Қазақ Алтай жеріндегі көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштері

КІРІСПЕ

ҚАЗАҚ АЛТАЙ КӨНЕ ТҮРКІ КЕЗЕҢІНІҢ ЖЕРЛЕУ ҒҰРЫПТЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ ТАРИХИ САБАҚТАСТЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ

Көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштерінің зерттелу тарихнамасы
Қазақ Алтайымен көршілес өңірлердегі түрік дәуірі ескерткіштерінің зерттелуі


ҚАЗАҚ АЛТАЙЫ ЖЕРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРІК КЕЗЕҢІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕР ТҮРЛЕРІ

Түркі дәуірі ғұрыптық орындарының генезисі
Қазақ Алтайы жеріндегі түркі дәуірінің ғұрыптық еске алу орындары
ҚАЗАҚ АЛТАЙ ЖЕРІНДЕГІ ТҮРКІ ӨРКЕНИЕТІНІҢ РУХАНИ.МӘДЕНИ НЕГІЗДЕРІ МЕН ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ

Көне түркі мәдениетіндегі дәстүрлі жылқы феномені
Көне ғұрыптық орындардағы салт.жоралардың қазақтың салт.дәстүрлерімен сабақтастығы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста Қазақ Алтай өңіріндегі көне түріктердің ескерткіштері мен жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері жайлы ғылыми мәліметтерді жинақтап, топтап талдау арқылы осы өңірлердегі ежелгі тұрғындардың жерлеу ғұрпы мен соған қатысты дүниетанымдары, саяси - тарихы этнографиялық және археологиялық тұрғыда қарастырылады. Ғылыми жұмыстың негізгі бөлімдерінде көне түрік кезеңінің жерлеу ғұрыптық ескерткіштерінің тарихи сабақтастығы, Қазақ Алтай жеріндегі көне түріктердің ескерткіштері және Қазақ Алтай жеріндегі түркі өркениетінің рухани - мәдени негіздері мен құндылықтары жаңаша зерделенді.
Диссертацияда тарихи мәліметтер, археологиялық жұмыстар және мұрағат құжаттары мен тарихи зерттеулерге қойылатын әдіснамалық талаптар негізінде Қазақ Алтай жеріндегі көне түріктердің ескерткіштері, ғұрыптары және жерлеу ғұрыптық ескерткіштері байланыстарының зерттелуі. Тарихнамалық ой-пікірлердің қалыптасуы мен үрдістері, жетістіктері мен зерттелген тұстары туралы мәселелер жайлы ғылыми сараптама жасалған. Бүгінгі Қазақстан V-IX ғасырда көк түріктер құраған Түркі қағанатының батыс бөлігіне жатса, қазақ халқы олардың генетикалық жалғасы саналады. Президент Н. Назарбаев былай деген еді: «Түркі өркениетінің текті де терең тамырлы тарихы мен төлтума мәдениетін биік парасат үрдісінен терең таразылаудың, оны кейінгі ұрпақтың сана-сезіміне сіңірудің, олардың бойына ешкімнен кем түспейтін тарихының барлығына, яғни кемел келешегінің барына деген сенімді дарытудың, сол арқылы отаншылдық сезімін тәрбиелеудің біз үшін маңызды да, мәні де ерекше». Елбасы атап көрсеткендей, тамыры тереңге кеткен көне түркі өркениетеінің ең маңызды құрамдас бөлігі оның ескерткіштері, салт - дәстүрлері мен ғұрыптары. Түркі әлемінің қазірге дейін көне тарихы мен көшпенділік кезеңі толық зерттеліп болған жоқ. Қазақ Алтай өңірінде соңғы жылдары барлау жұмыстарына және мұрағат деректеріне сүйенер болсақ археологиялық ескерткіштерге өте бай өлке дей отырып, жерлеу ғұрыптық ескерткіштері-түрік мәдениетін зерттеудің маңызды тарихи кезеңі болып табылады. Ежелгі және ортағасырлық көшпелілердің мәдениеті, ескерткіші туралы жаңа мәліметтерді табу қажеттігіне байланысты Қазақ Алтайындағы байырғы замандардың ескерткіштері қайталанбайтын түп деректер санатына жатады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар орын алды. Алтай, Сібір, Монғолия жерінде түрік тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, күшті әскер күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты феодалдық мемлекет құрылды. Түрік қағанатының жері Солтүстік Моңғолиядан бастап Шығыс Еуропаға дейінгі өңірге дейін созылып, қоныс өрісі Әмудәрияның жоғарғы ағысына дейін жетеді. Қазақстан да осы қағандықтың құрамына кірді. Бұл мемлекет туралы жазба деректер Түрік империясының өз тілінде VII - VIII ғасырларда жазылған Орхон - Енисей жазбалары арқылы белгілі.
1 Бичурин Н.Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней
Азии в древние времена. – М.; Л.,- 1950. Т. 1. – С.130-145 .
2 Салғараұлы Қ. Түріктер. – Астана: Күлтегін, 2007. -308 б.
3 Грязнов М. Минусинские каменные бабы в связи с некоторыми новыми материалами // СА. – М.-Л., 1950. – Вып.12. – С. 128-156.
4 Кызыласов Л.Р. Древняя Тува.-М., 1979. -120 с.
5 Кубарев В.Д. Древнетюрcкие изваяния Алтая. Новосибирск, 1984. С. 23-29.
6 Кубарев В.Д. Новые сведения о древнетюрских оградках Восточного Алтая // Новое в археологий Сибири и Дального Востока.1979. С. 135.
7 Адрианов А.В. К археологий Западного Алтая // ИАК-Ит.вып 62. 1916. С. 48-51.
8 Самашев З., Фаизов К., Базарбаев Г. Археологическин памятники о палепочвы Казахского Алтая // Алматы, 2001. С. 64-65.
9 Базылхан Н. Көне түрік ғұрыптық кешендері: этноархеологиялық және тарихи-деректанулық талдау. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жылдығына арналған «Тәуелсіздік кезеңдегі Қазақстан археологиясы: қорытындылары мен келешегі» атты халықаралық ғылыми конференция материалдары. Алматы.-2011. 220 б.
10 Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы.- 1994, 4-5 бб.
11 Самашев З.С. Қазақ Алтайының көне қазыналары. Алматы, Өнер.- 2008. - 199 б.
12 Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.Қ. Қазақстан археологиясы. Алматы, 2009.- 168 б.
13 Кубарев Г. Алтай түріктерінің жерлеу ескерткіштері// Еуразиядағы түрік мұрасы. Астана, 2012. - 215 б.
14 Самашев З.С. Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы // Археологиялық зерттеулер, Семей, 2004.- 24-36 бб.
15 Худяков Ю.С., Табалдиев К.Ш. Древние тюрки на Тянь-Шане. –Новосибирск, 2009. С. 51-55.
16 Толегенов Е., Жунисханов А. Новые археологические материалы древнотюрского времени Казахского Алтая. Алматы, 2011.- С. 114-117.
17 Ибрагимов И. Этнографический очерк киргизского народа. Русский Туркестан. 1872. Выпуск 2. С. 150-152.
18 Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. М., 1953. С. 62.
19 Кубарев В.Д. Древнетюркские изваяния Алтая. – Новосибирск: 1984. С. 232.
20 Гаврилова А.А. Могильник Кудырге как источник по истории Алтайских племен. – М., 1965. С. 145.
21 Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюркскую эпоху. – Ленинград: Изд-во Ленингр. ун-та, 1984. С 176.
22 Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің толық
Атласы. – Астана: Күлтегін, 2005 – 360 б.
23 Тишкин А.А., Горбунов В.В. Культурно-хронологические схемы изучения истории средневековых кочевников Алтая// Древнести Алтая.- Горно Алтайск, 2002. №9. С. 82-91.
24 Грязнов М.П. Курган как архитектурный памятник// Тезисы докладов на заседаниях, посвященных итогом полевых исследований в 1960 г.-М., 1961.-С.22-25.
25 Дашковский П.К., Тишкин А.А. Структурно-аналитические изучение погребальных памятников Горного-Алтая скифской эпохи//Структурно-семиотические исследования в археологиии.-Донецк, 2002.-С. 233-235.
26 Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в древнетюрскую эпоху.-Л, Изд-тво Ленинградский Университета, 1984. С. 176-179.
27 Овчиникова Б.Б. Семантика древнетюрских оградок Саян-Алтая // Древние культуры Центральный Азии и Санкт-Петербурга. С-П. 1998
28 Довдой Б. Еуразиядағы түрік мұрасы VI-VIII ғғ. Моңғолия аймағындағы көк түріктердің тас мүсіндері. Астана. – 2012, 84 - 85 бб.
29 Грач В.А. Средневековые впускные погребения из кургана- храма Улыг-Корым в Южной Туве // в.кн.:Археология Северной Азии.-Новосибириск: Наука, 1982.-С. 208.
30 Тишкин А.А. Алтай в эпоху поздней древности, раннего и развитого средневековья (культурно-хронологические концепции и этнокультурная история). автореф. док. ист. наук. – Барнаул, 2006. с. 35.
31 Гричан Ю.В., Плотников Ю.А. Архаичное стремя из Горного Алтая. // Евразия: культурное наследие древних цивилизаций. – Новосибирск: Горизонты Евразии, 1999. -№ Вып. 2. - С. 76-77.
32 Троицкая Т.Н., Новиков А.В. Верхнеобская культура в Новосибирском Приобье. – Новосибирск: ИАЭт СО РАН, 1998. – с.152.
33 Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. – Санкт-Петербург: Филологический факультет СПб ГУ, 2005. – с. 346.
34 Кызласов И.Л. Древнетюркская руническая письменность Евразии (Опыт палеографического анализа). – М., Институт археологии АН СССР, 1990. С. 54-57.
35 Амброз А.К. Проблемы раннесредневековой хронологии Восточной Европы. – СА. -1971. -Т.2, № 3. –С. 106-132.
        
        Қазақ Алтай жеріндегі көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштері
магистрлік диссертация
(ғылыми-педагогикалық бағыт)
МАЗМҰНЫ
| |КІРІСПЕ | |
| ... ... КӨНЕ ... КЕЗЕҢІНІҢ ЖЕРЛЕУ ҒҰРЫПТЫҚ ЕСКЕРТКІШТЕРІНІҢ | |
| |ТАРИХИ ... ... | |
| | | ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелу | |
| |тарихнамасы | ... ... ... ... түрік дәуірі ескерткіштерінің| |
| |зерттелуі | |
| | | |
| ... ... ... КӨНЕ ... КЕЗЕҢІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕР | |
| ... | |
| | | ... ... ... орындарының генезисі | |
| ... ... ... түркі дәуірінің ғұрыптық еске алу орындары | |
|2.2| | ... ... ... ТҮРКІ ӨРКЕНИЕТІНІҢ РУХАНИ-МӘДЕНИ НЕГІЗДЕРІ | |
| |МЕН ... | |
| | | ... ... ... ... жылқы феномені | |
| ... ... ... салт-жоралардың қазақтың | ... ... | |
| | | |
| | | |
| ... | |
| ... ... ... | ... ... ... сипаттамасы. Диссертациялық жұмыста Қазақ
Алтай өңіріндегі көне ... ... мен ... ... ... ... жинақтап, топтап талдау арқылы осы
өңірлердегі ... ... ... ғұрпы мен соған қатысты
дүниетанымдары, саяси - ... ... және ... тұрғыда
қарастырылады. Ғылыми жұмыстың негізгі бөлімдерінде көне түрік кезеңінің
жерлеу ғұрыптық ескерткіштерінің тарихи сабақтастығы, ... ... ... түріктердің ескерткіштері және Қазақ Алтай жеріндегі түркі
өркениетінің ... - ... ... мен ... ... ... ... мәліметтер, археологиялық жұмыстар және
мұрағат құжаттары мен тарихи зерттеулерге қойылатын ... ... ... ... ... көне түріктердің ескерткіштері, ғұрыптары
және жерлеу ғұрыптық ескерткіштері байланыстарының зерттелуі. Тарихнамалық
ой-пікірлердің қалыптасуы мен ... ... мен ... ... ... жайлы ғылыми сараптама жасалған. Бүгінгі Қазақстан
V-IX ғасырда көк түріктер құраған Түркі қағанатының батыс бөлігіне ... ... ... генетикалық жалғасы саналады. Президент Н. Назарбаев
былай деген еді: «Түркі өркениетінің текті де ... ... ... ... ... биік ... ... терең таразылаудың, оны кейінгі
ұрпақтың сана-сезіміне сіңірудің, олардың бойына ешкімнен кем түспейтін
тарихының барлығына, яғни ... ... ... ... ... дарытудың,
сол арқылы отаншылдық сезімін тәрбиелеудің біз үшін маңызды да, мәні де
ерекше». ... атап ... ... ... кеткен көне түркі
өркениетеінің ең маңызды құрамдас бөлігі оның ескерткіштері, салт ... мен ... ... ... ... ... көне тарихы мен
көшпенділік кезеңі толық зерттеліп болған жоқ. Қазақ ... ... ... ... ... және мұрағат деректеріне сүйенер болсақ
археологиялық ескерткіштерге өте бай өлке дей ... ... ... ... ... ... тарихи кезеңі болып
табылады. Ежелгі және ортағасырлық көшпелілердің ... ... жаңа ... табу ... ... Қазақ Алтайындағы
байырғы замандардың ескерткіштері қайталанбайтын түп деректер санатына
жатады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. VI ... ... ... ... аса күрделі бетбұрыстар орын алды. Алтай, Сібір, Монғолия жерінде
түрік тайпаларының үстем тап өкілдері бірігіп, ... ... ... ... ... атты ... ... құрылды. Түрік қағанатының жері
Солтүстік Моңғолиядан бастап Шығыс Еуропаға ... ... ... ... өрісі Әмудәрияның жоғарғы ағысына дейін ... ... да ... ... кірді. Бұл мемлекет туралы жазба деректер Түрік
империясының өз тілінде VII - VIII ... ... ... - ... арқылы белгілі. Бұл ескерткіштер ... ... ... бойы мен ... ... ... ... өзені маңайынан
табылғандықтан “Орхон - Енисей” жазуы деп аталып кеткен. Ескерткіштер – ... VIII ... ... ... ... елі ... қағандығының
тұсында Білге қаған, Күлтегін (әскер басы), Тоныкөк (ақылшы, кеңесші)
сияқты атақты ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеулері бойыншa өткен ... ... ... ... ... ... ... Оның ішінде
aрхеологиялық және ... ... ... Алтай түріктері
туралы іргелі зерттеулер З. Сaмaшевтің, Ф.Х. ... ... ... жазылған. Алтай өңірінде қазіргі ... ... ... - ... ... және ... ... мен жазба деректер негізінде VI-VIII ғасырлар аралығында
Алтай өңірі түріктердің ... ... ... ... ... ... Отандық тарихымыздың бір кемшілігі - Алтай өңіріндегі
түріктер туралы ... ... Сол ... ... өңірдегі
түріктердің саяси тарихын, олардың материалдық құндылықтарын негізге дерек
қорларымен жаңаша зерделеу ... ... ... ... ... ... аймақтың археологиялық зерттеу нәтижелері бұдан ... жыл ... ... ... енген және жыл сайын жаңа деректер, жаңа
ғылыми гипотезалар, ... ... ... көптеген
қоныстар мен қорымдар, ғұрыптық нысандар бар.
Біз қарастыратын зерттеу жұмысының өзекті мәселесі болып табылатын
Қазақ ... ... көне ... ... ... орындары - олардың
мәні, археологиялық ескерткіштердің дүниетанымдық түсініктерін ... ... ... Алтай жеріндегі көне түріктердің ғұрыптық жерлеу орындары -
археологиялық ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... ... өте маңызды және жиі ... ... ... Олар ... орындары немесе қоныстарды
зерттегенде зерттеу нысанына ілінбей төмен деңгейде ... ... өзі көне ... тұрғындарының тұрмысы, діни салттық-рәсімдері,
дүниетанымдық болмысын анықтауды, зерттеуді талап ететін ... ... ... Ал, іс жүзінде ғұрыптық орындардың берер ақпараты көп.
Қазақстан территориясын мекендеген көне ... ... мен ... ... ... ... және
идеологиялық, діни көзқарастары жағынан хабар беретін ғұрыптық жерлеу
орындарын ... аса ... ... ... орын ... түріктердің жерлеу ғұрыптық орындары өз кезегінде дер
уақытында ... алу және оны ... ... ... өмір ... ... ... өзекті болып табылады. Әрине, ғұрыптық
құрылыстарды қазақ халқының діни наным-сенімдерімен, ... ... ... ... таңдағы зерттеуді қажет етеді.
Қазақ Алтайындағы көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштердің
тек қана ... ... бір ... қарастыру оның нақты ... ... ... ... ... Негізінен, археологиялық ескерткіш
болып табылатын салттық табыну орындарының функциясын этнографиялық жағынан
қарастыру өзекті мәселелердің бірі болмақ. ... ... ... ... ... барысында археология және ... ... ... ... ... ... таба аламыз.
Бүгінгі таңда зерттеудің жаңа белестеріне ... ... ... зерттеулер жүргізілді. Соның арқасында жұртшылыққа
беймәлім болып келген көне тарихтың ... ... ... ... БАҚ ... де ... ... кездеседі.
Кеңестік кезеңде археология жеке ғылым ретінде қалыптасып, зерттеу
жүйесі жаңарды. Қазба жұмысы жаңа ... ... ... ... ескерткіштер қарасы көбейіп, негізгі бағыттары айқындалды.
Тәуелсіздік жылдарындағы археологиялық зерттеу жұмыстары негізінде
біршама ... ... ... ... мәдени мұра хақында іргелі зерттеулер
жазылып жатыр. Археологиялық нысандар ашылып, ... ... ... көне ... ... ... қола және ерте темір дәуірі
болса, сол дәуірдің ірі ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысында көне түрік ... ... ... және ... ... баса назар аударуға
тырыстық. Атап айтар болсақ, қазіргі ... ... ... ғылымында
күрделі мәселелер санатына жатқызылатын ғұрыптық құрылыстардың өз ... ... мен ... ... сабақтастығын зерттеу бойынша
зерттеулер жасалынды. Оның ішінде көне дәуірдің культтері мен бүгінгі күнге
дейін келіп жеткен, кейбірі әлі ... өз ... ... ... ... ашып ... Сонымен қатар, археолог ғалымдар
арасында әлі де ... ... ... ... ... ... қазақтың этнографиясының ... ... ... ... ... ... қарастырылды.
Біртұтас қазақ жерінің тарихын жазу үшін алдымен жекеленген
ескерткіш түрлерін ... ... ... ... бойынша жазылған
мәліметтерді жүйелеп, бір ізге түсіру қажет.
Зерттеу жұмысының зерттелу деңгейі. Қазақ ... ... көне ... ... ғұрыптық ескерткіштерін зерттеумен айналысу Кеңестік
кезеңнен бері бір жүйеге түсті. Қазіргі ... ... ... ... ... жазылуда. Бұл кезеңде шыққан зерттеу
еңбектеріне Алтай өңірін түрік дәуірін ... ... ... Осы
дәуірге байланысты шыққан отандық зерттеушілер: Л.Н. Гумилев, ... Ф.Х. ... З.С. ... және Қ. ... Н. ... ... ... аталмыш аймақтың археологиясына арналған
бірден - бір құнды еңбектер бар. Көрші мемлекеттердің түрік ... Н.Я. ... Л.Р. ... Г. Кубарев, Ю.С. Худяков, А.А.
Гаврилова, А.А. Тишкин еңбектері мол мәлімет береді.
Зерттеу жұмысының ... Осы ... ... ... қойған
мақсат: Қазақ Алтай жеріндегі көне ... ... ... ... ... ... ... қазба жұмыстары
нәтижесінде шыққан материалдар және жарық көрген ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының міндеттерін ашуда
мынадай талаптар іске ... ... ... Көне ... ... ғұрыптық ескерткіштерінің зерттеу тарихнамасын
зерттеу;
- Қазақ Алтайымен көршілес өңірлердегі түрік ... ... бір ізге ... Көне ... ескерткіштерін сипаттау;
- Ғұрыптық қоршаулар мен тас мүсіндерді, ғұрыптық құрылыстардан табылған
артефактілерді ... ... ... ғұрыптық ескерткіш ретінде ескерткіштермен салыстыру;
- Тәуелсіздік жылдарындағы зерттеулерді талдау;
- Көне дәуір тұрғындарының дүниетанымдық ерекшеліктеріне тоқталу;
- Көне ... ... ... ... ... алу
орындарымен салыстыру;
- Қазақ діни наным-сенімдерінен көне ... ... ... ... рәсімдердің ұқсастықтары мен ерекшеліктерін
анықтау;
Зерттеу ... ... және ... ... ... және ... тұрғыдан зерттеу үшін ең бастысы деректер
қоры қажет. ... ... ... үшін ... ... ... археологиялық экспедициясының есептері, Алтай өңіріне жататын
ескерткіштердің ашылуы, ғұлама ғалымдарымыздың З.С. ... ... және А. ... ... ... ... далалық
күнделіктері, монографиялары болып табылады. Зерттеу жұмысында ... ... ... ... – тарихи-салыстырмалы, кезеңдеу, талдау
және жүйелеу секілді әдістер қолданылды. Бұл ... ... және ... сыналған, әрі қазіргі ғылым жүйесінде қолдануды талап ететін
бірден-бір әдіснамалық ... ... ... ... ... ... болған оқиғалар ізімен тарихи жазба ... ... ... ... ... зерттеу арқылы жетістікке
қол жеткізу. Алтай өңіріндегі ... ... ... олардың
географиялық орналасуы және сол жерлерде археологиялық ескерткіштердің
таралуына сәйкес бұрыннан қолданылып келе жатқан ... ... және ... ... әдіс-тәсілдері
пайдаланылды.
Ғылыми жұмыстың толыққанды жазылуы үшін, тақырыпқа негізделген
тапсырманы ... ... да ... зор. Сол ... ... ... қатысты зерттеулер жүргізген ғалымдардың еңбектерін ой елегінен
өткізіп, жаңаша көзқараста синтездеу және ... ... ... ... және әдіснемелік негіздердің бірі- тақырыпқа сай ... мен ... ... да ... тыс ... ... ... жасау.
Тақырыптың мазмұнын ашуда негізгі деректік қорды археологиялық
материалдар құрайды деп айтуға болады. Олардың қатарында ХХ ... ... ... ... ... ... ... және табылған заттар жатады. Сонымен бірге ... ... ... ... мен ... еңбектері магистрлік жұмысты
талдау барысында үлкен маңызы бар.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік ... ... ... мен ... «түріктану», «археология», «отандық тарих»,
«этнология» және «шығыстану», курстары бойынша: көне түріктердің тарихы,
түрік ... ... ... ... ... этнографиясы, Түрік
халықтарының тас ... және көне ... ... ... ... ... ... дәрістер оқу барысында
пайдалануға болады.
Ғылыми практикалық құндылығы. Шығыс ... ... ... соның ішінде түрік дәуірінің ғұрыптық
құрылыстарына тарихнамалық талдау жасалынды. Зерттеуге ... етіп ... ... ... ... Қазақ Алтай археологиялық
экспедициясының мәліметтері мен ... ... ... ... ... ... ... кешенді зерттеулер, еліміздің
белгілі ғалымдарының ғылыми жұмыстары, сонымен қатар шетелдік ғалымдардың
еңбектері мен ... ... ... ... тигізді. Археология
ғылымының жанданған кезеңі - Кеңес үкіметі ... ... ... түрде жүзеге аса бастады. Бастысы, археологиялық мектеп
қалыптасты. Тәуелсіздік алғанға ... және ... ... ... ... ... ... бойынша атқарылған жұмыстарға,
ескерткіштерді зерттеудің бағыттарына объективті баға берілді. ... ... және ... ... ... ... болса,
археология ғылымында жерлеу ғұрыптық ескерткіштердің ... ... ... ... қасы. Локальді аймақ ретінде қарастырылып отырған Шығыс
Қазақстанның ... ... ... археологиялық деректер
жүйеленбеген. Зерттеу барысында мақсат - міндеттерінде ... ... ала ... ... ... ашуға тырыстық.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері. Б.з.д. V - VIII ғасыр
аралығын қамтиды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... және
Моңғолия жері, Тува жерлерін қамтиды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ Алтай ... ... ... - еске алу ... ... ... ... саралау негізінде бір ізділікке түсірілді. ... ... ... алу құрылыстарының зерттелу тарихы бір ізге
түсіріліп, негізгі нәтижелері мен ғылыми зерттеу бағыттары анықталды;
Зерттеу жұмысының сыннан ... ... ... ... ... құрылымы 3 тарау
және бірінші ... ... және ... ... үш ... ... пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, презентациядан тұрады.
І ҚАЗАҚ АЛТАЙЫ ЖЕРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРІК КЕЗЕҢІНІҢ ЕСКЕРТКІШТЕР ... Көне ... ... ... ... ... Ерте орта ... Алтай өңірі түріктері туралы жазба
деректерде кеткен кейбір ... ... ... ... - ... - археологиялық ескерткіштер. Көне түрік дәуірінің ... ... ... ... ... болып екі
топқа бөлінді. Қағандық ескерткіштер ... ... ... ... ... ең жақсы зерттелген және бай өлке болып Моңғолия
саналады
1.2) Қазақ Алтайымен көршілес ... ... ... зерттелуі. Қазақ алтайымен көршілес жатқан Моңғолия, Тува,
Хакасия, Алтай таулары жерлеріндегі түрік дәуіріне ... ... ... ... ... қорғандарын классификациялау.
Алтай өңіріндегі түрік мəдениетіне тиесілі ескерткіштер ... ... ... ... ... ... Күдірге кезеңі, Катанды
кезеңі, Тұяқты кезеңі, Қурай ... ... ... кезеңі.
1. Көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштерінің зерттеу
тарихнамасы
Ақыл - ойының ... адам ... ... ... ... бері бір ғана ... нәсібіне айналдыруда. Ол үздіксіз ізденумен
өмірдің қай саласында болмасын жаңалықтан соң ... ашу, ... ... Бір кездері ішетін тамағын, киетін киімін, ... ... ... ... алып күн ... ... басты пенде келе - келе
отты, садақты, найзаны, үй жануарларын, ... да ... ... Тілі шықты, жазу-сызуды дүниеге әкелді, ғылымды қалыптастырды,
мемлекеттерін құрды. Халқы мен ... ... ... ... алар ... ... болмысын жете ұғынуға талпынған ... - өз ... ... ... ... ... заман оқиғалары мен
құндылықтарына, өзінің ... ... зер ... ой ... ... қасиеті
тән. Ғасырлар қойнауынан жеткен бұл ескерткіштер шын мәнінде ғажайып әсер
қалдырады. Бүтін бір ... мен ... ... мен ... ... ... тарихтың бізге беймәлім жұмбақ сырлары ... ... ... ... ата - ... өткен өмірінің тілсіз
куәгерлері ... қала ... ... ... мирас болған бай мәдени-
тарихи мұралардың бірегей ... ... ... оның тас ... ... Ата - ... ... бұрмаламай, қаз - қалпында
бүгінгі ұрпаққа жеткізу тарихшы - археологтардың, этнографтардың алдында
тұрған ... зор, ... ... ... түріктердің мұрасын
зерттеуде ұзақ жылдар бойы шындыққа қайшы келетін ... ... ... пікірлердің бірі Қазақстанның ортағасырлық тарихына
байланысты окулықтар мен энциклопедияларда, ... ... ... ... ... орта ғасыр кезеңінде, дәлірек айтсақ, 551-552
жылдары ... ... ... ... ... ... ... мен Оңтүстік
Қазақстан территориясын жаулап алған деген мәліметтер әлі күнге ... ... ... түріктердің ежелгі отаны Алтай мен Монғолия деп
көрсетіледі. Бірнеше жылдар бойына ... ... ... ... бұл ... пікірлердің шындыққа жанаспайтындығына
дәлел болып отыр. ... ... ... ірі ...... 551 жылы құрылған. Көшпелі түріктердің алғашқы мемлекетінің
құрылымы конфедерация болды. Яғни, мемлекет екі ... ... ... ... ... ... орналасса, екіншісі Жетісуда еді.
Я.Бичуриннің айтуынша, «түрік» деп, б.з. V ғ. ... ... ... ... ... Алтай тауының оңтүстік баурайларына
көшірілген ... атай ... екен [1, с. 130]. Бұл ... ... ... ... Мысалы, ғалым Қ. Салғарұлы ... ... ... ... ... ... біріктіретін жалпы атау деп
тұжырымдайды [2, 308 б.].
Түріктануда бүгіндер, Түрік Елі ... салт - ... ... - ... жайында бірсыпыра нақты дәлелдер, ... ... және ... ... ... табылымдар, қазіргі
түрік халықтарындағы этнографиялық реликт, сарқыншықтарды ... ... ... ... ... ... – ежелгі көшпелі
өркениеттің алтын бесігі, өзінің географиялық орналасуындағы тиімділігіне
байланысты көне ... бері ... ... ... ... ... процестерінің тоғысар торабы, алуан түрлі этномәдени
байланыстардың қайнаған ... Ерте орта ... ... ... туралы жазба деректерде кеткен ... ... ... ... ... - ... ... Көне түрік
дәуірінің ғұрыптық ескерткіштері археологиялық ғылымында «қағандық»,
«қарапайым» ... екі ... ... ... ескерткіштер Минусин
шұңғымасы үңгіріндегі Знаменка ауылынан ашылса, ең жақсы зерттелген және
бай өлке болып ... ... [3, ... Онда ... ... ... Хушо - Цайдам ескерткіштері бар. Күлтегін ескерткіші
Түркі халықтарының баға жетпес мәдени ... Бұл ... ... ... ... ғана емес ... қоса әлем ғалымдарының назарын аударуда.
Қазіргі уақытта тарих және тіл білімі саласынан ... әлі ... ... ... ... Ескерткіштің 2001 жылы 18 мамырда
Астанадағы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ... ... ... ... ... халқының арғы аталары Көне Түріктердің төл
жазбаларының қаншалықты құнды мұра екендігін ... ... ... ... ... ... ... зерттелген болып саналса
да, Тувада тек төрт қағандық ... ... оның ... ... [4, с. 120 ]. Ал ... ... он төрт ... белгілі,
қазылғаны жетеу [5, С. 23-29]. «Қағандық» мемориалды ескерткіштер ... ... І ... ... ... ... ... шықты және
өркендеді. Онда бұл ескерткіштердің негізгі ядросы ... ... Ал ... ... ... өлкелері кейінгі жаулап алынған жерлер.
Қарапайым түрдегі қоршауларды 1885 жылы ... ... ... ... ... зерттеу басталғанды. Кейінгі зерттеулер бойынша, оның
таралу аймағы. Моңғолия, Тува, ... ... ... ... және Орталық
Қазақстан және солтүстік - шығыс Қытайға дейінгі аумақты қамтиды. Жалпы
«қарапайым» қоршаулар V ... Х ... ... өмір ... Көне түрік
қоршаулары деп іші ұсақ жұмыртастармен аралас толтырылған, ... ... тас ... ... ... ... Оның ... тас жәшік, ағаш діңгектің шірінділер орындары, ішіне қойылған
жылқының жақ сүйегі, тістері және қой сүйегі, Юстыд ... ғана ... мен ... ... жөнінде ғылымда әлі пікірталас көп. Л.А. Евтюхова, С.В.
Киселев, А.Д. Грач бойынша бұл көрші обадағы ... ... ... алу, ... шалу орны. Гаврилова «қоршаулар - жерлеу орны» ... адам ... ... ... мұны Орхон типті ескерткіштерге
жатқызады. А.А. Гаврилова айтқандай «сыртқы белгісімен анықталар қоршаулар
көп, алайда қоршаулардың уақытқа ... ... ... кезеңдейтін
материал аз» болып қала береді және бұл қоршаулар кешенді түрде зерттеуді
қажет ... [6, с. 135]. ... ... ... ескерткіштердің
зерттелуіне келсек, тек 1911 жылы А.В. Адрианов «қағандық» үш - ... ... [7, С. 48-51]. Одан бері ... жуық ... бойы ... қалып отыр, тек 1997 - 1998 жылдары З.С. Самашев бастаған қазақ
- француз біріккен ... ... ... Қазақстандағы
Қатонқарағай ауданы Майемер ... ... ... ІІ ... Берел ауылынан батыста сегіз киломметр жерде ... ІІ ... (1998 ж.) ... ... ... көне түрік дәуірінің
қоршауы ашылды: Таулы Алтайдағы  Майемер кезеңіндегі обаларда ... ... ... тас түйінділер бар. Жерлеу ғұрпы мен зат кешенінің
біршама тұрақтылығы Шығыс Қазақстанда б.з.б. 7 - 6 ... ерте ... ... ... ... ... ... Күрті салаларынан ертедегі ескерткіштер табылды. Олар
жер бетінен шығыңқы, үлкен қойтастардан ... ... ... Берел қорымы Шығыс Қазақстан облысы Катон қарағай ауданының Берел
ауылынан 7 шақырым оңтүстік батысында орналасқан. ... ... ... ... ... қосылған жерімен, оңтүстігінде Қансу өзенімен, ал
батысы мен шығысында таулармен шектелген ... ... ... ... ... [8, С. 64-65 ]. ... және Майемер ғұрыптық
ескерткіштері «қарапайым» қоршаулар түріне жатады. ... ... екі ... ... ... ... ... жақсы зерттелген
қоршаулармен салыстырғанда, өзінің құрылымы мен ... ... ... ... және ... ... ... Алтайындағы көне түрік дәуірінің
ғұрыптық ескерткіштері ... анық ... айту және ... жасау әлі ерте. Көне түрік ғұрыптық ескерткіштерінің
классификациясын алғаш 1925 жылы Б.Я. ... ... ... ... бес ... ... 1950 ... аяғында Тува мен Алтай
«қарапайым» қоршаулардың топтамасы ... А.А. ... ... ... ... берел, кудыргэ, катандинск деп типтесе,
кейін қазылған 116 қоршау негізінде В.Д. Кубарев Таулы ... бес ... анық бір ... ... ... және
дүниетанымдық ойды білдірері талассыз. Қоршау құрылымының бір элементі
орталығы арнайы, қасиетті ағаш пен ... ... ... ... ... Алтайдағы Юстыд типтес қоршауларда, Моңғолиядағы Хошо-Цайдам
ІІ ескерткіштерінде бар. Орыс географиялық ... ... ... жылы Орхон өзенінің Моңғолия жеріндегі Хушо-цайдам ... ... ... кейін «Хошо-цайдам ескерткіштері» деп аталып ... ... ... Бұл ... ...... Моңғолоиядан Тарбағатайға дейінгі жерлерді ... ... ... ... ... ... түгел жаулап алып, Қытай мен Үндістан
арасындағы халықтармен қарым - ... ... ... тайпалары болып
табылады. Қоршаулар тараған ұланғайыр далада ешқандай адамды жерлеген із
білінбейді, ... да ... ... ескерткішке жатады деп айтуға
болады. Көне түрік дәуірі ғұрыптық құрылысының ажырамас бөлігі ... ... тік ... ... созылып жатқан тас балбалдар
құрайды. Осы ретте ерекше ескертіп айтарымыз көне ... ... ... ... ... ... ... өрескел, жөн-
жосқысыз әрі жалған сипаттамалары. Мысалы, «ол тірі ... бір ... ... онда оған бір тас ... ... ... ... жүздеп, мыңдап тұрғызылғаны бар» [1, 138 б.]. ... ... ... ... жауы, тас мүсін, мініс
аттарын байлайтын жері ... ... ... ... ... айналдырып
жібейрді. Көне түріктер аруақтарға тағзым ету үшін, ... ... ... ... ... кешен жасауда және ас беруге қатысқандар
өздерінің ел-жерінен әкелген ұзын тастарды, сол ... ... ... ... ... ... ... ара-жігі шамамен біркелкі
қашықтықта тізбектеп тігінен орнатқан. Осындай тас ... көне ... ... «тіп-тік етіп қадап орнатқан тас белгілер» деген ... [9, 220 б.]. ... ... ... ... ... мәйіт өртенген орындар табылмаған. Сондықтан бұлар жерлеу орны
емес, ... ... ... кешен деп танылады. Алтайдағы
қорғандардың көпшілігінде жерлеу ... ... ... жерлеу дәстүрі болып табылады.
Көптеген жылдар бойына Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология
институтының ... ... ... Мерке өңірі мен Жайсан
даласына археолог Айман ... ... ... жұмыстарын
жүргізіп келеді. Осы киелі өңірдің ескерткіштерін арнайы зерттеудің өзіндік
үлкен ... бар. ... ... ... ... дәл осы аймақ
Батыс Түрік қағанатының орталығы болған. Бұл жерлерде ... ... ... ... ... орталықтары: Суяб, Баласағұн, Мерке
қалалары орналасқан.
Түркілер мәдениетінің ерекше бір ... ... ... ... ... ... ... ашылуы орта ғасырдағы
көшпенді түріктердің дүниетанымын тануға ... ... Көне ... ... соңғы жылдары Казақстан мен Орта Азия территориясынан көптеп
табылып отыр. Қазақстан жерінен табылған руникалық ... ... ... ... ... ойма ... толықтырады. Бұл
руникалық жазулар түркі мемлекеттерінің өмір сүру ... ... ... тізіміне ұсынылған келесі бір тамаша ... ... ... солтүстік жағындағы Жайсан ғибадатханасы. Бұл
ортағасырлық түріктерден қалған мәдени - ғұрыптық ... ... ... және ... ... 2001 жылдан бастап қолға
алынды. Мұнда ... ... ... ... ... ... негізделген. Яғни, жерлеу құрылыстары кешеннің батыс бөлігінде
орналасса, ғұрыптық құрылымдар ... ... ... шоғырланған. Тек
сирек жағдайда ғана ... ... ... немесе культтік
кешендердің батыс бөлігінде ... ... ... ... ... табылатын түріктердің өнер туындылары мемориалдың оңтүстік
батысына жақын аралыққа ... ... өнер ... ... және ... ... жартастарда кездесетін рулық
таңбалар, петроглифтер т.б. жатады [10, 4-5 бб.].
Түркі әлемінің қазірге дейін көне ... мен ... ... ... болған жоқ. Қазақ Алтай өңірінде соңғы жылдары барлау
жұмыстарына және ... ... ... ... ... өте бай өлке деуге болады.
ХІХ ғасырдың соңына қарай, Орхон жазба ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... деген қызығушылық
ерекше арта түсті. Алтай өңірі, қала ... ... ... ... ... ... ... толассыз, әрі үздіксіз жүргізіліп
келе жатыр. Жүйелі зерттеулердің нәтижесінде түріктердің ... мен ... ... ... ... мен ... мақалалар жарық көрді. Біз түріктердің, соның ішінде Алтай
өңіріндегі түріктердің зерттелу ... ... ... ... ... тарихи - этнографиялық тұрғыда топтастырып, жүйелі
қарастырдық. Алтай ... ... ... ... ... ... жартысында іргелі зерттеу жүргізген В.В. Радловтың
еңбегі көп ... ... ... - ... ... ... ... кезеңі болып табылады. ... және ... ... ... ... жаңа ... табу ... байланысты
Қазақ Алтайындағы байырғы замандардың ескерткіштеріне ... ... ... ... ... ... ... дәіуіріміздің көне түркі
тайпалары мекендеді. ... күні ... ... ... ... материалдарын қайта талдау барысында олардың
этногенезі мен алғашқы кезеңдегі мәдениеттің ... ... ... ... ... туғызады. Батыс Түрік қағанатының
этникалық ядросын құрған ... ... ... генезисі біздің
эрамыздың бірінші мың жылдығының бірінші ... ... ... ... ... ... мен ... жерлеу кешендерінен, жерлеу
дәстүрінен, жерлеу ... ... ... ... осы
территориядағы Қазақстан аумағындағы ескерткіштерден көрініс табады. ... ... ... және ерте ... ... дәстүрлі
дүниетанымының ерекшелігін куәлендіретін көптеген ... ... ... ... ... ... ... зерттеулер барысындағы кешендердің хронологиялық және мәдени
жай-күйін ашу үшін ... ... ... типтегі ескерткіштердің
топтастырылған және ... ... ... ... ... ... тайпаларының мәдениетінің дамуының айырықша ерекшеліктерін анықтауға
мүмкіндік береді [11, 199 б.].
Ежелгі түрік тайпаларының шығу ... ... аңыз ... ... және тукю ... өзі ... ... пішіні Алтай
тауларына ұқсас дулыға ... ... ... Алтай жеріндегі
ертедегі түріктердің жерлеу орындарын зерттеу маңызды орынға ие. Ресейлік
Алтайдың территориясындағы түрік ... ... ... ... ... ескерткіштерге қарағанда біршама жақсы зерттелген. В.В.
Радлов, С.И. Руденко, М.П. ... Н.В. ... В.И. ... ... З.С. ... секілді мамандардың ... ... ... ... ... бұл түрі ... Алтайдың Пазырық
обаларынан нақты байқалады. Бұл кезеңнің жарқын ескерткіштерінің бірі Берел
обасы болып табылады. ... ... ... ... аумағында Қазақстан,
Моңғолия мен Ресей Федерациясы шекараларының ... ... ... ... ... отыздан астам обалар бар. Жер бетіне тұрғызылған
ірі конструкциялар ежелгі көшпенділердің мұнда өз көсемдерін жерлегендігін,
солар үшін күрделі ... ... ... ... биік орналасу жайы мен табиғаттың тартымды көркі бұл ... деп ... алып ... еді [12, 168 б.]. ... ... жергілікті табиғи - климаттық жағдайдың ерекшелігін ескеріп,
қолдан тоң жасауға ... ... ... ... конструкциясын салған да
шығар. Қалай болғанда да, ол арқылы Алтайдың ежелгі көшпенділері өмірін
сипаттайтын ... ... ... ... ... ең ... адамдар мен
жануарлардың мумияланған қалдықтары сақталған.
Алтайдағы ежелгі түрік тайпаларының жерлеу обаларын зерттеуді ХІХ
ғасырдың ортасында К.Ф. ... және В.В. ... ... ... ... ... бастап осы уақытқа ... ... ... ... ... астам обалары қазылып зерттелінген. Зерттелген жерлеу
обаларының басым бөлігі Орталық және ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің негізінен осы екі аймақта
шоғырлануы кездейсоқтық емес. Бұл ... ... ... Солтүстік Алтай
аймағымен салыстырғанда дала көшпелілерінің ... ... ... ... [13, 215 б. ... ... ... бірін аршыған В.В. Радлов тонаушылар
байқамаған заттар тапты. Ол өз күнделігінде былай деп ... ... мола ... астында ірі тастармен және топырақпен
толтырылған ұзындығы 2 сажын және ені 2,5 ... ... ... ... ... 1 аршынға баратын бұл моланы ішіндегілерінен тез арада-ақ тазалап
шықтық, бұдан кейін біздің жұмысымыз кенеттен ... ... ... ... - ... қалған, және де молаға жан-жақтан су өткен».
Моладан ағаш қабықтары астынан төрт - төрттен (4 қатар) қойылған 16
жылқы қалдықтары шыққан. Бал ... ... ... ... бұрыштары
самұрықтың қола мүсіндерімен әшекейленген қима - ... ... ... ... қыш ... ... қанжар, қылыш табылған. 1998-1999 жылдары
негізгі зерттеу нысаны болған обаның диаметрі 30 метрден, ... ... 2 ... ... ... ... З.С. Самашев басқарған
археологиялық экспедиция жүргізді.
Қиманың ішіндегі, әбден суланған тас плиталарынан тұратын моланың
түбіне астау - ... ... Оны ... бал қарағайдан дайындаған,
үстін мұқият сүрлеген және өңдеген, оған ... ... ... ... қосылуы да ықтимал. Астаудың сыртқы жағынадағы ... ... ... ... төрт ... ... ... көмегімен астау-
саркофаг жерлеу камерасына түсірілген. Астаудың беті бұрыштары алтынмен
қапталған төрт қола самұрық мүсіндері ... ... ... жас ... 35-40 ... ер адам жерленген, оның
жанына кейіннен әйел адам қойылған. Антропологтардың ... ... ол ер ... егде ... ... ... ... ағаш «жастық»
қойылған. Көсемнің шашы екі өрімнен тұрады. Оның ... ... ... ... мұрт ... жүргендігі анықталған. Ер адамның бас сүйегінің төбесінен
тесік анықталған, ол шамамен күрзімен ... ... ... ... ... ... емші оның жарақатынан сүйек
жарықшақтары мен ұйыған қанды алып тастауға тырысқан, мұны аяқталмай ... ... ... ... Оның әскери өмір салтынан түрлі кездері
бітіп кеткен қабырға мен омыртқа сүйектерінің ... ... де ... берелдіктердің жерлеу ғұрпында күрделі салт орын ... ... адам ... жерге көмгенге дейін сақталды. Оны жүзеге асыру
үшін арнайы шөптер ... ... ... Жерленген адамдарға қола
моншақтар, жұқа алтын қаңылтыршалар тағылған киімдері кигізілді. ... ... ... пен ... ... жоғарғы әлеуметтік
статусын да көрсететін еді [14, 24-36 бб.].
Қазақстандағы ең ерте кезге жататын ер де осында ... ... аң ... ... ер ерекше көз тартады. Ерді жауып тұрған киіз
аппликациясында тұяқты жануарды жұлқылап ... ... ... ... Аттардың бірінің үстінен алынған ерге ағаш ... ... ... Ат ... ... пен ... ... үйлестірген түрлі тәсілдерді қамтыған көптеген ағаш ... ... Бұл ... ... сулық, алқа, беткі жағы алтын
қаңылтыршамен және қалайымен қапталған, ал ішкі жағы тесік ... ... ... белбеу ажыратқыш тағы басқалары кездескен.
Алтайдағы ежелгі түріктік жерлеу орындарынан табылған тұрақтары
әртүрлі тарихи ... ... ... да ... мәдениет
тәрізді оба ежелгі ... ... ... ... ... болды.
Жерленген адамның жанынан осы өмірде ... заты ... ... ... шар ... ... ... киіз үйдің пішініне ұқсас ... ... ... қасына бұл дүниеде мінген атын өлтіріп, оны толықтай
әбзелдерімен иесінің қасына ... ... және ... түріктердің
жерлеу орындарынан сом алтыннан және алтын жалатылған белдіктер, күмістер,
сауыт-сайманның ... ... ... ... ... ... түріктердің жерлеу орындарынан табылған қытай жібегінің саны ... ою ... ... ... Бобровск қорымынан табылған
жібектермен салыстыруға тура келеді [8, 64-68 бб.].
Алтайдағы ежелгі ... ... ... ... қарамастан, ежелгі түріктер тарихы мен археологиясының
шешімін таппаған жекелеген мәселелері әлі де ... ... ... ... ... орындарының барлығын ежелгі түріктерге жатқызуға нақты
негіз жоқ. Ежелгі түріктердің зерттелген орындарының ... ... VII -
XI ... ... ... ... ... кезеңіне жататын
қорғандар сирек кездеседі. Сондай ақ көрші аймақтарда да VІ ... ... ... аз кездеседі.
Көне түріктердің жерлеу ғұрыптық ескерткіштері ... ... ... қазіргі таңда аз зерттелуде. Қазақ Алтайын зерттеген археологтармен
салыстыра отарып, Алтай жерінің барлау жұмыстарын айта кету ... ... әр ... ... ... ... ... мен бүгіні
жөнінде сөз ету кім - кімге болсын жауапкершілік ... Осы ... ... мен ... көз ... ... ... орыс
зерттеушілері В.Д. Кубарев, С.Г. Кляшторный еңбектерінде айтылады.
Қазақ Алтайындағы қазба жұмыстарының ерекше ... ... ... Зерттеу жұмысы қазылған қорғандардан Қазақ Алтайындағы
байырғы ... ... ... ... ... белгілі. 2002
жылы - Қазақ Алтайындағы археологиялық қазба жұмыстарының ерекше табысты
жылдарының ... ... ... үш жыл бойы ... отыз ... 2001 жылы ... басталған отыз бірінші қорғанда және соңғы
маусымның ... ... ... отыз ... ... ... жүргізілді.
31 қорғанда жерлеу құрылысы бұзылмаған, мола ... ... ... ... Тас ... алғашқыда кішірек, диаметрі небәрі 12 ... ... ... дөңгелекке жақын, шығыс бөлігінің қаламасы
біршама мүйістеле ... Ірге тас және ... ... ірі. ... мола ... орны анықталған соң, оның ішін ... ... Бір ... дейін бойлағанда бірнеше қатар қып ... ... ... ... Шұңқыр бетінен 1,4 м ... ... ... ... одан ... ... аттың сүйектері, ал 1,8 м
тереңдікте жерлеген адам сүйегі көріне бастады. Жерлеген адам мен ... ... ... адам ... екі ... ені ... жуықтайтын, ағаш қима таған ішіне оң жамбастана, аяғы біршама ... ... Оның ... ... ... ... ер адам ... байқалады [14, 36 б.]. Қазақ Алтайындағы
ерте түрік ... ... ... мол ... беретін қорғанның
бірі 2012 жылы Шығыс ... ... ... ауданының Берел
қорымы. Бұл ескерткіш өзінің бұзылмаған, дәл сақталған саяси бірліктеріне
қараған Қазақ Алтайының ежелгі ... ... ... бір ... ... ... түсіру құбылыстары жер бетінде әйгіленіп
жатады: ер, әйел ... ... бір ... ... тас ... ... ... тас тақталардан тұрғызылған төртбұрышты шағын
қоршау немесе кішірек дөңгелек қорғандар ... ... ... ... жерлеу-ғұрыптық ескерткіштері табылған. 20 қорған Үлкен Берелден
шығысында 33 м ... ... ... ... ... ... Тазалау жұмыстарынан кейін жер бетінде конструкциялық сызықтар
солтүстік-оңтүстік 6,4 м шығыс-батыс -5,5 м пайда болды. ... ... ... жуық ... ... (2,10 х 1,90 м) ... [15, 51-55 бб.].
Археологиялық зерттеу жұмыстары Шығыс Алтай зерттеу жұмыстарына
енетін Үлкен Берел қорғандары ... ... ... жақын жерде
орналасқан. Адам сүйегі қабірдің солтүстік бөлігінде, жылқынікі оңтүстік
бөлігінде ... ... ... жатқызылып, басы шығысқа
қаратылған. Оның жақ ... ... ... оғының жебесі, кеудесінде
қабық қорамсаның қалдығы табылған. Қорамсаны ілуге арналған темір шығыршық
қара - ... ... ... белбеуге бекітілген. Осы жібек белдіктің
іліп қоятын тас ... мен ... ... ... ... сияқты
қалдықтары табылған. Марқұмның сол қол саусақтары тұсында темір ... ... о ... ... ... деп ... ... аты ноқта - жүген кигізіліп, ерттеліп ... ... ... ... ... ... мойны солтүстікке қарай
бұрылып қойылған. Адам мен жылқы ... ... о ... азық - ... сүйектері жатыр. Көне түрік дәуірінін археологиялык ескерткіштеріне
ғұрыптық коршаулар да жатады. Көне түріктік қоршаулар марқұмға (ер ... ас беру ... ... байланысты жасалды. Қоршау - ... тас ... ... төрт ... ... Оның іші
тастармен толтырылады. Қоршаудың жанында ... ... ... -
тас мүсін немесе қарапайым тас баған қойылуы мүмкін. Тас мүсіннің ... ... ... одан әрі шығысқа қарай ... тас ... ... ... ... Бұл ... ... әдебиеттерде балбал деп
аталады. Кезінде балбалдар қазылып орнатылса, қазірде олар құлап ... ... ... ... ... ... ... Келесі
пікір бойынша, балбалдар ғұрыптық асқа келген тайпа, ру өкілдерінің
ездерінің қатынасқандығын ... ... ... орнатқан белгісі
делінеді [16, С. 114-117].
Археология ғылымында зерттеушілердің ашылған ескерткіштерді ... мен ... ... ... ... ... ... кедергі келтіруде. Тарихшылардың әр өлкені ... бір ... ... сабақтастыра байланыстырмай, ортақ заңдылыққа ... ... ... ... ... Негізінен осы тарихи
кезеңдерде өмір сүрген тайпалар немесе тайпалық ... ... ... әсерлері және дүниетанымы мәселелері сырт қалуда. Б.з.д. ... ... ... әркелкі екі аумағының ... ... ... және ... оң ... мен ... ... байланысын ашу өзекті мәселелердің бірі. Шығыс Қазақстан ... ... ... мен ... ... ... ... шұңқыры үстін бір қатар бөренемен жаба айналасына үш ... тас ... ... Алтайы ерте көшпелілерінің жерлеу ғұрпында өлген ... ... ... ... ... сенім болған. Жылқының басына арқардың мүйізі
тағылып күштілікке ие қылады деп түсіндірілген. Ал ... ... ... ... ... қаратқан жерлеудің үстіне ағаш, саз
топырақ, ... жаба ... ... ... ... ... қазақ археология ғылымында жерлеу-ғұрыптық
ескерткіштерді зерттеуде, көне түрік кезеңіндегі халықтардың жерлеу ... ... ... ... қазақ этнографиялық деректерін
салыстыра зерттеу мәселелері кенже қалып отыр. ... ... ... ... ... ғұрыптарын археологиялық зерттеулер арқылы қайта
қалпына келтіре алсақ, жерлеуге дейінгі рәсімдерді елде ... ... ... білуге болар. Көне түріктер кезеңіндегі жерлеу ғұрпындағы
салт - дәстүрлердің қазақ халқының әдет - ... ... ... ... ... та ерте көшпелілерде ертеден сақталған әдет
бойынша, адамды жерлеуде орын ... ... қаны ... жер, ... қорым
маңы таңдалды. Бізге дейін сақталған бұл салтқа И.Ибрагимовтың «қырғыз
өлсе оны ата баба бейіті ... және ... ... тырысады. Қабір үсті
ескерткішіне көнеде қырғыз киіз үйінің қалпын, ... ... деуі ... [17, С. 150-152].
Көшпелілерді адамды жерлеуге қоярда «кебін» кигізеді. Әр заманда
көне түрік кезі болсың, ... ... ... ... ... ... не ... немесе кілемге орап көмген. Адамды қабірге салудан
бұрын қабір шұңқыры жұмыртастармен, орташа қауым ... киіз және ... ... ... ... ... ... Пазырақ пен Ноинуулада бар
кездеседі. Адамды жерлеудегі жаппай кездесе бермейтін салтқа – өлген адам
басына тастан, ағаштан ... ... Бұл ... өтсе де адам басын
көтеріп, ... ... Адам ... тас, не ... ... сырты аң
терісімен қапталған тысы бар жастық ... ... ... ... ... [18, с. ... ... жеріндегі көне түріктердің зерттелуі археологиялық
жағынынан зерттеген ғалымдарға ... ... ... ... Алтай өңірі түрктерінің археологиялық ... М.П. ... Г.П. ... С.В. ... жəне С.И.
Руденколар Алтай археологиясына жаңа ... ... ... ... ... музейі тарапынан ұйымдастырылған ... ... ... этнографиялық бөлім ұйымдастырған Алтай
экспедициясы 1924-1925 ... С.И. ... ... ... ... ... Гаврилова тарапынан Күдірге ... ... ... ... Оның ... ... ... зерттеулерінің
нəтижесінде 1965 жылы «Могильник Кудыргэ как ... по ... ... атты ... еңбегі жарияланды [20, с. 145]. Ғалым Алтайдағы Түрік
дəуірінің бірден-бір ... ... ... ... ... ... Алғашқы Түрік дəуірінің мұрасы деп тұжырымдап берді. 1970 ... ... ... ... ... жас ... ... қосылды. Ол өзінің 40 ... жуық ... ... ерте
темір, көне түрік дəуірі қорымдарын, ... тас ... ... ... жəне ... ... жаңа ... берді.
Көп жылғы зерттеулерінің ... ... ... ... ... - ... (Монгольский Алтай)», «Каменные изваяния
древних тюрок Южной Сибири» жəне т.б. ... ... ... ... ... Д.Г. ... А.С. Могилниковтың зерттеулері
сақ, ... ... ... ... мол мағлұматтар ... ... ... Д.Г. ... ... ... ... ... ... ... өңірінің тарихын зерттеуде
маңызы зор оның ең ... ... ... бірі ... Южной
Сибири в древнетюркскую эпоху» атты еңбегі [21, с. 176 ]. Ол ... жəне ... ... ... ғұн, ... теле жəне
қырғыз қағанаты дəуірлеріне тəн археологиялық ... ... келе ... ... ... ... ... университеті археологиялық
жұмыстарын жүргізе бастайды. Олардың қатарында, А.С. Суразаков бастаған
археологтар Пазырық қорғанына ... ... Одан ... бұл ... ... аты да ... бастайды. Осы жылдары Ю.С. ... ... ... жəне ... қазаншұңқыры аймақтарына жүргізген
археологиялық жұмыстары жемісті ... ... ... ... ... көрінісі 1980 ... ... ... ... ... деуге болады. Ол, көбінесе сақ, ғұн, түрік, ... ... ... қару - ... мен ... ... зерттеп,
көне түрктердің əскери өнерін əлемге танытты.
Ертіс бойынан ... ... ... тəн ... ... өңіріндегі ерте түрік ... ... ... ... Қазақстандағы түрік дəуірі ... ... ... ... бір бөлігі екендігін
дəлелдеді. Сондай-ақ ... ... ... А.М. ... да Батыс
түрік қағанаты территориясынан табылған түрік дəуірінің ... ... ... ... ... ... ... өңіріндегі тас мүсіндердің Орталық Азия ескерткіштерімен тарихи-мəдени
жəне этнографиялық ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізген ғалымдардың бірі З.Самашевті ерекше
атап өтуімізге ... ... ... ... ... мен
таңбалардың, тас мүсіндер мен ... ... ... ... ... ... қазіргі қазақ халқымен ... ... ... ... ... ... негіз болған
Берел қорғаны мен Сарыкөл ғибадатханасы ежелгі ... ... ... ... ... ... уақытта Алтай өңірінде
бірнеше археологиялық экспедициялар қазба жұмыстарын жүргізіп ... ... ... Алей ... экспедициясын, В.П.
Семибратовтың басшылығындағы Катун археологиялық ... 2002 ... ... П.К. Дашковскийдің басшылығымен Краснощеков археологиялық
экспедициясын, ... жəне 2001 ... ... ... ... Д.В. ... жетекшілігіндегі Кұлынды археологиялық
экспедициясын, 1986 - 2008 А.С. ... ... ... ... ... ... Жоғарыда аталған археолог
ғалымдардың бірнеше ... ... ... ... ... ... ... сақ - скиф, ғұн - сəнби, түрк - теле, қырғыз,
ұйғыр жəне қимақ - ... ... бай ... ... ... ... ... өлшеусіз үлес қосты [22, 360 б.].
Этнографиялық ... ... ... ... ... бірі
ретінде XIX ғасырдың 20-30 жылдарындағы ботаниктер К.Ф. ... Буге жəне К.А. ... ... ... ... ... болады. Осылардың ішінде А. Бугенің ... ... ... ... Ол ... ... ... мен
қатар қарапайым халықтардың да тұрмыс-тіршілігін, наным - сенімдерін, жазып
алған. Оның ... ... ... ... іс - ... ... Түріктердің этнографиясын зерттеуші ғалымдар
қатарында əуелі Г.Н. ... ... Н.А. ... Л.П. Потопов,
Анохин, С.Д. Майнагашев, Ш.Уəлиханов, Н.Ы. ... Г.Д. ... ... ... ... ... Олардың алғашқылары болып ... 1879 ... ... ... ... ... көптеген
этнографиялық материалдарды жинақтап, ғылыми айналымға енгізген болатын.
Оның ғылымға ... ... əлі ... ... ... ... ... құндылығын жойған жоқ. Келесі зерттеушілердің ... ... ол ... ... ... ... тұрмыс -
тіршілігі туралы толыққанды мағлұмат береді. Атап ... ол ... ... ... оның ... салт - дəстүр,
үйлену, үй - жай, қыз алып ... той, ... ... шалу жəне ... салт - жоралғыларды дейін жазды.
Ғалымдардың еңбектерінде қазіргі алтайлықтардың салт - ... əдет - ... ... ... ... түрктер мен
қазіргі түрік халықтарындағы этнографиялық ... ... ... орны ... деп ... ... ... əлеуметтік -
мəдени қоғамы мен этникалық құрамын зерттеуде ... ... ... ... мəтіндерді негізгі дереккөз ... - кең ... ну ... ... ... Ол – көк тіреген
шыңдармен, сарқырап аққан тау өзендермен, бай көлдермен ... ... ...... тау ... батысында – қазақ
даласымен, ... ... - ... ... ... - Алтай
жазығымен, солтүстік шығысында ... ... және ... ... Батыс Саян және Тува таулары жүйесімен, оңтүстігінде
– Моңғол Алтайымен негізгі бел ортасы ... - Шу ... ... ... аталған аймақтарда түріктердің мәдени мұралары көптеп сақталған. Ерте
орта ғасырлардағы Алтай өңірі ... ... ... ... ... ақтаңдақтардың орнын толтыратын бірден - бір ... ... ... ... ... ... ... түріктердің тарихи - мәдени ескерткіштері Алтай түріктері тарихын
қайта жазудағы бұлартпас айғақ болып табылады. Мыңжылдық ... ... ... ... ... ... ... ескерткіштердің қатарына
тас мүсіндер, қорғандар, ғұрыптық қоршаулар және жартас бетіндегі ... ... мен ... ... ... ... археологиясы
XVIII ғасырдың ортасынан бастап ... ... 250 ... ... ... бар ... өңірінің археологиялық мұралары ... ... ... ... толық деркетік қорлар қатарына
кіреді. Осы кезге дейінгі Алтай өңірінде 125 ... 665 ... ... зерттелінді. Таулы Алтайда 84 қорым, оның ішінде 216 ... ... ... 300-ге жуық еске алу ... мен ... ... [23, С. 82-91]. ... жерлеу орындарының басым
бөлігі Орталық және Оңтүстік Шығыс Алтай территориясында орналасқан.
Ежелгі ... ... ... осы екі ... ... бұл
өңірді ежелден түріктердің ата - ... ... ... ... және
іздестіру жұмыстары нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... оларды ғылыми айналымға
енгізу өткен ғасырдан бастап, ... - ... үшін аса ... болды. Қандай да бір зерттеу нысанын жүйелі зерттеу үшін ... ... - ... ... ... ... ... қолданылып келеді.
Көне түріктердің жерлеу ғұрпын зерттеуде ... ... көзі ... және ... ... ... ... ретінде жеткен, жерлеу ғұрпының заттай көрсеткіші жерлеу ... ... ... ... ... ... ... жерлеу
ғұрпы мен діни-мифологиялық түсініктері тек қабір іші құрылымы мен одан
табылған заттар арқылы қайта ... ... ... ... осы ... ... ескерткіштерді қайтқан адамды жерлеу барысындағы және одан
кейінгі кезеңдегі ... ... ... ... күрделі
архитектуралық құрылыс ретінде кешенді түрде ... ... ... ...... ... ... жерлуге дайындау, о дүниеге
жөнелту мен жерлеуден кейінгі ... бір ... ... ... және ... ... жиынтығы. Обаны жерлеу – ғұрыптық
күрделі кешен ... ... оның жер ... ... асты және оба ... ... - ... тұрғыдан зерттеу 1960 жылдардан
басталды [24, С. 22-25].
Жерлеу ғұрпы негізінде ежелгі тұрғындардың діни - ... ... ... ... ... бойы кеңінен талқыланып,
көптеген түрлі ойлар айтылып келе жатқан ... ... ... Жерлеу
ғұрпы - сол ғұрып орындалған қоғамның рухани - эстетикалық құндылықтары мен
діни көзқарастары жайлы мәліметтердің ... ... іс - ... - ... жүйесі болса, онда ... ... көп ... ... тұратын метатекст ретінде саналады
[25, с.233-235]. Ежелгі ... ... мәні мен ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы өзіндік жаңа сапаға өту
рәсім сатыларынан тұратын анық бір жүйе. ... ... ... ... ... ... мен Ежелгі адамдардың дүниені
танудағы негізгі шартына кеңістік туралы түсініктері жатады. Қара жер, ... және жер асты ... ... ... ... ... ұйымдастырып
жоспарлауда, обаны тұрғызуда және адамды жерлеуде ... ... ... ... ... мәңгі жасайтынына, өлгендер өз рулық
қауымның ... ... ... мен ... ... өмір ... о ... бар деген сенімге негізделген. Осыдан келіп ... ... оның ... мен ... алатын орнына қарай мүліктің көмілуі, қауым
жеріндегі рулық зиратта атқарылатын әрбір тайпаға ... ... ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы негізінде әр әлеуметтік топқа ... ... ... - ... көлемдегі, биіктіктегі обалары бір жерге
шоғырлана, не жүйесіз түрде ... ... бір ... әр ... отырған. Өткен ғасырдың 90-шы жылдары жерлеу ... ... ... ... мәні мен ... талдануы мәселелерін
шешуге бағытталған арнайы пікірталастар да ... ... ... ... ... обаның қойылған жері, қорымдағы орны,
жерлеу құрылысы, ғұрыптық рәсімдердің орындалу ... ... ... мен ... кездесу аймағы, одан алынатын мәліметтердің құндылығы мен
еңбек шығыны есептелінді. ... ... ... ... ... ... қойылғандығының да маңызы зор. Яғни, бас киім, ... қару - ... ... ... ... ... ... дәрежесін
анықтаушы бірден-бір көрсеткіш. Жерлеу ... ... ... мен ... де ... Осы ... айта ктер жайт, Қазақ
Алтайында көне түрік дәуірінің обалы қорымдарын картографиялау ... жоқ. ... ... ... ... ... ... ғасырдың
соңғы жылдарынан басталды. Алынған ... ... көне ... мол ... беруде. Дегенмен де кіші көлемді жерлеу орындары
көптеп зерттелген ... мен ... ... ... ... ... ... ғылымында обада атқарылған жораларды
сипаттап талдауға көп мән берілсе, керісінше ... ... ... ... ... ... мен діни - ... ... ... ... ... еңбектерде сол заманда ғұмыр
кешкен тұрғындардың діни қияли ой ... ... ... әдет -
ғұрптарына сай жасалған ескерткіштердің түп - ... үнді - ... ... ... ... сақталған бірде - бір этнографиялық мәліметтер
салыстырмалы түрде қарастырылмаған.
Ежелгі түріктерде қайтыс болған адамның ... ... ... ... ... ... еске алу ... жерлеу
орындарынан бөлек жерлерде ... ... да ... ... ... еске алу ... әртүрлі уақытта өткізілді. Ғұрыптық еске ... ... ... мен құрылымды болды. Бұл қайтыс ... ... ... мен ... ... ... Ежелгі түрік дәуірінің
ескерткіштерін зерттеуші ғалымдар, аталған ғұрыптық ... ... ... ... ... ... ... және көпшілік ғалымдар ұзақ
жылдар бойы осы көзқарасты ұстанды. Ескерткіштер әртүрлі көлемі мен ... ... ... ... бөлінеді: олар-қатардағы ... еске алу ... және ... адамдарға арнап қойылған ғұрыптық
кешендер. Қатардағы жауынгерлердің еске алу кешендерін ... ... ... тас ... төртбұрышты қоршау орнатылған. Қоршаудың
ішкі жағын малтастармен толтырған. Бұл ... ... ... болған адамның
құрметіне құрбандық шалу өткізетін жер болған [26, с. 176]. ... ... ... ... мен ... ерекшеліктеріне байланысты
Ертіс бойы, Сауыр Тарбағатай және ... ... ... ... болып
бөлінеді.
Көне түрік үштігін құрайтын атпен бірге жерлеу ғұрпы қай этникалық
бірлестікке қай кезең ... ... ... ... Азия,
Моңғолия, Таулы Алтай және ... ... кең ... ... ... ... ... Алтайдағы 51 ескерткіштен
VI-X ғасырларға жататын 192 атпен бірге ... ... ... одан ... зат табылыпты» [27, С. 4-6]. ... ... ... ... аруақты құрметтеу танымымен тікелей байланысты. Б.з.д. V
мыңжылдық тарихы бар, ... одан әрі ... ... ... ... ... Ұлы түрік даласындағы қасиетті
таулардан көптеп ... ... ... ... ... ... шалып,
ас беретін, Тәңірге мінәжат ететін жері. Ас ... ат ... үй ... жазық дала, үш әлемді (жоғарғы, ортаңғы, төменгі) біріктіруші
заңғар тау, тау ... ... ... ... өзі де мәңгілік
тазалықтың белгісі, тіршіліктің нәрі – өзен, ... ... ... сая ... қасиетті ағаш – бұлардың бәрі де мыңжылдықтар бойы
ғұрыптық кешендердің ... баз ... еш ... келе ... ... ... ... ежелгі түріктердің діни - танымдық
түсініктерінен мол ... ... ... ... ... адамдардың
өлімге және мәйітке деген көзқарастары болып табылады. Осыдан барып ... ... «о ... ... ... ұзаққа созылатын кешенді
ғұрыптық рәсімдерінің өзінде мазмұнды мән жатқандығы ... ... ... көршілес өңірлердегі түрік дәуірі ескерткіштерінің
зерттелуі
Моңғолия территориясындағы Хэнтэй тауларынан ... ... ... ... ... ... мен ... Синьцзянь және
Ішкі Моңғолия территориясында кеңінен таралған. Бұл ескерткіштердің
батысындағы ... ... ... ... ... ... типі ретінде қазақ даласында «қыпшақтық ғибадтханалар» ... ... ... біріккен Моңғол - Жапон далалық экспедициясының
жұмыстары кезінде Моңғолия орталық және шығыс ... 489 ... ... 2004 - 2006 ... ... батыс бөлігіне далалық
барлау жұмыстарын жүргізген моңғолдық ... Баян ... ... ... ... қатысты 889 ғұрыптық кешендерді тіркеген болатын
[28, 85-86 бб.]. Белгілі адамдардың рухын еске алу үшін ... ... бар төрт ... тас ... ... Оның шығыс жақ бетіне тас
мүсін орнатып, тас мүсіннің шығыс жақ беті көп санды ... ... Тас ... ... фигуралармен, әртүрлі өсімдіктермен және
аңдар бейнесіндегі өрнектермен әшекейленген. Кешендердің ... ... мен ... тұрғызылды және кірпіш ағаштардың қалдықтары
кезедеседі. Қағандар мен жоғары дәрежелі әскербасыларға арналған еске алу
кешендері ... ... ... ... ... ... Моңғолия,
Орхон мен Толы өзендерінің аңғарларында шоғырлана орналасқан. Бұл ... ... ... осы ... өткендігін көрсетеді. Ауқымды көлемі
мен құрылымы анық мұндай құрылыстар көп компоненттерден, яғни ... бар ... ... ... ... мен аң бейнелерінен,
культтік храмдардан және барлық кешенді қоршап жатқан топырақ үйінділері
мен орлардан ... ... ... тас ... ... ... қоршаулардың жанына төменгі жақтарын жерге аса терең қалпында
көміп ... ... ... қағандық кешендерде тас мүсіндер арнайы
саңылауы немесе тесіктері бар ... ... ... ... Одан ... кейбір тас мүсіндер үлкен жалпақ келген негізінің
арқасында жердің бетіне орнатылған. Тас ... бас ... ... ... әшекей бұйымдары мен қарулары аз ... ... ... таныс заттарды бейнелегендіктен, олар өте ... ... тас ... ... ... аталған дәуірдің тұрмысын,
салттары мен материалдық мәдениетін қайта қалпына келтіру үшін маңызды
ақпарат көзі ... ... ... Тас ... ... ... үлгілері аз да болса жерлеу орындарында кездесіп жатады. ... ... ... табылған мұндай материалдар ескерткіштерді
нақты кезеңдеу мен анықтауға мүмкіндік береді.
Алтай өңіріндегі түріктердің ... ... ... ... ... алады. Мысалы, ... ... ... классификациялауды М.П. Грязнов жасады. Ол, 1924-1927
жылдары қазылған ... ... ... мен ... ... бөліп қарастыруды ұсынады. Келесі жүйелі кезеңдеуді ... ... Ол ... ... ... ... ... атты
еңбегіндегі «V-X ғасырлардағы Алтай» деп ... ... ... қорғандарын мəдени-хронологиялық тұрғыдан жіктеді [29, С. ... ... ... ... ... ... белгісі –
Күдірге (Кудырге) қорымын ерте түріктер кезеңі, Қурай қорымын VI ... ... Ал, ... археолог А.А. Гаврилова Алтай қорымдарын алты
түрге ... ... [20]. А.А. ... ... ... ... зерттеушілер де Алтай өңірінің археологиялық жерлеу
кешендерін алты ... ... ... жөн ... Мысалы, Алтай өңірінде
көптеген жылдар бойы зерттеу жұмыстарын жүргізген ... ... ... ... в эпоху поздней древности, раннего ... ... атты ... ... ... ... мəдениетіне тиесілі ескерткіштер тобын алты кезеңге
бөледі. ... ... ... Күдірге кезеңі, Катанды кезеңі, Тұяқты
кезеңі, Қурай кезеңі, Балтырған ... ... ... ... ... ескерткіштердің арасынан біз тек, ерте ортағасырлық
түріктерге қатыстыларын ... жөн ... Осы ... ... топтау, синтездеу жəне ... ... ... ... ... рухани мəдениетінен жəне
оларға қатысты тарихи оқиғаларынан маңызды ... ... ... Зерттеу тақырыбымыз бен оның ... ... ... ... ... ... төмендегі төрт кезеңді ... ... ... кезеңі (V ғасырдың екінші жартысы мен VI
ғасырдың бірінші жартысы) Алтай өңіріндегі ... ... ... деп ... Бұл ... ... ... мыналар:
Ұзынтал тал-I, қ.1; Орақтай; Жоғарғы-Еланды қ.4; ... ... қ.5 жəне т.б. Еске алу ... Қызыл-Тас; Көк-Паш,
Күдірге, Үст-Қарасу-I, Меңдүр-Соққан-I, Қара-Қоба-I жəне т.б. ... ... бұл ... 460 жылдары ... ... ... жəне 552 жылы ... ... ... ... тұспа-тұс
келеді [23, С. 82-91].
Күдіргендік кезең VI ғасырдың екінші жартысы мен VII ... ... ... ... ... кезеңінің қорымдары өзінің ішіне
бүккен бай ... ... ... мəдениетінің жарқын көрінісін береді.
Сондай- ақ мəдениетке ... үлес ... ... ... ... бұлыңғыр болып келген Бірінші Түрік қағанаты тарихы
тұсындағы əскери-саяси оқиғалардан мол ... ... Бұл ... ... ... ... ... заттары мен құрылымында
өзгешеліктер байқалады. Күдіргендік кезеңнің қорымдары мыналар: Күдірге,
Жаңа-Ауыл; Қара-Қоба-I; Қурай-VI; Катанды -3, қ.11; ... ... алу ... ... ... ... Сор; Мақажан жəне т.б. Бұл
кезеңнің тарихи оқиғалары Алтай өңіріндегі Ұлы Түрк ... ... 552-582 ... жəне 582-630 ...... ... мен 630-650 ... Чеби қағанның ... ... ... тарихи оқиғалармен тығыз байланысты. Күдіргендік ... ... ... ... ... ... түрік мəдениетінің
қалыптасуы мен дамуын ... ... ... ... ... ... жататын заттардың тобын кездестіруге болады. Дегенмен
де, алдыңғы дəуірдің мұрасы – Бұлан-Қобы мəдениетіндегі заттардың қатардан
шығып ... ... те ... ... Есесіне жаңа формадағы: қылыштар,
сулықтар, өрнектелген ердің ... ... ... ауыздықтар
мен белдіктер топтамасы, тамшы ... ... мен ... заттардың орнын басқан ... ... ... мəдениетінің
жарқын көрінісін беретін бірден-бір ескерткіштер қатарына жатады.
Катанды кезеңі (VII ғасырдың ... ... мен VIII ... ... Бұл ... қорымдардан күміс ыдыстар мен
белдіктердің табылуы, ... ... ... ... ... ... 682- 744 жылдар Екінші Түрік қағанатының салтанат құрған
уақытымен сəйкес ... ... ... ... ... жатса да,
Алтай сол ... ... ... ... ... ... ... ескерткішті VII-VIII ғасырлар деп кезеңдеуге
мүмкіндік ... ... ... ... ... инвентарларымен ерекшеленеді (680-745 ғғ.). Жерлеу ғұрпында
Берелдік тайпалардың бір ... ... ... ... ... ... Катанды кезеңі түріктердің ... ... ... жөнінен көптеген ақпараттар алуға болады. Бұл кезеңде
ауыр қару-жарақтың молынан қолданылғаны белгілі ... ... ... жəне екі қырлы қылыштардың, ... ... ... жəне «8»
тəрізді ауыздықтар мен «S» ... ... ... тəрізді кең көлемде
жасалған үзеңгілердің жаңа ... ... ... [30, с. ... ... ... бірі Арбандық Чаа-тас ескерткішінен
табылған. ... ... «Т» ... ... IV-VI ... Қиыр
Шығыстан табылған болатын, алайда олардың бір ерекшелігі – ... ... ... ... ал ... ... ... құйылып, үстіңгі жағы сəнделіп, өрнектелген болатын. ... ... Ұлы - ... ... ... ... Алтайдан да табылған болатын [31, с.77]. Сондай-ақ
аталған ерекше үзеңгілерді ... ... ... ... [32, с. 152]. Бұл ... ... Бірінші Түрк
қағанаты территориясындағы қорғандарда ... ... [33]. ... ... үзеңгілер – түріктердің ... ... ... ... ... ... ... да түрктер ат үстінде
еркін отырып, үзеңгіге аяқ тіреп ... ... ... ... ... ... ең соңында, Күлтегін
жазуында келтірілгендей, дүниенің төрт ... ... ... ... ... VIII ғасырдың екінші жартысы мен IX ... ... Бұл ... Ұлы далада 745-840 ... ... ... ... ... ... келеді. Аталған
қорғандарда көбінесе марқұмдарды ... ... ... басым болғанын
көреміз. Ежелгі дəуірлерден белгілі жылқымен бірге ... ... ... ... ... ... сақ, ғұн
дəуірінен бастап белгілі болатын. Расында да ... ... ... ... дейін бұл аймақта əртүрлі компоненттерден ... ... ... ... ... археологиялық жəне жазба деректер арқылы
белгілі. Жоғарыда байқағанымыздай, ... ... ... ерте ... түрк халықтарының саяси-
экономикасынан, ... ... мен ... ... ... мекен еткен территориялық аймағынан да ... ... ... ... танып білуге мүмкіндік берді.
Жалпы ... ... ... ... ... ... ... үйсін) ескерткіштерінен жерлеу ... мен ... ... ... ... ... түрк ... көлемі жағынан шағын, диаметрі 15-20 метр аралығында болады.
Жерлеу ғұрыптарында көбінесе ... ... қой ... ... ... мен ... ... бұйымдары ғана
сақталған. Алтай территориясы мен Таулы ... ... ... көптеп кездеседі. Атап айтқанда, Таулы Алтайда көне
түрктерге ... ... ... ... қорымдарына берелдік типке
жататын ... ... ... ... ескерткіштерін мысал етуге болады.
Бұл ескерткіштер IV-V ... ... ... ... ... Теле ... ... жарқын көрініс береді [34, 54-57
б.]. Онда ... ... ... ... Оңтүстік
Сібір, Алтай, Тува, Минусин ойпатында орналасқан Бірінші Түрк қағанатына
жататын бірнеше қорғандарды ... ... ... бұл ... ... тəн атақты ескерткіштердің бірі ... ... ... ... ... ... рет 1924 жылы С.И. ... мен А.Н.
Глуховтардың тарапынан зерттелініп, кезеңі б.з. VII ғасыры деп ... ... ... жүргізген археолог В.С. Киселев бұл ескерткіштерді
қабір инвентарларына сүйене отырып, V-VI ... тəн деп ... ... Күдірге қорымы А.А. Гаврилова тарапынан зерттеліп, ... ... ... как ... по ... ... атты еңбегінің жазылуына себеп ... А.А. ... ... ... 20 шақты қорғанды VI-VII ... ... ... ... деп ... ... ... қабірден табылған
заттардың ішінен 575-577 ... ... ... де ... ... ... ғасырларда Күдірге қорымының кезеңделуіне қатысты
зерттеуші ... ... қызу ... ... еді ... басты себебі – Күдірге қорымдарынан ... ... ... ... Еуропа, Кама маңы
территориясындағы археологиялық ескерткіштерінде ... ... А.К. ... ... ... жиынтығына талдау жасап, оны
VIII ... ... ... тəн деп ... [35, С. ... ... ... кездесетін геральдикалық ... ... VII ... алғашқы он жылдығынан кем ... ... [36, С. 89-93]. П.П. ... ... ... ... VII ... екінші төрттігінде, яғни Чеби ханның ... ... ... отырып, нақтылап ... ... ... ... та өз ... айтып кеткен
болатын. Яғни Күдіргендік кешенді Чеби ханның ... ... ... ... байланысты деп батыл айтуға
болады. Енді жоғарыдағы төрт кезеңге бөлінген қорғандарға ... ... ... мен ... тарихын айта кету керек.
Қурай қорымы Қос-Ағаш аймағының ... ... ... ... ... жеті қорғаннан тұрады. Алғаш рет 1935 жылы
С.В. ... пен Л.А. ... ... ... ... ... ... қорымы. Катун өзенінің оң ... ... рет 1925 жылы С.И. ... тарапынан зерттелінген. Катанды I
қорымы төменгі ... ... ... ... ... ... ... рет 1865 жылы В.В. Радлов жетекшілігімен
8-қорған жəне ... ... оның ... ... ... орны ... Катанды -II қорымы жоғары жəне төменгі ... ... ... ... орналасқан. 1925 жылы С.И.
Руденко ... ... ... ... 1954 жылы А.А. ... ... табады, нəтижесінде қорымнан ... ... ... ... ... ... ... аймағы Урсул өзені аңғарында орналасқан. Ең
алғаш 1935 жылы А.П. ... пен С.М. ... одан ... ... Л.А. Евтюхова мен С.В.Киселевтер ... ... ... ... ... жерлеу орындары ашылды. Құроты-I
қорымы ... ... ... ... сол ... Тұяқты елді
мекенінен табылған. Алғаш ... 1937 жылы Л.А. ... ... ... бір қорғанына зерттеу ... ... 1977 жылы В.А. ... ... ... ... ... зерттелінді.
Ұзынтал қорымы Кош-Агач ауданының Ұзынтал ... ... ... ... 1924 жылы С.И.Руденко мен А.Н.Глуховтар зерттесе,
кейіннен В.Д. Кубаревтің зерттеу алаңына айналды [37, с.223].
Көк-паш қорымы. Бұл ... В.В. ... А.С. ... ... ... бүге-шігесіне дейін талданған жəне
зерттеушілер тарапынан б.з.д. III-IV ... деп ... ... қорған асты жерлеу орындары тас табыттармен жылқысыз ... ... ... ерекшелігі садақ жапсырмалары, жебе
ұштары, темір ... ... ... ... келеді. Осы
ерекшелікті салыстыра келе ғалым Д. Савинов ... бұл Көк - ... ғұн) жəне ... ... ... ... Таулы Алтай
өңірінде Теле ... ... ... мен ... ... ... ... болашақтағы этно-мəдениетінің алғашқы ... ... ... еді. ... ... ... қорымдары. Бұл
ескерткіштер Ф.Х. Арсланованың зерттеуіндегі ... ... ... ... ... табылған ерте ортағасырлық түрктердің
жерлеу орындары. Ескерткіштер VII-XII ... деп ... ... ... 6 - 12, ... 15 ... дейін
жетеді. Қорғандардың ... ... ... ... ... адам ... қару - жарақтар сонымен қатар
жылқы жəне қой ... ... ... ... ... ... табылып отырған бұл қорымдардан ... ... ... ... ... жəне ... қорымдарымен сəйкес келеді
жəне VII - VIII ғасырлар деп кезеңдеуге мүмкіндік береді [38, С. ... ... ... ... ... жерлеу
мəдениетінің бірден-бір көрінісі ... ... ... ... ... бірге жерлеу ертедегі сақ, ғұн, ... бері келе ... ... ... табылады. Сондықтан да
Алтайдағы жылқымен жерленген Күдіргендік типке ... II, ... ... VII ... ... ... Бірақ орналасуы мен
жерлеу заттарының ерекшеліктері олардан өзгеше.
Ежелгі түріктердің ... ... ... ... ... ... бұрынғы Теле тайпаларының, одан
кейінгі Бірінші жəне ... ... ... ... жəне ... ... көрініс
береді. Жерлеу орындарынан басқа ... ... ... ... ... ... ... Қытай жібегі Алтайдағы ... ... ... ... ... ... Осыған орай, белгілі археолог
Г.Кубарев ... ... киім ... көлеміне сəйкес, бұларды
тек ақсүйектер ғана киген деп тұжырымдауға болады ... [19, с. ... ... ерте ... ... елдердегідей түріктер үшінде
жібектің маңызы зор ... ... ... ... қатар Алтайда
жүргізілген археологиялық ... ... ... ... ... ... Алтай өңірін түрік мəдениетінің
қалыптасқан ортасы ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... анықтады. Алтайдан басқа өңірлерде
бұл дəуірдің ескерткіштері аз кездеседі. ... ... осы ... үш нысан ғана анықталған. Алтайдағы ... ... ... ... негізінен Алтайдың автохтонды тайпаларына тəн
екені ... ... ... [39, с. 206]. ... ... ... ... сақталған. Алайда олардың ішіндегі
Бірінші Түрік дəуіріне жататыны – ол Бұғыты мүсіні.
Жоғарыдағы деректерден ... ... ... бұзылмай осы
күнге жеткен ... ... ... ... ... ... ... VI-VIII ғасырлар аралығында ... ... ... ... ... өркениет қатарында өз
мəдениеттерін қалыптастырып, артына мыңжылдық тарихтың куəсін ... Осы ... ... ... ... тас ... қалалар) нəтижесінде жазба ... ... ... келбетін басқа қырынан тануға мүмкіндік беруде.
Археологиялық ескерткіштердің ... ... ... ... ... ... табылған заттай деректердің тарихи оқиғалармен
байланыстылығын көрсетіп ... ... ... ... ... ... жүргізу сол өңірлерде болып өткен оқиғаларды
реконструкциялауға мол мүмкіндік береді. Мысалы, қорғандардан шыққан алтын
монеталар, ... ... ... ... жəне т.б. басқа
елдерден əкелінген заттар түріктердің ... ... ... əлемдік деңгейдегі саяси рөлін
бағамдауға жол ашады.
Алтай ... ... ... бірі ... Алтайдағы түрік тас мүсіндерінің географиялық орналасу
жағдайын ... ... тас ... ... ... үшін тау
аралық жазықтар мен үлкен өзен ... ... ... ... ... бойынша: Маймин ауданынан - 1 тас мүсін, Шебалин
ауданынан - 9, ... ... - 8, ... ... - 60, Үст-
Коксиннен - 8, ... ... - 20, ... ... - 4 тас мүсін табылған. Мұндай тас мүсіндер Орталық Азиядан
бастап, Қазақстан территориясы одан əрі ... ... ... ... кеңінен таралған. Яғни, ... ... ... ... ... бойынша белгілі. ... тас ... ... ... ... мен саяхатшылардың ... ... Одан ... ең ... шолу ... ... ... металл іздеуші орыс ғалымдарының
деректерінен ... 1745 жылы Петр ... ... өзенінің
сол жағалауынан көрген мүсіндердің ... ... ... ... ... Алайда, ете ортағасырлық түрік тас мүсіндерін ғылыми
тұрғыда зерттеу ісі XX ... бас ... ... алды.
Ғалымдардың назарына алғашқы болып Оңтүстік Сібір, Алтай жəне Моңғолия
территориясындағы ... тобы ... ... бірі ... ... ... ... кешенді зерттеу жұмыстары Сібір
археологтары С.В. ... пен Л.А. ... ... ... Олар ... түрік тас мүсіндеріндегі атрибуттар ... ... ... ... ескерткіштерді кезең-кезеңге бөліп қарастырады.
Аталған ... ... мен ... ... ... жол ... Алтай өңіріндегі тас мүсіндерді ... ... ... ... ... С.В. Киселев Алтай тас
мүсіндерін VI-VIII ғасырларға тəн деп белгілесе, Л.А. Евтюхова ... жəне ... тас ... ... ... ... тəн екендігін алға тартты [40, C. 72-120]. Белгілі ... ... пен А.Д. Грач ... тас ... екі ... бөліп
қарастырды:
1) Л.Р. Кызласов төрт ... ... ... ... тізіле
орналасқан бір қолымен ыдыс, ... ... қару ... тас ... VI-VIII ғасырлар деп езеңдесе, А.Д. Грач, бұл
мүсіндерді VII-VIII ғасырларға жатады деп өзіндік ... ... бұл ... екі ... ... тұсында ыдыс ұстаған тас
мүсіндерді «ұйғыр тобы» деп белгіледі [41, с. ... ... ... В.Д. ... ... Ол, ... тас
мүсіндерін
иконографиялық келбетіне қарай төрт топқа бөлді. Олар төмендегідей:
1. Оң ... ... жəне ... ... ... ... Оң ... ыдыс ұстаған бірақ, қару-жарағы жоқ тас мүсіндер;
3. Қос ... де ыдыс ... тас ... Тек бет ... ... тас мүсіндер.
Алтайдағы тас мүсіндер тобы негізінен ... ... ... мен Уст - ... ... Катун Тұрғынды, Арғұт, ... ... ... ... жəне Би ... ... ... ... мекенінде түрік дəуірінің жеті тас мүсін; Енеген
мекенінен тоғыз тас мүсін; Ене ... екі тас ... ... жеті тас
мүсін табылып зерттелінген. Бұдан бөлек ... ... ... жəне ... ... ... 19 тас ... жұмыс жасап,
ғылыми айналымға енгізген болатын. Көп ... бері ... ... ... ... деген сұрақ ғалымдарды толғандырып келді жəне
күрмеуі ... ... ... бірі болды. Алтайдың Шуй
тобындағы кейбір тас ... шығу тегі Тува тас ... ... ... кезінде А.Д. Грач айтып кеткен болатын. ... ... ... тиіп тұрған Тува ... көне ... ... ... бейнесі Алтай мүсіндеріне ұқсас. Тува
территориясындағы ... тас ... ... А.Д. Грач ... жəне ... негіздеріне сүйене отырып ... Ол, ... ... тас ... VII-VIII ... ... қоршауы жоқ мүсіндер – VIII - IX - X ... деп ... ... ... ... ... ... бір ізділікке салған А.Д. Грач, кейінгі зерттеулерінде
аталмыш мүсіндер ... ... ... ... ... ... ... Көпжылдық зерттеу нəтижесінде ескерткіштері ... ... Тува ... ... ... ... Түрік
қағанаты) үстемдік еткен ... ... ... ... деп
тұжырымдалды [42, с. 96]. А.Д. Грачтың ... ... ... ... - ... мен ... Алтайда біртұтас ... өмір ... деп ... ... ... ... ... топ
деп отырғанымыз қытай жылнамасында «тугю» ... ... ... ... ... «теле» атауымен танымал болған Алтайдың
автохтонды тайпалары еді. ... ... ... тас мүсіндер де
осы теле тайпасына ... ... ... Алтай тас мүсіндерін жан-
жақты талдаудың нəтижесі екі ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ол ... екі ... Азия ... ... ... жəне Орта Азия ... ... бұл орта ғасырдағы түрктердің саяси тарихымен
қуатталатын ... Түрк жəне ... Түрк ... ... тас ... ... ... іздеуде Л.Н.
Гумилевтің болжамы да ... ... ... ... тас ... ... ... отырып, этнографиялық талдау жасауға
тырысады. Ол ... ... мен ... ... түрік дəуіріне
тиесілі 486 тас ... ... ... ... ... ... шошақ бөрікті бас киімді ... ... əрі ... ... мүсіндері алтайлықтарға тиесілі дейді. Ғалым одан əрі ... ... ... «VII ... Чеби ... ... ... олардың жауларының бірі ... ... ... ... дала ... еді» ... Осы ... байланысты
түріктер VII ғасырларда Алтай өңірінде екі майданда қатар соғысқан
болуы керек жəне ол ... осы тас ... ... ... ... ... пікіріміз дұрыс болса, онда далалықтармен соғыс ... ... деп ... ... 486 ... 329 ... бөрікті, ал 157-сі жалпақ
бас киімді ... ... ... Л.Н. ... [44, 105-114 б.]. Бұл ... тас ... этникалық тегін ажыратуға қытай жылнамасын негіз
етеді. Қытай жылнамасында, ... ... ... ... бейнесі салынған, тірісінде жасаған ерлігі баяндалған өмірінің
жалғасы ... тас ... ... ... ... бір адам өлтірсе бір
тас мүсін, ал өлтірген ... саны одан көп ... саны ... асып, тіпті мыңға дейін жетіп отырған» [1]. ... ... ... ... қарағанда, ғалымдар
тарапынан ... ... ... ... ... тас
мүсіндер мен қорғандардан ... ... ... бір - бірімен
сəйкестеніп, деректер толықтырылып ... ... Л.Н. ... ... мен далалықтардың арасындағы соғыс та ... ... ... ... Енді түрік тас мүсіндеріндегі көз
тартарлық киім үлгілері мен қару - ... ... ... Жалпы
түрік дəуірінің мүсіндері ортағасырлық адамның ... мен ... ... ... мол ... ... Тас ... этнографиялық
құндылығы – ортағасырлық түріктердің дəстүрлі киім ... ... ... ... жəне ... ... ерекше
маңызға ие. Тас мүсіндерде көбінесе қару - жарақ, ыдыс жəне ... киім ... ... суреттелген. Мысалы түрік мүсіндерінде
суреттелетін əшекейлердің бірі сырға болып ... ... ... ... ... жəне жоғарғы жағы доғал тəрізді болып келген.
Ондағы түрік тас мүсіндеріндегі ... ... ... анық бейнеленген. Белдік жиынтығы алтайлық мүсіндердің
көпшілігінде көрініс ... ... ... ер адамдардың билік
атрибуты болуымен қатар аң ... үшін ... ... ... ... ... ... мүсіндерінде
тоғыз белдік түрі белгіленген [40]. Одан ... В.Д. ... ... ... де ... жиынтықтары көрсетілген [19, с.
232 ]. Алтай өңіріндегі тас мүсіндердің барлығында ... ... ... Тас мүсіндерде кездесетін негізгі атрибуттің
бірі – кеуде ... оң ... ... қос ... ... ... ... Мұндай табанды, бүйірі шығыңқы, ернеуі ... ... ... ... ... ... ... бұйымдары
болған. Юстыд қорымынан табылған осы формадағы күміс ... ... үшін ... ... ... ... сақ дəуірінен бері
осыған ұқсас пішінді ... ... ... ... ... болған жəне түрк ... ... ... ... аналогтары Алтай тас мүсіндерінде бейнеленген ... ... ... Түрктердің мұндай кеуде тұсына ғұрыптық ... ... суды (Жер – Су ... ұстаған бейнесі ант беру жəне мəңгілік
келісім-шартқа беріктіліктің белгісіндей көрінеді [45, 168 б.]. ... қыш, ... ... ... ... ыдыстардың түрлері Монғолия,
Алтай, Қазақстан территорияларында көп таралған.
Алтайлық түрік тас ... ... ... ... ... ... болады. Тас мүсіндер арасынан «əйел» тас
мүсіндері ... ... ... ... ... ... ... өнерінде жиі көрініс ... ... ... ... ... ... ... құрметіне балбал
орнатады» деген мəліметтерінен алтайлық ... ... ... ... ... ... осы тас ... ... ... келтірілген мəліметтер мен зерттеулер,
ойлардың ... ... ... ... қорытындылай отырып,
келесі тұжырымдарымызды ұсынамыз:
- Алтайдағы түрік дəуірінің археологиялық ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... ... кезеңімен басталады;
- Бірінші Түрік қағанаты дəуірінің археологиялық ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Қызыл-
Таш кезеңіне тəн қорымдардан табылған заттай деректер ... ... ... негізін қалаған Түрік қағанаты ... ... ҮІ – ҮІІІ ... ... ... археологиялық
ескерткіштері де Алтайдың басқа да аймақтарына таралды;
- Қызыл-Таш ... ... ... ... Катанды
кезеңдеріндегі үзеңгілер, ауыздар мен ... ... ... ... ... ... этно-мəдениеті біршама ілгері
дамығандығын көруге болады. ... ... ... ... ... ... т.б. өзге ... əкелінген заттардың табылуы
олардың Ұлы Жібек жолы тарихында маңызды рөл атқарғандығын айғақтайды.
- Алтайдағы ... ... тəн тас ... ерте ... ... өнерінің жоғары дамығандығын ... ... ... ... тас ... жəне жартас суреттері
(петроглифтері) түріктердің ... ... ... мол ... береді.
Жоғарыда келтірілген археологиялық мəліметтерден Алтай өңірі
түріктерінің VI-VIII ... ... ... ... ... мекен еткендігін көруге болады.
ІІ ҚАЗАҚ АЛТАЙ ЖЕРІНДЕГІ КӨНЕ ТҮРІКТЕР ЕСКЕРТКІШТЕР ТҮРЛЕРІ
2.1) Түркі дәуірі ғұрыптық ... ... ... бастауы ерте темір дәуіріндегі мұртты обалар, ғұрыптық кешендер,
түркі кезеңіндегі тас ... ... Тас ... ... ... жеріндегі көне түріктердің ескерткіштері тас мүсіндер жайлы айтылады.
2.2) Алтай жеріндегі көне түріктердің ... Бұл ... ... ... ... сипаттама беріледі. Орхон-Енисей
жазу ескерткіштері, Күлтеген, ... ... және ... ... ... дәуірінің ғұрыптық орындарындағы генезисі
Ерте темір дәуірінде де ерте түрік кезеңінде де ... ...... ... болып табылады. Оның ғұрыптық орын атауына ие
болуының себебі, жерлеу орнымен қатар (сирек жағдайда) ... ... ... ... ... ... Бұл ... шалудағы басты заттай
деректер.
Ғұрыптық қоршаулар ерте темір дәуірінде қосымша ғұрыптық ... ... Ең ... кезекке әрине, «мұртты» обаларды қоямыз. Бұл
ғылыми ... ... да және ... ... да ... ... ерте ... дәуірінің ғұрыптық қоршаулары заттай артефактілерге
өте жұтаң, діни ... ... ... ... ... ... ... салдарынан бұл ғұрыптық орындарға зерттеушілер қазба жүргізе
қоймайды. Ғұрыптық орындар өзі бес ... және ... ... ... ... жағынан айрықшаланбайтын осынау ғұрыптық ... оның мән - ... ашу аса ... ... ... оба» кешені әдетте батыстағы «үлкен» және шығыстағы кіші
оба деп ажыратылған екі ... кіші ... ... ... тартылған екі тас
тізбектен тұрады [46, ... оба» ... ... айырықша белгілерімен бірге дала
төсінде ... ... ... кімді де болмасын назар ... ... ... бойынша «мұртты» обалар «ас беру» немесе
еске алу ... ... ... ... ... Оразбаевта «мұртты» обаларды ғұрыптық ескерткіштер ... ... Оның ... ... ... ескерткіштер ежелгі дәуірдің
діни салтанаттары кезінде құрбандыққа ат шалу ... ... ... табыну идеялармен сабақтас болғандығын айтты [47, с. ... ... тек ... орындары емес екендігін меңзейді. Ал осы
«мұртты» обалардың мұртының шығысқа қаратылуы оның екі ... ... тас ... күл ... ыдыс сынықтары кездесуі және жеке
кіші қорғанды жылқы сүйектерінің кездесуі үлкен бір кешенді ... ... ... ... ... ашқан М.Қадырбаев 1950-1960 жж. тас тізбекті
обалардың ерекшелігіне қатысты басты мəселелерді зерттеді. Ол сол жылдарда-
ақ ... төрт ... ... ... ... ... [49, С.
303-433]. М.Қадырбаевтың пікірінше, ... ... ... ... «тек ғұрыптық сипатта» болып күнге табыну үрдісін білдірсе,
кешенді тұтас алып қарағанда, батыстағы үлкен ... ... ... ... ... ... [50, С. 23-29]. С.С. Сорокин
«мұртты» оба кешенінің екі ... ...... оба мен оның серігі кіші
оба – бір мезгілде тұрғызылмаған деп топшылайды. Оның пікірінше, үлкен
обаға қарағанда кіші оба мен ... ... тас ... ... ал, ... ... дерлік еске алу рəсімдеріне лайықталған. С.С.
Сорокин «мұртты» обаларды Орталық ... ... ... ... ... ... ... сияқты арнаулы діни-ғұрыптық
жəдігерлері тобына жатқызды [50 с. 23-39]. А.З. Бейсенов «мұртты» обалар
жөніндегі ... ... ... ... Бұл ... ... ... алу жоралғыларына лайықталып салынған ғұрыптық
табыну орындары деп тұжырымдады [51, с. 154]. Бұл көзқарас С.С. ... ... ... А.З. ... материалдары бойынша, Қазақстан
аумағында 500 ... ... ... ... Мұның негігзі бөлігі
Орталық, Солтүстік Қазақстан ... ... жəне ... ... ... ... ... екендігі күмəн
туғызбайды.
Қашықта, батысқа таман Шығыс Европа жерінде де ... ... ... ... ... ... ... аумағынан
тыс жерлерде таралуы көне қазақстандық тайпалардың жапсарлас өлкелерге
берген этномəдени ықпалымен, ең алдымен, шығу тегі ... ... ... мен одан ... кезеңдердегі қоныс аударуларымен түсіндіріледі [52,
с. 212-214].
«Мұртты» оба – ... ... ... ... ... айтылғандарға
қоса, негізгі тұрпатын нақтылай кетер болсақ, одан біз екі бөлікті
ажыратуымыз ... 1) ... ... ... яғни тас ... бар
құрылым, бұл ортадағы шағын, адам жерлеуі жоқ құрылыстан жəне одан ... ... екі ... ... 2) ... бөлік. Астында адам
жерлеуі бар оба. Оның əдеттегі ... ... ... ... ... ... түрі осы. Ал, толық емес түрінде тек шығыс бөлік қана
болады. Бұны ... ... ... ... бір ... байланысты
түзіліп отырғанын аңғару қиын емес. Жəне оның жалпы мазмұндық ... ... ... Атап айтсақ, кешеннің толық түрі нақты бір адамға
арналып, шығыстағы ... ... ол ... ... ... Ал, батыстағы обасы жоқ нұсқасы ... ... ... жеке ... ... ... ... «мұртты»
құрылым адамға, оны о дүниеге шығарып салуға арналған. “Мұртты” обалар
күнге табыну, жылқыны құрбандыққа шалу ... ... діни ... ... толы жөнелту - еске алу жоралғыларын атқаруға лайықталған.
Қайталанып ... ... ... «мұрттарды» қасиетті рəсімді
атқаруға ат салысқан отбасылық-рулық ұжымдар ... ... ... ... ... сынды рəсімдік жетекші ролін, салтанатты жиындарда
берілетін астың маңызын орталық құрылым астынан шыққан сүйектер мен қыш
ыдыстар ... ... Əр ... от ... ұзын ... ... ... шығып келе жатқан күнге, яғни, ... ... ... отты баспалдақтарды меңзейді.
Тасмолалық «мұртты» кешен мен көне түріктердің балбалды ғұрыптық
қоршаулары арасында ... ... бар. ... ... ... ... ... этникалық топтың ... ... ... ... ... ... ... діни көзқарастары
сəйкеседі.
Тас мүсіндер мен «мұртты» обалардың бір жерде ... ... ... маңызға ие болған. Орталық Қазақстанның әртүрлі аймақтарында
кездесетін биік мүсіндер ... ... ... балбал тастарының немесе
қыпшақтардың тас мүсіндерінің прототипі ... ... ... олар ... ... ... ... қарастырылады [53, с.61].
Өткен ғасырдың екінші жартысында Орал өңірінен [54, С. 226-251],
Арал-Каспий аймағынан ... ... ... скиф заманының тас
мүсіні табылды.
Тас ... тағы бір ... оның тек ... ... ... ... алу болса да, одан маңызды қажеттіліктен жасалған. Беғазы тауынан онша
алыс емес жерде орналасқан Жіңішке ... ... ... ... тас ... орнатылған. Бұл тас тізбектегі мүсіннің орнатылуын
онда ... ... ... ... ... ... [55, с. ... дәуірдің тас мүсіндер өлген адамның құдіреттілігін ғана
білдіріп қоймайды, ... ... ... ... ... ретінде сақталып
қалуды ойластырған. Бұл қазіргі таңдағы ... ... ... ... да ... Сақ ... адамдары осылай алғашқы
скульптуралық мүсіндердің пайда болуына ықпал жасады. Бұл өз ... ... ... ... ... ... мәліметтер көзі болып
табылады.
Ерте түрік дәуірінің археологиялық ескерткіштерінде культтік
маңызы бар ... ... ... болып табылады. Олардың шамамен өмір
сүрген, яғни қызмет еткен уақыты 6-9 ғасырларды қамтиды. Ерте ... ... ... (ер адам) арнап рәсімдік жоралғыларды орындау үшін
тұрғызылған. ... ... ... ... келеді, тастары жерге
қазылып тік орнатылады. Іші тастармен толтырылады. Қоршаудың жанына қайтыс
болған адамның бет бейнесі ... тас ... ... тас бағана орнатылады.
Мүсін тастың беті шығысқа қарай қаратылады. Сирек жағдайда бұдан ... ... ... ... ... Бұл ... ... балбал деп
аталады. Бұрынырақ балбал тастардың барлығы тік ... ... ... ... ... ... ... жауына байланысты қояды деп ... ... ... ... ... ... мен ... басшылары
өздерінің жерлеуге қатысқандарын білдіру үшін ... ... ... ... әдеттегідей ерте түріктік қорымдар
территориясына орналасқан. Қорғандар мен тас ... ... ... бір
кешенді құрайды. Қорғандар мен ... ... ... ... ... ... ... қоршаулар қорғандар тобының батыс,
солтүстік, оңтүстік жақтарын ала ... ... ерте ... ... қоршаулардың саны қорғандарға қарағанда аз көлемде
болды. Тянь-Шаньнан табылған мүсіндердің түрлері тұтастай алғанда Я.А. ... ... ... ... ... қоса ... жаңадан табылған тас
мүсін өзіндік даралығымен, ерекшелігімен ажыратылатындығын атап өтеміз.
Тас мүсіндерді ... ... ... ... ... молайа
түсеуі мүмкіндігіне ие. Қазір аса таяқты тас мүсіндердің жаңа тобы бөлініп
шығуда. Осыған ұқсас тас мүсіндер ... ... ... ... ... ... ауылында табылған. Мамандар зерттеулері осы тектес ... кең ... ... ... және «аса ... тас мүсіндер тобын бөліп көрсетуге мүмкіндік туғызады. Соңғы
жылдары «үш мүйізді» тас ... ... ... ... ... ... территориясында қазірдің өзінде 20 «үш мүйізді» тас мүсін
белгілі. ... орай олар ... ... ... кешеннен тыс
жерлерден табылды. ... ... мен ... ... ... әр кезеңде және әр территорияда «үш мүйізді» бас ... ... ... әйел ... ... де кең ... он жылдықта жарыққа шыққан «үш мүйізді» тас мүсіндер олардың
географиялық таралу ... ... ... ... ... үш ... ... тас мүсіндер Солтүстік Балхаш бойында кездесуде. Екеуі жоғары Іле
бойынан және ... ... ... ... ... ... шықты. Біртіндеп осы образдың таралу аймағы белгілі бола бастады.
Бұл Алтай мен ... ... «бас иіп ... ... бар тас плиталы
жалпыға белгілі. Бірақ ... ... ... біз үш ... ... тас ... ... көрмейміз. «Үш мүйізді»
антропоморфты тіршілік иесі туралы мәліметтер ... ... ... ... ... ... біз үш мүйізді бас киімі бар тас мүсіндердің ... әйел тас ... деп ... Нақты әйел бейнесі бейнеленген
және «үш мүйізді тәжді» тас мүсіндерді зерттеушілер балалар мен ... Ұмай ана ... жиі ... ... қалған тас мүсіндердің ерекшелігі, олар қашан ... ... - ... қанжар, жорық, белбеу құты сауытпен бірге
суреттеліп отырады.
Тас ... ... ... ... өте көп ... ... кейін
олардың бірталайы құлап, бүлінуге ұшыраған, біразын адамдар қопарып ... не ... ... ... ... ... тек ... мен балбалдар тізбектері ғана, олардың өзі де жығылып не бұзылып
жатқаны байқалады, бұл ... адам ... жоқ. Ерте ... ... ... тұсында бір тас мүсін тұратын болған. Олар ... ... ... ... тау ... ... сай - ... келтіріп тұрған. Қазір мұндай әсем мүсіндердің саны ... ... ... ... бастау болатын ғұрыптық қоршаулар және тас мүсіндердің
көп мəселелері барынша ... ... мен ... ... ... табысты зерттеу, мəліметтерді əлеуметтік-мəдени үлгілеуге қолдану
үшін деректемелік қорды мəнді түрде кеңейту мен жаңа нысандарды кең көлемде
қазу қажет. ... бəрі көп ... ... ... ... етеді.
Бұрын жоғалып кеткен халықтардың рухани мәдениеті қазіргі таңдағы
зерттеулердің ішіндегі әрі ... ... ... ... олардың фольклорлық жағынан немесе дәстүрлі жүйесі ... ... ... ... де, ... ... культтерімен
байланысы материалдық базасын қалауға негіз ... ... ...... ескерткіштер ішіндегі
бейнелік жағынан ақпарат беретін бірден-бір нысан. Зерттеушілер осы ... көне ... ... ... түсінігі мен басқа да
жақтарын ... ... ... ғана емес, мәдени шығу тегінің
үдерістеріне де басты ықпал етеді. Өткен ... ... ... ... [56], ... ... ... Шыңжаңнан чемуксур скиф
заманының тас мүсіні табылды. Осы ... ... ... төсінен сақ
кезеңінің бір мүсін тасы табылды. Орналасқан жері – Қарағанды ... ... ... ... округі Сартоған алқабында. Ерте темір
дәуірінің мүсін тасының бөлігі зерттелді. Оның жалпы ... мен ... тек ... ғана ... ... ... ... мүсінтастардың
антропоморфты кескінінен көрініс береді.
Тас мүсіннің тағы бір шығуын оның тек бейнелік немесе мәдени ... алу ... да, одан ... ... жасалған. Беғазы тауынан онша
алыс емес жерде орналасқан Жіңішке ... ... ... ... тас мүсін орнатылған. Бұл тас тізбектегі мүсіннің орнатылуын
онда жерленген адамның ... ... ... ... [57, С. ... ... тас мүсіндер өлген адамның құдіреттілігін ... ... ... ... ... деген белгісі ретінде сақталып
қалуды ойластырған. Бұл қазіргі таңдағы үлкен мазарлардағы құлпытастардың
прототипі ... да ... Сақ ... адамдары осылай ... ... ... болуына ықпал жасады. Бұл өз кезегінде
дүниетанымы көзқарастары бойынша материал алуға үлкен мәліметтер көзі ... ... ... ... ... ... ежелгі түрік
руникалық ескерткіштерімен қатар, археологиялық ескерткіштерге ... ... ... табылады. Түркілердің көне діни ... ... ... ... ... ең ... ... мен жерлеу орындарының сипатына тоқталу қажет. Көне түрік
тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... десек те, мұнда бүгінгі Қазақстан территориясындағы көне түрік
ғұрыптық кешендері мен ... ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстанның ескерткіштерін зерттеу аса өзекті
мәселелер санатына жатады.
Тас мүсіндер мен «мұртты» обалардың бір ... ... ... ... ... ие ... Орталық Қазақстанның әртүрлі аймақтарында
кездесетін биік ... ... ... ... ... ... ... тас мүсіндерінің прототипі болып табылады. Сондықтан олар ... ... ... ... ... ... - ... заман мәдениетінің бізге ... ... ... көзге ерекше түсетін археологиялық нысан. ... ... ... қай жерінде болса да бар, бірақ ... олар өте жиі және ... ... кездеседі. Бұл тас мүсіндер
Торғай өзені мен ... ... ... бүкіл Сарыарқаның жонымен
күншығысқа қарай созылып Тарбағатай тауларына тіреледі.
Оңтүстікте тас мүсіннің көбірек кездесетін жері Қаратаудың екі ... ... ... ... ... ... ... Алатаудың жазық
алаңдары. Тас ... ... ... бойынша олар көбінесе ... ... ... ... ... ... ... Шу езендерінің
бойында) кездесетіні байқалады [58, С. 3-5]. Өйткені, тас мүсін жасау үшін
ондай таулы ... өте ... ... тас мүсіндер қашан да болсын ... ... ... ... ... жазық алаңында немесе өзен ... ... ... ... ... ... ... мал өсіруші тайпалардың
қызықтап әуестенген жерлері болған. Халықтың ұлы мерекесі, өлген адамына ас
беру, ат ... ... ... ... да ... ... алаңда өткізілетін
болған. Сондықтан, ондай жерлер халық аңызынан белгілі орын алып, ел есінде
сақталатын, ... ... ... ... түрғызылып
отырылған.
Сыртқы құрылысы бойынша тас мүсіндер екі түрде кездеседі: біртобы
граниттен жасалған төрт бұрышты тас ... ... ... ... үйген тас обалардың күншығыс жақ етегінде. Тас мүсіндердің ... екі ... ... ... ... тобы VІ - VІІІ ғасырлардағы
түрік қағанаты кезеңіндегі жұртшылық салтымен ... ... ... ... - ХІІІ ... Орталық Қазақстанды мекендеген қыпшақ тайпаларынан
қалған ескерткіш екенін білдіреді. Тас ... әр ... ... өте ... ... ... ... қабат екі дәуірде жасалған тас
мүсіндердің екі тобы да ... ... ... ... ... қолданған
салт-сана түрін еске түсіріп, негізінде айға, күнге, жұлдызға ... ... ... ... тас ... қай тобы ... да
олардың беттері әрқашан ... ... ... ... ... тас
мүсіндер әрбір өлген адамның ескерткіші ... ... ... ... ... ... адамның келбетін бейнелейді деуге болады. Бұл
сияқты жеке адамның келбетін бейнелейтін мүсіндер ... ... ... ... ... ерте ... дәуірінің ескерткіштерінің ерекшелігіне
атпен жерлеу және балбал тасы бар ғұрыптық қоршаулары ... ... ... ... әр жерінен табылды [59, с. 228]. 1957 жылы
М.Қ. Қадырбаев Ақтоғай ауданы, Тоқырауын өзені ... 6-7 ... ... ... адам ... орның ашты. Адам ... ... ... ал ат оңтүстік бөлігін алып жатыр. Мәйіт арқасымен ... ... ... Оның ... ... жебе ұшы ... [60, с. ... Бейсенов пен Д.А. Кожаков Қарқаралы ауданынан 6-8 ғасырларға тән ... ... ... Адам басы ... ... ... Оның ... «жастық» бар. Ал жылқының аяқтары бүгіліп басы ... ... ... оң ... темір үзеңгі жатыр [61, С. 150-153].
Жерлеудің ерекшелігі, атпен ... ... ... басы ... ... басы
қайырыла қарап жатыр. Атпен жерлеудің болғанына қарағанда, көшпенділер
өмірінде аттың ... орны бар ... ... Тек ... ... атпен жерленіп отырған.
Ерте түрік дәуірінің археологиялық ... ... бар ... ғұрыптық қоршаулар болып табылады. Олардың шамамен
өмір сүрген, яғни ... ... ... 6-9 ... ... Ерте түркілік
қоршаулар өлген адамға (ер адам) арнап рәсімдік жоралғыларды орындау үшін
тұрғызылған. Қоршаулар төртбұрыш ... ... ... ... ... тік орнатылады. Іші тастармен толтырылады. Қоршаудың жанына қайтыс
болған адамның бет бейнесі салынған тас мүсін немесе тас ... ... ... беті шығысқа қарай қаратылады. Сирек жағдайда бұдан шығысқа
қарай балбал тастардың тізбегі кетеді. Бұл ... ... ... ... ... ... тастардың барлығы тік тұрған. Қазіргі кезде бұл
тас бағаналардың санын ... ... ... ... деп ... ... ... жерлеуге қатысқан тайпалар мен рулардың басшылары
өздерінің жерлеуге қатысқандарын білдіру үшін ... ... ... өңірінен солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеліп
жатқан 5 қоршау табылды. Оның үшеуіне Л.Н. ... ... ... ... ... ... ... бастапқыда тас бағаналар
немесе балбалдар тұрған. Оның тек соңғы қоршауында балбал тастың ... ... ... ... тас ... ... шұңқырлар бар
болып шықты.
В. Кубаревтің пайымдауынша ерте түркілік қоршауларда ағаш ... ... ... ... аттың терісін іліп қойған. Құрбандық
шалғандығын дәлелдейтін заттар - күл ... ... ... үш қоршауда да кездесті. Қоршаудың сыртында да осындай шұңқырлар
бар. Олардың ... ... ... ... [59]. ... ары
қарай зерттеулерде кез келген менгир, бұғытастар немесе тас бағаналар,
балбал тастар ... ... ... ... ... ... [62, С. 25-30].
Орталық Қазақстанның тас мүсіндері - негізінде жоғарыда айтқан екі
дәуірдің ... Ол екі ... ... ... мен ... ... ғұн заманында, үйсін - қаңлы кезеңінде жасалған тас
мүсіндер де кездеседі, бірақ олар өте ... ... ... тас мүсіндері
көбінесе батырларды, қолбасы көсемдерді, атақты билерді, абыз есепшілерді,
жыршылар мен бақташыларды суреттейді. Мүсіндер ... төрт ... ... шығыс жиегінде, беті ... ... ... ... ... ... ... алдында самаладай тізіліп балбалдар қатары
суреттеледі. ... ... саны ... 200-ге ... ... ... тарихи аңыздар бойынша, ас беру тойына әрбір тайпалардың елшілері
қатынасып, өлген қадірлі адамның басына ... ... ... ... әр ... ... салт бойынша бір - бір тастан қоятын
болған. Демек, балбал тізбегінде қанша ... тас ... ол ... ... ру, ... ... ... көрсетеді. Бұл қайтыс болған
адамның абыройына да ... ... ... ... ... ... ... басына көп жиналатын болған. Олардың ... ... ... ... ... ... белгісін білдіруге келген. Тас бағаналар
тізбегінде мықты ұлыстардың балбалдары қашанда құрметті ... ... ... адамның портреті мүсініне жақын тұрады. Бұлар ол кезде ең
мықты тайпалар деп ... ... ... тас ... ... олар қашан да
әскери қарулармен - ... ... ... ... құты ... ... отырады. Алып қолбасы не батырлар құты сауытын әдетте оң қолымен
көтеріп, сол қолымен ... ... ... ... ... Хан, бек, биге
арналған мүсіндерді шеберліктің бірталай ... ... ... ... ... түрін жақсылап келтірген. Оларға тән ерекшелік ... ... ... ... ... ... ... кісесі
болып табылады. Көне дәуірдің безеушілері (тас қашаушылары) бұл айтқан
тәптіштерді аса ... ... ... ... келістіре безеген.
Бұл ескерткіште көзге ерекше түсетін көріністің бірі - бағана ... ... Ту ... бұл ... ... қадалған, бірақ
бертін келе көбі жығылып қалған. Қытай жазушыларының айтуынша тізбектегі
бағана тастардың балбал әрқайсысы ... ... не ... ... тізе ... бас иіп тұрғаның көрсететін болған. Түркілердің
өлген адамды жерлеу жорасы туралы ... Тан шу атты ... ... ... ... қабір үстіне үй жасап оның ішіне жерленген кісінің
тасқа қашап түсірген тұлғасын қояды, сонымен ... оның ... ... ... Егер әлгі кісі ... бір адамын өлтірген болса, оның
ескерткішінің алдына бір тас қояды, көп өлтірсе көп ... ... ... саны ... ... жүзге, кейде тіпті мыңға жетеді» [63, с. ... ... ... ... жолығатын бағана тас тізбектері
Қытай деректері көрсеткен осы мағлұматтармен дәл қабысып отырады.
Өлген адамдардың басына ... ... тірі ... ... ұқсатып қою көшпелі елдің ежелгі салты болған. ... ... ... дың, ... бәрі де түр жағынан жазғы киіз үйге ұқсаған. Бұл
құрылыстардың қызықты болуы тас мүсіндердің бір тобы осы айтылған оба, ... ... ... мен ... ... ... процестегі алар орнын, ... ... жете ... ... адамға - өз халқы өмірбаянының
беттерін парақтай отырып, өткен заман оқиғалары мен ... ... ... зер ... ой ... ... ... тән. Бұрынғы
ұрпақтардан мирас болған бай мәдени - тарихи мұралардың ... ... ... тас ... болып табылады. Ғасырлар қойнауынан жеткен
бұл ... шын ... ... әсер ... ... бір ... ... гүлдену мен құлдырау кезендерін бастан өткерген, тарихтың
бізге ... ... ... ... бұл ... ... халқы ата -
бабаларының өткен өмірінің тілсіз куәгерлері болып қала береді.
Тас мүсіндерге табыну ғұрпы VII - XII ғасырларда ... және ... ... ... және Қараханид мемлекеттерінің құрамына кірген
түркі тілдес тайпалардың арасында өріс алды. Көне тас мүсіндер ... ... күні ... ... ... Әсіресе Жамбыл облысының
маңындағы жазық далаларда ұшырасады.
Қазақ ... көне тас ... ... ... ... ғалым - Ә.Х. Марғұлан. Оның Ұлытау төңірегіндегі ... ... ... ... ... жазылғандықтан, көп
ғалымдардың назарына ілікпеді. Әлекей Марғұлан Түркі ... ... тас ... ... ... ... ... кезде, бұл
арадан адамның мүрдесі емес, мал сүйектері табылған. Осыған сүйене отырып,
ғалым «Тас қоршаулар – ... ... ... ... ... еске ... ас беріп, ат шаптырған жерлерге қойылған белгілер» деген қорытынды
жасады [64, С. 116-119 ]. ... ... ... ... ғалымның
бұл ойының дұрыс екендігіне біздің де көзіміз ... Көне ... ... ... шыққан мүсіндерде сомдалған бейнелер сан қилы. Олар
– батырлар мен билер, абыздар мен ... және ... Бұл ... ... екі ... ... бар. ... – бірі тас мүсіндерде түркі
батырларының ұрыс даласында өлтірген аса ... ... ... ... ...... ... басына немесе сүйегі
өртелген жерге орнатылған түркілердің өздерінің бейнесі деп санайды.
Түрік қағанаты дәуірінен мирас болған тас ... ... ... далалық жерлерді мекен еткен көшпелілері жалғастырды. Қарлұқ
заманының ескерткіштері көбіне олардың негізгі қоныстарынан шалғай ... биік тау ... мен ... шөбі ... ... Осыған қарағанда, қайтыс болған адамның аруағын еске түсіру
жоралары тек жаз кезінде ғана ... ... ... ... әзірше
тұрақты мекендердің жанына орнатылған мүсіндерді ұшыратқан емеспіз.
Көне түркілер өмірінен кең орын ... әдет – ... ... артқа тастап, олардың бүгінгі ұрпақтары арасында өз жалғасын тауып
отыр. Қазіргі кезде ата – ... ... ... ас ... ... ұлдарын қадірлеп – қастерлеп еске алу іргелі дәстүрге айналды.
Әрбір ... ... ... оқиғаларын заманының белгілі ақын-
жазушылары дастан - ... ... ... - шежіреге айналдырып,
шеберлер сәулет ... ... ... Тек ... халықтары
мәдениетінің ғана емес, сонымен бірге бүкіл дүние жүзі мәдениетінің
тарихында ... орын ... ... ескерткіштердің мәні өте зор. Сондай
құнды рухани мұралардың қазақ ... де ... ... ... үшін ... мақтаныш.
Ежелгі мәдениет ескерткіштерінің ең бір кереметі, бүкіл әлемге
әйгілі болған ақын тас, жыршы тас – ... ... (VІІІ ғ.). V - ... түркілер қоныстанған Алтай, Сібір, Орта және ... ... ... ... ... әдебиет өнері, тарих ғылымдарының, діни
сенімдердің, Орхон жылнамасы мен ... ... ... ескерткіштер
айғақ.
Түркітанушы Н. Базылханның дерегіне жүгінсек, қазіргі
уақытта ... ... ... саны 500-ге ... [65, 27 ... ... ... жүргізіліп келе жатқан кешенді ғылыми-
зерттеу ... ... ... əр ... ... ағашқа,
ыдысқа, əртүрлі бұйымдарға жазылған жазулар ... ... ... ... саны да арта ... Түрк ... ... тарихи құндылығы жағынан Орхон, Енесей жəне ... ... ... атап өтуге болады. Бірінші ... ... ... ... қатарын «Күйіс толғай», «Бұғыты»,
«Қарағол», «Идер» секілді кешендері құрайды [66, 35 б.]. ... ... ... ... қағанатының тарихы ... өте ... ... Бұл ... ... ... жəне Таспар
қағандардың таққа отыруы, саяси оқиғалар жəне лауазымдар мен жер атаулары
кездеседі. Орхон ескерткіштерінің ... жəне ... ... ... ... тарихына ортақ құнды ... ... ... ... ... ... Күлтегін, Тоныкөк) қазіргі түрк халықтарының
арғы бабалары: ... ... он оқ, ... ... ... жəне ... көне халық атаулары сақталған. Жазба ескерткіштің тағы ... онда ... ... ... ... Жəне ... ... бұзылып берілген Жер - cу, кісі, лауазым ... ... ... ... түрк тілінде анық беріледі. Батыс
тарихшыларының жазба деректері. Қытай деректерінен ... көне ... ... ... ... мен ... ... Мысалы VI ғасырдағы Менандрдың жəне VII ... ... ... ... ... құнды деректер
сақталған. Түріктерге елшілік мақсатта ... ... ... ... ... оқиғаларын хатқа түсіріп отырған [67, с.
444]. ... ... атап ... ... мен ... ... түріктер мен Византиялықтардың ... жəне ... ... - ... ... ... Менандр келтірген маңызды оқиғаның бірі – Батыс түрк ... ... ... Рим ... II ... ... жəне Рим императоры да
өз кезегінде Земархты басшы етіп Түрік қағанатына өз елшілерін жібереді.
ХІІІ ғасырда ... ... ... келген Гильом де Рубруктің
саяхаты Алтай түріктерін танып білуде, олардың этнографиялық аспектілерін
зерттеуде өте ... ... ... ... Гильом де Рубрук Қарақорымда
екі жыл болып, еліне оралған соң, «Шығыс ... ... атты ... [69, 512 б.]. ... Монғолияға сапарында Алтай
түріктерінде болған кездеріндегі көрген - білгендерін ... ... осы ... ... жəне ... да ... көрген
этнографиялық деректері туралы «Монғолдардың тарихы» атты көлемді ... Бұл ... ... ... ... де ... ... наным сенімдері жайлы құнды материалдар сақталған.
Орхон - Енисей жазу ... ... ... ... тілдерінің даму
тарихындағы «Көне түрік» дәуірінде сай келеді. Шығыс Түркі құрамында өмір
сүрген тайпалар осы ...... ... ... осы жазу ... ... - Енисей жазу ескерткіштерінің ең көп ... жері ... ... ... және ... бойы. Орхон - Енисей жазуы ... ... мен ... ... сай ... - ... және ... жазуы
делініп екі топқа бөлінеді.
Енисей жазба мұралары. Олардың бұлайша аталуы тас бетіндегі ... ... ... ... ... ... қосымша кейіннен
Тува мен Хакасия Краснояр өлкелерінен де осындай ... ... ... ... саны - 85 ... ... ішінде кішігірім
жазбалармен қатар ірі тестер кездеседі. Енисей ескерткіштері көлемі ... ... ... ... Ең ... 10-15 ... ең ... 1-2 жолдан
ғана тұрады. Қолданылуы жағынан Енисей ескерткіштері – ескі түрік жазуының
алғашқы ... ... ... Бұл жазу ... ... одан ... өзені өңіріне тарады. Бұл тұжырымның ... жеке ... ... ... мен ... ... Енисей жазба ескерткіштерінің ең көне ... ... ... Бұл ... ... халқы белгілі мөлшерде отырықшы
болып, металл өңдеушімен ... ... ел ... ... ... көне ... ... ішінде қазіргі түркі тектес
халықтардың бәріне ортақ көне ... ... ... ... Ол ... сонау
Cібірден бастап Орта Азия мен Қазақстан аймағы тұтастай Түркі ... ... ... ... VI ... ... ... Солтүстік
Монғолия жерінде бас құраған түркі қағандығы сол ... аяқ ... ... теңізіне, шығысы Корей бұғазына дейінгі ... алып ... ұлы ... ... ... келе Батыс Түркі және Шығыс
Түркі қағандығы деп аталатын екі үлкен қағандыққа ... ... ... бола тұра, V - VIII ғасырларда жартастардың беттері мен тас
мүсіндерге сондай-ақ ... ... түбі және ... ... көне түркі жазбаларының ішіндегі ең маңыздысы – Орхон жазба
мұралары. ... ... ... ... бұл ... ... ... жазылған 3 тарихи мұра ерекше аталады. Оның біріншісі - 731 ... хан ... ... ... – 735 жылы ... Білге қағанға, ал
үшіншісі – Тоныкөкке арналған ... ... ... ... В. ... мен Клеменц ханымның еңбектерінен мынадай мағлұмат ала
аламыз: ... ... ... ... деп ... ол – үш ханның ақылшысы және Білге қағанның құдасы болған
адам. Қытай ... ... ... 716 жылы айтылған. Елтерістің
патшалық құруында оның қосқан үлесі ... ... және ... жазбаларында
толық көрсетілген. Көне түркі жазбаларын кейде «руна» жазулары деп атайды.
Оның себебі: Сібірде айдауда жүрген швед ... ... пен ... Д.Г. ... ... құлпытастардағы өзі түсінбейтін жат
жазуды өз елінің ... ... ... деп атаған еді. Бұл сөз термин
ретінде бертін келе ... ... ... ... ... осы ... тамаша көрінісін берген. Бұл
жерде бұрын өз ... ... ... қытайлардан жеңіліп, шамамен 50
жыл бойы қытай билігінде болып, кейбір княздар қытай ... ... ... болудан қалғандығын айтады. Сонда жай халық: «Менің өзімнің
ханым бар, мемлекетім бар халық едім, енді менің мемлекетім ... ... - дей ... ... ... Бұдан біз арасындағы ... ... ... ... ... ... көреміз.
Орхон жазбаларында әскери күш және ... рух ... ... ... одан ... жат ... ... деген халықтардан шыққан басқыншылардан кездесетін қатыгездік
және ... ... алу ... ... ... жоқ. ... ... құралуы – халыққа көрсеткен қызметін, келтірген
пайдам деп түсіндерді. Ал ... ... ... ... ... ... ғана ... күнделікті өмірде де ержүрек әрі ақылды болуы керек
екенін ескертіп отырады.
Жазба ескерткіштегі Білге қаған үлкен ел ... ... - ... ... ... ... - әрі ... әрі шешен, жырау, әрі
кемеңгер ақыл иесі. Тастағы жазбада Тоныкөк ... ... ... ... ... ... өз ағасы Білге қаған кезінде әскер басы
болған, оның ... сол ... ... дара ... ретінде беріледі.
Сол жазбалардың ішінде күні бүгінге дейін өз ... ... ... ... мен өлең ... мақал-мәтелдер, арнаулар мен жоқтаулар молынан
кездеседі. Мысалы: «Көрур көзум көрмес тег ... ... ... ... ... «Түн ... ... сияқты қолданыстар ... ... ... күні ... ... ... сол ... қолданылып
келеді.
Талас жазу ескерткіштері. Талас өзені ... ... ... ... деп ... жүр. Талас өзенінің бойынан,
Қырғызстан жерінен барлығы 23 ... ... ... табылған
ескерткіштер көлемі тар, көлемі әзірше өте шағын және сан жағынан да аз.
Талас ... 1932 жылы ... руна ... бар ... та ... Оның төрт ... да көне ... алфавитімен жазылған. Бұл алатаяқ
шыршадан жасалған. Оның құндылығы да ... ... ... ... ... ... Эрмитажда сақталуы. Орхон - Енисей ескерткіштері
тектес таңба-жазылуы, ... ... ... ... ... және ... маңынан табылған. Сонымен ежелгі түркі елі белгілі
бір аумақта өмір сүріп, ... ... ... ... өзге де ... ... түркі мәдениетінің Орталықтары Енисей, Орхон, Селенгі,
Талас өзендерінің бойы, ... ... ... ... ... ... Жетісу аймақтары болды. Оған Шығысы Хангай, Сарыөзеннен, батысы –
Карпат тауларына, Оңтүстігі – ... ... ... - ... ... байтақ аймақты мекендеген түрік халықтарының жазу - сызу
дәстүрінен қалған барлық мұралар ... ... ... ... ... ... танылған жазулар 2500 жылдан бері бар деп ... ... ... есеп ... көне ... ... тас ... 240 - тай
қағаз бен теріге 310 беттей мәтін түсіпті. Маникей әріпімен 554 ... ... ... ... ... тарта мәтіндер, 10-ға жуық кітаптар
жасалыпты. Араб қарпімен жазылған ортағасырлық дүниелер қаншама жалпы түрік
халықтары XVI ... ... ... ... жазу ... қолданып, пайдаланған
кездерінде қыруар мұралар қалдырған. Ұрпаққа ... ... ... ... ... ... қағандар әрі тарихи, әрі әдеби ... ... ... тұлғаларына айналды. Ардақты есімдерді ел ... үшін сол ... ... ... ... өркениеттің белгісі болып
табылатын түркілік сына жазумен тас бетіне түсірді [71].
Түрік ... ... бұл ... көне ... ... әрі әдеби тұрмыс - салт өміріне ... ... ... ... бүгінгі күні барлық түрік тектес халықтарға ортақ мұраға айналды.
Түркінің сары ... ішкі ... ... ... таңбалы тастар қас
батырдың ерлігіндей сан ғасырларды аттап, өз ... ... ... ... амал ... ... еш өзгерместен күні бүгінге жетіп отыр.
Болашақ ұрпаққа мұра етіп қалдырған көне түркілік жазба ... ... ... ... ... ... ... саны жыл санап
өсіп жатыр.
Түріктану ғылымы көне түрік жазба ескерткіштерін ... әрі ... ... ... Орхон, Енисей және Талас деп үш топқа
бөледі. Соның ішінде Талас ... ... ... ... ... ... жалғасы болып табылатын ортағасырлық
мұралар мен тарихи орындар осы таулы - ... ... ... Сан жылдар бойы іздестірудің барысында Орталық ... ағаш ... ... ... көне жазу ... Бұл ... ... құрылымы және тақтайға ойылғанымен басқа тас жазулардан
ерекшеленеді. ... ... ... ... қола ... ... ал ... Іле өзені бойынан (Есік қорғанынан) күміс тостағандағы жазу
табылды. Мұндай тарихи мәні зор ... ... ... ... өз ... ішіне бүгіп жасырып жатқаны бізге беймәлім. Қазіргі кезде
ежелгі түркі тайпалық одақтары өмір ... ... ... ... жазылған үй-тұрмысына қажетті заттар, қой тастар табылып жатыр.
Орталық Азия мен Қазақстан жерлерінен ... ... ... ... ... ... ... ерекшелігімен дараланады. Мұнда
Орхон немесе Енисей өзендері аңғарларынан ... ... ... ... ... ... көне ... кездеседі. Мұның өзі түркі
жазуы жүйесінің ертеден қалыптасқан, жүйелі әліппе, жазу ... ... ... ... ... ... ... басқа да табылған
археологиялық материалдар баршылық. Бұл материалдарды оқып білу әлі ... ... ... ... ... ... ... көбінен
әлі басы ашылмай келеді. Оған мына жағдай да себеп болды. Х ғасырда исламды
уағыздаушылар ... мен ... ... ... ... ... ... шығып, бұрын жасалған түркі мәдениетін ислам дініне құран
етті - ... ... ... ұмыт болды.
ХІХ ғасырдың алғашқы ширегінде біраз мағлұматтарды өзі шығарып
тұрған «Сибирский ... ... ... ... ... ... көп кешікпей латын тіліне аударылады да, Орхон ескерткіштері ... ... да ... бола ... Бұл хабарды естіген фин
археологиялық қоғамы 1875 жылы Минусинскіге екі рет ... ... жылы ... жазбалары» деген атпен 32 таблицалы, 8 фотосуретті ... ... ... бір жай, ... ... ... бұл
мұраларды фин ғалымдары өз халқының ескерткіші деп танып келген. Алайда бұл
пікірдің негізсіз екендігін олар ... ... 1889 жылы ... Н.М. ... Орхон өзенінің бойынан, Енисей өзені сағасынан
табылған ескерткіштерден әлдеқайда ... ... ... ... ... қашалған төрт қабырғалы биік тасты көреді. Н. Ядринцев тасқа мынадай
сыпаттама береді: биіктігі - 3,5 метр, төменгі ені - 1,32 ... ... ені – 1,22 ... ... ... ... ... жоғарғы бөлігі
өрнектелген. Тастың төрт жағы бірдей жазылған. Батысқа қараған ... ... да, ... ... ... руналық жазумен толған. Н.
Ядринцевтің айтуына қарағанда, ескерткіштен 25 метрге дейін созылған ... ... ... ... ... бұл қытай кірпішінен жасалған
қабырға екендігі анықталды). Осы қабырғаның жанынан басы жоқ, ... 7 ... ... ... ... ... жақ ... басы бір-
біріне қараған, қираған екі хайуанның мүсіні бар ... мұны ... ... белгісі болу керек деген болжам айтады). Ал осы кіре
берістен әрқайсысының ... 10-12 ... ... шығысқа қарағанадам
мүсіндес сын тастар ұзындығы 4,5 шақырымға дейін созылып жатыр екен. Мұқият
зерттеудің нәтижесінде әлгі ... ... ... ... ... ... келбеті екені және айқындалып отыр. Көп
кешікпей Н. Ядринцев Ресей ... VІІІ ... ... ... ... көне ... ... Осыдан бастап бұрын тек
Енисей ескерткіштері деп қана ... ... ... енді Орхон, яки Орхон-
Енисей жазулары деген атқа ие болады. Шамамен VІ ... орта ... ... ... Азияны мекен еткен түрлі ру-тайпалар бірігіп, Түрік
қағанаты деп аталатын мемлекет құрғаны тарихтан ... ... ... ... ... дәуірінің қоғамдық, әдеби мәдени өмірін жыр еткен ... бар. ...... ... қаған», және «Тоныкөк» жырлары
деп аталады. Бұдан 1250 жыл ... ... ... ... ... ... ... идеялық мазмұны жағынан да, көркемдік шеберлігі
тұрғысынан да күні бүгінге ... ... ... ... ... ... жәдігерліктер жанры туралы ... ... ... ... айтылып жүр. Бұларды біресе прозалық шығарма десе, екінші
жолы поэзиялық туынды деп келеді. Ал ... ... ... ... ... И. В. ... «VІ – VІІІ ғасырлардағы ... ... ... басылып шыққаннан кейін руна жазуындағы әдеби ... ... деп ... ... ... дәл Стеблеваның ұғымындағыдай,
ескерткіштегі сөз ... ... ... ... өлең ... ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Алпамыс», «Қобыланды» тәрізді әйгілі
жырларында кездесетін өлең арасындағы әлқисса-түсіндірме көркем қара сөздер
мұнда да ... ... ... Көне ... авторлары, өзімізге әбден
қанық қазақтың батырлар жырларындағыдай, ... ... ... өткен
оқиғаны ақындық тәсілмен, үлкен пафоспен баяндай отырып, өздеріне елеусіз
деп есептеген сәттерді жыр ... қара ... ... те ... Әдетте
мұндай прозалық жолдардың көркем болуы шарт ... ... ... ... баса мән ... Осы ... ... Білге Қаған,
Тоныкөктерге арналған үш шығарманыңүшеуінде де кездестіреміз. Өз кейіпкерін
дәріптеуде, оның ... ... ... ... ... сүреттеуде
сан түрлі бояуды, бейнелеу тәсілдерін мол пайдалана отырып шабытпен
жырлаған автор бір сәт ... ... да ... Мұны біз көне түркі
ғұламаларының эпикалық мұра жасаудағы қалыпты, дәстүрлі ... ме ... осы ... пен ездік, соғыс пен бейбітшілік, құлдық пен
тәуелсіздік жайында тебірене толғайтын ғажайып жыр ... ақын ... ... екі жүз елу ... ... ... Демек, әрбір шумағы әсем айшық-
өрнектерге, сезім толғаныстарына, жанды бейнелерге толы ... ... ... ... түп тамыры көне тарихтың тұңғиық тереңінде
жатқаны ғой.
Көне түрік қағанаты дәуірінде, дәлірек айтсақ VІІІ – ... ... ... ... ... ... сөзі адамның жан жүйесін еріксіз
тебірентетін, әрбір ... ... ... ой - ... ... замандардан сақталып, бізге жеткен сөз патшасы бүгінгі ... ... ... – оған ... ... ... ой мен сезім әлеміне
жетелейді. ... ... ... ... ... ... сан ... құбылтып жеткізген ежелгі заман ақынының шеберлігіне таңырқап,
талантына тәнті боласыз.
Адамзаттың көркемдік ... ерте ... ... ... ғажайып көркем сөз ескерткіштері тек көне түркілерде ғана емес,
өзге халықтарда да жиі ұшырайды. Мәселен, ежелгі вавилон елінің ... ... деп ... ... ... ... ... бұрынғы екі
мыңыншы жылдар шамасында жазылыпты. Бұл адамның ... мен ... мен ... жайындағы гимн деуге болады. Ал, енді үнді ... да ... ... ... деген көркем туындысы адам
бойындағы асыл қасиеттерді жырлауға арналған. Бұл дастан он ... ... ... ... екі жүз он төрт мың жол өлең ... ... ... түріктердің мекен еткен барлық аймақтарынан
бүгінде ... ... ... ... ... таңданарлық жазба
ескерткіштердің таралу аймағы да айтарлықтай ауқымды. Оларға: (түрік бітіг
жазуына) Моңғолияның – Орхон, ... ... ... алқабы, Алтай,
Тува және Хакасияның - Енесей, Абақан, Кем өзені, Бурятияның - ... ... ... ... ... – Тұрпан ойпаты, Дунхуань, Миран
аймағы, Қазақстанның – Ертіс, Талас, Сыр, Іле, Еділ ... ... ... ... ... және Шығыс Европаның біраз бөлігі жатады. Мемлекет
тарихын бейнелейтін түрктік руникалық жазуларды тілдік‚ әдеби, тарихи ... ... жан - ... зерттеу үшін жазба ескерткіштердің
географиялық таралу аймағын ... ... ... Н. ... жүгінсек қазіргі уақытта түрік бітік ескерткіштерінің саны 500-ге
жуықтаған екен [73]. ... ... ... ... ... ... әр жерінен тасқа, ағашқа, ыдысқа, әртүрлі бұйымдарға
жазылған жазулар табылуда, осының нәтижесінде ... ... саны ... ... ... ... ғасырлардан белгілі ... ... ... ... ... ... тәртібіне қарай
бірнеше аймаққа жіктеп-бөліп келген.
Хакасия және Енесей ескерткіштері. Келесі құнды ... ...... Абақан, Кем өзендері бойынан табылған түрк
жазба ескерткіштері құрайды. Олардың ішінде ұсақ ... ... ... де ... ... ... ... жағынан негізінен шағын
болып келеді. Бұл жазба мұраларда сол дәуірде өмір сүрген қырғыз, ... ... ... ... ... ... хронологиялық тұрғыдан
бұл ескерткіштер – ескі түрік жазуының ... ... ... ескерткіштері. Алтай жотасынан (Батыс Моңғолия) тарихи
құндылығы жоғары 13 көне ... ... ... ...... ... Лена - Байкал өңірлерінен жартас беттеріне қашалған
қысқа жазулар анықталған, сонымен қатар әртүрлі заттарға ... ... да ... алсақ жазба екерткіштер саны арта түсері анық. Бұл
жазба ескерткіштер хронологиялық тұрғыдан ... VIII-X ... ... ... сүйенсек аталмыш аймақтағы ескерткіштер Құрыхан тайпалар
одағының өмір ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістандағы түркі руникалық
жазулары көбінесе ... ... ... дін және заң ... жазылған нұсқалары болп табылады. Яр - хотоның үңгірінің қабырға
сылағында көне түрік ... ... ... ... Д.А. ... ... ... мен Қарақожа өзенінің оң жағындағы шатқал
бойынан бірнеше түрік бітігтерін тауып ... ... ... ... ... ... сылақты қабырғасына боямен жазылған түрк
жазулары мен нашар сақталған басқада ... ... 1902 жылы ... ... ... ... ... қағазға жазылған көне түрік
жазулары мен манихейлік мазмұндағы жазулар табылды. Қағазға ... ... ... Туюк ... ... ... ... археологиялық қазба
жұмыстары жүргізілген кезде табылған. Мәтіннің бірі түрік алфавиті ... ... ... ... ... төрт мәтін бөліктері Түрік
өзені аңғарынан және Қарақожа ауылынан табылды. Ең елеулі ... ... жылы ... Cол ... ... ... мен Миранға жүргізген
экспедициясы нәтижелі аяқталды. Онда әлемге «Ырығ бітіг» деген ... 104 ... ... ... табылған еді. Қ.Сартқожаұлы бұл клофонды
яғни «Ырығ бітігті» көне түрік діні зікірінің бір ... ... ... ... пікірінше бұл қолжазба X ғасырға жатады [74].
2.2 Алтай жеріндегі көне түріктердің ескерткіштер түрлері
Қазақстан ... ... ... ... ... тарих «жабық тақырыптардың» санатына жатқызылып ... ... көне ... мен ... ... ... 1950 жылдарға дейін санаулы ғана Ресей ғалымдары айналысты. Ал,
Қазақстан ... 1950-52 ... ... қана ... ... ... А. Х. ... К.И. Пацевич, К.А. Акишев, П.В. Агапов,
А.Г. Максимовалар болды.  Археологтар мен ... ... ... идеялық - эстетикалық көзқарасы материалдық және ... ... қола ... ... ... ... сақтар, ғұндар,
көне түркілер, қимақ - қыпшақтар, оғыз тайпасына жататын найман және ... аса бай, ... ... мол ... мен ... хақында
біздерді біршама хабардар етіп үлгерді. Адамзат Алтай өңірінде ... ... - ақ ... ... ... бері де олар соңында қаншама таңғажайып
ескерткіштер қалды. Қару пышақ сынды пластина ... ... ... ... ... ... ... осынау бір ерекшелігі
көне адамзат Алтайды ежелден мекен еткен деген ... ... ... ... ... ... ғажайып та өзіндік
ерекшелігі мол, сондай-ақ дәстүрлі ескерткіштері ... ... ... орналасқан, кіші қорғаннан шығысқа қарай тізбектелген екі ... ... ... және кіші ... ... Ескерткіштердің әрбір
элементінің өзіндік орны бар. Біздің дәуірімізге ... ҮІІ ... бұл ... ... жасаған шеберлерден, әрине көп ғұмыр
кешіп, тұтас ... ... бойы өз ... ... десе де болады.
Шығыс Қазақстанның көне мал өсірушілерінің діни нанымы күнге табынудан
шыққан ба ... ... ... тас ... ... ... ... қарап орнатылған. Шығыс Қазақстандағы сақ ... ... ... ... бір ... ... Шілікті алқабындағы
«Алтын қорымдар» комплексі болып табылады. Оның бірі табылып, зерттелді,
сондай-ақ С. С. ... ... ... ... ... ... Сан түрлі өсімдік өскен, қайнар бұлақтың бастауы болып табылатын әсем
шатқалдарда жүздеген таңбалы тастарды табуға болады . ... ... ... рулық, тайпалық түрлі мереке, әдет - ғұрыптар ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының көне
тарихының қайнар көзі болып табылатын 100 шақты басты - ... ... ... Шыңдағы таңбалардың мазмұны түрліше: тотемдік ... діни ұғым бір ... ... ... түрліше орындалған жазулар
мен рәміздер қаншама. Қайсыбір зерттеушілер тастағы таңбаларды Ұлы ... ... ... жөн ... Шындығында, мұндағы тарихи және
экономикалық факторларды ескермесе болмайды. Қалай болғанда да, Алтай мал
өсірушілері Алтай ... ерте ... ... ... еш дау жоқ. ... ... таңбалы тастардың ішінен Тамурашидегі линарлық
техникамен орындалған ... бөле жара ... ... Бұл ... орындалу мәнерімен, барлық мән-мағынасымен басқалардан тіптен де
бөлек, оған тіпті жай көз жүгіртіп өткеніңізде ... пен ... ... Оны салған шебер өз суретіне бір де бір түзету жасамаған. Мұндағы
тағы бір таңданарлық жайт сол, бұл ... ... ... ... ... ... ... бұғы. Балық, қабал секілді жан ... ... өте ... ... ... Қазақстан мәдениеті сақ
кезеңі ескерткіштерінің үшінші тобы - ... тас ... ... Сақ ... ... бір адамдардың бейнесін (дене ерекшелігін
емес), ата-бабаларымыздың жиынтық қалыпты бейнесін суреттеуге ұмтылған.
Мүсін ... ... ... ... ... зор. ... көне
мәдениеті» деген ұғымды этикалық емес, археологиялық ... ... ... ... тас ... ... мүсіндері, балбалдар сияқты жекелеген
ескерткіштер ... еске ... Бұл ... ҮІ ... пайда болды. 
Дат археологы Вильгельм Томсонның көшпелі түріктердің жазуына байланысты
1983 жылдың 25 ... ... ... «тас ... шығу тегі мен
мағынасын білуде ерекше роль атқарады. Тас мүсіндердің құпиясын зерттеуде
басқадай жаңа тәсілдерді ... ... ... мағынасын түсінудің
қалыптасқан жүйесі пайда болды. Солардың ішінен, Олжас Сүлейменовтің ... ... ... ... болады. Енді содан қысқаша үзінді келтірелік:
«Балбал тастардың ... сол, ... ... қолына ыдыс ұстатылған.
Низамидің айтып кеткеніне қарағанда, ... ... ... ... қолына ыдысы бар балбал тасқа құдай секілді ... ... ... ... деп таныған. Оларды сөйтіп
мұртты еркекке ұқсатқан. Алтайдың бұл ... ... ... ... қабір ішінен табылған ыдыстардың сыңары десе болады. Бұл
ұқсастықты ... ... Л. Р. ... та ... [41]. Оның ... ... ... асқақ бейнесі болып табылады. Қолына ыдыс ... ... мен ... ғана бар. ... ... параллелі, менің
пайымдауымша, шумердің ыдыс ұстаған өзінің балбал тастары болған деген ойға
жетелейді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... өзінің
құдай ретіндегі қалпын сақтап қалған. Вавилонша бұл – Иштор, құдайға
табыну. Тамуз ... ... ... От ... ... қарағанда Иштор жерге
түсіп, Тамузды тірілтеді. Ыдысты ішіне жапсыра ... ... ... ... күн ... толы ... айналып, қиялды асқақтатады.
Қолдағы, яки бастағы нұрға толы ыдыс – ... ... Ал ... ыдыс ... ... Патшаның жасына орай қабірге сонша қыш, яғни ағаш ... ... ... ыдыс ... ... ... болып табылады.  Ыдыс
ұстаған Иштор құдайдың мүсіні қабір басына қойылады. Тамуз күнге ұқсаған
Иштор оны ... ... ... ән ... ... ... - деп мағынасыз қайталана беретін жолдар бар. Бұл, біздіңше
Тамуз – күн құдайына ... ... ... ... ... ... дейінгі қорымдарда Иштор құдайының бейнесі болып саналатын ыдыс
ұстаған балбал тастар жеткілікті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жарты ай түрінде алып, ислам рәмізі
етті. ... ... ... ... ... айырмашылығы неде? Сенім – қайта
тірілтуде. Ұйықтап, егер сен жер ұлы ... суыр мен шөп ... егер ... ұлы ... күн ... қайта тіріліп кетесің». Балбал ... ... ... бір ... байланысты қолданылатын
атауы. Балбал тас мүсін емес, дұрысында оның жанына тізбектеле қойылатын,
сәл ғана ... ... ... ... тас ... Бұларды тұрғызу
– өлген адамға құрмет көрсетіп, ескерткіш қоюдың бір түрі. Мысалы: ... әрі ... ... ... ... ... қағанға ескерткіш орнатқанда былай
деп жазған: «Әкем қағанға балбық (балбал) тіктім». Білге қағанға арнаған
балбалдас ... ... км, ... 750 тас. ... Ә.
Марғұлан, Л. Р. Қызласов А. Д, Грач, С. Г. Кляшторный, В. Д. Кубарев т. б.
Қазақстан, Тува, ... ... ... зерттеген. Әдетте, ол түркі
дәуірінің (6-9ғ) ғұрыптық тас ... ... ... ... ... ... өлген адамның бейнесін беретін тас мүсін қойылса,
одан әрі шығысқа қарай ондаған, ... ... ... ... ... ... ... қаза болған батырдың өз
бейнесін көрсетпейді. Мұндай тас бағаналар қаза болған ардақты ... ... оған ас беру ... ... ... орналасу
жүйесі бойынша арнайы келіп қатысқан және бір-бірден балбал тас ... ... ... топтар мен жекелеген адамдардың құрметін көрсететін
семантикалық өрісі кең ... ... ... Ә.Х. Марғұланның
деректері бойынша, ертеректе Қарқаралы, Баянауыл жерлерінде жалпы саны ... ... ... ... ... тізбектері кездескен. Бұндай
аса үлкен тізбектер өлген адамның қадір-қасиетінің, ... тым ... ... ... балбалдар тізбегі мұнан әлдеқайда аз болады.
Балбал тастар – тастан ... адам ... Олар ... ... ... ... діни танымдық, салт-дәстүрлерін көрсетеді.  Қазақстан
жерінен табылған балбал тастар тарихына көз ... ... ... болады. 
1. Ерейментау тас мүсіндері. Түрік қағандығы кезінде жасалған Ерейментау
тас мүсіндері – ҮІ-ҮІІІ ... ... ... тас ... ... ... төңірегінде, Сілеті, Кедей, ... ... жиі ... ... ... ... қарай 8 шақырым жерде сұр
граниттен жасалған үш мүсін бар. Жергілікті халық оларды «Қос ... ... Сол ... ... қою мұртты, белдігіне қару асынған, оң
қолымен әдемі ... ... ... ... сол ... ... ұстаған
Түрік қағандығы кезіндегі әскербасы алыптардың келбетін, ... ... ... келтірген. Мүсіндерді граниттен жасалған төрт ... ... ... ... ... тұрғызған. Сол заманда батырларға,
қоғам қайраткерлеріне қоршау мен тас мүсін ... ... еске ... түрі ... ... ... тас мүсіндері. Арғанаты тас мүсіндері – түркілердің орта
ғасырлардан қалған ... ... ... ... облысы
Ұлытау ауданындағы Арғанаты тауының Мық, Домбауыл, Айыршоқы қыраттарында
орналасқан. Орталық ... ... ... зерттеген.
Мүсіндер жалпақ тастан қашалып, төртбұрыш, ... ... ... ... жақ сыртына беті күншығысқа қаратыла тігінен орнатылған.
Одан шығысқа ... ... тас ... ... балбалдар тізбегі
кездеседі. Мық тауының етегіндегі жергілікті тұрғындар арасына «Алып тас»,
«Мықтың алыбы» атанған мүсін сұр ... ... ... ер ... ... ... мен ... көзі, ұзын мұртының және аяқ-қолының
бедері айқын көрінеді. Оң қолына сусын ішетін ... сол ... ... ... мүсін бұдан 200 метр қашықтықта орналасқан. Осы екі мүсінді
жергілікті қазақтар «Қос ... «Қос ... деп ... Бұл ... ... ғасырларға жатады. Арғанатының Тұлпартас сілемінің баурайынан ... ... ... ... жасалған адам мүсіні табылды. Мүсінде
әдемі жас әйелдің бет-әлпеті кескінделген. Мұндай тас мүсіндер, негізінен,
елге сыйлы ... ... ... тас ... ... тас ...... Қарағанды
облысы Шет ауданы Атсуытқан тауының шығыс жағындағы шаршы қоршау ішіндегі
тас мүсін. 1982 жылы ... ... ... ... Әр ... 3 метр, қақпа тастарды тігінен ... ... ішін ... ... Арнайы әкелінген ақ шақпақ ... ... ... ... ... жағы ... ... жоғары
бөлігінде адамның бейнесі бедерленген. Қалың қабағы, үлкен көзі, мұрны,
ұзын мұрты мен жалпақ, ұзын сақалы ... ... ... ... құрылысы оның ҮІ-ҮІІ ғасырларда жасалғанын көрсетеді.
4. Ұлытау тас ... ... ... ... ... тас ... шоғыры (ҮІ-ҮІІІғасырлар). Түркі дәуірінен қалған тас
мүсіндер қылыш, қанжар сияқты әскери қарумен, ... ... ... ... мен қолбасы мүсіндерінің тізбегі қойылады. Балбалдар
саны ... 200-ге ... ... ... қатар аңызға айналған арулар
мен ардақты аналарға да ... ... Бұл тас ... ... ... орай ... «келіншектас», «кемпіртас» деп атала береді.
Ұлытау ескерткіштері қазақ жерін мекендеген тайпалардың рухани мәдениетін,
тұрмысын, салт-санасын, өнер ... ... ... дерек болып
табылады. Жылысай тас мүсіндері – Қазақстанның ... ... ... ... мен қыпшақ заманында (ҮІІІ-ХІІІ ... ... ... көрнекті тобы. Қағандық кезіндегі мүсіндер тас
қоршаудың шығыс жақ іргесінде, беті ... ... ... ... ... жалпы саны сегіз, олардың әрқайсысының шығыс іргесінде бір-бір
мүсін тастары болған. Оның үшеуі қираған. Бізге жеткен бес ... ... ... ... жеткіншек жастарды, соңғы мүсін орта жастағы әйелді
бейнелейді. Бұл тас мүсін нәрестелердің қорғаушысы саналған ... ... ... ... тас мүсіндері. Қарқаралы тас мүсіндері – ... ... тас ... тобы. Ол тас мүсіндерде, негізінен, батырлар, қолбасшы-
көсемдер, билер мен абыздар, ... мен ... ... Тас
мүсіндер саны 200-ге жетеді. Батырлар қару-жарақпен, хан мен билер қолына
асатаяқ, беліндегі кісесімен бейнеленген. Қарқаралы тас ... ... дене ... ... ... ... ... шынайы, әрі
тартымды жасалған. Қарқаралы маңында кезігетін тарихи ескерткіштер қазақтың
ежелгі мүсін өнерінің озық ... ... ... Балбал тастар
Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай, Қалба тау жоталарында жиі ... ... ... қоғамынан баға жетпес мәліметтер беретіндіктен
де тарих ғылымында үлкен мәнге ие. Тарбағатайдың күнгей ... ... ... ... де ... ... ... салынған көне кескіндер мол әрі
өзге өңірлердегіге қарағанда елеулі ерекшеліктерге ие. Егер осы ... ... ... 2009 жылы ... - зерттеуші Алан Байтенов
«Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша ... ... мен ... ... ... ... еді. ... таулары халықтың сан жылдар
бойындағы өзгерген тарихын жақсы біледі. Бұл сонау ... ... ... ... жоңғарлар және де орта ғасырдағы тайпалар кейін ... ... ...... ... Осылардың барлығы өзінен кейін
қаншама іздер қалдырған. Кейбір қызықты материалдар осы ... ... ... бірі ер ... ... ... Оның бағалы да қызықты жері
мүсінде ер адамның басына кигізілген үшмүйізді бас киімде. Бір бет жағы ... ... аузы және де ... салынған мұрты бар. Бұл ... ... ... ... өте ... кездеседі. Бүкіл Қазақстанда
бірнеше ғана мүсіндер бар екен. 
Енді Семей өңіріне келетін болсақ, жуырда ғана Семей қаласының ... тағы бір ... ... ... Ол тасты Аягөз ауданы Мың бұлақ
ауылынан 5 ... ... ... Тас ... - ... осы ауылдың
тұрғыны табиғатты суретке түсіріп жүріп ... Оны ... ... Семей қаласының заң колледжінің ұстазы ... ... - ... ... еді. ... ... ол ... осы мұражайға
тапсырылып, зерттеуші - ғалымдар ... ... ... ... бұл ... баға ... табыс екенін және де оның қолдан
қашап ... ... ... ... қарағанда ол ҮІ-ХІІІғғ.
жасалынған. Бұл Семей қаласы мұражайының 12 ... ... Бұл ... ... ... ... ... айта кететін болсақ,
оның маңдайындағы әжімі, бұндай әжім ... ... ... ... ... тастардағыдай бұл да қолына ыдыс ұстаған, сол қолында қаруы
бар. Жаңа олжаның биіктігі – 1 метр 18 см.  ... ... ... ... ... ... балбал тастарды зерттеуге қызығады екен.
Өзінің ... ... ол ... ... ... барып, көрмеген балбал
тастары кемде-кем сияқты. Мүсіндердің суретін Маңғыстау жағынан, екіншісін
Алтай жақтан, үшіншісін ... ... ... ... ... ... ... Оның айтуына қарағанда балбал тастар Қытайда,
Ресейде, Өзбекстан мен ... Қап ... да, ... ... ... ... Саясаттанушы «балбал тастар біздің бабаларымыз құрған өркениеттің
қандай өңірлерге дейін тарағандығын көрсететін белгілер. ... ... ... өзге ... сияқты өз құдіреттерін алып пирамида, үлкен қорған,
қамалдар тұрғызумен дәлелдеуге ... Олар ... күш - ... ... қасында тозаңға да татымайтынын түсініп, ... ұлан - ... ... кімдігі екендігін еске салатын осы ... ғана ... ... Г.Ф. ... 1734 жылы Ертіс маңын зерттей
жүріп, қимақ - қыпшақ өнері ескерткіштерін тапты. Үш кестемен ... ... ... КСРО ... ... Академиясының архивінде сақтаулы
тұр. 
ІІІ ҚАЗАҚ АЛТАЙ ЖЕРІНДЕГІ ТҮРКІ ӨРКЕНИЕТІНІҢ РУХАНИ-МӘДЕНИ ... ... Көне ... ... қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі
жылқы феномені. Түрік және ғұн - ... ... ... Азия ... өмір
сүрген көшпелілер тәрізді ежелгі түрік тайпалары өздерінің ата ... ... ... бір ... бірнеше жылқы қойып, тастан
үйілген ... ... ... жалғастырды. Ежелгі түрік тайпаларындағы
жерлеу дәстүріне, мәйіттің жанына жылқы ... ... ... ... ... бірі болып қабылданды. Дәстүр негізінде Сібір және Алтай жерінде
пайда болса керек. Жерлеу ... ... ... ... ... ... ойпаты, Саян Алтай және Жетісу, Тянь - ... ... Көне ... кезеңіндегі қазақ халқының дәстүрлі мәдениетіндегі
жылқы феномені
Түріктердің археологиялық ескерткіштерінің жерлеу ғұрпына ... ... ... адамдары қабір үстіне өлген кісі ... тас ... Бір адам өлсе бір тас ... ... кейбірінде тастар саны жүзге, тіпті мыңға дейін жеткен, мұндай
құрылыстар түрік шонжарларының қабірлеріне ... Ал, ... ... ... ... ... ... кәдуілгі тас
қоршаулар атқарды. Түріктер басқа тайпалармен байланысқа түсе отырып, өртеу
ғұрпын ұмытып, мүрдені өртемей ... жаңа ... оған ... ... мен заттарды қосып ... ... ... ... ... ... көбірек ұстаған. ... ... ... ... VI - VII ... ... қоса жерлеу
ғұрыптары анықталған.
Жерлеу ескерткіштерінің материалдары түрік культтік мемориалдары
туралы қосымша мәлімет ретінде ... ... ... ... ... ... барлық үлгісі үшін тән бірнеше бөлімдерден
тұрған жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... ендігі болып табылады немесе солтүстіктен оңтүстікке қарай сәл
ауытқуы мүмкін. Қоршау ... ішкі ... ... ... кей ... ... ... кеңістікке де тастар төселеді.
Әрбір жалғыз, жұп көп бөлімді қоршауларда толтырылған тастардың арасы онда
міндетті түрде ақ ... ... ... ... ... ... ... «ең басты», үлкен қоршауларда мрамор тастар өте ірі түрде кездеседі
[3, 9 б.] .
Түрік заманына жатқызылатын обалар Қазақстанда аз ... ... жете қоюы қиын ... ... ... Жерлеу салты, атпен қоса
үйінді астына мүрденің шалқасынан жатқызылумен сипатталады. Мүрдені қоюдың
үш нұсқасы анықталады: басы ... ... және ... - батысқа
қаратылған. Мүрделер аса үлкен емес тастардан ... ... ... 10 м және ... 1 метрден аспайтын обаларға жерлеген. Кей
жағдайларда оба ... оның ... ... ... ... шұңқырынан
үлкенірек қаланды байқалады. Қабір шұңқыры көбінесе тік бұрышты немесе
сопақша болып келеді. ... төрт түрі ... ... ... жылқымен
қоса жерлеген адам, жылқысыз ат әбзелдерімен жерлеген адам, адамы жоқ, ... ... ... ... ... ... ... аяғы бүгіліп,
адам сүйегімен қатар, одан сол ... ... бір ... ... ... ... немесе төмен қойылады. Аттың басы, ... ... ... арқа ... ... өте ... және ғұн - ... дәуірінде Орталық Азия жерінде өмір сүрген
көшпелілер тәрізді ежелгі ... ... ... ... ... бір ... бірнеше жылқы қойып, тастан үйілген обаларға
жерлеу дәстүрін жалғастырды. Ежелгі ... ... ... ... ... ... ... жерлеу дәстүріне неғұрлым тән салттың бірі
болып қабылданды. Дәстүр ... ... және ... ... ... ... ... ескерткіштерінің ішінде жылқымен қойып жерлеу Моңғолия,
Минусинск ойпаты, Саян ... және ... Тянь - Шань ... Ресейлік Алтайдың территориясындағы түрік тайпаларының жерлеу
ескерткіштері орталық ... ... ... ... ... ... және ... Шығыс Алтай территориясында жақсы
зерттелінген. Ежелгі түрік жерлеу орны, ... және ... ... ... осы екі ... ... Солтүстік Алтай
аймағымен салыстырғанда дала көшпелілерінің ежелден мекен еткен ... ... ... ... ... ... ... көптеп
зерттелгеніне қарамастан, көне түріктер тарихы мен археологиясының шешімін
таппаған жекелеген мәселелері әлі де болса зерттеуді қажет ... ... ... ... ... түріктерге жатқызуға нақты негіз ... ... жане ... ... ... ... ... мәйітті өртеп жерлеудің болғандығы туралы ... ... ... зерттелген қорғандарының негізгі бөлігі
VII – XI ғасырларға жатады, Бірінші Түрк қағанатының кезеңіне жататын (VI ... ғ. ... ... ... ... ... ... аймақтарда да, Тува,
Моңғолия, Қазақстан жерлерінде де VI ғасырға жататын жерлеу ескерткіштері
аз кездеседі. Кітаптан алынған жасыл
Б.з.д. ІІ ... ... ... ... ... əскери саладағы мəнінің артуы он бес ғасырдан соң жылқының культтік
обьектіге айналуына, ... ... ... оны құрбандыққа
шалуға жəне соңында адаммен бірге жерлеуіне əкелді. Ерте темір дəуірінің
орта кезеңінен ... ... С.П. ... “адаммен қоса жылқыны жерлеу
ежелгі тотемдік идеологияның сарқыншағы” [1] болудан ... енді ... ... ... ... ... қоғамдағы жауынгерден бастап
патшаға дейінгі əлеуметтік дəрежесі жоғары топтардың негізгі ... ... ... Сондықтан да табиғи - климаттық жағдайы
сұрапыл, алтын бесік- Алтайда жылқы малы шаруашылық ... тез ... ... ... ... [2]. Орталық Азиядағы 160 жылқы жерленіп, 15 - 20
жылқының құйрығы ... ... жəне 300- дей ... ... Аржан жерлеу - ғұрыптық кешені жерлеудің ... ... əрі ... бірі [3]. Шығыс Қазақстанда Аржанмен
уақыты жағынан тұтас, мол мəліметтер беретін ірі ... ... ... ... VІІІ - V ... жататын зерттелінген обаларда адаммен қоса
жылқыны ... үш ... ... ... ... ... ... (Күрті
ІІ, №2 оба; Зевакино, №36 қоршау, №38 ... №104 ... №99г ... ... Құрық ІІ, №6 оба; Қызылтас, №47 оба), ... ... ... не ... салу ... №7 қоршау; №83 қоршау;
Измайловка) жəне тек ат əбзелін (ауыздық, суылдырық жəне т.б.) ... ... ... ... ... ... де ... кеңінен таралған өңірі - таулы аймақ, ал шарықтау шегі б.з.д. ІV-
ІІ ғасырлар болса керек. Бұған ... ... ... ... ... ... сансыз жылқы жерлеулері. Алтай тау тізбегінің
оңтүстік - батыс ... ... жан - ... тау ... қоршаған ерте
темір жəне түрік дəуірінің жетпістен астам обалары ... ... да осы ... бір ... ... ... З.С. Самашев
бастаған Шығыс Қазақстан археологиялық ... ... ... 1998 ... бері ... жүргізіліп келеді. Осы уақыт аралығында
ежелгі көшпелілердің №11, 18, 31, 32, 34, 36, 71, 23, 10, 9, 4, 72, ... ... ... ... Бұл ... ерте темір дəуірі обаларының
көбісін жерленгеннен кейін оңтүстік - шығысынан кіріп тонап кетсе де, ... №36 ... ... ... бөлікке тиіспеген. Сондықтан да ... ... ... ... ... алынған мəліметтер
негізінде берелдіктердің адамды жерлеуде жылқыны бірге ... ... тағы ... ... қарастырылады.
Жылқымен жерлеу дəстүрінің түрк тайпаларының қайсысына ... ... ... ... ... үш ... ... көзқарас бар:
1) С.А. Теплоухова, Н.Потапов, Л.Р. Кызласов, С.И. ... ... А.Я. Шер, Ю.С. ... С.П. ... ... ... ... жəдігерлер мен деректерге салыстырмалы зерттеу жасай ... ... ... ... ... ... пікірді айтады;
2) А. Гаврилова, Л.Н. Гумилев, А.Савинов, Ю.И. Трифоновтар ... ... ... ... басқа түрк тілді тайпаларға,
олардың ... Түрк ... ... теле ... ... деп ... ... пікір тіпті басқаша. Олардың басында ... ... ... С.В. ... пен Л.А. Евтюхова тұрады. Соңғы пікір
бойынша, жылқымен ... ... ... ... ... ... ... Алтайдағы ескерткіштер теле ... ... ... ... деген пікірді ұстанды. Соңғы пікір
ғылымда біршама мойындалған ғылыми тұжырым ... ... ... қарай аздап ауытқымалы түрде созылған төрт
тізбектен тұратын, “жұмыртқа” пішіндес тас үйінділері мен ... ... ... қабір шұңқырлары С, СШ- О, ОБ- қа бағытталған,
орташа обаларының диаметрі 15- 20 метр, ... 1,3- 1,7 м ... ... ... ... адамды қима- тағанға немесе
ағаш рамаға жерлеу мен оның ... ... ... ... жылқыны əшекейлеп, ер - тұрманмен бірге қоюы тəн. Қима ... ... жеті ... етіп ... тақтайлар салып, оның үстін жəне
жылқы жатқан бөліктегі киізбен жəне қайыңның қабығын қабаттай жапқан. ... ... ... ... ... ретімен толық сипаттап өтсек: Қорымды
зерттеу, əсіресе ең ірі оба- ... ... ... қазу 1865 жылы В. В.
Радловпен жүргізіліп, кейіннен С. С. Сорокиннің ... ... [4]. ... ... шұңқырында төрт қатарға қойылған, ... ... он алты ... мен ... ... ... ... тағы
бір жылқыны қосқанда жылқы ақсүйекті алыс жолға аттандырған. Алдыңғы екі
қатардағы сегіз жылқының ... ... ... ... ... алтын
фольгамен қапталған əбзел əшекейлері болды [5].
Жылқылар əшекейленген, ерттелген, ал бастапқы екі ... ... тау ... ... ... жəне осы екі ... ... жалы тері
қапталған. Тау ешкі мүйізі доға пішіндес, ішкі беті тегіс, сырты рельефті,
түбіне қарай қалыңдай береді. ... ... жұқа ... ... Бас жағы мен ... екі жерден арнайы ... ... ... ... жасалған, ал суылдырық, тізгін сияқты т.б.
əбзелдер сақ - скиф аң ... ... ... ... ... жəне мүсіндеу техникаларын енгізе отырып дайындаған жəне оң жақ
бетін көркем ... ... не ... ... ... ... ер ... обаларында кездесетін ерлерге əбден ұқсайды, яғни ... ... ... жүн, не шөп ... ... беті тұяқты (бұлан)
жануармен грифонның айқасы бейнеленген аппликациямен ... ... ... ... 13- 20 ... ... қоса ... 136 - 144 см жылқыларды, алғашқы болжам ... ... ... Бұл ... да ... ... өлтірілген. Олжалардан дөңгелек
пішінді, темір ауыздықтан басқа ештеңе табылмады [6]. №10 оба ... м, ... 2 м). ... ... ... 3, 35 м. ... оңтүстік- шығысындағы ағаш табыттан солтүстік- ... ... ... Қабір шұңқырың барлық жері, ұзындығы 2 м. ... 7 ... ... оның үстінен куриль шайының ... ... ... жатқызылып, аяқтарын бауырына қарай икемдеп ... ... ... ... ... үш ... болып орналасқан;
Біріншісінде- сыңарланып орналасқан төрт аттың бастары жоғары болу ... ... ... ... Бұл ... бірінші болып жерленген. Келесі,
екінші жəне үшінші қатардағы жылқылар үш-үштен ... ... ... ... жамбастарына сүйелген. Бірінші қатардағы бірінші
аттың басы ағаш ... бір ... орай ... Осы атта тау ... ... ... жасалған мүйіз - əшекейі бар. Сонымен қатар ең басты
айта кетерлік мəселе ... ... ... өте жоғары болғаны
соншалық, киіз тоқым бетінде фантастикалық полиморфты бейне сақталған. ... ... Орта ... бірінші рет кездесіп отыр. Ат əбзелдері барельеф
техникасы бойынша түрлі ... ... ... ... Осы ... ... беткі бөліктері алтын фольга жəне қалайымен əшекейленген.
Ат ... ... да ... ... кездеседі: таутекелер, арқарлар,
бұлан жəне грифондар [7]. Қорымдағы ... ... көп ... ... сипаттап өткен үш оба болып тұр. Енді орташа топтардың жерлеу орны
болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... табылған №34 жəне №31 обаларды сипаттайық: №34 оба (диаметрі
14,3* 14,6 м). Оңтүстік- батыстан солтүстік - ... ... ... 2,4 метр қабір шұңқырында екі адам, екі жылқы жерленген. Жерлеу
ғұрпы басқа обалардан өзгеше бұл обада денесінен бөлектеп ... ... ... ... алдыңғы аяғы тұсында жатыр [8].
Берел қорымындағы үлкен Берел обасы, №11 обасы жəне №18 ... ... ... ... ... мен оның ... ал басқа бір-
екі жылқы жерленген обаларда жанұя басшылары немесе жауынгерлер ... ... ... ... ... ... ... басы С, СШ қарай бағытталған, аяқтары ішке қарай бүгіле “тынығу”
түрінде жатыр. Алдыңғы жылқының бассүйегін қандай ... ... ... ... ... жағын бекітіп) тігінен, тұмсығымен қойған, ал
екінші жылқының басы ылғи да ... оң, не сол ... ... ... тек солтүстік - шығысқа қарай бірінші қойылған жылқыны ғана
əбзелімен қоймаған, екінші ... да ... ... т.б. болған. О дүние
барлығына, онда өлген туыстарымен жəне мал- жануарымен де ... ... ... ... жерлеу ғұрпына жылқының тек жерлеу
инвентары ретінде ғана емес [10], ... ... ... ... ... ету үшін ... жоғарыдағы археологиялық деректер (жылқы
мүрдесі, ... ... т.б.) ... ... ... ... жабдықталған жылқының маңдайын чеканмен ұрып өлтіре бірге жерлеу
сол адамға есті жануары- арғымағын арнау ... орын ... ... Бұған қазақтағы жалы қырқылып, ... ... ... ... idik- ыдық аты) ... сəйкес келетіндей [11]. Себебі пазырық
жылқыларының құйрығы қос өрімнен бес ... ... ... ... 25 ... қалдырылып қырқылған жəне оған қалың киізден жасалған мойын жапқыш
(нагривник) кигізілген [12].
Адамды ... қоса ... ... ... үшін сақ- ... мен космогониясындағы аттың рөлін ашу қажет. Бұл үшін ... - ... ... сақталған – түркі тілде халықтардың
этнографиясындағы ... ... ырым - ... ... ... ... керек сияқты. Нəресте дүниеге келген ат - бəсіре мал
енгізген ... ... ... азан ... ат ... ... отырғызып той жасаған көшпелілер ат пен батыр бір ... ... бір ... тірі жүрсе оларға- бір өмір деп түсінсе керек. Арнау
аттың иесін жерлеуге ерін теріс ... ... ... ... ... ... бастап барып, тек қатысып қайтуы (тұлданып), бар ... ... ... ... ... не күз ... жерленуі,
қыста ірі көлемді, терең шұңқыр қазып, ... ... оған ... қиын ... ... өлгеннен кейін біраз уақыт сақталынып,
жылы жыл ... ... ... ... ... ойға ... Тұлданған
ат бір жылдай үйірде жүріп, жыл өткен соң ерттеліп, үстіне иесінің барлық
киімі салынып, қара ... ... ... барып сойылған. Жылқының бірге
жерлеу қазақтарда ұзақ уақыт бойы сақталған. Мысалы, И.А. Кастанье былай
дейді: ... ... что с ... хоронили лучшую его лошадь” [13].
Салт аттылар заманында ... ... тың ... малын арнап,
көлікпен қамтамасыз ету сыртында оған сыйыну, оны тамақтандыру ... ... ... ... ... ... оба айналасында
шалынып, еті түгел желініп, белгілі бір сүйектері (бассүйегі, құймышағы,
тұяғы т.б.) бүтіндей, не ... не отқа ... ... ... ... ... не үйінді шетіне қойылған. Сонымен бар мəліметтерге сүйене
отырып, жерлеу ғұрпындағы ... екі ... өген ... о ... ... ... тұяғы тас қопарар, Көктен туылған, ер - тұрманды
арғымақ пен сол ... еске алу, ... т.б. үшін ... жылқы ретінде пайдаланылған деген қорытынды жасауға болады.
Қазақ Алтайындағы малшылар қауымы құрбандыққа көбінесе қой мен
жылқыны ... №31 ... қыш ... ... қой ... ... оң ... қойылуы, №71 обада ағаш раманың оңтүстік- шығыс бұрышында
қой омыртқаларының ұзынша түрде ... ал №32 ... адам ... мен жылқы
құймышағының табылуы осыны растайтындай. Сонымен қатар №11 жəне №10 ... ... - ... ... жақ ... де ... ... Мыңдаған үйірден жоғалған бір жылқыны біле алатын көшпелілер
жылқының түсі, жүрісі, ... - ... ... ... ... ... жануар жөніндегі наным - сенімге сүйене ырымдай отырып ат ... ... ... ... діни ... түсініктеріне сай жерлеуге
арнайы жасалған əбзел əшекейлермен əсемдеген [14]. Жерленген пырақтардың
бассүйегін кебіндеп (маска ... ... ... тік ... ... қара ... ... киіз салынған жұмыртастар (№71 оба) салған
жайтта кездеседі. Жол ... ... ... ... тау ешкі
мүйізін тағып, төбесіне жолбарыс тəріздес грифон ... ... ... ... ... chilin деп аталған (“көктен
жаралған” дегенді білдіретін ... ... ... бұғы ... ... жирен түсті, жылқы- грифон культі болған. Chi - chi атты басқа
жылқы - грифон жылқы ... ... күш жəне ... ... ... ... жəне “патшалық” эпитетін алды [15]. Бұл ... ... ... ... ... ... алтайлықтарға қатысы
бар. Таулы Алтайдағы Пазырық, Құтырғантас, Ақ - ... ... ... жəне В. В. Радловтың Бұқтырмадағы бір ... ... ... ... шошақ бөрікті салт аттының бейнесінің табылуы
[16]. Алтайды мекен еткен малшылар да ... ... ... ... бөрік
киген деген ой салады. Егер сол ... ... ... ... сол ... əскер дəрежесін, атағын білдіреді десек [17], Пазырық І
обасынан табылған теріден жасалған бұғы ... жəне ... ... ... ... ... ... бар жылқы кебіні (маскасы); Пазырық ІІ
обасындағы ақ түсті, жұмсақ киізден жасалған тау ешкі ... ... ... мен ... ... ... бар жылқы баскиімі; Пазырық V
обасындағы мүйізі мен құлағы ... ... ... ағаш ... бар ... ... жылқы кебінің төбесіндегі бейнелердің де өзіндік оқылмаған
сыры бар. Бұл жылқы - ... ... - тау ... ... - ... ... ... Алтай көшпелілерінің өнерінде жақсы ... ... ... ... ... ... иесімен бірге ер- тұрманы,
əбзел əшекейлерімен қоса жерленуінен жылқының күнделікті өмірде қандай орын
алғандығын аңғару қиын емес. Бір ... ... о ... кетуі Қаратүнек
ретінде саналса, оны өлгенінен кейін бастап ... ... ... жəне
жерленгеннен кейінгі ғұрыптары əр уақытта атқарылатын күрделі процесстер.
Бұл ғұрыптар сол ... ... салт - ... ... - ... жəне ... тыйымдарға сүйене, бұлжытылмай орындалды. Сондықтан да Қазақ Алтайы түрік
жерлеу ғұрпындағы жылқының рөлін, мəнін тек ... ... ... жатысы, түр - түсі анықтағанда ғана емес, ... ... ... ер, ... жəне жабынды əшекейлеріндегі аң стильдерін талдаған да
ғана ашуға болады. Жылқы – Көктен жаратылған жануар, жылқы- билік ... ... мəні жəне ... Жерасты əлемімен байланысы сияқты
жылқыға қатысты ежелгі көшпелілердің дүниетанымын қайта жаңғыртуға үлкен
үлес қосар тақырыптарды халық ... мен ... ... ... қоса ... бүгінгі таңдағы өзекті, кезегін күттірмес мəселе
болып тұр. Көшпелілердің ... мен ... ... ... өзі жеке ... қажет етеді.
Қорымда орналасқан қорғандар мен олардың ішкі құрылысы, ... ... ... ... ... ... ... байлан Б.з. 9-
13 ғғ. Қыпшақ дәуірінің ескерткіштерінен ... ... ... кездеспесе
де, ғұрыптық орындарынан жылқы ... ... ... ... ... бойындағы орналасқан қыпшақ кезеңіне тән ... ... шалу ... өткізілгендігіне қазба нәтижесінде анықталған оттың
іздері мен жылқының сүйектері дәлел ... [107, с.124]. Атты ... ... ... қазақ халқында да ерекше орын алады. Аңыздар, әңгімелер
мен батырлар туралы эпостық жырларда ат ... ... ... ... ... ... қазақ халқында киелі жануар, жүйрік қағанат ретінде ғана
емес, қола, ерте темір дәуірлерінен бастап ... ... ... ... да ... ...... көне замандардан бері
көшпелілердің құрбандыққа шалынатын ең ... ... ... ... ... қазақ салтындағы «тұл ат» сөзін алуға болады.
Тұл ат деп ... ... ... атты таңдайды. Бұрынғы өткен
замандарда атты дүниеден өткен ... ... ... ... Қазақтың
ежелден келе жатқан ғұрпымен аттарды иесінің жылдық асына дейін құйрық
жалын күзеп, үйірге қосып, ... ... ... [110, 18 - 28 ... жалы ... атты ұры - қары да, ... ұрлауға жүрегі
дауаламаған және тиіспеуге тырысқан [110, 18-19б.]. ... бұл ... ... «тұл ат» саналған. Бір жерден екінші жерге көшкенде үйірден ұстап,
қара жабумен жауып, қайтыс болған кісінің ер-тоқымдарын ... ... [111, с.281]. Бұл ... ... ... танытатын белгі болып
табылады. Жылдық асының уақыты келгенде «тұл ат» арнайы рәсімдер ... ... ... ту ... Тұл ... ... асқа ... қарай
жүздеген жылқы сойылған. Бұл ас беріп отырған әулеттің абыройын бір көтеріп
тастауға септігін тигізген. Кейбір ... тек ... бір ... ... сою жағдайлары кездескен. Ас аяқталған соң тұл аттың ... ... мен ... иесінің моласына апарып қояды. Бұл қазақтардың жалпы ерте
көшпелілер тәрізді ... ... ... және оған ... Бұл ... ... ежелден келе жатқан ғұрыптың бір элементі. Бұл
рәсімдерді қазақ халқы негізінен бұзбай ... ... ... ... о ... ... адамның аруағы риза болмайды, қарғайды,
бақытсыздық ... ал ... ... ... ... мен ... тиіп, жамандықтан қорғап жүреді деп есептеген [112, ... ... да ... ... ... ... ... жерлеу салтында атқа байланысты сақталған кейбір
ғұрып бар. Мәйітпен бірге қабір басына марқұмның атын ... ... ... ... болған соң атты қабір басына байлап кетеді. Қабір
басына келген кез келген адам ... оқып атты ... [107, 259б.]. ... ... ... ... келе ... ғұрыптың сарқыншағы екендігіне
шүбә жоқ. Н. Сорокин қазақтардың жылқы ғұрпының шалынуын ... ... ... көзі ... аса ... батырлығымен және тағы
басқа жағынан белгілі ... ... ... ... артында байлығын
қалдырса, оның моласында әртүрлі сүйектерден, бас және ... ... ... Мұндай молаларға жұрттың назарын аударып, марқұмы
әулиелер қатарына жатқызады [113, 266-267б].
Ерте заманнан басталған ғұрыптық ... сол ... ... ... ... ... атқарған. Табиғат күштеріне және әлеуметтік
жіктелістердегі жоғары топтың адамдарына табыну культтердің пайда болуына
алып келді. Соның ішінде қола ... ... және ерте ... ... ... ... орын алған жылқы малы жетекшілікке ие болды.
Бұл жылқының күнделікті ... ... ие ... ... және
діни тұрғыда да кең қолданысқа енуіндегі басты фактор болуға ... ... ... ... әсер ... ... еткен жылқы жануары
табынушылықтың жоғарғы шегіне шықты. Бұл өз кезегінде қазақ ... ... ... ... мекендеуіне байланысты кейінгі қазақ
салттарында да жалғастығын тапты. Бүгінгі ... ... ... ... культінің тек негізгі идеясы сақталып жетті.
3.2 Көне ғұрыптық ... салт - ... ... ... ... Түрік қағанаты 552 жыл Алтайда мемлекет ретінде іргесін
қалаған соң ұлан - ... ... ... жері осы ... ... ... пен ... байланыстыратын Ұлы Жібек жолын ... ... ... сауда - саттық дипломатиялық қатынас жасап, беделі күшейе ... ... ... айналған ірілі - ұсақты ... ... ... ... пен егіншілік дамып, сәулет өнерінің ірі орталықтарына
айналды. Осы кезде үлкен бекініс ... мен ... ... христиандық, зороастризм, бертін келе ислам діні тарайды, ал
далалық жердегі көщпелі халықтың арасында ... ... ... ... ... ... діни ... Көкке (Тәңірге) табыну болды.
Сол себептен оларға бұның жақсылық, ... тек көк ... ... ... ... ... отырған деп түсінген.
Көне түріктердің діни нанымдарының бірі - ... мен ... және ... - әйел ... Ұмай ... Жалпы Ұмайға табыну
Алтайдағы түркі халықтарының басына орнатылған ескерткіштерден ... ... ... ... үштік тәж киген тас мүсін Жуалы ауданы Билікөл
көлінің маңынан табылған. Бұл тас ... ... ... ... мүсіндері» деген мұражайында сақтаулы тұр.
Қазақ халқының көнеден келе жатқан тіршілік цикліне ... ... салт - ... қай - қайсысы болсын шын мәнінде ... ... ... ... ... бөтен дүние (құдай, әулие ... ... жын - ... ... сондай-ақ бөтен этностар т.б.)
қоғамдық қатынастар және бұлардың өзара ... ... ... көне ... ... ... ... өмірдегі ерекше жағдайларға ... ... ... ... табылады [101, 123б.]. Қазақ халқының ... ... ... мен ... жоралғылары бағзы замандардан
бастау алып, бүгінгі күнге дейін жаңара отырып, тек өз ... ... ... түсе ... ... ... көшімен жасасып келе
жатқан құндылықтарымыз өміршеңдігін көрсетіп, қазіргі ... да ... ... ... Қазақ халқының ғұрыптық жораларының бастауы
қола, сақ ... мен ... ... ... ... ... бір
айғақтарына қола дәуірінің ғұрыптық шеңберлері мен алып меңгірлері, Беғазы-
дәндібай мәдениетінің кесенелері, Тасмола ... ... ... және ... тасты ғұрыптық орындар, петроглифтер мен орта ғасырлық
балбал ... ... ... Сол ... ... алған ғұрыптық салттар
кейінгі қазақ ... ... ... Бұл ... ... мекендеген
халықтың сырттан келгендер емес автохтонды тұрғындар екендігін ... ... ... ... бойы ... ... ... сиынудан
басталады. Ал діни нанымның алғашқы түрлері отқа, күн мен айға, жұлдыздарға
және тотемдік жануарларға табыну болған.
Өзіне ... ... ... ... ежелгі адамдардың
өмірінің ажырамас бір бөлшегіне айналды. Адам санасы қалыптасқаннан бастап
тобыр пайда болды және ұзақ ... ... ... ... ... әрі ... құрылысқа дейін жетіле түсті. Күрделі процестердің жүруі
сол кездегі адамдардың күнделікті ... ... ... жол ашты.
Тайпаны басқа тайпалардан ... ... ... ... ... ... өз жері мен ... өзіндік сөйлеу диалектісі, жоғары шенділер
мен әскербасыларын сайлау құқығы, жалпы діни түсінігі мен ... ... ... шешу үшін ... ... өз ... және т.б. ... құрылымдар қалыптасқан дәстүр бойынша тайпада ... ... ... ... ... ... сол заманда күштің
жоғары рөл атқаратындығын ескерсек, бірінші кезекте көсемдер, соның ішінде
әскери көсемдер мен ... ... ... ең ... сатыда
тұратындығы белгілі. Екінші кезекте ежелгі адамдардың діни көзқарастары
мен сенімдері ... пен ата - баба ... ... ... осы ... әлеммен байланыстырушы топ (абыз) негізгі жетекші орынға ие
болды.
Олар арнайы салттық жораларда басқа әлеммен ... ... ... ... аман алып ... ... аруағын тыныштандыру, о
дүниедегі өмірін жеңілдету және шығарып салу тәрізді діни ... ... ... атқарды [102, с. 126-127]. ... ... ... ... ... және ... ... түрде
істелетін істердің жиынтығы [103, с. 94]. Ал ... ... атап ... ... ... орындарында жасалады. Бұл бірнеше
жылдар емес, бірнеше ондаған ғасырлар бойы ... ... ... сай өмір ... ... ... ғана ... қоғам талабына
сай емес дәстүрлері жойылып отырды немесе өзгерістерге ... ... ... ең ... ... ... ... табылатын ғұрыптық
қоршауларды уақыт өте келе алып меңгірлер, одан ... ... ... ... ... мегалитті құрылыстары мен ерте темір дәуірінің
ғұрыптық ... (бес және ... ... қоршаулар, «мұртты» обалар),
түркі кезеңінің балбал тастары басты. ... ... ... ... қарай өзгергендігін ескере отырып (мысалы, отырықшылықтан
көшпелілікке түбегейлі көшу), тек бұлардың уақыт заңдылығына ... да бір ... ... қоғамда өмір сүрсе де «құдайға сиыну, ата-
бабаға тәу ету» ережесі жалғасын таба беретіндігін айта кету ... ... ... ... ... оны бағу (мысалы, найзағай қай жерге
түссе сол жерді қасиетті орын санаған), ер адамның рөлінің ... ... ... ... рәсімдер тізбегі салт жоралардың күрделенген
формаларын алып келді және тұрақты түрде өзіндік циклдері ... ... 23-39]. Бұл өз ... әртүрлі діни түсініктер, ұғымдар мен
догмалардың культтік белгілердің негізінде ... алып ... ... көрсету, құдайға дұға қылу, ғұрыптар, ... ... адам мен ... нәрселердің арасын жалғайтын істер ... ... ... ... шықты. Культ – діни жағынан атқарылатын
(лат. сultus –сиыну, қадірлеу) басты іс, ... ... ... Мұндай
сенімдердің тек белгілі бір уақыттарда, алдын ала анықталған орындарда
орындалуы қатаң сақталып отырды [50, ... ... ... ... ... ... бастап
негізгі функциялардың бірін атқарған жылқы малы жатады. Көне дәуірдегі
ғұрыптық жоралғының кең ... ... түрі ... ... ... байланысының болуында. Жылқыны культ ретінде пір тұтудың тамыры
тереңде. Ұлытау, ... ... ... ... ... ... ... бойындағы Тесіктас және Сарысу өзені маңындағы Теректі
ашық үңгірлеріндегі тастағы суреттерде ... қой мен бұқа ... ... жануарының ежелден адам тұрмысымен ... ... [2, с. ... ... ... және оған ... ... Авеста
жазбаларынан көрініс береді. Күн құдайы Митраға сиыну жылқы жануары ... ... ... ... ... шалынатын жануарларға
қарағанда дұғаларды тез жеткізетін жануар деп есептеген [105, с. ... ... ... шалынатын жануар жылқы болып табылады. Тек
Авестадан сәл ... ... ... ... ... ... ... жоралғыларды жасап болған соң ... отқа ... Сол ... ... ... ... ... жол тартады
деп санаған [106, с.643-644].
Б.з.д. IV-III мыңжылдықтың басына жататын Ботайдан табылған үш ... ... ... екі ... ... үстіне бірі қаланған жылқының
бас сүйектері қойылған. Осындай жерлеу салты - Ботай ... ... ... ... жылқы культі [107, 30 б]. ... ... ... ... ... ... басы ... кездеседі. Биіктігі 3,2 м болатын меңгірдің жоғарғы жағында аттың
басы мен мойыны толық салынған. Аксай II ... тобы ... ... ... ... тастардан тұрады. Меңгірлерден аспанға қарап тұрған жылқы
мен қойдың бейнелерін көруге болады. Қола ... ... ... ... қой, ... түйе мен аю бейнесі келтірілген анималистік
белгілер кездесе бастады [2, с. 275-295]. Ғұрыптық орын ... ... ... ... ... ... және құрбандыққа шалынатын
жануарлар бейнесінің болуы көне заманның заңдылықтарының біріне айналды.
Көшпенділік қалыптаса бастағаннан бастап ... ... ... ... ... культі адамдардың діни-мифологиялық ойлау жүйесінде
мықтап орын алды. Бұл жылқының көшпенді халықтың тұрмысы мен ... ие ... ... [99, с.413-417]. Уақыт өте келе ол атақты
адамдар дүниеден өткенде иесімен бірге жерлеу салттарында кездесе ... ... ... ... ... ... ... жылқы да болғандығында. Түркі дәуірінің жерлеу ... ... ... ... бар. 1957 жылы М.Қ. ... Егізқойтас жерлеу орынынан
түркі дәуіріне жататын нысанды зерттеді. Адам қаңқасы шұңқырдың ... ... ... жағында жатыр [13, с.184-186]. Б.з. 6-8 ғғ.
жататын ... ... ... атпен жерленген жасөспірім баланың қаңқасы
табылды. Атпен жерлеу дәстүрінің ... ... ... ... ... рөл ... ... 9 ғасырда өмір сүрген авторлардың бірі
әл-Жахиз: «Егер сен ... өмір ... ... ... онда оның
жаяу жүргеннен гөрі, күн ұзақ бойы аттың үстінде жүргенін ... ... ... ... ... ... қою ақсүйек түрік о дүниеде де өз атымен
жүреді деген сенімнен туған [109, с. 228-229].
Ертедегі ... ... ... ... ... ... ... оны кез келген адам ... ... ... - ... ... ... ... қандай мақсатта қызмет
атқарды? Олардың қоғамдағы орны ... ... ма алде ... ... ма? ... ... тек жауап беретіні оның негізгі
функциясында. ... ... бар деп ... ... Олар ... немесе шамандары.
Бақсылық дәстүр - Қазақ ... әлі де ... ... ... ... мәселелердің бірі. Бақсылық – бұл ... Орта Азия ... ... ... ... және ғылыми айналысқа
орыс тілі арқылы енген ерекше құбылыс. Шаманизм тек алғашында ... ... ... ... ... бірінші саяхатшылармен табылып,
сипатталғанын және бұл тек сібірлік пен ... діни ... ... ... М. ... өз ... атап ... арасындағы бақсылық атауымен белгілі құбылысты 17-18
ғасырларда орыс саяхатшылары мен әскери ... ... өз ... ... ... «1787 жылы 21 ... Уваро станцасында өзен
жақ беттегі Шөрегей сұлтан иелігіндегі бақсы граф фон Мантефельдің ... ... ... киім ... ... ақ жолақтары бар көйлек киіп
алып, киіз үйдің ... ... да, ... ойнай отырып, өлеңдетіп,
шайқалып, айналып және тура шайтандарын шақырды» деп ... ... ... ... ... ... ... Ш.
Уәлиханов бақсылық туралы жазбасында: «Қазақ туралы барлық зерттеушілердің
айтуынша да, барлық географиялық нұсқауларда да ...... ... ырым, сенімді де ұстайды. Олар ... ... ... ... ... ... ... алғашында, ислам дініне бастапқы
кезеңінде жын періштелерін қолданды, бақсылық ... ... ... Халық
отқа табынып, ал бақсылар болса, жын-періштелерімен қоса ... ... ... екі ... ... ... ... табыну
ешқандай қайшылыққа жатпаған, қазақтар екеуін де ... ... ... ... қос ... яғни синкретшілді болғандығын көрсетеді
[117, с. 67-68].
XIX ғасырда қазақ ... ... мен ... мол ... ... ... қалдырған А.И. Левшин де қазақ бақсылығына тоқталып
өтеді: «Бәрінен де қызықтысы және ... де ... ... ... ... Олардың киімдері көп жағдай ұзын, ... не ... ... ... ... түр ... олардың
трагикомедиялық көріністері көрермендеріне әсер етеді» [112, с. 317-318].
Түркі - моңғол халықтарының рухани тарихында ... орын ... ... қай ... ... ... ... және осы мәселемен
шұғылданатын зерттеушілерді қызықтыратын өзекті мәселелердің бірі болмақ.
Бақсылық дәстүрдің қалыптасу ... ... ... ... Ә.Х. Марғұлан тастағы суреттерді зерттеу барысында келтіреді:
«Орталық Қазақстандағы бір гравюра ... ... Онда ... сцена –
құрбандыққа шалынар жылқылардың алдында ... би ... ... ... ... бейнелері және билеп жүрген адамдар салынған. Бұл
көрініс Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... келе ... көрсетеді және тастағы бұл суреттер мәдениетіміздің ... ... ... ... [112, с. ... Жылқыны құрбандыққа
шалудың ертеден барын жоғарыда ... ... ... Бұл ... ... көне заманға жататын (ерте темір дәуірі) ... ... ... бұл ритуалдардың тек ғұрыптық орындарда
орындалатын ескеруіміз керек. Демек, Бақсылық дәстүрдің түп-тамыры ... ... әлі ... ... ... ... ... – Орталық Қазақстан. Ұлытау өңірі ... ... ... ... сан ... ... оқиғалардың куәсі болып табылатын
тарихи-мәдени ескерткіштері тұнып тұрған тарихи өлке. Осы ... ... ... ... ... беруі осы себеппен байланысты.
Ұлытау өңірінде есімдері елге белгілі ... ... ... ... - ... ... ... бақсы. Әлкей Марғұланның
жазуынша, бұл бақсылар қазақ даласындағы ... ... ерте ... дәуірінен бергі келе жатқан дәстүрдің жалғастығының көрінісі ретінде
сипаттайды: ... ... ... ... ... Сиынатын
қорғаушым деп айтушы Бағаналы Қойлыбай ... ... ... бақсы»
[118, с. 208]. Бақсылықтың дәстүр жалғастығын ғана ... діни ... ... ... ... ... ... халқының дәстүрлі генезисі сонау ғасырлар бойы жалғасып келе
жатыр. Мәдени және діни ... ... ... алғанда ғұрыптық
салттардың бір ... ... келе ... ... ... Тек
қоғамдық формацияларға және адамдардың дүние танымдық ойлау жүйесіне қарай
олардың сыртқы формалары өзгергенімен, олардың ... ... ... ... жетті.
Бүгінгі таңда қазақ археология ... ... - ... ... оны ... ... ... ғұрпын,
дүниетанымын қайта қалпына келтіруде ... ... ... ... ... ... ... кенже қалып отыр. Сондықтан да
сабақтастықтың жоқтығынан кейде зерттеп ... соны ... ... ... ... ... ... кеткен деген шеттен
келген ғылыми болжамға тез бой ... ... ... Археологиялық
зерттеулер арқылы адамды жерлеу барысындағы және кейіннен ... ... ... ... ... ... дейінгі болған рәсімдерді
елде қалған сарқыншақтар арқылы болжамдап білуге болар. ... ... мен ... ... ... ... ... Сібір жазығына дейінгі
аралықты алып жатқан, табиғи-климаттық және ландшафтық жағдайымен, альпілік
шалғынды биік тауларының кезектесіп келуімен және су ... мол ... ұсақ ... мен ... - ... аймақтарының қайталанбас
әртүрлілігімен ерекшеленетін қазіргі Қазақстанның ұлан - ... ... ... өн ... ... зор ... ... жергілікті
жағдайға бейімделген тиімді мәдени-шаруашылық кешендерді, эстетикалық-
көркем құндылықтарды, ... болу ... ... ... ... ... жағынан өте жақын дүниетанымдық жүйелерді ұсынып келеді. Десе де олар
әлі де толыққанды танылған жоқ, тіпті зерттелгендердің өзі де оның қыр ... ... ашып бере ... таңда мұндай қайталанбас құнды тарихи-мәдени мұраларымызды
жан - жақтылы ғылыми ... қана ... ... ... ... ... ... Ол бір жағынан жаңа дәуір мен өткен ... ... ... ... ... ... рухы мен
мәртебесін көтерсе, енді бір жағынан өзге шет жұрттарға еліміздің өзгеше
бітімді өнері мен ... ... ... ... атын ... ... ... [1, 114 б.].
Кеңестік кезеңде археология жеке ғылым ретінде қалыптасып, ... ... ... ... жаңа әдістер арқылы ... ... ... ... ... ... ... айқындалды. Мәселен
археологиялық қазба мәліметтері мен тнологиялық бай ... ... жағы ... ... ... халқының көнеден келе жатқан тіршілік
цикліне жататын әдет - ғұрып, салт-жоралғыларының ... ... ... ... ... қоршаған орта, әлеуметтік космос, қоғамдық
қатынастар және ... ... ... байланыстары жөніндегі
көшпелілердің көне заман қойнауында қалыптасқан түсінік - дүниетанымының
қоғамдық өмірдегі ерекше ... ... ... ... ... ... ... халқының осындай толыққанды қалыптасқан
дәстүрлері мен салттық жоралғылары бағзы замандардан бастау ... ... ... ... ... тек өз ... сәйкес қызметтері өзгеріске түсе
отырып жетілген. Тарих көшімен жасасып келе ... ... ... ... ... да күнделікті тұрмыста кездесіп
отырады. Қазақ халқының ғұрыптық жораларының бастауы қола, сақ дәуірі ... ... ... ... ... бір ... қола дәуірінің
ғұрыптық шеңберлері мен алып меңгірлері, Беғазы-дәндібай мәдениетінің
кесенелері, Тасмола ... ... ... бес және ... тасты
ғұрыптық орындар, петроглифтер мен орта ғасырлық балбал тастарды ... Сол ... ... ... ғұрыптық салттар кейінгі қазақ тұрмысынан
көрініс табуда. Бұл қазақ жерін мекендеген халықтың сырттан келгендер ... ... ... ... Мұның барлығы көптеген ғасырлар
бойы ... ... ... ... басталады. Ал діни нанымның
алғашқы түрлері отқа, күн мен айға, ... және ... ... болған [2, 65 б.].
Біздің заманымызға дейін Өзіне беймәлім әлемге ... ... ... ... ажырамас бір бөлшегіне айналды.
Адам санасы қалыптасқаннан бастап тобыр пайда болды және ұзақ қалыптасқан
процестерден ... ... ... одан әрі ... ... ... жетіле
түсті. Күрделі процестердің жүруі сол кездегі адамдардың күнделікті өміріне
үлкен өзгерістерге жол ... ... сол ... ... ... рөл
атқаратындығын ескерсек, бірінші кезекте көсемдер, соның ішінде ... мен ... ... ... ең ... ... ... Екінші кезекте ежелгі адамдардың діни көзқарастары мен ... пен ... ... ... ... және осы тылсым
әлеммен байланыстырушы топ (абыз) негізгі жетекші орынға ие болды. Орхон -
Енисей ескерткіштерінде ... көне ... ... ... ... ... көк аспан, төменде қара жер, олардың ортасында
түркілер пайда болады”. Көне түркілердің діні ... ... ... ... ... Ұлы ... ... халықтарының негізгі
құдайы болған Тәңір туралы ұғым б.д.д. V-IV мыңжылдықтарда Алтайда ... . ... ... ... Ру оны ... ... ... қазақша “тәңір” термині “құдай”, “құдайлар”, “тәңір”, “рух-иесі”
сияқты ... ... ... ... ... - ... білдіреді.
Сонымен қатар, «тенгри» түркінің екі сөзінің буыны “таң” және ... діни ... – Ра, яғни екі сөз ... ... “Танра” атып
келе жатқан таң мағынасын білдіреді. Бұл дін осы уақытқа дейін ... ... XIX ... оны ... (разум) мағынасын беретін
“янг”, “аң” деп атады.
Бұл діннің ... ... ... әлем ... ... орналасқан бірнеше сатыдан тұрады. Жоғарыдағы он жеті саты ... ... ... ... Ал, ... жеті саты жерасты немесе
Қараңғылық әлемін анықтайды. Ол екеуінің ... ... ... ... ... мен жер ... субстанция аспандағы сатылардың ең жоғарысында
- Қасиетті Аспан немесе Тәңір орналасқан. Сонымен қатар, аспан қайырымдылар
рухының, ал ... ... ... ... ... орыны болып саналады.
Тәңір - Аспан құдайы болса, Ұмай жер - ... ... [3, 47 б. ... ... ... ... ... ең көнесі және соңынан
пайда болған дүниежүзілік діндердің ... ... әсер ... ... қазір түркі халықтары ұстанбайды. Бұл дін қазіргі уақытта толық
зерттеліп болмағанымен ... ... оның ... ... ... ... ... тайпаларының ішінде пайда болғаны. Бұл дін түркі
халықтарының адамзат өркениеті ... ... ... ... ... біз ... дінін қазіргі ұстанатын дін ретінде емес, адамзат
өркениетінің дамуына зор әсер ... ... ... ... ғылыми
тұрғыдан қарастырамыз.
Олар арнайы салттық жораларда ... ... ... ... ... тайпаны аман алып қалу, ата-баба аруағын тыныштандыру, ... ... ... және ... салу ... діни ... ғұрыптық қызметтер ... ... ... ... ... ... және ... дәстүрлі түрде істелетін
істердің жиынтығы [4, 94 с.]. Ал діни-ғұрыптық жоралғылар жоғарыда ... ... ... ... ... Бұл ... жылдар емес,
бірнеше ондаған ғасырлар бойы біртіндеп қалыптасып, сол қоғамға сай ... ... ... ғана ... ... ... сай емес ... отырды немесе өзгерістерге ұшырап отырды. Ғұрыптық құрылыстар -
археологиялық ескерткіштердің ... ... ... ... ... аумағында айрықша, өте ... және жиі ... ... ... Олар жерлеу орындары ... ... ... ... ілінбей төмен деңгейде зерттеліп қалады. Мұның
өзі көне дәуір тұрғындарының тұрмысы, діни салттық-рәсімдері, дүниетанымдық
болмысын анықтауды, зерттеуді талап ... ... ... ... ... іс жүзінде ғұрыптық орындардың берер ақпараты көп.
Қазақстан территориясын мекендеген көне ... ... мен ... ... тұрмыстық тіршілігінен және
идеологиялық, діни көзқарастары жағынан хабар беретін ғұрыптық құрылыстарды
зерттеу аса ... ... ... орын ... ... өз кезегінде дер уақытында зерттеп алу және оны
тарих сахнасында кейіннен өмір сүрген ... ... ... ... ... ... ... құрылыстарды қазақ халқының діни
наным - сенімдерімен, идеологиялық көзқарастарымен салыстыра ... ... ... ... ... ... тек қана археологиялық тұрғыдан бір жақты
қарастыру оның нақты мән-мағынасын ... ... ... ... Негізінен,
археологиялық ескерткіш болып табылатын салттық ... ... ... жағынан қарастыру өзекті мәселелердің бірі болмақ.
Себебі, ... ... ... ... ... ... және этнография ғылымындағы бірқатар ... ... ... таба ... ... ... жаңа ... көтерілген археология
ғылымында кешенді зерттеулер жүргізілді. Соның арқасында жұртшылыққа
беймәлім ... ... көне ... ... тақырыптары ашылып, жан-жақты
талқылануда. БАҚ беттерінде де біршама деңгейде ... ... ... ... құрметтеу, оны бағу (мысалы, найзағай қай жерге
түссе сол жерді қасиетті орын санаған), ер ... ... ... ... ... шыққан рәсімдер тізбегі салт ... ... алып ... және ... түрде өзіндік циклдері қалыптасты [5, 23-
39 с.]. Бұл өз ... ... діни ... ... мен ... ... негізінде орындалуына алып келді. Құдайларға құрмет
көрсету, құдайға дұға қылу, ғұрыптар, мейрамдар және т.б. адам мен ... ... ... ... арқасында культтар қызметі бірінші
орынға шықты.
Түркі заманы жаугершіліктің шыңына көтерілген уақыт. Басты артықшылық ... ... ... ... ... орындарында да атпен жерлеу ғұрпы
бар. 1957 жылы М.Қ. Қадырбаев ... ... ... ... ... ... зерттеді. Адам қаңқасы шұңқырдың солтүстік бөлігінде, жылқы
оңтүстік жағында жатыр [6, 303 б.]. Б.з. 6-8 ғғ. ... ... ... ... ... ... баланың қаңқасы табылды. Атпен жерлеу
дәстүрінің ... ... ... ... ... ... рөл атқарғандығын
дәлелдейді. 9 ғасырда өмір ... ... бірі ... «Егер сен
түріктің өмір тұрмысын зерттеген болсаң, онда оның жаяу ... ... ұзақ бойы ... ... ... көретін боласың» деп жазады. Қабірге
атпен бірге қою ... ... о ... де өз ... ... деген
сенімнен туған.
Қазақ халқында жылқыға қатысты ... ... отқа ... аластау және отқа май құю ұғымдары кездеседі. Бұл дәстүрдің шығу
төркіні тым ерте ... ... ... ... сақтар мен
массагеттердің құт-береке, молшылық құдайы – Анайтис атты әйел ... Ал ... ... ... көне түсінігі бойыншы жақсылық
жаршысы - аспан шамшырағы, Күн ... Ұмай Ана. ... жаңа ... ... «жағың түскенше жамандық көрме, осы абыройлы ананың жолын берсін»
деген ырым көзделеді. Аттан түсіп, ... ... ... ... ... тұрған келіннің алдынан ауылдың қыз-келіншектері шымылдық алып шығып,
шашу шашады. ... ... ... ... ... ... ... атасының үйіне алып кіргізеді. Келін үлкен шаңырақтың
босағасын оң ... ... ... тізе ... ... ... 3 рет иіліп
сәлем берген келінге ... «Көп жаса ... ... бол!» деп бата
береді. Сонан кейін келінді от басына төселген тулаққа отырғызады. Ол «жаңа
түскен жас ... ... ... ... ... жұмсақ, биязы болсын»
деген ырым. Келіннің қолына әйелдердің біреуі ішінде май ... ... отқа май ... ... ... шапағатыңды жаңа түскен жас
келінге тигізе көр, ... ... ... орындалып болған соң, келінді өзіне арнайы тігілген ақ
отауға енгізіп, күйеудің шешесі тиын ақша, құрт, ірімшік ... шашу ... ... Осы ізгі ... ақ ... ... - ... кейіпкері. Үт бикеш те, ал «Май-Анамыз» - Ұмай Ана. Ата-
бабаларымыздың ұғымынша, ... ... ... ... ... барлығы да бір ұғымға сиятындықтан, қыз бен жігіт тартысында Жаңа Жылдың,
Қасиетті Күннің құрметіне қыз баланың жеңгенін мақұл көрген.
Отқа май құю ... тек қана қыз ... ... ... қоймай,
күйеу жігітке де бағытталады. Қыз әкесi үйiнiң оң жақ ... ... ... матадан тiгiлген төсек салып, шымылдық құрып қояды. Күйеу
табалдырықтан аттап кiргенде үш рет ... ... ... ... ... ... ... ожаудан майды құяды. Бiр кемпiр сұқ ... ... ... одан ... ... кеудесiне сұқ қолын басады. ... ... ... отырғызады. Өзге жұрт шығып кетiп, жеңгесi тамақ бередi.
Бұл жөнiнде Ш. Уәлиханов өзінің ... ... ... ... ... ... ... Қарғыс... Отқа түкіруге, ошақты басуға
болмайды. Жаңа түскен келін (күйеуінің) ... ... ... ... жасап,
«аруақ» разы болсын» деп тағзым етіп, отқа бір қасық май құю керек. Жас
келін сәлем ... ... разы ... деп, тізе ... ... маңдайын
еденге тигізеді. Отқа тамызған май жанып жатқанда, жас ... ... ... бірі ... отқа ... келіннің бетін сипайды.
Үлкен үйдің отының құрметіне деп, қалыңдық атасының иығына шапан жабады,
отағасы жас ... «Иін ... ... ... ... ... болсын,
қарағым», - деп бата беріп, тулаққа, қой ... ... Жан ... беру үшін, екі жерден от жағып, адам сол екі оттың арасынан ... ... ... ... ... ... ... шамандық салттың iшiнде
отқа табыну қазақтарда әлi күшiнде. Қазақтар отты әулие деп ... ... ... ... ... қазақтар моңғолдар сияқты отты ана деп
атайды. Отта тазартушы қасиет бар деп түсiнедi, екi оттың ... ... Оны ... дейдi. Қыстаудан көшкенде көштi екi оттың арасынан
өткiзедi" [7, 210 б. ].
Арқа қазақтарында жерлеу салтында атқа ... ... ... бар. Мәйітпен бірге қабір басына марқұмның атын ... ... ... ... ... соң атты қабір басына байлап кетеді. Қабір
басына келген кез келген адам құран оқып атты алады [8, 117-121 б.]. ... ... ... ... келе ... ғұрыптың сарқыншағы екендігіне
шүбә жоқ. Н. Сорокин қазақтардың жылқы ғұрпының шалынуын мынадай себеппен
түсіндіреді. ...«Егер көзі тірісінде аса ... ... және ... жағынан белгілі болып, өмірден өткеннен кейін артында байлығын
қалдырса, оның моласында әртүрлі сүйектерден, бас және ... ... ... ... ... ... ... аударып, марқұмы
әулиелер қатарына жатқызады.
Кейбір мынадай жағдайларда кездеседі. Өлген адам бай ... ... ... салып, күмбез орнатқан. Бұл әлеуметтік жағдайға байланысты
болған. Қайтыс ... ... ... ... адамдар кеткен соң, жерлемей
тұрып өліктің денесі жатқан киіз үйді ... ... ... ... жер ... үсті ... ... ағашты үйіп сол жерді
өртеген [9, 273-276 б].
Табиғат ... және ... ... ... топтың
адамдарына табыну культтердің пайда болуына алып келді. Соның ... ... ... және ерте темір дәуірінде негізгі ... ... ... ... малы ... ие болды. Бұл жылқының күнделікті өмірде
маңызға ие болғандығы мифологиялық және діни тұрғыда да кең ... ... ... болуға себепші болды. Көшпенділіктің толық
қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... табынушылықтың жоғарғы
шегіне шықты. Бұл өз ... ... ... ... ... ... ... байланысты кейінгі қазақ салттарында да ... ... ... ... ... ұшыраған жылқы культінің тек
негізгі идеясы ... ... ... көне ... ... зерттеушісі С.И. Руденконың
есімін бірінші кезекте ауызға ... ... 1927 жылы ... ... ... ... ... өзі куә болған асты жан жақты суреттеп жаза
келе, оны 1896 жылы осы өлкеде өткен аспен салыстырады. ... ол ... ... ... ... ... ... сияқты аса үлкен
құрылыстарды салу, қазақтардағыдай ас беру дәстүрінсіз дүниеге ... ... ... ... рет ... ... ... өлкесін мекен еткен тайпалар бірлестігінің ... ... ... түсіну үшін қазақ этнографиясына мән ... ... рет атап ... ... да осы ... ... мәні аса ... болып саналуға тиісті [10, 341 б.].
Қай тарихи кезеңді айтсақ та, ірі архитектуралық құрылыстар - ... адам ... ... ... ... уақытта толық
тұрғызылмаған. Осыған мән беру керек. Ескерткішті тұрғызудың өзі ... ... ... ... ... қабір шұңқырына жерлеу салты
орындалып, қабір беті жабылып, жер ... ... ... ... ... ... ... бір уақытқа дейін жер беті құрылысы толығымен
салынған. Бұл жерде адамның қайтыс ... ... да ... рөл ... Әр ... өзі туып ... жер ... тең. Тасына таңба салу
арқылы иелігінің шекарасын белгіледі. Тіпті сол жерде ... ... ... ... ... ... ... болжап, уақытты игерді. Сол
қоғамдағы тұлға табиғатты тірі деп танып, орман, тау, су ... бар ... ... да ... ... ... тұру үшін әр кезең
келген мезгілде құрбандық шалып отырады. Ғұрыптық ... екі ... ... рет адамды жерлегеннен кейін сол күні ... ... Оған оба ... кездесетін шағылған ыдыс пен сүйек қалдықтары
дәлел. Екінші кезеңде ғұрыптық кешен-тас ... ... ... ... ... ... ошақ болуы мүмкін. Ежелгі түрік
дәуірінің өне бойында Тәңірге табынушылық бүкіл ... ... ... ... дінінің негізгі Көкке(Тәңір) және Жер-Суға(Йер-Суб)
сиыну болды. Құдірет деп есептелген бұл қос күштің негізгісі Көк ... нақ осы ... ... ... ... олар «Көк ... және ... деп аталды. «Көк өз биігінен(көк ... ... әкем ... және ... анам ... жөн сілтей ... ... ... ... ... ... аты мен даңқы
жойылып кетпеу үшін қаған етіп отырғызған(қағандарға) ... ... деп ... ... ... еркімен «түріктер жеңіске ... ... ... отырды». Жұт жайлаған жылдары түрік халқын Көк пен Жер-Су
сақтап қалған. Түрік хандары өздерінің жазбаларында ... ... ... ... [2, 384 ... мәні ... ... монотеистік дінге жақын болды. Діни
көзқарастардың дамуы барысында көк аспан сияқты ... ... ... ... ... ... ... Тәңірі
өзіне космосты, оның көзге көрінетін бөлшектерін: күнді, айды, ... ... ... құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді қамтиды.
Енді табиғат культі және ... ... ... ... ... Тәңірі туралы ұғымға айналады. Тәңірі әрі рух, әрі
дене, әрі ... ... ... ... ие болады [3, 22 б.].
Көне түріктер дәуірінде «Тәңірі» сөзі бірнеше мағынада қолданылады:
1) аспан, дүние бөлігі ... 2) ... ... 3) ... ... 4) әмір ... әмірші. Осы политеистік ... ... ... ... тау мен ... ... де ... керек. Қазақтарда: «Көк
тәңірі», «Жер тәңірі», «Аң тәңірі», «Су тәңірі», «Құс тәңірі» деген ұғымдар
сақталған. Барлық сөз ... ... сөзі ... ... ... ... білдіреді [4, 169 б.].
Көне түріктердің түсінігі бойынша жердегі өмірмен байланысы бар көк
аспанның негізгі атрибуттары ... күн мен ай ... ... құлпытас
ескерткіштерде «көк аспандағы күн мен айды жоғалттым» деген сөздер ... ... ... күнге қарап бағыт-бағдарды анықтаған.
Көне түрік дінінде түрік Тәңірісі бейбітшілік Тәңірісі ... - ... ұлы ... Зия ... ... ... ... болып табылатын ил(ел) сөзі
«бейбітшілік» мағынасын беретін. «Елші, ... ... ... ... Түрік елхандары Манчжуриядан Мажарстанға ... ... ... ... ... ... әлемі туралы түсінік ұзақ ... ... ... ... және де өзге халықтар түсінігіне әсер еткен болса ... ... ... аспан тоқсан тоғыз қабаттан тұрады, соған
қарай Тәңірі атты 99 құдай бар. Ал ... ... ... ... толық алмай, тек құдайыланған үштік Троица туралы түсінік
қалыптастырған.
Көне түріктік құдайлар пантеонында да ... ... ... Бірақ
олардың саны нақты қанша болғанын айту қиын. Әйтсе де осы ... ... ... көре бастағанын атап өткен жөн.
Көне түріктік пантеонда бақыт сыйлайтын тағдыр құдайы – Жол ... Жол ... ... ... ... Ақ төр, яғни Ақ ... ... Қазақ хандарының билігі де «Қасым ханның ... ... ... ескі ... және т.б. деп ... байланыстырылған.
Өзінің мәні жөнінен келесі құдай отбасы және балалардың жебеушісі –
әйел құдай Ұмай ... ХІХ ... ... ... ... ... ... тілдес халықтар арасында түркілердің жоғарыдағы құдайлар үштігіне
енді және ... ... ... ... ... ... ... онда сәтті жорықтардың бәрін суреттейтін тұста былй ... ... Ұмай ... бізге жеңіс сыйлаған» екен [5, 146 б.].
Көптеген түрік халықтарының ... де ... мен ... ... Олар ... орны, жатыр, құрсақ мағынасында қолданылады. «Ұмай»
сөзінің ... ... ... ... бие ... ... береді.
Сонымен көне түріктердің ұғымында Тәңірі аспандағы ер ... Ұмай – ... ... ... Көне ... Ұмай ... Күлтегін, Тоныкөк жырларында ... ... ... ... анасы Ұмай анаға теңестіріледі.
Түріктерде Көк бөріге де табынған. «Оғызнама» дастанында бөрі ... ... мен ... ... деп тіл ... ... ... белгісі – оны қасқыр атын атамауы. Балаға, жақсы бәйге ... ... үшін ... ... көз, тіл ... мүшелерінен кесіп алып,
тағып қоятын болған. Тісі де қасиетті саналған [6, 187 б.].
Түріктердің рухани ... ... ... зираттарына жүргізген
археологиялық зерттеу жұмыстарынан айқын көрінеді. ... ... ... дәуірлерде (Ү-ҮІІ ғғ.) өртеп, күл, көмірін жерлесе, ал
кейінгі ... ... ғғ.) ... өртемей жерлеген. Бірақ екі түрлі
жерлеуде де адамның тірі кезіндегі заттарын, аттарын ... ... ... ... денесін киіз үйге жайғастырады. Балалары,
жақын туыстарының еркек-әйелдері жиналып, құрбандыққа жылқы мен қой шалады,
етін ... ... ... қояды, атқа мініп шатырды жеті айналғаннан
кейін, үйге кірерде беттерін тілгілеп дауыс ... ... жеті ... ... ... ... ... салты жылдың белгілі бір
мерзіміне ... Егер адам ... не ... ... онда адамды
ағаштар мен өсімдіктердің жапырағы сарғайғанда немесе түсе ... ... не ... ... ... ... ... жара бастаған кезде жерлеген.
Жерлеу кезінде өлген адамның туыстары дәл өлген күнгідей құрбандық ... ... ... ... ... ... ... адамның бейнесі
салынған және оның тірі кезінде шайқастарда істеген істері жазылған ағаш не
тас қойылады. Ол өлтірген адам ... ... ... шалынған
малдың бастары түгел ағашқа ілінеді. Бұл күні әйелдер де еркектер де жасана
киініп, бейіт басына жиналады. Егер жігітке қыз ... ол ... ... ... құда түсуге адам жібереді. Мұндай жағдайда қыздың ата-анасының қарсы
болуы өте сирек кездеседі [6, 127-128 ... отқа ... ... ... ... келген Византия елшісі
Земархты қағанға кіргізер алдында жанып тұрған оттың арасынан өткізіп ... ... ... Бұл салт ... тазалау күшін көрсетеді. Адам
бойындағы анау-мынау, ауру-сырқаудан, ... ... ... ... ... ... басы ... Біз бұдан қазақтардағы қойдың
басын сыйлы қонаққа тарту салтының түріктерден жалғасып келе ... Олай ... ... ... ... ата-бабалары
екендігіне ешбір дау болмауы тиіс. Жеткілікті зерттелетін ... ... ... салт саналардың талай анықталуы сөзсіз.
Түріктердегі отбасы жайы мен неке туралы. Бұл мәселенің төңірегінде
әйелдердің жағдайы жаман болмаған. ... үйге ... ... ... тәжім етіп, содан кейін әкесіне сәлем беретін ... ... ... ... ... шешуге болатын. Алайда құда түсу әдеті
еркектер билігінде болған. Ал әке, ағалары не ... ... ... ... жолмен қалған туыстары марқұмның әйелдеріне үйленетін болған.
Бұл әдеттің екі түрлі жақсы жағы болған, біріншіден, үйдің ... ... қолы ... ... Мал ... айналысатын елде бұл өте ... бұл әдет ... ... ... әйелдің құқы қорғалатын болған.
Өйткені жаңа күйеуі оны өз қамқорлығына алады. Мұндай ... ... ... күнде де сақталған.
Ұзақ уақыт бойы еліміздің ... ... ... ... ... ... әліпбиді: араб, латын және кириллицаны ... ... ұғым ... еді. ... ... ... ... мәдеиеті тарихы ерте замандардан бастау ... ... бір ... ... ... меңгеріп, оны өздерінің
әкімшілік, дипломатиялық, діни және жеке басы қажеттіліктерін өтеу ... ... ... ... ... Алтай-Саян, Қазақстан жерлерін ежелгі түрік тайпалары
мекендеген. Олар түрік тілінде сөйлеп, көне түрік ... ... ... ... ... Көне ... ... 35 әріптен тұрады. Түріктердің
әліпбиі өздерінің ... ... ... ... да көне ... сөзі «ескі», «көне» деген ... жазу – ... төл ... Бұл ... тарихта осы күнге
дейінгі, түрік жазуы соғды жазуының негізінде жасалған ... ... ... [6, 184 ... көне ... ... 200-ден астам жәдігерлер табылған. Олардың
мән-мағынасы ертедегі түріктердің өмірі туралы ... ... ... ... тұрмыста қолданылған ауызекі сөздерден тұрады. Бұл жазу
өнері пайда болғанға дейін ауызша әдеби тілдің дамығандығын ... ... ... ... ҮІІ ... ... жазба әдебиеті дүниеге
келді.
Түрік жазба әдебиетінің көне ...... ... