ... ... 25 см ... ... ... ... ... бөлменің солтүстік-шығыс бұрышында кіре-беріске
қарама-қарсы орналасқан ерекше бір ... орны ... Бұл ... ... ... бөлік орнатылған, оның ... 0,9х1,2 ... ... ... 1,1 м болған. Бөліктің іші және ... ... ... ... ... Оның ... анықталмаған, себебі
аталған жылы ол тазартылмаған, бірақ бөліктің үстіңгі жағынан қыш ... ... және мыс ... ... ... бұл ... үсті
кірпіштен қаланған күмбезбен жабылған болуы мүмкін, ал батыс ... ... ... ... ол ... шұңқырға қоқыс тасталған болуы
мүмкін.
Анықталған бөлменің барлық ... ... ... ... сылақпен сыланған. Қазба барысында бөлменің өте тиянақты жасалған
барлық құрылымдары ашылды. Едендерді ашу кезінде алтарьдың батыс ... ... қыш ... ... және ... темір сауыт тілімі және
түркеш заманының ... ... Бұл ... ... ... ... деп жорамалдаған. Бұл жер арнайы сиынушылық міндеттерін атқарған.
Бөлмені тазалау барысында үйде ... ... өз ... ... ... осы бөлмеге апаратын кіре-беріс кірпіштермен қаланғаны
анықталған.
№ 2 бөлменің көлемі ... м. Бұл ... екі ... ... олар ішкі құрылымның қайта құруымен байланысты болған. ... ... ... суфалары мен еден ортасында саз балшықтан
соғылған домалақ пішіндес алтарь болған. Осыған ... ...... де табынушылық бөлмелер қатарына жатқызған [44, 75-б.].
№ 2 бөлмеде бірнеше еден қабаттары ... ... ең ... саз ... ... таға ... ... ашылған, оның
диаметрі 75 см, қабырғалары биіктігі 11 см, ... ... 12 ... 9 см ... болған. Алтарьдың қарама-қарсысында солтүстік суфаға
диаметрі 67 см ... ... Бір ... ... екінші тандыр
орнатылған. Бұл ... қазу ... ... ... белдік тоғасы,
зергерлік бұйымдар жасайтын тас қалып, сүйектен жасалған пышақтың сабы ... ... ... ... ж. ... ... ... зерттеушілер аршылған бөлмелердің
архитектуралық әдістеріне және безендірілуіне ерекше назар аударған. ... саз ... ... ... ... алебастрлы жапсырма,
қабырғаларды және архитектуралық бөлшектерді қызыл түске ... ... ... ... ойма, қабырғадағы ойықтар, фриздер кездескен. Оңтүстік
Қазақстанда осыған алтарьлар VIII-X ғғ. ... ... ... ... ... бай ... үй бөлмелерінде
кездескен. Зерттеушілер осы жерде тұңғыш рет ... ... еден ... саз ... қыш ... ... ... мүмкіндік алған. Қазба қорытындыларына сәйкес, үстіңгі құрылыс
қабаты ХІІ-ХІІІ ғғ., ортаңғы құрылыс қабаты Х-ХІ ғғ., ал ... ... VIII-ІX ғғ. ... ж. ... Бұл жылы ... ... қыркүйек-қазан
айларында Сауран қаласының орталық алаңының солтүстік-батысында орналасқан
сәулеттік кешен ... ... ... ... ... ... әрі ... ескерткішті зерттеу 2005 ж. ... ... ... ... ... ... және оған ... ғимарат қаланың негізгі солтүстік қақпасынан басталып орталық
алаңына апаратын 18 ... ... ... көшесінің бөлігімен
бөлінгені анықталған болатын.
Ғимаратқа кіріс порталы ХІV – ХV ғ. ... ... ... безендірілген, ал соңғы дәуірде иесіз қалған кезінде қараусыз
қалған құрылыс екінші қайтара құрылыс материалдарын алатын орынға ... ... ... ... ... бұзылып алынған. 2009 ж.
дейін аталған сәулет кешенінің шамаланған ... ... ... ... ... ... ... аяқталмағанына
қарамастан, өз алдарындағы нысанның діни ... ... ... екенін сеніммен айта алған.
2009 ж. зерттеушілер тобы солтүстік бағытта орналасқан ... ... ... бұл ... кешеннің солтүстік-батыстағы
бұрышының алғашқы деңгейі ашылған. Кешеннің солтүстік-батыс бұрышында
орналасқан ең биік ... оның ... ең ... ... ... ... мүмкін екенін көрсеткен.
1-қазба кешеннің алдыңғы жылдары қазылған солтүстік-батыс бұрышта
жалғастырылған. Қазба аумағы 10х20 м ... ... ... ... бөлменің жартысы ашылған. Ашылған учаскеде құрылымның ... ... ... байқалған: алғашқысы, ашылған негізгі
конструкциялармен және екіншісі, сол негізгі қабаттың ... ... ... № 1 және № 4 бөлмелер едендері 10-12 см ... ... ... яғни тек жаңа кірпіш төсеніштері ... ... ... 1 және 2 ... ... ... 46-55 см.
Табылған олжалар арасында – қыш ыдыстар сынықтары, теңгелер кездескен.
1-бөлменің ... 1-3 ... және 2,3,4 ... 1 ... ... 2 ... ... біріктірілген [45, 97-б.].
Зерттеушілер қазба жұмыстарының ... ... ... ... ең ерте ... 1-бөлмеден және оған
қосылған 2,3,4 және 4а бөлмелерінен тұратын кешені болған. 1,3 және ... ... ... ... ... алаң ... Кешенді
батыстағы қасбеттік сыртқы қабырғасы көше алдында үзіліп, ары ... ... ... ... ... ... қабырғасы болып
келген. Кешеннің солтүстік-шығыс бұрышында ... ... ... жағы ... ... ... қабатында кешеннің қайта құруына
келмеген. Сол себепті, медресеге қарама-қарсы орналасқан ғимарат ... алу үшін ... ... бөлігінің негізгі құрылыс қабатын
бірыңғай әдісімен ашу қажет болған.
2010 ж. ... Бұл ... ... қаласының орталық алаңының
солтүстік жағында орналасқан монументтік құрылыстың солтүстік-батыс ... ... одан ары ... Бұл ... ... 2009 ... жалғасы болып табылған. Аршылған аумақтың жалпы көлемі 600 м2 ... ... ... өте ... ...... қабырғалар 2,2-
2,5 м ... ... ... ... мәдени қабаттың құрылымында екі негізгі
құрылыс кезеңдерінің болғаны анықталған. Бұл жерден тұрмыстық қыш ыдыс ... ... ... Теңгелердің жалпы саны 50-ден асқан, теңгелер
жиынтығы арнайы өңдеу мен зерттеулерді ... ... Бұл ... ... ... [46, ... ... құрылыс жобасының түзу сегізқырлы болғанын
көрсеткен. Солтүстік қабырғаның қалыңдығы – 1,1 м, ... – 1,2 ... – 1,05 м, ... – 1,2 м ... ... ... ... арка күмбезді жабыны бар бөлмежайға кіретін тұс бар ... ... және ... бұрыш бөліктері
тереңде жатыр, ал солтүстік-шығыс және ... ... ... ... ... және ... ... ұласатын тұсы көзге
айқын шалынған.
№ 3 қазбаның солтүстік-батыс бұрышы.
Бөлмежайдың солтүстік-шығыс бөлігінде еденнің тас төсеуі ... ... ... ... ... 1,9х1,3 м ... салу үшін ... Шұңқырдың түбінде шаршы пішінді күйдірілген
кірпіш төселген, оның ұзындығы – 0,95 м құраған. Шұңқыр ... – 0,4 ... ... ... ... тас төсеу кездеспеген. Шұңқыр қабырғалары
күйдірілген кірпіштен өрілген, шығыс ... тек ... ... ... ... ... пеш орнатылған. Кіретін есік
бойында, оңтүстік және батыс қабырғалардың бойында еден деңгейінде күлмен,
көмірмен және металл ... ... бар көп ... ... ... және ... бірқатар ошақтар орналасқан. Солтүстік
қабырғаның оңтүстік бөлігінде бөлмежайдың еден ... ... ойық ... ... оңтүстік-шығыс бұрыштағы бөлмежайға кіретін есік орны шикі
кірпішпен ... ... ... ... ойық ... және сол
кезеңде бөлмежайдың ішінде қола металын балқытуға қатысты өндіріс болған.
Бөлмежайдың оңтүстік-батыс бұрышында оңтүстік ... ... 20-25 см ... ... ошақ ... ... бұрышында камин орнатылған. Еденнің ортасында қабырғада үш
күйдірілген ... ... ... ... ... ошақ ... ... бөлігінің периметрі бойынша екі ошақ пен ... ... ... ... ... ошақ тігінен қойылған
күйдірілген кірпіш бөліктерінен қаланған. Оның ... ... ... қалдықтары кездескен.
Жалпы алғанда, көне Сауранда жүргізілген зерттеулер қаланың бірқатар
ірі нысандарын ... ... ... ... ... Ұлы ... ... аса ірі елді мекендердің бірі болған. Сауран шаһары ұзақ тарихи
кезеңдерді басынан кешіріп, ... ғана – ХVІІ ғ. ... ... Оның ... ... ... ... жоңғар шапқыншылығы
кезінде қираған.
Сауран қаласындағы археологиялық зерттеулер туралы соңғы жылдары
біршама мақалалар ... ... ... ... ... ... ... туралы мәліметтер алуда септігі өте зор. ... ... ... Е.А. Смағұловтың жалпы Сауран археологиялық кешені туралы
мақаласын [47, 126-134 бб.], ... ... ... мен А.А.
Ержігітованың бірлесіп жазған көлемді мақаласын атап өтуге болады. Соңғы
мақалада ... көне ... ... ... ... зерттеулердің
нәтижесін тамаша көрсеткен [48, 236-256 бб.].
Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология ... ... ... ... ... ... жобасы мен
атқарған міндеттері әртүрлі келген архитектуралық зәулім ғимараттардың кең
ауқымды зерттеулері жүргізілді. ... ... ... ... архитектуралық бөліктерді консервациялау болып табылды. Жоғары
сапалы кірпіштерден қаланған ғимараттар қирау және ... ... ... ... ... ... ... соң ғимараттардың жобасы мен
бұрынғы келбетін қайта қалпына ... ... ... ... ... аршылып жатқан учаскелердің микротопографиясы түсіріліп,
сақталған құрылыстар тіркелген. Әрбір ғимараттың салынған және өмір ... ... ... ... ... мен нумизматикалық
материалдарды ... ... ... ... ... ... ғғ. жатқызды.
Сауран қаласы Қазақстан тарихында ... орын ... ... бірі болып табылады. Алайда, бұл ... ... ... жылдары өз жалғасын таппаған сияқты. «Мәдени мұра»
бағдарламасы немесе басқа ғылыми ... ... ... ... ... ... жалғастыру кезек күттірмейтін шара деген
пікірдеміз.
2. Отырар қаласының зерттелуі
Отырар – ... ... ... әрі белгілі шаһарлардың бірі болып
табылады. Бұл шаһар өз заманында бүкіл ... ... ... ... ... ... ... көне елді мекендердің бірі. Ертеде қала
Фараб атауымен де ... ... ... ... орны ... ... жерінде, қазіргі Отырар ауданындағы Темір бекетінен батысқа қарай
10 км жерде орналасқан. Қала жұртының ... ... ... – 20 га
болатын үлкен төбені құрайды, оның биіктігі 15-18 м.
Отырар қаласы өз заманында ғасырлар ... ... ... ... ... ... келген өңір болып табылды. Қала бір ... ... ... ... ... ықпалын сезінсе, екінші жақтан
көшпелі далалық өркениеттің де ... ... ... ... өзі ... ... болып табылатын. Бұл оазис Сырдарияның орта ... Арыс ... құяр ... орналасты. Гүлденген Отырар алқабының жалпы
көлемі 250 шаршы км болған.
Отырар Оңтүстік Қазақстанда орналасқан ірі сауда орталығы болды, қала
арқылы Таяу және Орта ... ... Орта Азия ... ... ... ... ... отыратын керуен жолдары ... ... ... Сыр ... ... одан әрі ежелгі Русь
жеріне апаратын керуен жолының торабы орналасты. Осының ... ... ... аса ... мәдени-экономикалық орталығына
айналдырды.
ХV-XVII ғғ. ... ... ... ... қала орталықтарының
біріне айналды. Шаһар қазақ халқының этногенезінде де ... роль ... ... ... ... ... қаласы алғаш рет ІХ ғ. араб
саяхатшысы Табаридің еңбегінде аталады, ол ортаазиялық өңірлерді арабтардың
жаулауымен ... ... ... ... атауымен қатар Отырар атауын да
қолданған.
Отырар Хорасанның билеушісі Әл Мамунның жазбасында да аталған. Онда
ол өз ... ибн ... ... ... ... ... бас
тартып отырғанын айтып шағынған [5, 26-б.]. Ортағасырлық араб географы Әл
Макдиси Отырар қаласын Испиджаб округіндегі Саураннан ... ... ... ... ғ. ... зерттеуші Ибн Хордадбех Сырдың оң жағында орналасқан
Фараб қаласын атаған ... ... араб ... Әл ... мен ... да Х ғ. Сырдарияның орта ағысында ... ... ... ... ... ... ... әл Әлем» (Әлем шекаралары) аталатын
еңбекте де Фарабтың бай округ болып табылатыны, оның ... ... ... ... ғ. ... деректерінде Фараб атауы кездеспеген. Бұл кезде Оңтүстік
Қазақстан мен орта Азия ... ... ... ... болатын. ХІІІ
ғ. араб зерттеушісі Якут Испиджаб, Тараз, ... ... ... ... да атаған. Жувейни өзінің «Жаһанды жаулап алушының тарихы» аталатын
белгілі еңбегінде Мұхаммед хорезмшахтың Отырарды басып алып, оны ... ... ... келтірген. Бірақ Отырар Хорезм мемлекетінің құрамында
ұзақ болмаған.
ХІІІ ғ. ... ... ... әскерінің Қазақстан мен Орта Азия
жеріне басып кіргені ... ... ... деректерде «Отырар апаты»
деп аталған оқиға да ... ... еді. ... аты осы ... ... ... ... аталады. Бұл туралы ортағасырлық белгілі
тарихшылар Ибн әл Асир мен Рашид ад-Дин ... ... ... Жувейни де
Отырар қаласын моңғол әскерінің қоршағаны туралы толық мәліметтер береді.
Отырарды моңғолдар басып алғаннан кейін қала ... ... ... ... шаһар өмір сүруін тоқтатпаған. 1255 ж. Отырарда армян патшасы
Гетум болып өткен. Оның жолжазбасында қала ... ... ... ... ... кездеседі. Рашид ад-дин өзінің ... ... ХІІІ ғ. ... ... Жошы мен Шағатай ұрпақтарының Отырар
үшін талас-тартыстарын жазып қалдырған.
ХІV ғ. Отырардың аты ... пен ... ... ... ... ... Шараф ад-дин Йезди бұл туралы Темір әскербасыларының
Тоқтамысқа қарсы аттанып, 1388 ж. Отырардан 30 фарсах жерде Сейхун өзенінен
өткенін ... [5, 38-б.]. ... ... өзі 1405 ж. Отырар қаласында
қайтыс болған.
ХV ғ. екінші ... ... ... ... ... ... ХV ғ. жататын «Тауарих-и-Гузида», «Шайбани-наме» сияқты белгілі
еңбектерде ... ... ... ... кездеседі. Онда қазақ сұлтандары
мен шайбанидтер арасындағы соғыстар, Сыр бойы ... үшін ... ... ... ... ... ... ханы Бұрындық көп
әскермен қоршап шабуыл жасағаны ... ... ғ. ... ... ... ... ... өткен. 1588 ж.
Хафиз Таныш Абдолла ханның Баба сұлтанмен соғысын сипаттауда Отырарды қазақ
қаласы ретінде сипаттаған. ХVІ ғ. ... бірі ... ... бойында орналасқан бекіністі қала ретінде сипаттаған. Дегенмен,
ХVІ ғ. бастап ... ... ... сирек айтыла бастайды. Оның құлдырауы
басталып, алдыңғы кезекке Яссы қаласы шыға бастаған. Отырар шағын қоныс
ретінде ХІХ ғ. ... ... өмір ... ғ. ... ... ... орыс ... кездесе бастайды. Ол сол
ғасырдың басында құрастырылған «Книга Большому Чертежу» картасында аталған.
1696-1697 жж. Қазақ ... ... ... ... ... бір күндік жердегі Отырар туралы атап өткен. ... ... 1749 ж. ... сұлтан ауылдарынан қайтқан орыс тыңшысы М. Арапов
та Отырар туралы мәлімет қалдырған. 1762 ж. П.И. ... та 40 ... ... ... ... ... ... ХІХ ғ. басында, 1813 ж. Филип
Назаров өзінің Омбыдан Қоқан иелігіне ... ... ... елді
мекендердің бірі ретінде аталған. Осыған қарап, зерттеушілер Отырардың
толықтай құлдырауын ХІХ ғ. ... ... ... ... ... қала ... ХІХ ғ. екінші жартысынан бастап
орыс зерттеушілерінің назарын аудара бастаған. 1868 ж. П.И. ... ... ... ... ... ... алғашқы пікірлер айтқан. Ол Вельяминов-
Зерновтың Сауранды Отырармен шендестірген пікірімен келіспеген.
1893 ж. Мамаевка ... ... ... ... ... табылған. А.К. Марков олардың бір бөлігін зерттеп, көпшілік
теңгелердің ... ... ... ... ... монеталар
жұртшылықтың назарын осы шаһарға аудара түскен. 1895 ж. құрылған Түркістан
археология әуесқойлары кружогінің мүшелері де ... қала ... аса ... ... 1896 ж. Е.Г. ... Сыр бойы ескерткіштерін сипаттай
отырып, Отырарға да тоқталған.
Кейінгі ортағасырлық Отырар құрылыстары (Ақышев, ... ... жж. И.Т. ... Н.С. Лыкошин Отырарға сипаттама берген.
1902 ж. кружок мүшелері А. Кларе мен А. ... қала ... ... 1904 ж. Отырар орнына алғашқы ... ... ... Олар ... ... ... қалдықтарын, тандыр орындарын
ашқан, бірқатар қыш құмыралар тапқан. Кларе мен ... ... 4,5 ... ... ... ... ... ғғ. мерзімделетін ... ... ... [5, 16-б.].
Отырар қаласындағы толыққанды археологиялық қазбалар кеңес дәуірінде
басталған болатын. 1950-1960 жж. ... ... қала ... ... Отырар алқабы ескерткіштерін А.Н. Бернштам, Е.И. Агеева, Т.Н.
Пацевич сияқты ... ... ... ... ... ... жоспары түсіріліп, қазбалар жүргізілді.
Отырар орнынан табылған көптеген заттарға алғашқы сипатамалар берілді.
Отырар орнындағы жүйелі қазба ... ... аяғы мен ... ... 1969 ж. ... ... К. ... Л. Ерзакович, К.
Байпақов бастаған Отырар экспедициясы көне қала ... ұзақ ... ... ... ... екі жылда Отырар көрінісінің бедері
толық топографиялық жобаға түсірілді. Қала орны ... ... ... ... жасалды. Осыған байланысты жерден байқала бермейтін
қала сұлбасын анықтауға қол жеткізілді.
1971 ж. ... ... ... ... Қазақстан кешенді
экспедициясы деп аталып, кең көлемді қазба ... ... 1971 ... ... – 7500 ... м, 1972 ж. – 10 000 шаршы м, 1973 ж. – 15 000
шаршы м, 1974 ж. – 10 000 ... м, 1975 ж. – 7500 ... м ... ... ... ... сай ... көлемде – 0,5-1,8 м ... [49, ... ғғ. ... ... ... ... Байпақов,
Ерзакович бойынша)
Отырар аумағы бастапқыда 20 га құрағаны айтылды. Отырартөбе жалпы
бесбұрышты болып келген. Оның ... жағы 380 м, ... – 145 ... – 400 м, солтүстік-шығысы – 380 м және шығысы – 350 м тең ... ең биік жері ... ... 18 м, ... биіктігі 10-15 м
аралығында болған [5, 43-б.].
Отырар қала орнындағы ... ... 1971 ж. ... ... жж. ... ... қазіргі күнге дейін жалғасуда. Осы жылдар ішінде
ХІ-ХVІІІ ғғ. ... 7 га ... ... ... ... ... ... әулеті мен қарахандықтар дәуірлеріне жататын қала
бөліктері қазылған.
Отырар қала орнын ... ... ... ... бағдарламасы
аясында қолға алынып, шаһардағы археологиялық қазба жұмыстар өз жалғасын
тапты. Қазба ... Ә.Х. ... ... ... ... Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы жүргізді. Зерттеу
жұмыстарына К. ... Д. ... және т.б. ... етті.
2004 ж. зерттеулер. 2004 ж. басталған зерттеулер ... ... ... мәліметтерін игеріп, оларды жаңа материалдармен салыстыруды
көздеді. Жоспарланған мақсаттар – ... ... ... археологиялық
шаралардың алдында, барысында және соңында құжаттар жүргізу; қазба орнын
консервациялық – мұражайландыру ... ... ... ... және ... ... ... жылдары консервациясыз қазылған
аймақтарға жаңадан ... ... ... ... ... мен
фиксациялаудағы жаңа жетістіктерді қолданды.
Археологиялық нысандарды құжаттаудың соңғы әдістемелерінің ... ... ... ... ... ... ... моделін
жасау шаралары жүргізілді. Мұндай зерттеулер жүргізу үшін төмендегідей әдіс
қолданылған – ... ... ... ... ... 30-50 см тор
жасалған. Нәтижесінде, беткі қабаттағы шамалы ... ... ... ... ... ... Жалпы Отырар қала орнының ... ... 2003 ж. ең жаңа ... ... ... ... жүргізілген алғашқы зерттеу маусымында 1974-1976
жж. қазылған жұма мешіті аумағы зерттелді. ... ... екі ... ... 800 шаршы метр аумақ зерттелген [50, ... ... ... ... ... ... кезеңінде шөп басқан
аумақтар зерттеліп ... ... шөп тек ... ... ... ғана басқан, осы себепті олар жақсы анықтауыштар болып табылған.
Қабырғалар орналасқан жерлерге шөп ... ... ... ... ... қазбаға дейін анықтауға негізгі фактор болып
табылған.
Археологиялық қабаттардың орналасу құрылымына араласпай тұрып нысанның
толық ... ... ... қадам, ескі жоспарларды түсірілген
микробедерге қабаттау болып ... ... ... ... ... ... бөлігі зерттеудің кейінгі кезеңдерін едәуір жеңілдеткен.
Қазбада барысында нысанда жұмыс істеген бұрынғы ... ... ... ... ... ... қыш ... мен
табылған заттар өңдеуден өткізілген. Қазба кезінде тұрғын үйлер орындары ... ... ... кейінгі ортағасырлық Отырардың тұрғын үйлері
туралы тиянақты мәліметтер берген. Үйлердегі ... саны ... ... олар ... бір ... ... ... дейін. Бөлмелердің
аумағы 10-45 шаршы метр аралығында болған. Бөлмелерде оны ... және ... ... ... орналасқан.
Тандырлардың құрамдас бөлігінің бірі, бу шығатын тесіктері бар қақпақ
болып табылған. ... ... ... ... ... ас
дайындап, нан пісіруге пайдаланылған. Ол үшін ... ішкі ... ... Бірқатар үйлерде айванда жазғы аулалар болған. Ауқатты
үйлердің еденіне қыш төселген. Ауланың аумағына қарай еріген қар не ... ... бір ... екі ... орнатылған. Аулаларда жерошақтар да
орналасқан. Үйлерде қамбалы бөлмелер де болған. Оларда астық, ұн, ... ... ... ... қамбалар тұрған. Қамбалық бөлмелерде
құмыралар мен хумдар ... кей ... еден асты қуыс ... ... және қамбалық бөлмелер басқа мал ұстайтын жайларда өзгерту
арқылы жасалған.
Кварталдар 6-дан 15-ке дейінгі үйлерден тұрып, ... ... ... дейінгі аумақты алған. Квартал іші көшелерінде кеңейтілген
«қалталар» болған, кейде олар ... ... ... ... ... үйлердің салыну ерекшеліктерін, үйлердің ішкі және сыртқы келбетіне
талдау жасағанда Отырар тұрғындарының әлеуметтік деңгейі әртүрлі ... 2004 ж. ... ... ... ... ғғ. ... 5-7
мың адам тұрғандығы белгілі болған.
2005 ж. зерттеулер. Көрсетілген жылы жұма мешіт пен сарай орны ауласы
аумағының мәдени қабаттары ... ... ... бөлігіндегі
қазба көлемі 1000 шаршы метрден астам аумақты қамтыған. Солтүстік-шығыс
бөлікте қазба ХVI ғ. соңы – XVII ғ. ... ... ... ... бетінде кірпіш жасауға шикізат ретінде қолданылған топырақ үйіндісі
жатқан.
Жұмыстар барысында үш құрылыс кезеңі зерттелген. ... ... ... ... ... ... жұмыстардан аман қалған
қазбаның солтүстік-шығыс бөлігіндегі шым ... ... ... ... ... сақталған, қаңқалары анық көрінбеген. Қазбалар нәтижесінде,
тұрғын бөлмелер мен мал қашасы ... ... ... ... ... ... ... анық көрінетін тоғыз бөлме және нашар
сақталған екі бөлменің ... ... ... ... екі ... бұл ... ... өзгеруінен байқалған. Бастапқыда ол
солтүстік-батыс қабырға бойында ... ... ... ... алаңқайдың
солтүстік-шығыс жағында орналасып, оттығы алаңқай жаққа қараған.
Қазба аумағында қамба орны да зерттелген. Ол үйдің ... ... оған ... ... ... өтуге болатын ... ... ... ... ... ... ұшыраған. Қамбаға кіретін есік
тұрғын бөлме суфасының ... ... етіп ... ... ... 20 см қам кесектен қаланып, қабырғалармен бөлінген. Оның ... ... сары ... ... Қамба ішінен жануарлар сүйектері,
қыш, күйдірілген және шикі кірпіштер сынығы, күл мен ... ... ... ... [51, ... Соңғы кезеңде қамбаға апаратын есік
жабылып тасталған.
Отырар. ХІV ғ. ... ... ... ... ... бөлме зерттеушілердің
қызығушылығын туғызған. Бөлменің өлшемі 5,2х4,3 м. ... ... см, ... ... ... кірпіштерден қаланған, бес
қатары аман сақталған қабырға іргелері үшінші ... ... ... ... ... бар, екінші құрылыс кезеңінде қабырға ... ... ... ... ... қам кірпіштен қаланған.
Екінші құрылыс кезеңінде бөлменің атқарған қызметі мүлдем өзгерген. Ол
шыңылтыр дайындауға арналған екі пеш орнатылған ұстаханаға ... ... ... ... ... және ... қабырғаларға
жанастыра салынған. Пештер арасындағы аумақты суфа алып ... ... ... пеш ... сақталған. Ол күйдірілген кірпіштерден
қаланған, бес қатар кірпіші сақталған.
Пеш пен бөлменің солтүстік-батыс қабырғасы арасындағы ... ені ... ... ... ... ... ... бөлменің сыланған қабырғалары
оттан күйіп ашық-сұр түске енген. Пештің сыртқы ... ... ... ... Пеш пен қабырғадағы күйік орындарының неден
пайда болғандығы анықталмаған. Пеш ішінен ақ ... ... мен ... қоспасы бар шыңылтыр бөліктері табылған. Осыған қарап ... ... ... ... бұл ... шыңылтыр даярланған деген
шешімге келген.
Үшінші құрылыс қабатының кейбір бөлмелерінің ... ... ... ... ... ... жобасын қабырға бағыттарында
қайталаған. Қазбаның солтүстік-батыс ... ... ... ... құрылыс қабатының бұрын қазылып, орны сақталмағандықтан шым қабаттың
астынан ... ... ... ... ... құрылысдары үзік-үзік
сақталған, жекелеген бөлмелер анықталғанымен, оларды бір үй ... ... ... ... ... шеберхана мен бөлме орны
анықталған.
Кешен қабырғаның шығыс бөлігінде орналасқан. Екінші құрылыс қабатының
шеберханасының орнында орналасқан тұрғын ... ... де ... 5,2х4,3 м. Оған ... ... орналасқан, ені 80 см есік
арқылы кіруге болады. Бөлменің солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... ... 40х40 см шұңқырдың орны
байқалған. Ол тігінен қойылған төрт кірпіштен қаланған. Осы жерден өртенген
адыраспан қалдықтары табылған, ... ... бұл үйді ... ... табылған.
2005 ж. Отырар алқабында жақын орналасқан басқа да қала жұрттары мен
қорымдар ... ... ... ... қала ... ... ... шурф орындары тазаланған. Қазбалар ... ... ... қам ... ... құрылыс орны анықталып, күйдірілген
кірпіштерден төселген едені аршылған. Оқсыз қала орнынан бөлек, ... ... ... ... ... ... [51, 122-123 ... ж. зерттеулер. 2006 ж. ... ... ... ... ... ... бағытталған: қаланың үш өлшемді ... ... ... ... ... ХVІ ғ. қала орамын тазалау және
консервация жасау; «Көне мешіт» ауласында қазба жүргізу; 2005 ж. ... ... ... ... ... ... ... және консервациялық жұмыстар ... ... ... ... қазба және консервациялау жұмыстарын жүргізу.
Жоғарыдағы міндеттер бойынша Отырар ... ... ... қазба салынған. Мешіт ауласындағы ... ... ... тазалау мақсатында жүргізілген. ... ... ... қоқыс шұңқырлары ашылып, олардан қыш ыдыстардың көлемді
сынықтары алынған. Мешіт ауласында ... 1000 ... метр ... аршылған.
Көң қабатының үстінен ХVІ ғ. жататын кесектен қаланған бірнеше қабырғалар
табылған [52, ... ... ... ... ... ... сақталған.
Оңтүстік қабырғаны ұзындығы – 7 м, солтүстік қабырға – 3,5 м және солтүстік-
батыс қабырға ... – 5,3 м тең ... ... және ... ... ... 1 м, тереңдігі 47 см шұңқыр қазылған.
Шұңқырдан үй жануарларының ... мен ... қыш ыдыс ... ... ... бөлмеден көлемі 110х90 см болатын тікбұрышты
қамба орны табылған. Бұл жерді тазалау кезінде ... ... ... ... ... ашылған. Оның оңтүстік-шығыс жағында қыш
түбек пен ... ... ... ... ... ... ... орналасқан. Ол шаршы пішіндес, ... 5,3х3,3 ... Оның ... көлемі 34х19х9 см болатын, сұр түсті кірпіштерден
қаланған. Сырты сары түсті сазбен ... ... ... ... батыс бұрышқа таман орналасқан. Бөлменің кіре-берісінде ташнау
орналасқан. Оңтүстік-шығыс, оңтүстік қабырғаларға жапсарлас қыш ... ... ... құрылыс қабатында орналасқан, оның солтүстік
қабырғасы – 4,4 м, оңтүстігі – 6,7 м, ... – 4,4 м және ... 3,3 ... ... еденіне кесек сынықтары төселген. Ұзындығы 4 м ... ... ... бойында орналасқан, ошақ солтүстік-батыс бұрышында болған.
Суфа сары түсті ... ... ... ортасында, еденде қыш ыдыс
сынықтары табылған. Қасындағы бөлмеден көлемі 125х155 см қыш ... ... ... ... ... ... болмаған. Төртінші
құрылыс қабатынан №№ 352-356 бөлмелер орындары да қазылған.
Отырар орнындағы № 3 ... үш үй орны да ... ... ... ... мен ... арқылы жалғасатын алты бөлмеден
тұрған. Тазалау кезінде бөлмеде ішкі қалқандар, ... ... ... ... ... ... ... анықталған. Бөлмелердің
қатты шайылып кеткен негізгі қабырғалары тазаланған [52, 56-б.]. Екінші үй
тазаланған аумақтың батыс бөлігінде ... Ол бір ... ... ... ... ... – тұрғын-жай мен шаруашылық бөлмеге
бөлінгені байқалған. Тұрғын-жайда қабырғаларды ... ... ... оң ... суфаға тандыр орнатылған, пішіні дөңгелек ошақ бөлме
ортасына қойылған. Бөлме едені қыш сынықтарынан төселген.
2006 ж. ... ... алға ... ... мақсаттарының
бірі Отырардың үшөлшемді моделін жасау болып табылған. ... ... ... ... ... жасау жобасы іске асырылды. Ескерткіштің
үшөлшемді моделі, оның виртуальды ортада ... ... ... ... жоба бойынша тұтынушы адам ескерткішті виртуалды түрде аралап шығуға
мүмкіндік ... ... ... үшөлшемдік модельдер негізде
стереофотосуреттер, нысандар үстімен анимациялық ұшулар да ... ... ... пайдалану тұтынушыға виртуалды әлемге кіріп, онда
экскурс жасауға мүмкіндік беретін.
2006 ж. Отырармен бірге оның маңында орналасқан ... ... ... ... де ... ж. ... 2007 ж. ... мұра» бағдарламасы бойынша Отырар
алқабында жүргізілген қазба жұмыстары «ОҚО Мәдени мұра: Ежелгі Отырар» және
«Ежелгі Отырардың ... ... ... ... ... ... нысандарының бірін (№ 1 қазба) ортағасырлық хаммам
типтес монша құраған. Монша ... ғғ. ... ... моншалар шығыста
кеңінен тараған. Зерттеушілер Отырардағы монша орнының нашар сақталуына
қарамастан оның жобасын анықтаған. Монша саз ... ... ... ... ... ... м. ... іргетассыз өлшемдері 22-
23х22-23х5 см күйдірілген кірпіштен қаланған. Қабырғаларының ... ... м. ... ... ... ... орталық залдан басқа жуынатын
бөлмелерден тұрған. Батыс бөліктің үш бөлмесі ... ... ... және намаз оқитын бөлме де болған. Шығыс жағында от жағатын
орын және су құйылған бөшке ... ... ... Бұл ... ... аршылған. Оның қабырғалары күйдірілген кірпіштен қаланған. Моншаның
пайдаланылған суы құбырлар арқылы сырттағы шұңқырға ... ... ... ... ... ... іске ... Қазба кезінде қабырғалардың
жылыту жүйесінің орны мен ... ... ... ... ... Орта Азия, Кавказ, Таяу және Орта Шығыс моншаларына ұқсаған [53,
120-б.].
Отырар. Орталық кіре-беріс.
2007 ж. Отырар орнындағы № 2 ... қала ... ... ... зерттеуге арналған. Ежелгі Отырар фортификациясының бірегей
жүйесі әлі де зерттеуді қажет етеді. Фортификациялық ... ... ... ... оның қалыңдығы 2 см болатын сылақтары да сақталған.
Қабырғалары шикі кірпіштен қаланған. ... ... ... ... ... бекініс жүйелері болғаны анықталған. Сыртқы
қабырға рабадты қорғаған, онда ... ... және ... ... ... ... қатар, шахристанды да қуатты қабырға
қоршап жатқан. Әсіресе, ХІV-XV ғғ. мешітіне ... ... ... өте жақсы
сақталған. VІІІ-Х ғғ. жататын қабырға да ... одан ... ... ... ... ... ғғ. ... тұрғызылған. Ол тығыз шикі кірпіштен
қаланған. Сақталған биіктігі 6 м асқан, ... 4 м ... ХІV ғ. ... бұл ... 1 м қалыңдатылған және сұр түсті шикі кірпішті
пайдалану арқылы құрылыс салынған.
Аталған жылы қала ... № 3 ... ... ғғ. ... салынған. Жалпы Отырарда ерте кезеңде салынған құрылыстардың
көлемі аз болған. Қазылған квартал ХІ-ХІІ ғғ. ... ... Сол ... ... ... ғана ... кварталдың құрылысы, сонымен
бірге бөлме-жайлардың интерьері сол дәуірдегі қала адамдарының ... ... ... ... ... ХІІ ғ. ... жету
үшін одан кейінгі алты ғасырдың қалың ... ... [53, 124]. ... ... ғғ. ... әйнек бұйымдардың сынықтары, мал сүйектері
табылған.
№ 4 қазба мақсаты да Отырардың фортификациялық жүйесін анықтау ... ол ... ... ... ... және ... деп ... қақпалардың орны зерттелген. Өлшемі 7х7 м қазба батыс
бөлікте жасалған, ... орны деп ... ... жал ... ... төрт ... ... Қазбаның беткі жағындағы 0,5
м үйінді қабат аршылғаннан соң, төрт бөлмелі үйдің қалдығы ... ... ... көрініс.
№ 5 қазба Отырардағы ХІV ғ. аяғы – ХV ғ. ... ... ... ... ... ... ... – 32х18 м болған, учаскенің 576 ... ... ... кезінде мешіттің солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс
қабырғаларының ... ... ... ... ... тек ... 6-7 м ... күйдірілген кірпіштен салынған
солтүстік-шығыс қабырғаның ... ғана ... ... екі қатары ғана сақталған. Қазба жұмысын жүргізуде ... ... бұл ... ... тұтастай анықтауға мүмкіндік берген.
Барлығы 6 ... ... оның ... ... орны ... ... жылтыратылған және жылтыратылмаған қыштардың, моншақтың
бөліктері және ... ... [53, ... ж. ... Бұл ... далалық маусымда Отырартөбенің
солтүстік-батысындағы ХІ-ХІІ ғғ. тұрғын үйлер орамын ... ... ... 20 м, ені 13,5 м көлемде қазба салынған. Қазба
орнының батыс бұрышынан әжетхана орны ... Оның ... ... ... ... ... және артынан қазылған үлкен ... ... мен ... ... ... ... күйдіріліп жасалған. Әжетхананың
алды солтүстікке қаратылған.
Қазба барысында әжетханадан бөлек 5 ... ... ... ... м ... ... м ... аралықта болған. Бөлмелердің
төртеуінен тандыр орындары ... №2 және 5 ... ... ... Қазба кезінде саздан жасалған сырлы және ... ... ірі қара мал мен ... ... шыққан [54, 110-
б.].
Отырар жәдігерлерін қазу ... ... ... ... ... бірі ... ... орын үстіне, шахристанға кіреберіс
жерге салынған. Қазба барысында мұнара қирандыларының оңтүстік-батыс бөлігі
аршылған. Мұнарадан ... ... 2 м ... көпірдің тіреуі аршылған.
Мұнара кесектен салынған, нашар ... ... ... 11,5 м ... ... ... ... ұзындығы – 33 см,
ені – 20 см, биіктігі – 8 см. ... аршу ... бос ... ... ... ... өртенген кесектер шыққан.
Кіре беріс жолдың екі шетінде қарауылханалар ... Олар ... ... ... Олар ... өрт ... ... бөлменің көлемі 12,2х3,2 м, қабырғаларының қалыңдығы 1 ... 2 м. ... ... қараған беттерінде сауда орындары
орналасқан. Мұнара қаландысы ең жоғары жерде 27 ... ... ... ... ... ... 6,5х12,7 м тағы бір ... ... мен ... арасынан қыш сынықтары төселген жүрер жолдың бір
бөлігі аршылған. Жол мұнара қирағаннан кейін пайда болған.
Мұнараның алты қатары ... ... 1 м. ... ... ... жағында 19 м қашықтықта екінші мұнара
орналасқан. Оның ... 5 м, ... ... Екі ... ... ... қабырға іздері байқалған. Бұл қабырға
мұнаралардан бұрын тұрғызылған, оны аршу ... ... және ... ... мыс теңгелер табылған [54, 111-б.].
Мұнаралардың ортасындағы қабырғадан 2,5 м қашықтықта тіреу анықталған.
Ол төртбұрышты, ұзындығы – 4,5 м, ені – 1,8 м, ... 4 м ... ... көлемі 26х25х6-7 см құраған. Көпір ... ... 3,5 м ... 1,1 м ... ... қыштар ұшыраса
бастаған. Осы жерден биіктігі – 2 м, ұзындығы – 1,3 м, ені 0,9 м ... ... ... сырты бір қатар қышпен қаланып, іші тапталған
топыраққа толы болған.
Мұнаралар мен тіреулерді қазу ... ... ... қыш ... және ... керамика, мыс теңгелер табылған. Мұнаралар арасынан,
ордың қабырғасы алдынан, 4 м ... ... ... ... ... 45 см ... ... қатты күйген. Қақпаға шабуыл кезінде өрт
шығып, мұнараның жағы орға ... ... ... Күл ... ... ... қарағанда шабуыл кезінде май пайдаланылған.
Мұнара қираған соң оның орнында тұрғын үйлер мен шеберханаоар ... ... ... ... қыш құмданның орны табылған. Оның қасынан
тандырлы бөлменің орны аршылған. Сонымен қатар, шоқ қалдықтары бар ... да ... ... шахристанының соңғы кезеңінде қақпа өмір
сүруін тоқтатып, оның қирандылары мен топырақ орды толтырып, пандус ... Оның ... қыш ... ж. ... ... 1973-1975 жж. салынған шурфтың орнындағы
қазба жұмыстары да жалғастырылған. Шурф солтүстік ... ... ... ... Ертеректе салынған шурф уақыт өте келе, ... ... ... ... ... ... бос топырағын алып 10-15
см аралығында алып, шөптерін тазалау жұмыстары жүргізілген. Беткі жағынан
боялмаған қыш сынықтары алынған. ... ... ... ... ... см ... жоғары құрылыс қабатының сұлбасы ... ... ... ... ... ... ертеректе салынған тік қазбаның уақыт ... ... ... бұзылған.
2008 ж. Отырар алқабында бірнеше қала жұрттары да зерттелген. Олар:
Құйрықтөбе, ... ... ... Оқсызтөбе, Бұзықтөбе қала
жұрттары.
2009 ж. зерттеулер. Аталған жылдың ... ... ... ... ... ... қабырғаларын аршу жалғастырылған.
Зерттеу жұмыстары алдында қазба орнында тазалау ... ... ... ... ... үшін қамыстан жасалған қоршаулар ... және ... ... Шахристандағы №№ 11, 12 және 15,
16 кварталдарда қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілген.
Дарбаза мұнаралары солтүстіктен оңтүстікке қарай қаланған. ... ... ... 23 м, ал ... ... 32 м ... қарай
шығып тұр. Олардың іргетасы 4,1 м ... ... ... ... см ... ... кірпіштен қаланған,
қаландының ені 1 м болған. Мұнаралар бір-бірінен 3,8 м ... ... ... ... ... ... ... қабырғаға
түйісіп жалғасқан. Мұнараның бірнеше рет қайта жөндеуден ... ... ... ... ... толы ... Оңтүстік-шығыс бөлігінде
жөндеу жұмыстарының іздері 1,5 м тереңдікке дейін байқалған. ... ... ... тазалау кезінде қабырғаның сыртын әшекейлейтін,
оюланған кірпіш және бесбұрышты кірпіш табылған. Мұндай ... ... ... ХVІ ғ. ... ... ... барысында табылған болатын.
Соңғы жөндеу жұмыстары ХVІ ғ. аяғы – ХVІІ ғ. басында ... [55, ... ... барысында көп мөлшерде қызыл және сұр ... және ... ыдыс ... ... Одан бөлек, қазба
кезінде темір жебенің ұшы, сауыт сайманның жекелеген ... ...... ... ақық ... жасалған моншақтар, жүзік
көздері көптеп кездескен. ... ... ... ... темір
өндірісінің дамуына дәлел болатын көптеген металл шлагы табылған.
Мұнара жанынан қалыңдығы 1 м ... ... ... ... күйе ... ... яғни қабырға немесе мұнара өрт ... ... ... ... ... ұшыраған, нәтижесінде өртке
оранып, қақпалардың төменгі бөлігі орға құлаған [56, ... ... ... соң ... ... тұрғын бөлмелер мен шеберханалар
салынған. ... ... ... темір шеберханасы табылған. Көп мөлшерде
табылған шлак және күл қалдықтары осыған дәлел ... ... ... қарай отырып, қамалдың үш рет су тасқынына
ұшырағаны ... ... ... ... аумағы Арыс өзенінің арнасынан шығып
тасуына байланысты бүлініп отырған.
2009 ж. Отырардағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... Зерттеушілер оңтүстік мұнара бөлігінде
табылған барлық артефактілердің зертханалық ... ... ... ж. ... қала ... да ... жұмыстары жүргізілген. Қазба
мақсаты моңғол дәуіріне дейінгі мәдени қабаттарды ... ... ж. ... ... ... 2010 ж. ... ... оңтүстік-батыс қақпа орнына жүргізілген қазба орнын тазалау
жұмыстарынан басталған. Тазалау жұмыстарынан кейін ... ... ... ... ... аршу, қақпа мұнарасын негізгі қорған-қамалға
түйіскен жерін анықтаудан басталған. № 4 ... ... 9х9 м ... ... – 1,6 м ... жеткізілген. Бұл екі аралықтан ешқандай құрылыс
нысандары шықпаған, тек үйінді топырақтар мен ... ... ... ... ... – 9 м, ... кесінді ұзындығы – 9
м тең болған.
Аталған жылы оңтүстік-батыс қақпа ... ... ... ... ... ... жерінен, атап айтқанда, ... және ... ... ... орны мен 2008 ж. ... ... қазба жұмыстары салынған [57, 65-б.].
№ 1 бақылау қазбасы ... ... ... мұнарасының
алғашқы құрылысын анықтау мақсатында жүргізілген. Қазба барысында мұнараның
түпнұсқасы мен ... ... ... ... ... ... жасалған.
№ 2 бақылау қазбасы оңтүстік-батыс қақпаның оңтүстік ... ... ... ... ... ... – 3,2х2,4 м,
тереңдігі – 1,5 м құраған. ... ... ... қам кесектен, төменгі
бөлігі күйдірілген қыштан қаланған. Кесек ... 0,6 м ... қыш ... 1,5 ... ... 3 ... қазбасы 2-қазбаның оңтүстік-шығысынан 2,7х1,3 м көлемде
салынған. Бұл бөліктен кесек қабырға 1 м тереңдіктен, қыш ... 1,7 ... ... 4 бақылау қазбасы оңтүстік-батыс қақпаның жоғары жағынан, жол үстіне
салынған. Қазба мақсаты қалаға ... ішкі ... ... ... ... Қазба алдымен көлемі 1х1 м аумаққа салынып, нәтижесінде 0,4 ... ... ... ... ... ... ... кесіндіден мұсылман дәстүрімен жерленген шамамен
4-5 жасар қыз баланың сүйегі табылып, басқа жерге қойылған. Қазба ... ... қыш ... мен ... ... 7 дана мыс ... 20х15 м, биіктігі 2 м болатын сопақ пішіндес шағын төбеге № ... ... Төбе ... ... ... көпір тіреуінен
батысқа қарай 20 м жерде, қала су қоймасының жағасында ... ... ... ... оның астында қақпаға қатысты құрылыстар кездесуі
мүмкін болған. Төбенің ең биік ... ... 10х10 м ... ... Беткі
қабатын тазалау барысында екі дана әрлеуіш қыштың сынықтары мен ақ ... көк, ... қара ... сыр ... ... тағара, орта
кесенің сынық бөліктері және құмыраның ауыз ернеуі мен ... түбі ... ... ... табылған.
Қазба барысында көлемі 3,7х2,8 м болатын тұрғын-үй бөлмесінің ... ... ... ... сақталмаған, бөлме пішіні тек қабырға
қалдықтарынан ғана айқындалған. Қабырға кесектерінің соңғы ... ... ... ... ... нашар болған. Бөлменің шығыс бұрышынан,
еден деңгейінен диаметрі – 0,6 м, ... – 10 см ... ошақ ... ... ... қам кесектен қаланып, сыртынан қышпен қаланғаны
анықталған [57, 66-б.].
Бөлменің солтүстік-батыс бөлігінен, батыс бұрышқа таяу жерден диаметрі
– 1 м, ... 0,3 м ... ... тастайтын шұңқыр табылған. Оның ішінде
тасталған қоқыс өте аз ... ... ... қарағанда ол көп
пайдаланылмаған. Ұсақ мал сүйектері мен қыш сынықтары ... ... ... ... құрылысын анықтау мақсатында жоғарыда аталған тұрғын үй
орны түгелімен бұзылып алынған. Қазба орнының әр ... ... ... тән, әртүрлі деңгейде 4 шұңқыр орны аршылған. ... ... өте көп ... ... темір қалдықтары алынған. Мұндай
темір қорыту қалдықтары қазба ... ... ... ... ... кесінді жанынан 0,7 м тереңдіктен анықталған.
Жалпы 2010 ж. ... төрт ... ... қазылып зерттелген.
Олардан тұрғын үй құрылыстары, тас науалар мен ошақтар, тандырлар ... ыдыс ... ... ... Үшінші құрылыс қабатынан 0,6 ... бос ... ... ... ... қара ... мата қалдығы
табылған. Төртінші құрылыс қабатынан қыш бұйымдары арасынан моңғол дәуіріне
тән сырлы және сырсыз ыдыс ... ... ... ... ... төбе ... қазбалар соңғы жылдары үлкен
қарқынмен жүргізіліп, көптеген жетістіктерге қол жеткізілді. Ортағасырлық
Отырардың ... ... ... ... бөлігін консервациялау және
музейлендіру туризмді дамытуға, оларға көне ... ... ... ... ... ... келушілерге түсінікті етуге мүмкіндік
туғызады. Ежелгі Отырар қаласындағы қазбалар ... ... ... ... ... ... жарық көрді. Қаланың ерте
ортағасырлық, ортағасырлық және кейінгі ортағасырлық қазба мен ... К. ... К. ... және Л. ... үш кітаптан тұратын
еңбектерінде жан-жақты баяндалды. Отырар туралы көлемді мәліметтер академик
К. ... ... ... ... көрген еңбегінде де біраз айтылады [58,
182-234 бб.].
Отырар қаласында ЮНЕСКО-Қазақстан-Жапония халықаралық жобасы бойынша
да жұмыстар жүргізілді және ... ... ... ... ... ... жобасы да жұмыс істеуде. Алтынтөбе, Марданкүйік, Құйрықтөбе
сияқты ... ... ... және ... ... табуда. Отырарда барлық орталық-азиялық аймақтың ғылыми және
консервациялық ... ... құру және ... ... ... ... Арыс ... бойындағы қалалардың ... ... қала ... ... ... ... ... елді мекендер пайда
болып, қалалық мәдениет ... ... ... Бұл ... Ұлы ... ... ... осында орын тепкен қалалар да Еуразияның
далалық аймақтарын ... ... мен Орта ... ... ... ... ... болып табылған. Ерте
замандарда дала және қала ... ... ... елді
мекендердің бірі Жуантөбе және Қараспантөбе қалалары болатын.
1. Жуантөбе қалашығы
Жуантөбе қаласының орны Арыс ... ... ... 1,5 ... ... Оңтүстік Қазақстан облысы Ордабасы ауданы Көлтоған
ауылының оңтүстік-шығыс шетінде орналасқан.
Қала жұрты дөңгелектенген ... ... төрт ... қамал орталығының нобайы пішіндес ... ... ...... орны ... бөліктен байқалған. Төменгі
жағының аумағы – 165х130 м, жоғарғы ... ... – 65х90 м, ...
20 м астам төбені құраған. Қала жұртының ... ... 14 га ... ... – 380х380 м ... ... ... Жуантөбе деп аталған атауына лайық ... ... Арыс ... сол ... ... еңіс және ... ... терең ордың әсерінен ерекше еңселі көрінеді. Бұл тарихи
ескерткіш ғалымдар мен зерттеушілерді әрқашан ... ... ... ... ... ... ... орыс зерттеушісі Н.П. Остроумов болған.
Ол 1893 ж. ... ... ... ... күміс және мыс теңгелер
көмбесінің табылуына байланысты қала орнын көріп, алғашқы ... ... ... ХІХ ғ. ... ... назарына ілігіп,
шағын сипаттамасы берілген.
ХХ ғ. 50-жж. Жуантөбе орнын белгілі археологтар Е.И. Агеева мен ... ... ... ... ... ескерткішті VІ-ХІІ ғғ.
мерзімдеген. 1986 ж. А.Н. Грищенко төбе үстінен б.з. ІІІ-V ғғ. ... ... ... ... Одан кейінгі кезеңдерде қала орны арнайы
зерттелмеген.
Жуантөбе қала жұртындағы жаңа ... ... ... ... аясында өз жалғасын тапты. Қазба жұмыстарын Ә.Х. Марғұлан
атындағы Археология институтының ... ... ... жүргізді, оны академик К. Байпақов басқарды. Төменде аталған
қаланың «Мәдени ... ... ... ... ... ... ... жалпы көрінісі.
2004 ж. зерттеулер. Алғашқы жылы ... ... ... ... оның ... – 24х26 м, жалпы аумағы – 524 шаршы м құраған.
Орталықты ... ені 20-40 м ... ... 2,5-3 м дуал
қоршалып ортаңғы бөліктен ормен бөлініп тұрған дөңестер ... ... ... бес ... құрылыс учаскесінің орны байқалған.
Қоныстанған біртұтас аумақты құрайтын ... ... мен ... ... көлемі елеулі болған.
Қазба жұмыстары кезінде беткі шым қабатының астынан дуал қалдықтары
мен мәдени қабат үйінділерінен тұратын ... ... ... ... ... ... ... бастапқы жобаны көрсете ... ... ... ... ... ... кіре ... ұзындығы 26 м көше тазаланған. Ол керамиканың ... ... ... ... ... ... ішінде темір
жарты ай немесе түйреуіш түрінде жасалған ат ... ... ... ... Қала ... ... бөлігіндегі құрылыс
кешенінен екі-үш бөлмелі үйлерден тұратын тоғыз тұрғын-жай шыққан. Олар өз
алдына бір кварталды құраған. ... ... ... ... еден ... ошақтармен жылытылған.
Қала жұртының орталық төбесіндегі тұрғын үй кешенін қазу кезінде
құмыра, ... ... ... қыш ... тобы ... Олар ... бедерленген, қызыл және қоңыр ангобпен сырланған. Қара ангобпен
боялған және «иректелген жапырақшалармен» безендірілген тостаған ... ... ... ... ... ... алқабындағы «қаңғар
кешенінен» табылған.
Қала жұртының солтүстік баурайындағы «соғдылық үйден» ... бар ... тобы ... Бұл ... VIII ғ. ... керамикасынан ұқсастық табатын құмыралар мен тостағандар болып
табылған. Үйдің салынуы қаланың өмір сүру уақытының ... ... ... ... ... олжалардың ішінен терракотты мүсіндер ... ... Оның ... ер адам бейнеленген. Жақсырақ
сақталған екінші мүсіндегі ер адамның үстінде шапаны, ... аса ... ... ... қыр ... ... көзді ер адамның бейнесі барельефті
түрде жапсырмаланған. Басындағы шашы ... ... ... ... көрсетілген. Ер адам балтырына дейін жететін шапан киіп тұр.
Шапан етегі тік ... ... Ер ... бір ... ... ... аса таяқ бар. үлгінің биіктігі 10 см, ені 5 см ... ... ... Орта ... ... және V-VІІ ... олар ... ортасында кең таралған.
Қазба барысында табылған сасанидтік күміс теңге ... ... ... ... ... ... ... оңға қаратылған
патша бюсті бейнеленген. Басына екі жайылған қанат бар тәж ... ... ... ай мен жұлдыз бейнеленген. Теңгенің бос жерлерінде
пехлеви тілінде жазу жазылған. Зерттеушілер теңгедегі ... пен ... оны көп ... ... ... ІІ ... ... соқтырған
деген шешімге келген. Осылайша, Жуантөбе қазба ... қала ... ... уақытын VІ-VІІІ ғғ. деп көрсетуге мүмкіндік ... ... ... ... мен безендірілу жағынан араб билеушілері шығарған
теңгелерге ұқсас келгенімен, Дж. Уолкер ... бұл ... ... ... ... деген айғақтар жоқ. Сондықтан олар ... ... ... деп ... ... ... № 4 ... солтүстігінен
стратиграфиялық барлау қазбасы салынған. Жұмыс барысында бес құрылыс қабаты
анықталған. ... ... ... ... қалған дуалдардың іздері
байқалған. Зерттеушілер алғашқы құрылыс қабатын тазалаған соң, ... ... ... және ... ... ... ... Қазба
ауқымында төрт бөлме тазаланған. Екінші бөлмеден шамот араластырыла қара
балшықтан, қолдан жапсырылған керамика ... ... ... ... ... қабатының бекініс дуалы қайта соғылғаны байқалған. Оның
төменгі бөлігі үшінші құрылыс қабатының еден деңгейіне жеткен және VІ-VІІІ
ғғ. ... ... ... ... ... барлау қазбасының
аумағында бөлмелері бар бекініс дуалдары ашылды. Барлау қазбасының ... ... ... ... ... бар ... орын алған. Сырғауылдар қабырғаға тігінен қадалып бекітілген,
соған ... оның ... ... орын ... ... үшін ... төселген болуы керек. Қыш сынықтары мен ... ... ... ... ... шахристанындағы №1 және 3 қазбалар.
Одан төмен түскенде, 9-10 ярустар деңгейінде бесінші ... ... шыға ... ... ... ... зерттеу барысында тік
кесіндіден аралас әдіспен қаланған қабырға шыққан. Зерттелген ... екі ... ... ... бөлмелердің бірінің деңгейі
ашылған. Барлау қазбасының осы бөлігінде төменге түсу ... ... ... ... ... ... қаптамалары алнып тасталған.
Жөндеу қаптамаларының жоғарғы бөлігіндегі қалыңдығы 20 см, төменгі ... см ... ... ... пахса дуалдарының қалыңдығын анықтау үшін
батыс жиектің бойымен кескіндеме жасалған. ... ... 12 м, ені 2 ... 1,5 м ... Кескін нәтижесінде әр уақытқа жататын дуалдардың
қалыңдықтары біркелкі еместігі анықталған. Егер сыртқы дуал ...... см ... ... ... – 160-176 см жетсе, ішкі дуал ...... см ... ... ... ... астынан алтыншы құрылыс қабат
шыққан. Бұл қабаттың дуалы сабан араластырылған балшықпен сыланған [59, ... ж. ... Бұл ... қазбалар Жуантөбе қала жұртының
орталық бөлігін қоршап ... ... ... солтүстік учаскесінің
жағдайын анықтауға бағытталған. Қаланың солтүстік қақпасынан шығысқа қарай
орналасқан шеңберлі рабадтың солтүстік жағынан ... ... Оған ... ... жүргізген археологтардың анықтауы бойынша шеңберлі
рабадтың қамал дуалдары бар болып шыққан, сол себепті ... ... ... деп ... Қазба шартты түрде № 5 болып белгіленген.
Топографиялық түсіру кезінде, ... ... мен ... үлкен қазбалардың төрт орны ... ... ... жиегіндегі А.Н. Грищенконың бұрынғы қазбасын 2 ... ... ... ... дуалдары ашылған. Нәтижесінде төмен қарай
5 м дейін кеңейетін, ені 2 м қамал ... ... ... аршылған. Ол
биіктігі 80 см пахса блоктардан қаланған, арасында көлемі 42х24х15 см қам
кірпіштер кездескен.
№ 5 ... ... 18х18 м ... ... ... оған ... және
солтүстік жақтардан көлемі 6х6 м шаршы алаңдар қосылып аршылған. ... 3,2 және 4 ... ... ... -3,5 м ... ... лесс қабаты кездескен. Осылайша, қазбалар барысында
Жуантөбе қала орнының ... ... ... ... 3,2-3,4 ... ... Салынған шурфтар архитектуралық құрылыстардың төрт
қабатын ... Ең ... ... ... ... ... ... мен аздап қыш сынықтары, сары топырақтан қаланған құрылыс
қалдықтары, күл араласқан мәдени ... ... ... Қыш ... ... ... және көркемдік сапасы бойынша ІV(ІІІ)-V ғғ. жататыны
анықталған [60, 128-б.].
3-қабат 4-5 жікқабаттарды алып жатқан. Құрылыстар сұр ... ... ... ... 30 см ... ... Анда-санда бір түрдегі қам
кірпіштердің қосылып отырғаны көрінген. Бұл ... ... ... егер ... ... жаңа ... құюға дейін кеуіп
үлгермесе, онда төменгі қабаттың ... ... ... үшін ... ... ... қалаған. 3-қабатта қам кірпіш архитектурасы байқалмаған.
Құрылыстың жалпы жобасы 2-қабаттың құрылыстарын талдаған соң анықталған. 3-
қабаттың ... ... ... ... 20х20 м ... ғимарат салынған.
Керамика аз кездескен, бірақ қолда бар материал бойынша ол екі топқа ... ... және ... жасалған болып бөлінген.
Зерттеушілер 3-қабатты да табылған материалдарға байланысты ІV-V ... ... ... бөлме орындары қазып зерттелген. Қысқаша
тоқталсақ, 2-қабаттан майда қыш сынықтары ұшырасқан. Қыш ... ... де, ... ... ... да ... Зерттеушілер бұл қабаттың
керамикаларын V-VІ ғғ. жатқызды. 1-қабаттан қыш ыдыс сынықтары өте ... ... да көзе ... және ... ... қыш ... Әсіресе шаруашылық ыдыстар бөлшектері өте көп ... ... ... ... ... ыдыстарды құраған. Сынған керамика
массасы 1 шаршы метрге 100 бірлікке дейін кездескен. ... ... ... бола ... Қыш ... ... ... араластырыла
жасалған, бұл олардың сапасын төмендеткен. Мұндай керамикалардың сипатын
зерттеушілер көшпелі халықтың келуімен ... Бұл ... қала ... ... ұшырай бастаған. Ғалымдар мұны VІІ-VІІІ ғғ. түркі ... ... ... ... ... ... ... мен 4-жікқабаттың аралығында
орналасқан. Ол ұзақ уақыт өмір сүрген және екі құру ... ... ... ... Бұл ... салу барысында, құрылысшылар
үшінші қабаттың құрылыстарын ... ... ... емес, жаңа жоба бойынша
қабырға орны болмау қажет жерлерде үшінші қабаттың қабырғалары бұзылып,
еден орнына ... ... ... қабатында он бөлме бар болған,
бірақ ... есік ... ... үш ... ... ... ... жоқ, оның себебі орталық бөлме оларды жауып тұрған.
Қабырғалар көлемі 42х25х12-13 см қам ... ... ... ... ... 4х4,5 м № 1 ... орналасқан, батыс қабырғаны
бойлай суфа орналасқан, оның шетінде ошақ жасалған, ... ... ол ... ... ... атқарған. Оның жанында жұмыр тас және
түбінде керамика қабаты бар ... ... ... ... анық ... ... ... қабырғасы суфа ретінде пайдаланылған, оның шетіне
де көлемі 30х30 см ... ошақ ... оның ... ... 80х80 см тұғыр
орналасқан. Ол майда қиыршық тас және құммен ... ал ... ... керамика сынықтарынң қабаты төселген. Еден деңгейі 1,32 және 1,68 ... ... ал ... ... ... ... орналасқан [60,
129-б.].
Бөлме есігінің сол жағында пеш орналасқан, қабырғадағы кірпіштердің
оттан күйгені байқалған. № 2 ... ... ... көлемі – 5х4,5
м болған. Батыс қабырғаны бойлай биіктігі 20 см суфа ... ... ... қиыршық тас және аздап қыш ... бар ... ... орналасқан. Тұғырдың оң жағында аздап қолданылған ошақ
орналасқан. Оңтүстік қабырға толығымен сары түсті қам ... ... және ... қабырғалардың бір бөлігі пахсадан ... ... ... ... және аздап оңға қарай ойысқан. Есік жанында,
еденде 1,46 м деңгейде ілмек тәрізді тұтқасы бар ... ... ... ... ... ... нашар болған. Соңғы ұқсастықтарына
қарағанда, саптыаяқ V-VI ғғ. ... 3 ... ... 5,5х4,5 м, ... 1,60 м, оның екі ... ... ... бойымен биіктігі 20 см, ені 1 м суфа орналасқан. Солтүстік-
шығыс бұрышқа жақын жерде қабырғаға ... ені 1 м ... ... Ол ... ... бірақ текше маңындағы суфада ошақ
орналасқан сияқты, зерттеушілер ол ... шоқ және ыс ... ... ... екі тұғыр орналасқан, соңғы уақыттарда зерттеушілер ... ... деп ... ... ... тұрпайы, бастырылған саусақ
іздері сақталған. Төменгі жағында өткінді тесігі ... ... ... сиыр басы ... ... ... көздері, құлағының
бір шеті қолдың бастырмаларымен жасалған. ... ... ... Арсубаникет қаласына телініп жүрген, б.з. І-ғғ. мен Х ғ.
уақыт ... ... ... қала ... ... Оңтүстік Қазақстан
аумағында ерте ескерткіштер арқылы урбанизация үрдісін зерттеуге ... ... ... сол, оның V-VI ғғ. жататын мәдени қабаты
жұқа мәдени қабат астында (кейде 0,5 м) ... ... ... 20х20 м ... ... ... ... бойынша сол уақытта
ғұрыптар атқарылған ірі орталық ғибадатхана болып ... 2005 ... ... қазбалар нәтижелері ғылыми баспада жарық көрді [61, 231-
247 бб.].
2006 ж. зерттеулер. Бұл жылы алдыңғы жылғы ... ... одан ... Онда қала ... ... ... ең ... № 5 қазба
рабадтың солтүстік бөлігінде салынып, нәтижесінде 400 шаршы метр ... ... ... ... ... ... ... да белгілеріне
қарағанда бұл орын ата-бабалар рухына арналған ғұрыптық кешен ... ... ... ... ... ... келтіру мүмкін
болмаған. Бірақ көптеген бөлмелерден ошақтар, ұсақ тастар мен ірі ... толы ... ... Сонымен қатар, құрбандыққа шалынған мал
сүйектері, күл қалдықтары көптеп шыққан. ... ... ... ... ... астың қалдығынан тұратын, орталық бөлменің ортасында
орналасқан бір құрылымдық тұғырды құраған. Оның ... ... ... ... ... ас қалдықтары басқа жерлерден де табылған.
Жуантөбе. Храм орнының жоспары.
Ошақ орындары ас даярлауға арналған. Олар әрбір ... ... ... ... тұсында одан да көп табылған. Сонымен
қатар, әрбір бөлмеде құрбандық ... ... ... ... орындар
анықталған. Бұл құрбандық пен ас берудің жиі өткізіліп тұрғанынан ... ... көбі ... таға ... ... ... және ... салт аттын бейнелегендей әсер қалдырған. Жерлеу салтындағы жылқы
ғұрпы мен оған деген көзқарас көптеген зерттеушілердің ... ... ... ... марқұмды жылқысымен бірге жерлеу дәстүрлері көптеп
табылған. Олардың түп-тамыры скиф-сақ дәуіріне кететін және ғасырлар ... ... ... ... [62, 37-б.]. ... дәстүр әсіресе
сақ дәуірінің Берел обаларында жақсы сақталған.
Мәдени қабаттың жоғарғы бөлігін белгілеп, құжаттағаннан кейін екінші
қабатты аршу ... ... Оның ... ... белгілі бір
қиындықтар туғызған. Өйткені оның жоғарғы қабатпен еш ... ... ... ... ... да кей тұстарда ғана сақталған және
бірінші қабат пен ... ... ... жақын болғандықтан сақталған
биіктіктері де аса үлкен емес болған. ... ... ... ... зардап шеккен. Олардан күл қабаттары, ал жер
бетінде терең емес ойпаттар қалғаны байқалған. ... ... ... ... ... ... ... сәті түсіп, соның
негізінде екінші қабаттың да қандай болғандығын елестетудің де сәті түскен.
Бұл жерде шикі ... пен ірі ... ... ... ... ... ... солтүстік бөлігінде бір бөлме орналасқан. Ол
қолдан жапсырылған құмыра, тостаған, хум қыштарының жекелеген бөлшектерінің
үйіндісіне толы болған. ... ... ... ... шығыс суфада үлкен ошақ орналасқан. Бөлменің едені күл ... ... ... шаласына толған. Қыш бұйымдар көне түркі кезеңдерінің
кешеніне тән болған, яғни ... ғғ. ... ... қабырғасында 5-бөлмеге өтетін ауыз қалдырылған.
Бұл ауызды өрт кезінде төбе құлап басып ... және күл ... да ... ... ... ... ... хум тұрған.
Бөлмелерден VІ-VІІ ғғ. ... ... ... ... ... қабаттан барлығы бес бөлме аршылған.
Қала рабадының сыртқы қабырғасынан сүйектен жасалған бүтін жебе ұшы
табылған. ... ... жебе ... ғғ. жебе ұштарымен ұқсас болып
келген [62, 38-б.]. ... ... ... жерден қабырғадан көп мөлшерде
асықтар да (57 дана) табылған. Олардың 22-сі бір қырынан өңделген.
2006 ж. № 5 ... ... ... ... ... ... қазу ... архитектуралық кешеннің ашық сары
түсті пахсадан тұратыны анықталған. Батыс қабырға да айқындалған. Оның
орталық ... қуыс ... Қуыс күл ... мен ... ... топырақ үгінділеріне толып қалған. Оңтүстік-батыс ... ірі ... ... күл ... ... оңтүстік шетіне дейін жеткен. Уақыт
кезеңі V-VІ ғғ. көрсеткен. Жалпы маусымдық жұмыстар барысында көлемі 40х40
м ... алып ... ... ... 400-жылдық ғұмырын анықтаудың сәті
түскен. Қала қабырғаларының кей бөліктері аршылған. ... ... ... ... ... атқарған 2-қабаттың
архитектуралық кешені толықтай аршылған.
2007 ж. зерттеулер. 2007 ж. қазба орнын ... ... ... ... ... ... ... І, кейде ІІ құрылыс қабаты
шамаларында ғана аршылатын. Цитадель ... ... ... сәулетіне
қатысты негізгі құрылыстар үшінші қабатта орналасқан, бұл стратиграфиялық
қима ... ... ... ... ... негізін
қалаған сәулет құрылыстары мен берік бекіністердің болғанын ... ... ... ... ... ... тазалағанда үш бөлме
аршылған. Олар шаруашылық мақсатта пайдаланылған, тазартылғаннан кейін
шаруашылық ... ... ... ... ... анықталған.
Жайларды бөліп тұрған қалың қабырға тозуына байланысты күрделі жөндеулерден
өткен ерте ... ... ... ... ... Осыдан соң негізгі қазбамен
қатар зерттеушілер осы учаскедегі бекініс жүйесін ... ... ... ... қазбалар.
Қазба жұмыстары шайылып кеткен бұрынғы қазбадағы рекогносцировкадан,
құрылыстардың сәулеттік жобасын анықтаудан басталған. Таңдап алған учаске
мен оның ... ... ... ... ... Цитадельдің солтүстік шетін
тазалау барысында өлшемдері 44-45х24-25х13-15 см ... шикі ... ... ... қамалдың берік дуалдары шыққан. Солтүстік-
шығыс жақтағы қамал ... тік ... ... ... ... ... ... бетінде цитадельге кіретін басты әрі жалғыз ... ... ... ... оның орны ... барысында
аршылған. Цитадельдің солтүстік-шығыс бұрышында жүргізілген жұмыстар
нәтижесінде қамалдың ... ... ... ... ... ... Қазбадан анықталғаны – қала бекінісінің жүйесі жақсы дамыған ... ұзақ ... Бұл да ... жұмыстарының іздерінен көрінген.
Дуалдың ішкі жағында, зерттеушілердің жорамалы бойынша шаруашылық аула
және күзетшілердің бөлмесі орналасқан. Бөлме өлшемі 4,7х5 м, ол күл, ... және ... ... ... ... ... ... түскен шұңқыр қабырғаны кесіп өткен және одан әрі ... ... ... ... ... орын ... жөндеу жұмыстары кезінде толтырылған.
№ 1 бөлмеден оңтүстікке қарай орналасқан № 2 бөлменің кіре-берісі ... ... ... ... ... ... ... сол себепті оның батыс
қабырға жағы қазба аумағынан тыс қалған. Бұл бөлме де кейінгі уақытта қоқыс
пен ... ... ... ... ... қазғанда оңтүстік қабырға
зақымданып, ол кей жерлерде 1 м биіктік шамасында ғана ... ... ... суфа ... оның ... ... ... шұңқыр болған.
Оңтүстік-шығыс бұрышта жылжымалы үй ошағы орналасқан. Ошақ ... ... Үй ... шоқтың үстіне қою қызыл түсті ангоб жалатып,
дәстүрлі «қаңғар» мәнеріндегі өрнектермен ... ... ... Байқауларға қарағанда, ыдыс көмілген болуы ... ... ... өмірінде оқыс оқиға орын алып, ... ... сол ... ... ... кезде күріш кеуіп, төрттен үш бөлікке азайған
[63, 141-б.].
2-бөлменің шығыс жағында 3-бөлме орналасқан. Оның ... ... ... ... өте оны ... ... ... 4-бөлмеден кіретін
есік солтүстік қабырғада орналасқан. Бөлме сондай-ақ күзетшілер бөлмесімен
жалғасып жатқан. № 2 және ... ... ... бір ... сыртқы шығыс дуалына батыс жақтан жалғасып жатқан. Цитадельдің
ішіндегі осы аталмыш ... №№ 7, 8, 9 ... ... ... ... ... 7 бөлме қазбаның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. Онда ... ... ені 1,25 м, ... 0,3 м ... суфа ... ... кан жасалған. Бөлме ортасында үй жылытатын тағы бір ошақ болған. Ол
аласа шаршыда орналасқан және ... ... ... ... ... ... ... атқарған. Үйді жылытудың бұл әдісі Өзбекстан мен
Тәжікстанда соңғы кезеңдерге ... ... ... ... қабырғаның
бойындағы суфаның маңынан ерте ортағасырлар уақытына жататын, қолдан
жапсырылып, бет пішіні ... ... ... табылған. Бұл мүсін ерте
ортағасырлық еркектің бет ... ... Адам ... бас ... ... ... шомбал сырғасы көшпелі дәстүрде жасалған.
№ 9 бөлменің оңтүстік қабырғасында сұр және ақ түсті күлі ... ... ... № 8 ... ... қабырғасынан
үлкен дөңгелек тандыр аршылған. Оның қабырғалары оттан қызған, аузы қам
кесекпен жабылған. 8 және ... ... ... ғана ... қабаттары бөлменің негізгі жобасын сақтай отырып одан төмен кеткен.
№ 10 бөлме қала дуалының төбесінде ... ... ... ... еден ... ... ... өзі шаруашылық міндетін
атқарған. Оңтүстік қабырғаның түбіне ошақ қойылған, батыс қабырға ... ... ... ... мен ... бұрышында
жүргізілген жұмыстар барысында үлкен шикі кірпіштер қолданып жасаған жөндеу
іздері археологтардың назарын аударған. Кірпіш ... ... ... ... ... соғыс жағдайында, дуалдың сыртқы беті тозғанда
орын алған. ... ... ... жаңа қабырғаның іргесі көтерілген.
Жаңа дуал мен ескі дуал арасындағы бос ... ... ... ... жартылай дөңгелек мұнараны үлкен қам кесектер қаптап, қамал
дуалының жаңа жұмыр пішінін ... Жаңа ... ... ... дуалын
қалыңдатқан, мұндағы учаскелерді қосымша бөлме ретінде ... ... ... ... ... үш ... осылай пайда
болған. Мұндай бөлмелер шығыс учаскеде де кездескен.
№1 бөлмеден тостаған, ... және ... ... ... бар ... табылған. Өңдеу технологиясы бойынша бұл ыдыстар VI-VII ғғ. Соғды
мәдениетін көрсеткен. Табылу орны мен ... бұл ... дуал ... соғдылардың болғандығын көрсеткен.
Басы мен денесі көрсетілген ... ... ... ер ... ... бар ... қарағанда, табылған аналогтарға сай бұл
образдың негізінде әділ патша немесе ата-баба бейнесі ... ... ... ... екі ... араласып кеткен. Мұндағы бейненің қыр ... ... ... ... көрсеткен.
Қорыта келгенде, 2007 ж. жұмыстар нәтижесінде 3-мәдени қабатқа жататын
цитадельдің солтүстік-шығыс бөлігі 5-6 қабаттар деңгейімен аршылған. ... ... ... ... дуалының басым көпшілігі аршылған,
қамалдың шаршы пішінді бастапқы жобасы ... ... ... ... ... ... бір шеті ... Зерттеу жұмыстары
негізінде, ескерткіштің ұзақ уақыттар өмір сүргені, бекініс жүйесі ... ... ... мен ... ... ... ... жұмыстарының орын
алғандығы тағы бір дәлелденген. Жуантөбе қала жұртының ерте ортағасырлық
халқының ... ... ... жаңа ... мәліметтер жиналған.
2008 ж. зерттеулер. Аталған жылы ... ... ... ... жылдардағы қазба нәтижелеріне талдау жасауға арналған.
Бастапқы жылдарда жүргізілген № 4 ... мен ... ... бірінен «Шаш билеушісінің» теңгесін табылған, жоғарғы тұрақтық
кеңістіктің көп бөлігін ашқан. Стратигрфиялық шурф ... бес ... ... нақты анықтап бергенімен, өкінішке орай одан кейінгі
жылдардағы қазба жұмыстары ... бойы ... ... ... ... аз ... ... болатын.
№ 5 қазба рабадта, оның солтүстік бөлігінде ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық мақсаттарға
пайдаланылған, бұзылған қабырғаның бір-екі шикі кірпіштен жасалған, мұқият
қаланған қабырғалары шыққан. ... 400 м ... ... ... ... ... табылған. Бөлмелерден пішіндері мен өлшемдері
әртүрлі ошақтар шыққан. Құрбандық малының қанының қалдықтары, тас-құм, ... ... ... ... ғұрыптық ас қалдықтары, ошақ-мосы
күлден мұқият аршылып алынған [77, 98-б.].
Табылған қыш ыдыстар көп ... ... ... ыдыстарға
қарағанда қарапайым орындалуымен және ангобының жоқ болуымен ерекшеленген.
Сонымен қатар, этно-мәдени ықпалдастықтардан сыр ... ... ... ... қыш ыдыс ... VI ғ. ... ерте ... дәуіріндегі
өрнектер, үлкен торсықтағы айқыш өрнектер (VIІ ғ.) табылған. Бұлардың
ішінен ... ... ... ... жапсырма, ер-тоқым пішінді кәуап
дайындағыш және бөлмеге иіс беретін құрылғы ... ... Шие ... ... қыш ... кездескенімен жалпы табылған ... ... ... аз ... № 5 ... 800 шаршы метрге дейін кеңейіп, ғұрыптық кешеннің
солтүстік және шығыс шекаралары анықталған. Сонымен қатар, кешендегі үшінші
кеңістіктегі ... мен ... ... ... ... ... және оның өмір ... уақыты кем дегенде б.з. V ғ.
мерзімделген. Шығыс қабырғаның сыртында ... ... өз ... ... ... қарай мөлшермен 30 градусқа өзгерткен. Кешеннің
солтүстігінде мықты ... ... ... ... шығатын екі жіңішке
дәліз ашылған. Стратиграфиялық шурф негізінде цитадельдің төменгі сатысын
және оның ... 3,6 м ... ... ... ... шығарған.
Табылған олжалар арасында 2-кеңістіктің қабырғасынан табылған ... ... ... ошақ ... сынығын, құрылғыда жасалған қара-қоңыр
түсті құманды атауға болады. Зерттеушілер қазбаның ең ... ... ... солтүстік аумағын: бөлме жоспарын, деңгейінің мерзімін,
оның негізгі құрылымының VIІІ ғ. 30-40 жж. жобаланғаны анықталғанын ... ... № 6 ... ... ғасырдың 80-жж. А.Н. Грищенкодан
қалған, мойнындағы кертіліп салынған, «ашулы арыстан мен әмірші» көрінісі
бар ... ... ... және ... ... қирандысы
тазаланған. Қазба барысында қақпаның ... ... төрт ... ... ... ... қарай кеңейтіліп, дәлізбен ... ... ... анықталған. Сонымен бірге, екі ... ... ... ... фортификациялық қалпына келтіру
жұмыстары жүргендігі анықталған. Қазба барысында цитадельден табылған қыш
неғұрлым көп болған ... ... ... ... ... ж. ... 2009 ж. бөлмелердің деңгейін ашуда жүргізілген
археологиялық жұмыстар аумағы 1 мың шаршы м жуық кең ... ... ... ... ... ... цитадельдің шығысында орналасқан. Қазба
барысында, цитадельдің шығыс қабырғасының қырқасында орналасқан 15-бөлменің
едені, суфасы, қабырғалық ошағы тазаланған. Бөлмеде еденнің тек бір ... ... және ол ... ... кезеңінде ғана тұрақ орны ... ... ... ... ... және үсті нығыздалған еденнің
келесі деңгейі қазылып тазаланған. ... іші ірі ... ... және ... ... екі шұңқыр шыққан. Бөлме ортасынан ... ... ... ... орны ... № 17, 18 ... де ... тұрғын бөлмелерге тән барлық белгілері – ... ... ... бар едендер анықталған [66, 100-б.].
№ 17-18 бөлмелерді қалыңдығы 40-45 см топырақ қабатын аршығаннан кейін
еден анықталған. Едендерде ... ... тән ... ...... ошақтар, кіре-берісте орналасқан шұңқырлары бар. Бөлмелерден
сонымен қатар, арасында қыштың және мал ... ... бар ... ... ... ... шұңқырлары да тазаланған. 18-бөлмедегі суфаның
үсті жақсы сақталса, 17-бөлме суфасының бүлінген іздері ... ... ... суфадан ер адамның терракоттық мүсіншесі
табылған. Бейненің негізінде дәріптелген патшаның немесе мифтендірілген ата-
бабаның бейнесі ... ... ... Терракотты бұйымдар қаланың алдыңғы
жылардағы қазбаларынан да ... ... ... терракоталар Орта
Азияның коропластикасында кеңінен танымал болған. Түркі-эфталиттік топқа
жататын олар V-VII ғғ. ... [66, ... ... ... ең көп кездескен артефакт – асханалық,
шаруашылық және басқа да нәрселерді салуға ... ыдыс ... ... ... Жұқа ... ... ... күйдірілген асханалық қыш
ыдыстар іші-сырты жақсы өңделген сипатқа ие болған. Ыдыстардың сырты қалың
ашық түсті ангобпен боялған. Сонымен ... ... ашық және ... ... бар ... да ... Бұл дақтар ыдыстарды бояғаннан
кейін жақсылап күйдірудің салдарынан ... ... ... ... ... көзе өте ... болып келген. Оның сақталған биіктігі 17,5 см,
кеудесінің диаметрі 13,5 см, мойны тік болып келген, ... ... ... ... ... ... ... кішігірім шеңберлі, қимасында
тік бұрышты тұтқасы болған.
2009 ж. ... ... және ... жұмыстарымен қоса, заттарды
есепке алу, сәулеттік ... ... ... да ... асырылған.
Табылған заттарды өңдеудің нәтижесінде ғылыми талдау жасауға ... ... ... негізгі мақсатында күтілетін нәтижелерге қол
жеткізілген.
Жуантөбе қала жұртының цитаделінде көлемі ... 1000 ... ... құрылыс қабаттарына байланысты тереңдігі 0,7-2 м ... ... ... ... ... ... және ... орындары аршылған. Құрылыстың ерекшелігі мен бөлмелердің жобасы
бойынша құнды мәліметтер алынған. Заттардың үлекн қоры ... ... ... ... өңір үшін өте ... ... жәдігер,
бұл сыртқы сауда-экономикалық байланысты көрсетіп қана қоймай, Арыстың орта
ағысы ... ірі қала ... ... ... ... да ... ... ж. зерттеулер. Соңғы жылдардағы зерттеулер Жуантөбе шахристанының
оңтүстік-шығыс бөлігінде жүргізілген. Оның солтүстік бөлігіндегі ... жж. А.Н. ... ... ... ... төрт ... Қазба нәтижесінде № 1 бөлмеден үш аяқты қыш дастарқан табылған.
Аяқтары сопақша, сыртқа қарай иілген. ... ... «ж» ... ... ... ... цитаделінен осы тәріздес дастарқандар бұрын
табылып отырған. Мұндай дастарқандар VIII-IX ғғ. ... ... ... ... тараған [64, 82-б.].
№ 1 қазба сақина тәріздес рабадтың үзінді жерінде ені 30 м, ... 10х10 м, ... ... ... ... ... ... солтүстік жағынан және шығыс беткейінен кеңейтіліп, нольдік
белгіден 1,5 м тереңдікке дейін тазартылған. Бұл жерде шым қабаты ... ... ... қыш-құмыра сынықтары аралас, бірыңғай сұр ... ... ... ... ... жұмыстары барысында 0,7-1 м
тереңдікте төрт бөлме қабырғаларының нобайы көріне ... ... ... ... ... оңтүстік-батыс және солтүстік-
шығыс бағытына бағытталған. Қабырғалардың сақталу ... ... ... ... ені 0,9-1,1 м ... ... 0,3-0,7 ... Құрылыс материалы ретінде мөлшері 54х25х10 см және ... ... саз ... ... ... ... ... түрде пахса
қаландылары да байқалған. Пахса қаландыларын пайдалану 1-бөлме оңтүстік
қабырғада байқалған, яғни ... екі жағы ... ... ... ... ... ... еден деңгейімен есептегенде биіктігі
0,2-0,3 м болатын суфа орналасқан. Еден деңгейі 1,5 м ... ... ... ... ... ... тағы бір еден
деңгейі анықталған [80, 47-б.].
Жоғарыдағы айғақ екінші құрылыс қабатын көрсеткен. № 8 бөлмеде төменгі
еден деңгейінде, ... орта ... жер ... орны ... ... ... диаметрі 50 см болатын сақталуы нашар екі ... ... ... ... ... ... ... Жуантөбе қалашығының шахристанындағы жұмыстардың нәтижесі
ерте ортағасырлық аудан ретінде осы аумақтағы ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс бөлігінде өте тығыз
орналасқан құрылыс ... ... ... ... ... Жуантөбе цитаделінің жоғарғы қабаттарындағы құрылыс, шахристан
тұрғын-жайларына ... ... ... ... ... ... оңтүстік-шығыс бұрышы толық ашылған.
Жуантөбе қалашығындағы зерттеу жұмыстары әлі де ... қала ... ... ... ІХ ғ. ... және оны кейбір
тұжырымдарда айтылатын ... ... ... ... Х ғ. ... ... болмайтынын атап өтеді.
2.3.2. Қараспантөбе қалашығы
Арыс өзені ағысының орта тұсында орналасқан ортағасырлық шаһарлардың
бірі – Қараспантөбе. Ол қазіргі Оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Қала жұртының жалпы жобасы екі бөлікті, солтүстіктен батысқа созылған
төртбұрышты төбе түрінде. Етегінің аумағы 90-120 м, ... ... – 50-65 м, ... – 22-24 м. Төбе ... ордың іздері
байқалады, одан төменірек алаңқай ... Бұл ... ... ... орны ... ... Қала жұртының орталық ... ... ... ... рабадтың жалпы нобайы байқалған.
Қала туралы жазба деректер. Х-ХІІ ғғ. аралығындағы араб деректерінде
Арсубаникет ... Арыс ... ... ... Кенжид округінің бас
қаласы болғаны айтылған. Қаланың аты жазба деректерде түрлі ... ... ... де ... Қала ... алғашқы
мәлімет Әл Истахридің еңбегінде берілген. Араб ... Әл ... ... үлкен, таза, бекінісі мықты қала екенін жазып қалдырған.
Моңғол шапқыншылығынан кейінгі деректерде Арыс ... орта ... ... ... туралы мәліметтер пайда болады. ХІV ғ. тарихшысы
Низам ад-Дин Шами Қарасманда 1392 ж. Әмір ... ... ... ... ... ... ХV ғ. басында қала атауы ... мен ... ... ... ... ... авторлардың бірі
Шараф ад-дин Йезди де ... ... ... мәлімет берген. 1581 ж.
Абдаллах хан Баба ... ... ... ... оның ... бір ... Қарасманда тұрғаны жайлы тарихшы Хафиз Таныш келтіреді. Қала атауын осы
күнге дейін ... ... оның ... орны – ... Бадам мен Арыс
өзенінің қосылған жерінде орналасқан.
Қараспантөбе. Шахристан мен цитадель. Аэрофото.
Қаланың зерттелуі. Бұл ... ХІХ ғ. ... 1898 ж. ... ... оған шолу ... кейіннен «Ескерткіштер жинағында»
сипатталған. Қала жұртының өмір сүрген ... І-ІІ ғғ. – ... ғ. ... ғ. 40-50 жж. А.Н. ... бастаған Оңтүстік Қазақстан археологиялық
экспедициясы зерттеген. Қалашық жобасы қағазға түсірілген. Қараспантөбенің
үстінен жиналған ыдыс ... мен ... ... ... келе ... ... VІ-ХІV ғғ. жатады деген болжам жасаған. Экспедиция мүшелерінің
бірі Г.И. Пацевич қалашық ортағасырлық ... ... орны ... ... ... ... жылдарда ортағасырлық Арсубаникет-Қарасман
қаласының қазіргі Қараспантөбе екені туралы айтыла ... ж. ... қала ... ... ... ... кеңінен
зерттеле бастады. Қазба жұмыстарын Оңтүстік Қазақстан археологиялық
экспедициясының жеке ... ... ... ... қала орны 2004-
2006 және 2008-2009 жж. зерттелді.
2004 ж. зерттеулер. Алғашқы жылғы қазба жұмыстары ... ... ... ... ... ... қабаты аршылған соң 0,5-0,7 м
тереңдікте тұрғын-жайлардың орындары ... ... Олар шикі ... тас та кең ... ... ... көлемі 32х25х10-15 см және
23-25х20х8-10 см болатын тікбұрышты шикі ... ... ... ... де ... рет ... ... құрылыстар
тобының ортасында аула болған, оларды тазалау ... ... ... ... ...... тұрғындарының малын ұстайтын қосы
ретінде пайдаланылған.
Қараспантөбе. І-құрылыс көкжиегі жобасы.
Тұрғын жайлар екі, үш және төрт ... ... ... ... ... қаланған тандырлары болған. Тандырлардың от жағатын жері
және қабырғаға шығарылған ... ... бар. ... алдындағы жерде ташнау
орналасқан. Бұл пайдаланылған су құйылып сыртқа шығарылатын ... ... ... ... ... ... астында жеміс-жидек
сақтайтын саздан жасалған сандықтар мен ыдыстары бар қойма ... ... қыш ... ... ... Олардың арасында түсті
және мөлдір сырлы керамика басым. Әшекейлері біртүсті марганецті немесе
екітүсті марганецті және ... ... ... ... ... кеү
белгісі болып келген. Бұйымдар арасынан тостағандар, табақшалар, құтылар
көбірек ... Олар ... ... оның ... ... ... ... кездесіп отырған. Әдетте олар тандыр жанында тұрған. Олардың
тұлғалары тегіс ... ... ... ... жиек ... ... [78, 69-б.].
Табылған ыдыстар арасында қолмен, таспалық әдіспен жапсырылған хум мен
хумшалар бөліктері де көп кездескен. Олар ирек ... ... ... ... ... ... Олардың ернеулерінің
бірнеше түрі бар, әдетте олар қалыңдатылып, сыртқа қарай қиғаштатылған
жалпақ немесе ... ... бар ... ... ... ... Отырар аумағындағы
қала жұрттарының ХV-XVII ғғ. материалдарында да кездескен. Құмыралар
әралуан – ... кең, екі ... ... бір тұтқалы.
Қала орнындағы № 2 қазба аумағы рабадтың оңтүстік-батыс бөлігінде
жүргізілген. Мәдени ... ... ... ... ... үшін ... аумағы 2х2 м ... ... ... биіктігі 0,5 м болатын ярус-қабаттармен тіркеліп отырған.
Стратиграфиялық қазба кем ... бес ... ... қала ... ... ... ашып берген. Бұл жерден қабырғалары пахсамен
соғылған бөлме ... ... ... шикі кірпіштен төселген, олардың
үстінде қазылып орнатылған өндірістік ... мен ... ... ... материал І-ІV ғғ. Отырар-Қаратау мәдениетінің бірінші
кезеңіне тән болған.
Тереңдігі 3,6-3,9 м болатын ... ... ... темір өңдеуге
арналған ұстахана құрылысы шыққан. Бұл ... ... шоқ ... мен темір
шлактарының шығуымен дәлелденеді. Кешеннің материалын зерттеушілер Отырар-
Қаратау мәдениетінің ІІІ-V ғғ. ... ... ... ... күйе-көмір қалдықтары мен пешке жел үрлейтін
тетігінің қалдықтары бар ... ... ... қалдықтары шықты. Кешеннен
сонымен бірге тоқыма жіп иіру өндірісінен ... ... ... ... да ... Бұл ... мерзімі – V-VІ ғғ.
Төртінші құрылыс қабатынан, 2,4 м ... ... ... ... ... ... ... үстінде орналасқан нысан
шыққан. Археологтар асыл немесе түсті металдарды құюға ... ... ... ... төртінші құрылыс қабатын қыш материалдарға
қарап VІІ ғ. мен ІХ ғ. басына жатқызды.
Бесінші құрылыс ... ... ... ... ... ... кешенінің салтанаттық бөлме бөлігі ашылған. Оның қабырғалары
шикі кірпіштен қаланған. Сонымен қатар ХІІ ғ. және кейінгі ... ... ... ... Меһрабы бар салтанат бөлмесіндегі көрініс
Арыс бойында мұсылмандыққа дейінгі жоралғылардың ... ... ... ... ... де өмір ... көрсеткен.
2005 ж. зерттеулер. Аталған маусымда алдыңғы жылы цитадельдің оңтүстік-
батыс бөлігінде салынған стратиграфиялық қимадағы жұмыстар ... ... 625 ... ... ... Жұмыс барысында ортасында шаруашылық
ауласы бар шаруашылық құрылыстар мен тұрғын үйлер ... ... ... бір ... ... ... екі ... жұмыстар
нәтижесінде Қараспантөбе цитаделінде қаланың орталық бөлігінің екі бөлек
уақытқа жататын екі ... ... ... ... ... жоғарғы құрылыс қабаты ХVІІ ғ. соңы – ХVІІІ ғ. басына сәйкес
келген.
Құрылыста қам кірпіш пен тас ... ... ... ... см және 23-25х20х8-10 см қам кірпіштен тұрғызылған. Құрылыста
сонымен бірге, бұрынғы ғимараттардан ... ... ... ... Үйлер екі, үш және төрт бөлмелі болып ... ... ... ... үш ... алып ... суфаға сыланған тандыр бөлмесі
болған. Тандырдың ... және ... ... ... бұрышына шығарылған
қысқа мұржасы болған. Тандырдың алдында ташнау алаңқайы орналасқан. Бұл кір
суды төгуге және ыдыс жууға арналған ... ... ... ... ... қолданылған кірпіштерден төселген.
Санитарлық-гигиеналық құрылғы – ташнау екінші бөлме мен айванды немесе
тұрғын бөлме мен ... ... ... ... ... бірге,
қоймаларда және аулаларда да орналасатын. Суфа ... ... ... алып ... және еден ... 30-40 см ... Оның ... суфа шетіне шыққан тандыр орналастырылатын. ... ... ... ... ... бойымен қабырғаға немесе бұрышқа шығарылған.
Мұржа үй қабырғасында орналасқан құдықпен жалғасқан. ... ... ... ... ... ... – 0,3-0,45 м, биіктігі – 0,5 м. Олардың
бәрінің ... ... ... және ... ... ... ... қақпақ сынықтары ұшырасып отырған.
Суфаның бұрышынан тікбұрышты тұғырша немесе шұңқыр ... ... мен ... ... ... ... ... Тандыр жанында,
суфаның шеттерінде қыш ыдыс тұратын болған. Суфа шетінде ... ... ... не ... ... ... ... құрылыс
қабатына жататын жайлардың ... ... ... ... ... тән ... қайық тәріздес қолдиірмен шыққан. Ол еден ... ... ... ... келген қамбалар
жасалатын немесе ... ... ... ... ... ... ұра ... қамба аршылған. Бөлмелердің қабырғаларында үй
мүліктерін жайғастыруға арналған текше ... ... ... ... ... ... Бөлмелерді тазалау кезінде шыпта және киіздің
күйген бөліктері табылған. Өртенген бөлмелердің бірінен ... ... ... Бұл жайт Қараспан тұрғындарының мақта өсіргендерін айғақтаған.
Бөлмелердің еден деңгейінен керамика бөлшектері ... ... ... ... және ... ... керамика көбірек кездескен.
Әшекейлер марганец түсті ... ... ... және көк ... Ең көп ... өрнек түрі – күн белгісі болып табылған.
Ыдыстар ішінде қолмен, ленталық әдіспен ... ... ... ... көп ... ... ... тізбегімен
және қосарланған ирек сызықтармен өрнектелген. ... ... ... безендірілген. Хум жиектерінің бірнеше түрі бар, олар ... және ... ... ... ... ... ... алаңқайлары
болған. Осыған хумдар Отырар алқабындағы қалалардың ... ... да ... ғғ. тұрғын үй дамуының желісі бұрынғы уақыттағы төртінші
типке жататын және екі, үш, кей ... ғана көп ... ... ... ... ... ... жобасы тікбұрышты, ал типі
бойынша Г әрпі тәріздес болып келген. ... ... ... ... ... ... ... ішкі бөлмелерін
жайғастыруда біршама өзгерістер байқалған. Мысалы, тандыр орны бұрыштан
есікке қарай ауысқан.
Қараспантөбе ... ... ... ... кішігірім ауласы
болған. Оның астында бір немесе екі алмұрт пішінді ... бар ... ... ұра ... ... ... ... бұлай
жобалануы Оңтүстік Қазақстанның кейінгі ортағасырлық үйлеріне де ... ... ... ... керамика жиынтығы Отырар керамикасы
арасында кездесетін ... ... ... ғғ. тұспа-тұс келген.
Археологиялық ... ... ... әлеуметтік-экономикалық өмірі
туралы, қала құрылысының ерекшеліктері жайында ... ... ... ж. ... ... ... қалашықтың цитаделінде жүргізілген.
Қазба аумағы – 150 шаршы метр, тереңдігі – 0,6-0,7 м құраған. Бұл ... ... ... ... ... ... екі, үш бөлмеден және
қосалқы шаруашылық құрылыс орындарынан тұрған. ... ... ... ... 32х25х10 см қам кірпіштер, ірі жұмыр тастар және ... ... ... ортағасырлық кірпіштер қолданылған. Үй жайлары ... ... ... және ... отын ... ... қамбалар
салынған қоймалардан тұрған. Әр ... ... ... ... ... ... ... едендерінің астында әдетте ташнау орналасқан. Олар көбіне түбін
кесіп тастаған құмырадан ... ... ... ... ... ... жасалған түрлері де кездескен. Еден деңгейінен 35-40 см
биік салынған суфалар, оның ... ... мен кан ... ... ыдыс ... арнайы қуыстар болған. Қойма ретінде
пайдаланылған бөлмелерде астық (арпа, ... ... ... ... ... және отын сақтауға арналған жеке қамбалар салынған. ... ... ... ... ... ... арналған қамбалар сары
балшыққа сабан араластырылған балшықпен мұқият тегістеліп сыланған [81, ... ... қыш ... ... және ... екі түрде
кездескен. Боялмаған ыдыстар ас даярлауға ... ... ... ... ішуге (кесе, тостаған, табақ) және ... ... ... ... ... ... болып үшке бөлінген. Олардың басым ... ... ... ... ... ... ... және мыс
бояғыштары қосылған көгілдір және ашық ... ... ... ... ... түсті, сары мен қара, қоңыр түстері кезектесіп келетін
нақышта сырланған ... да ... ... ... жиі кездесетін
түрлері – тағарлар, кеселер, ас табақтары. Ыдыстар ... мен ... ... ... ғғ. жатқызылған.
Қараспантөбе. ІІ-құрылыс көкжиегінің жалпы көрінісі.
2006 ж. зерттеулер барысында қала сыртынан салынған, ұзындығы он
шақты ... ... ... ... ... анықталған. Бұрын
зерттеушілердің назарынан тыс қалған бұл қабырға қала мен оның ... ... үш ... қоршап жатқан. Төртінші шеті Арыс өзенінің
арнасымен шектелген. Қабырғаның орнында ұзына бойы ... биік ... Осы ... ... ... ... жұмыстары кезінде бұзылып
кеткен. Оның ізі әуеден түсірілген анық байқалған. Қабырғаның ... ... ... ауылының ортасымен өткен. Дуалдың қалдықтары ауыл
тұрғындарының аулалары мен ... ... ... ... орнында
құлаған жалдың ені кей жерлерде 10-15 м асқан. Сақталған биіктігі 5-6 ... ... ... ... ... ... ... қабырғасының
солтүстік шетіне жақын тұста Арыспен қосылады. Осы екі ... ... ... ... ... археологиялық нысандар да анықталған.
Екі өзеннің қосылған жерінде шоғырланған бұл нысандар Қараспанның кезінде
осы өңірдің ірі ... ... ... ... бірқатары қорғаныс қабырғасын ішкі және сыртқы жағынан
қоршай орналасқан. Зерттеушілердің алдында алдағы уақыттарда осы ... ... ... ... ... ... Осы арқылы Қараспан қала
орнының қалыптасып даму жолдарын анықтау мүмкін болатын.
2008 ж. ... 2008 ж. ... ... цитаделін айнала
қоршай орналасқан шахристанның оңтүстік-шығыс шетіндегі оқшау ... ... 25х12 м, ... 0,5-0,7 м ... ... Қазба барысында үш
тұрғын бөлме мен ... ... пеш ... ... ... ... ... орналасқан № 1 бөлме өзінің ... мен ... ... ең ... болып табылған. Бөлме ... ... ... ... ішке ... есіктің солтүстік қабырға бойында
болғанын көрсеткен. ... ... ... 70 см ... ... өзара симметриялық сәйкестік болмаған, бұрыштары тең емес. Бұл
үйді қайта салу кезінде ... ... ... ... ... ... ... ташнау, тандыр сияқты ішкі интерьер орындары анықталған.
Суфаның батыс бөлігіне, ... ... ... ... хум ... ... ... 40-50 л ол ұн немесе басқа азық-түлік сақтауға
пайдаланылған [70, ... суфа мен ... ... ... ... ... ... суфа анықталған. Тұтас үлкен суфаның бір бөлігіне ұқсағанымен, кейбір
белгілеріне қарағанда бұл бөлек ... ... 2х2,5 м. Оған ... орта тұсынан еніп тұрған сопақша табалдырық болған. Ал ... ... 35 см ... ... ... Бөлме бір кезде осы
суфаның батыс шетінен ... ... ... болған. Бірақ аралық қабырғаның
орны сақталмаған. Дегенмен, бөлменің ортасынан батысқа ... ... ... ... ... ... бөлікке қарама-қарсы
орналасқан. Бөлменің орта тұсында орналасқан ошақ пен оның алдында шоқ
жайылған ... оның ... ... су сақтаған астауға ұқсас ойық
орналасуы ... ... ... ... ... жартылай бөлігі кішігірім
суфаның үстінде жайғасқан.
Аталған суфаның толық формасы сақталмаған. Оның ... ... ... ... ... 1 м, ... 30 см болған.
Шұңқырдан бірнеше ыдыс сынықтары ... Ошақ пен оның ... ... арналған ойық, оның шетіндегі су құюға бейімделіп жасалған, астау
іспеттес шұңқыр қандай да бір қолөнер ... ... ... ... ... ... заттар табылмаған. Бөлменің еденінен төменгі қабаттың
кейбір құрылыс қалдықтарының іздері көрінген.
№ 2 бөлме алғашқы ... ... ... ... ... ... бөлігі ғана сақталған. Бұзылған шетінен астыңғы құрылыс
қабатының қабырғаларының кейбір бөліктері ... ... ... ... ... ... ... бұзып кеткен. Батыс қабырғаның
астыңғы, ... ... ғана ... Осы ... орта ... ... кіре-беріс еден күйдірілген кірпіштен төселген. Төртбұрышты келген
бұл еденнің көлемі 1,5х1,5 м ... ... ... ... екі ... төменгі қалдықтары сақталған. Олардың өлшемдері әдеттегіден едәуір үлкен
– 90 және 75 см болып келген. Оларды ... ... ... ... ... ... ... мен оның айналасында шоғырланған
ескерткіштерге кешенді ... ... ... ... жеке ... ... ... бөліктері екенін көрсеткен болатын. Қаланың өзі
дәстүрлі үш ...... ... және ... ... ... 10 км асатын қорғаныс қабырға мен оның ... ... ... қоршалған. Демек, Қараспантөбе «ұзын қабырғалы» қалалар қатарына
жатқан. Зерттеушілердің пікірінше, мұндай қалалар әдетте бір ... ... және ... ... ... ... ... қоршаған қорғаныс
қабырғаның оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеттегі бөліктерінің ... ... 4 км ... ... ... [69, 5-б.].
Қараспантөбе. ІІ-құрылыс көкжиегі жобасы.
Қараспантөбе жұртында жүргізілген алғашқы жылдар жұмыстары ... ... ... екі ... уақытқа жататын екі құрылыс қабаттары
аршылды. Қыш материалдар негізінде жоғарғы ... ... ХVІІ ғ. соңы ... ғ. бас ... ... ... ... шикі кірпіш пен тас кеңінен
қолданылған. Қараспантөбе қала орнында жүргізілген зерттеулердің ... ... ... Қала ... ... ... де баспа бетінде шықты [67; 68].
2009 ж. зерттеулер. Бұл маусымда да ... ... ... ... ... қала ... ... алты жерден қазба салынған, олардың
үшеуі (№№ 1-3) стратиграфиялық тұрғыда болған.
№ 1 қазба қала цитаделінің оңтүстік ... ... № 2 ... оңтүстік беткейінде дөңгелек рабадта жүргізілген, қала орнынан
900 м қашықтықта орналасқан Кіші Қараспан аумағында № 3 ... ... ... ... ... қарай 200 м қашықтықта жатқан, қала ... ... және ... ... ... ұзын ... бірінде
жүргізілген. № 5 қазба Қараспанның дөңгелек ... ... ... № 6 ... ... оңтүстік-шығысқа қарай 70 м
қашықтықта, қалашықтың ... ... ... ... ені 2 м, ... 24 м ... Ол стратиграфиялық түрде
кесіліп қазылған. Цитадельдің бұл беткейдегі жоғарғы алаңқайы бұған дейін
қазылып, нәтижесінде үш ... ... ... болатын. Жоғарғы құрылыс
қабатындағы бірінші және екінші қабаттарда ашылған бөлмелер ХVII-XVIII ... ... ... ... ... ғғ. ... [82, 110-б.].
Қазба жұмыстары кезінде шөп қабаты астынан тығыз қоңыр топырақ қабаты
ашылған, ол еңіс бойымен төменге қарай 5 м ... ... ... ... ... ... кірпіш сынықтары араласқан түйіршікті қабат
жалғасқан. Бұл қабаттың барлығы шамамен 60 см қалыңдықта лаймен құйылған.
№№ 1-6 ... ... ... ... ғғ. ... аз ... кейінгі ортағасырлық шыңылтырлы керамикалардың да
бөлшектері де кездескен. Табылған ақ ... көк ... ... ... ... ... өрнектері бар табақтар мен кеселерден тұрған. 4-
қабат бойынан ертеректегі керамика табылған, оны ... ... ... ... деп жорамалдаған. Бұл цилиндрлі тіреуіші бар дөңгелек кесе
тәрізді құты. Осыған ... ... ... ... жетіасар
мәдениетінде, Талас мекендерінде кеңінен ... ... ... ... Шаушықұмтөбе ескерткіштерінің жоғарғы қабаттарынан да
белгілі болған. Олар VI-VIІІ ғғ. жатқызылған.
Қараспантөбе. № 6 қазба сызбасы.
9-14 қабаттардың керамикалары аралас, ортағасырлық ... ... ... ... ... да ... ... ернеуіне
шығыңқы сызықшасы бар сұр және ашық сұр ... ... ... ... ... Шаш ... Ханабад қалашығының VIІ-VIІІ
ғғ. жатқызылған екінші құрылыс қабатында кездескен. Осымен қатар, ... ... ... қалың қабырғалы хумдардың ернеулері, су
таситын құмыралар сынығы, қызыл ангбпен қапталған ... ... ... Бұл ... ... ... ... ІV-V ғғ.
жатқызылатын 2-кезең қыштарының ... ... ... ... аз мөлшердегі кеамикалық материалдарды
зерттеушілер ІV-V ғғ. ... Олар ... осы ... тән
керамикалардың, яғни ангобтардың аққан іздері бар ... ... ... доға ... тік ... және цилиндрлі мойындары бар су таситын
құмыралардың бөліктерінен тұрған. Сирек түрде дөңгелек ұстағыштары бар
қызыл ... ... да ... 18-22 ... күл ... материалдар жеке бір кешенге жиналған. Олар ернеулері кесіндіде ... ... доға ... ... ... ... мен ... тұтқалары, су таситын құмыралардың қабырғалары. Ыдыстардың ... ... ... ашық ... ангобтармен қапталған және ыдыстың
сыртында шикізатқа тырналу арқылы орындалған толқын тәріздес ... ... ... Арыс ... бойында І-ІV ғғ. жатқызылған.
№ 4 қазба Кіші Қараспаннан оңтүстік-шығысқа қарай 200 м ... ... ... қоршап тұрған дуалда орнатылған. Зерттеушілер
микрорельефтер бойынша дуалдан солтүстікке ... ... ... ... ... Оңтүстікке қарай дуал бойымен ор ... ... ... ... бірі ... ... ... және
ордың ені мен тереңдігін анықтау болып табылған. Дуал мен орды қоса ені ... ... 32 м ... ... 4 ... ... қорғаныс қабырғасының қалыңдығы 9 м, оның
сыртқы және ішкі жағында алаңқайлар ... ... ... ... ... ... 4,5 м болған. Бұл жерде дуал тік емес, кей
жерлері еңіске төмендеген. Аз мөлшердегі ... ... ор ... борпылқад топырақтан алынған. Бұлар қою ... ... ... ... ... ... үш ... пішінді
құлағы, қазандардың ернеулері, су таситын құмыраның тұтқасы, бетінде ойылып
салынған өрнегі бар ... ... ... ыдыс ... ... ұршық.
Сипаттама берілген керамикалық материалдар ХІ-ХІІІ ғ. ... ... ... ... ... ... да ... Олар
ақшыл фонға қара ангобтар аққан қалың хумдардың қабырғалары мен олардың
жалпақ табандары. ... ... ... кездесуі, дуалдың
құрылысы кезінде жер бетіндегі қираған көмбелердің топырақтарын ... дуал ... ... ... ... ... ... зерттеулер барысында Қараспанның ұзын қабырғасының
оңтүстік бұрышынан 400 м жерде болған ... орны ... бұл ... ... 98х68 м, ... құлаған орындарының
биіктігі – 2 м. Керуенсарай ... ... ... және ... орналастыратын қосалқы бөлмелер сияқты бірнеше бөлмеден тұрған.
Орта тұстағы қонақ ... ... ... ... – 42х42 м, ... шетіндегі керуен күзетшілері орналасатын бөлменің көлемі ... м ... Осы екі ... ... қалың (2,5 м) және
басқаларынан ... биік ... ... шығар есіктерінің іздері шығыс
және оңтүстік бұрыштардан байқалған. Бірақ, ХХ ғ. ... ... ... қалдықтарын кеулеп қазып салынған жертөлелер
ескерткіштің ... ... ... табылған заттар мен бұйымдар керуенсарайдың шамамен Х-ХІІ ғғ.
болғанын көрсеткен. Осы ... ... ... ... ... ... бойына өтіп, одан әрі Отырар бағытында, ал шығысқа қарай Ордабасы
арқылы Шымкент, Сайрам, Тараз ... ... ... жолы өткен. Қаланың
сыртқы қабырғасын жағалай өтетін осы жол Кіші Қараспан тұсындағы ... ... ... ... жұртында археологиялық ізденістер әлі де жалғасуда.
Зерттеулер барысында қаланың әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ерекшеліктері жайлы түсінік беретін материалдар ... ... Арыс ... ... ... ірі және ... жолы ... транзиттік аймақ ретінде ортағасырлық Қазақстанның
әлеуметтік-экономикалық өмірінде маңызды роль ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Жоғарыда аталғандай, деректерге қарағанда, ХІV ғ. қала ... ... ... ... ... Бұл ... ... қала жұрты
екендігі даусыз. Зерттеушілердің пайымдауынша, Х ғ. әл Макдиси мен ибн
Хаукаль атап ... ... ... ... орта ... осы Қараспанға
сәйкес болуы мүмкін. Алдағы зерттеулер осы тәрізді ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... орналасқан үлкен қаланың даму тарихын
танып-білуге де мүмкіндік туғызады.
ҚОРЫТЫНДЫ
«Мәдени мұра» бағдарламасы – мәдениетке деген мемлекеттік көзқарастың
стратегиялық ұстанымын ... ... жоба ... Ол жаңадан қалыптасып
жатқан қазақстандық қауымдастықтың әлеуеті мен гуманистік бағыт-бағдарын
танытты.
Ел басшылығы Бағдарламаны қабылдағанда алға ... ... ...
халықтың өскелең рухани-мәдени сұранысын қанағаттандыру болатын. Мәдениет –
ұлттың бет-бейнесі, рухани болмысы, ақыл-ойы, ... ... ... ұлт, ең алдымен, тарихымен, мәдениетімен, ұлы тұлғаларымен,
әлемдік мәдениеттің ... ... ... ... ... ... тек өзінің ұлттық төл мәдениеті арқылы ғана басқаға танылады.
Халықтың мәдени мұрасы ұғымына олардың қолынан шыққан заттай мәдениет
ескерткіштері де ... ... ... ... ... ... ... мемориалдық-ғұрыптық және сәулет ескерткіштері зерттелді.
Бұрын тасада қалып келген жүздеген жәдігерліктер ... ... ... ... жаңа ... ... ... жүздеген жаңа
археологиялық олжалармен толықты. Мұның барлығы бағдарлама бағытымен жұмыс
жасаған зерттеушілерге оңай ... жоқ, ... ... ... ... орасан қайрат, күш-жігер жұмсалды. Түптеп келгенде, елдің ... ... ... ... ... ... ... болады.
Диссертацияда Қазақстан аумағындағы кейбір ортағасырлық қалалардың
зерттелуі туралы сөз ... Бұл ... ... ... ... ... ортағасырлық қалалардың көпшілігі енген жоқ. Бағдарлама
аясында Сығанақ, Шымкент, Сидақ, Талғар, Қойлық, Жанкент, Ақтөбе, Түркістан
т.б. қалалар, Ақыртас кешені ... ... ... ... ... ... бір еңбекте сипаттау мүмкін емес.
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша ... ... ... ... Марғұлан атындағы Археология институты жүргізді. Бұл шараға қатысу
Институттың ғылыми-ұйымдастыру қызметіндегі маңызды бағыттардың бірі ... ... ... ... мәселесі қазіргі қоғам үшін айрықша
маңызға ие болып отыр. Осыған байланысты ... ... ... ... шара болып табылды, ТМД елдері арасында тек ... ... ... ... ... ... ... берілді. Бұл шын
мәнінде өткен тарихқа ... ... ... ... ... ... ... тарихи-мәдени маңызға ие, халықтың генетикалық жадын
ілгері қарай жалғастыруда оның өзіндік орны ... ... ... ... ... ... қазба
жұмыстарынан кейін жобаны дайындаумен байланысты шаралар ... ... ... ... мен ... ... қалпына келтіру және
оларды мұражайландыруға мән беріледі. 2004-2011 жж. ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерге
жасалған талдау тарихи-мәдени мұраны сақтау мен пайдалану ісіндегі жұмысты
одан әрі ... ... ... түседі.
«Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы бойынша ғылыми зерттеулердің
нәтижелері ... ... ... алыс және ... шетелдерде де кеңінен
мәлім болды. ... ... ... ... ... ... бірлесіп атқаруда.
«Мәдени мұра» бағдарламасы ғалымдар алдына қойылған ... ... те ... табылды. Осы стратегиялық міндет шеңберінде
археологиялық ... ... кең ... шаралар жүзеге асырылды.
Соңғы 7-8 жыл ... ғана ... қала ... ... ... ... жүргізілді. Мемлекет қазба жұмыстарына қыруар қаржы
жұмсады. Олардың ... ... ... ... ... Әлемдік өркениетте өз орындары бар Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... ... Сығнақ, Сарайшық сияқты шаһарлар
шетелдіктердің де ... ... ... ... саласын
дамытуға зор үлес қосары сөзсіз. Бағдарлама аясында көпшілік көне ... ... ... ... ... зор ... ие болды.
Бағдарлама осылайша, өткенді қастерлеумен және сақтаумен бірге, бүгінгі
және ... ... ... ... ... оларды отанына деген
сүйіспеншілікпен тәрбиелеуде де ... роль ... ... ендігі үлкен мақсат – ... ... бай ... ... ... ... жүйелі түрде талдап,
нәтижелерін мектептер мен ... оқу ... ... ... ... Осы ... тек ... ғана емес, бағдарлама бойынша қамтылған
барлық салалар бойынша қол ... ... ... ... игілігіне айналдыру қажет. Осындай мақсаттарға қол жеткізуде бағдарлама
нәтижелерін талдайтын ... ... арта ... Берілген зерттеу
жұмысы осы мақсаттардың орындалуына арналған шағын еңбектердің бірі ... ... ... бағдарламасы Қазақстанның ежелгі қалаларын
зерттеуде жаңа кезең болып табылды. Ел ... алға ... ... бұл тұрғыдағы зерттеулер әлі де жалғаса бермек. Көне мұралар ұлттық
мақтанышқа айналуы тиіс, ал оларды қорғау ... ... ... ... отыр. Халықтың маңызды тарихи-мәдени және ... ... ... оларды сақтау мен өркендету маңызын ешқашан
жоймақ емес. Ұлттық тарих ескерткіштерін қайта жаңғырту ұлттық ... ... ... ие. Қала мен дала ... ... ... айқын көрінісі. Бұл байланыстарды ... ... ... ... міндеттері болып отыр.
Қорыта келгенде, «Мәдени мұра» бағдарламасы өткенімізді түгендеуге
бағытталған игі шара болып ... ... Бұл шара ... ... ... жалғасын таба береді деген сенімдеміз.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. Маргулан А.Х. Из истории городов и ... ... ... ... 1950. – 122 ... ... Е.И., ... Г.И. Из истории оседлых поселений и городов
Южного Казахстана. Труды ИИАЭ АН КазССР. Том 5. ... 1958. ... ... ... А.Н. ... ... ... и этногенеза Южного
Казахстана / Известия АН ... № 67. 1950. Вып. 2. Сс. ... ... Т.Н. ... ... А.-Ата, 1972. – 218 с.
5. Акишев К.А., Байпаков К.М., ... Л.Б. ... ... ... 1972. – 215 ... ... К.А., Байпаков К.М., Ерзакович Л.Б. Позднесредневековый
Отрар. А.-Ата, 1981. – 343 с.
7. Акишев К.А., Байпаков К.М., ... Л.Б. ... в ... ... 1987. – 353 ... ... Н. Ибн Батута и его путешествия по Средней Азии.
Москва, 1988. – 128 с.
9. Тасмағамбетов И., ... З. ... ... ... 2001. – 320 бет.
10. Абулгази Бахадур-хан. Родословное древо тюрков. Москва, 1996.
11. Қадырғали Жалайыр. Шежірелер жинағы. Алматы, 1997. – 272 ... ... ... мен батырлары. Жинақ. Құраст. Қ. Орынғали.
Алматы, 2004. – 320 ... ... З.С. ... ... ... Сарайчик
(предварительное сообщение) // Проблемы изучения и сохранения
исторического наследия. Алматы, 1998. – Сс. ... ... З.С., ... Д., ... Д. ... проблемы
исследования Великого города // Проблемы изучения и сохранения
исторического наследия. Алматы, 1998. – Сс. ... ... З.С., ... Т.Н. және т.б. 2005 ж. ... қаласы
орнындағы қазбалар // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2005 жылғы ... ... ... ... ... – 51-53 ... Самашев З., Бурнашева Р., Базылхан Н., Плахов В. ... ... ... ... 2006. – 181 бет.
17. Самашев З.С., Қожа М. және т.б. Сарайшық қалашығындағы 2006 ... ... ... // ... ... ... бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2007. – 60-61 бб.
18. Самашев З., Кузнецова О., ... В. ... қыш ... ... ... 2008. – 263 бет.
19. Самашев З.С., Плахов В. және т.б. 2009 ... ... ... ... ... // Мемлекеттік «Мәдени мұра»
бағдарламасы бойынша 2009 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2010. – 38-39 ... ... К.М., ... Е.А., ... Ғ.А. ... ... жұрты. Алматы, 2005. – 221 бет.
21. Ахатов Ғ.А. Бермағамбетов А.Ж. ... қала ... ... // Мемлекеттік «Мәдени ... ... 2004 ... ... ... ... Алматы, 2005. – 36-41 бб.
22. Ахатов Ғ.А. ... қала ... ... зерттеу
жұмыстары // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарл. ... 2005 ... ... жайлы есеп. Алматы, 2005. – 63-66 бб.
23. Ахатов Ғ.А. Ортағасырлық ... ... ... // ... ... ... ... бойынша 2006 ж.
археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007. – 32-34 бб..
24. Хабдулина М.К., ... ... ... ... проблемы
изучения // Изв. НАН РК. Сери общ. наук. 2005. № 1. – Сс. ... ... М.К. ... облысы Бозоқ қалашығындағы 2006 ... ... ... // ... ... ... бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер
жайлы есеп. Алматы, 2007. – 25-27 бб.
26. ... М.К. ... ... ... ... // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2004» бағдарламасы
бойынша 2004 жылғы ... ... ... ... ... – 7-9 ... Хабдулина М.К. Ақмола облысында археологиялық ... ... ... // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2005»
бағдарламасы бойынша 2005 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2006. – Сс. ... ... М.К. ... облысы Бозоқ қалашығындағы 2006 жылы
жүргізілген ... ... // ... ... ... бағдарламасы бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер
жайлы есеп. Алматы, 2007. – 25-27 бб.
29. Хабдулина М.К. 2007 жылы ... ... ... жұмыстар // Мемлекеттік «Мәдени мұра-2007»
бағдарламасы бойынша 2007 ... ... ... ... Алматы, 2008. – 115-118 бб.
30. Хабдулина М.К. 2008 жылы Бозоқ ... ... ... // ... ... ... ... 2008 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2009. – 23-25 бб.
31. Хабдулина М.К., Орлова Л.А. ... ... ... ... // ... «Мәдени мұра-2009» бағдарламасы
бойынша 2009 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы,
2010. – Сс. ... ... К.М., ... Е.А. ... ... ... 2005. – 202 бет.
33. Извлечения из письменных источников о средневековыз городах
Сауран и ... / ... ... и ... М. Елеуов.
Туркестан, 2005. – 96 с.
34. Байпақов К.М. Сауран // «Қазақ ... 1997. № 1. – 26-30 ... ... К.М., Смағұлов Е.А. Ортағасырлық Сауран шаһары. Алматы,
2005. – 202 бет.
36. Бейсебаев А.И., ... Р.Қ. ... қала ... ... ... есеп // ... ... мұра-
2004» бағдарламасы бойынша 2004 жылғы археологиялық зерттеулер
жайлы есеп. ... 2005. – 74-76 ... ... К.М., ... Е.А., А.А. ... және ... Сауран қала жұртындағы зерттеулер (2005 ж., тамыз)
// Мемлекеттік ... ... ... ... 2005 ... ... жайлы есеп. Алматы, 2005. – 132-134 бб.
38. Елеуов М., ... Е., ... С. ... Сауран қаласының
солтүстік-шығыс қақпасындағы қазба // Мемлекеттік «Мәдени мұра»
бағдарламасы бойынша 2005 жылғы археологиялық ... ... ... 2005. – 89-91 бб.
39. Смағұлов Е.А., Тұяқбаев М.К., ... А.А. ... жұма ... // ... «Мәдени мұра»
бағдарламасы бойынша 2006 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2007. – 63-65 бб.
40. Байпақов К.М., ... С.Ш. ... ... 2006 ... қазбасы // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2006 жылғы археологиялық ... ... ... ... – 66-68 ... Елеуов М., Ақымбек Е., Қалиев С. Ортағасырлық Сауран қаласының
солтүстік-шығыс ... 2006 ... ... // ... мұра» бағдарламасы бойынша 2006 жылғы археологиялық
зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2007. – 217-219 бб.
42. Байпақов К.М., ... С. және ... ... ... ... ... мұра» бағдарламасы бойынша 2007 жылғы
археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2008. – 132-134 ... ... А.А. ... ... сәулеттік құрылымдарды
зерттеу жұмыстарының жалғасы // Мемлекеттік ... ... ... 2007 ... ... зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2008. – 135-137 бб.
44. Смағұлов Е.А. Көне Сауран стратиграфиясы зерттеулерінің жалғасуы
// Мемлекеттік «Мәдени мұра» ... ... 2008 ... ... жайлы есеп. Алматы, 2009. – 73-77 бб..
45. Смағұлов Е., ... А., ... О. ... ... № 3 ... ... ... есеп // Мемлекеттік
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2009 ... ... ... ... ... 2010. – 96-97 ... Смағұлов Е., Ержігітова А., Лушпенко О. Сауранның орталық
алаңына жүргізілген зерттеулер жайлы есеп // ... ... ... ... 2010 ... археологиялық зерттеулер
жайлы есеп. Алматы, 2011. – 50-54 бб.
47. Смагулов Е.А. ... ... ... ... ... // ... НАН РК. ... общественных наук.
2007. № 1.
48. Смагулов Е.А., Ержигитова А.А. ... ... ... ... НАН РК. ... общественных наук. 2009. № 1. – Сс. 236-
255.
49. Акишев К.А. ... ... ... ... древнего Отырар
(1971-1975 гг.) // Археологические ... в ... ... 1977. – 144 с.
50. Байпақов К.М., Воякин Д.А., Айтқұл Х. Отырар қала ... // ... ... ... ... 2004 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы есеп. ... – 78-81 ... ... К.М., ... С.Ш. және ... ... алқабы
ескерткіштерінің зерттелуі // ... ... ... ... 2005 ... археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2005. – 117-123 бб.
52. Байпақов К.М., Алдабергенов Н.О., Воякин Д. және ... ... ... // ... ... ... бағдарламасы
бойынша 2006 ж. археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы,
2007. – 54-59 ... ... К.М., ... Н.О., Воякин Д.А. және ... ... ... ... Отырар» және «Ежелгі Отырардың қайта
өрлеуі» бағдарламалары бойынша Отырар ... ... ... ... есеп // Мемл. «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2007 ж. ... ... ... ... Алматы,
2008. – 119-131 бб.
54. Байпақов К.М., Алдабергенов Н.О., Воякин Д.А. және ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасы бойынша
2008 жылғы жұмыстар // Мемл. ... ... ... ... ж. археологиялық зерттеулер жайлы есеп. Алматы, 2009. – 110-
115 бб.
55. Байпақов К.М., Воякин Д.А., ... А.С. ... ... 2009 ж. ... ... зерттеулер есебі
// Мемл. «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2009 ... ... ... есеп. Алматы, 2010. –105-106 бб.
56. Байпақов К.М., ... Д.А., ... А.С. ... ... ... // Мемл. «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2009 ж. археологиялық ... ... ... ... – Сс. 242-244.
57. Байпақов К.М., Воякин Д.А., Ақылбек С.Ш. және басқалары. ... 2010 ... ... жұмыстардың есебі // Мемл.
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша 2010 ж. ... ... ... Алматы, 2011. – 65-69 бб.
58. Байпаков К.М. Древние города Казахстана. Алматы, 2005. – 316 с.
59. Байпақов К.М., ... Ю.Ф. ... қала ... ... // Мемл. «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2004 ж. археологиялық ... ... ... ... – 65-68 ... ... Т.В., ... Б.А. Жуантөбе қала жұртының қазба
жұмыстар бойынша есебі // Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы
бойынша 2005 жылғы ... ... ... ... ... – 127-131 ... ... Б.А., Беляева Т.В. Предварительные итоги работ на
городище Жуантобе в 2005 г. // ... НАН РК. ... ... 2006. № 1. Сс. ... Железняков Б.А. 2006 ж. Жуантөбе қалашығында атқарылған
жұмыстардың алдын-ала ... // ... ... ... ... 2006 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. Алматы, 2007. – 37-39 ... ... Б.А., ... Т.В. ... қала ... 2007 ... жұмыстардың қысқаша нәтижелері // Мемлекеттік
«Мәдени мұра» ... ... 2007 ... ... жайлы есеп. Алматы, 2008. – 138-144 бб.
64. Байтанаев Б.А., ... А., ... Ж. ... ... ... 2010 года // ... НАН РК.
Серия общественных наук. 2011. № 3. – Сс. 80-89.
65. Акишев К.А. Итоги работ Ишимской археологической ... ... МН и ВО РК, НАН РК. 1999, № 1. – Сс. ... ... Б.А. Ұлы ... ... түркілердің қалалық орталығы
– Жуантөбе қалашығын зерттеу // Мемл. «Мәдени ... ... 2009 ж. ... ... ... ... Алматы,
2010. – 100-103 бб.
67. Талеев Д.А., Қараспантөбе ... 2007 ж. ... ... // ҚР ҰҒА ... ... ... 2008. № 1. – 188-190 ... Ергешбаев А. К вопросу о ... ... стен ... ... итоги) // Известия НАН РК. Серия
общественных наук. 2010. № 1. – Сс. 165-168.
69. ... Д.А. ... ... ... жүргізілген зерттеулер
// «Қазақстан мұрағаттары». 2009. № 3. – 4-11 бб.
70. Талеев Д.А. Қараспантөбе қалашығында 2008 ж. ... ... ... ... ... ... ... 2008 жылғы
археологиялық зерттеулер жайлы есеп. А., 2009. – 129-130 бб.
71. Смагулов Е.А. Древний Сауран. Алматы, 2011.
72. Железняков Б.А. Күн ... салт ... ізі. След ... // «Nomad ... 2006. № 2. – Сс. ... ... К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана
и Семиречья. А-Ата, 1986. – 254 ... ... Е.А. К ... ... и развития «жилища
отрарского типа» // Известия НАН РК. ... ... ... № 1. – Сс. ... ... Е.А., ... О.Н., ... А.А. Мост Северных
ворот Саурана // Известия НАН РК. Серия общественных наук. 2011.
№ 3. – Сс. 121-132.
76. ... Б.А. К ... 3 ... горизонта городища
Жуантобе // Известия НАН РК. ... ... ... 2011. № ... Сс. ... ... Б.А. ... қалашығындағы 2008 ж. қазба жұмыстары
жайында // Мемлекеттік ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер жайлы есеп. А., 2009. – 97-99 бб.
78. Шербаев Р.К., Дудаков С.А. Қараспантөбе қала ... ... // ... ... ... бойынша 2004 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. А., 2004. – 68-70 бб.
79. Археология Казахстана. Алматы, 2006. – 256 ... ... Б.Ә., ... А., ... Ж. Жуантөбе
қалашығындағы 2010 ж. зерттеулер // Мемлекеттік «Мәдени мұра»
бағдарламасы бойынша 2010 ... ... ... ... А., 2011. – 47-49 ... ... Д.А. Қараспан қалашығындағы зерттеулер қорытындысы //
Мемлекеттік «Мәдени мұра» бағдарламасы ... 2006 ... ... ... ... А., 2007. – 40-41 ... Байтанаев Б.А., Сүлейменов Р.Х. және басқалары. Қараспан
қалашығындағы зерттеулер // ... ... ... ... 2010 жылғы археологиялық зерттеулер жайлы
есеп. А., 2011. – 110-115 бб.
83. Средневековые города Казахстана. Алматы, 2006. – 199 с.
84. ... К.М. ... және ... ... Алматы, 2007.
– 248 бет.
85. Байпаков К.М., Подушкин А.Н. Памятники ... ... ... Казахстана (І тыс. н.э.). А.-Ата,
1989. – 160 с.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 124 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Н.Назарбаев: «Мәдени мұра» бағдарламасы рухани-мәдени өмірімізде ғана емес, жалпы қоғамдық өміріміздегі белесті кезең6 бет
1920—1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір. Қазақстандағы мәдени революция3 бет
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Стевия интродукциясы мен оның ғылыми-практикалық маңызы8 бет
Алматы қаласының физикалық-географиялық орны13 бет
Оңтүстік Қазақстан өңірінің ірі қалаларының геоэкологиялық жағдайы46 бет
Қазақстанның қалалрындағы атмосфераның ластану деңгейіне динамикалық бақылау3 бет
Қала құрлысы мен сәулет өнері24 бет
Қоршаған орта сапасын бақылау. Ауа бассейнін ластаушы негізгі заттар7 бет
1.санитарлық көрсеткіш микроорганизмдердің сипаттамасы. оларға қойылатын талаптар. 2. Санитарлық микробиологиялық зерттеудің әдістері мен принциптері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь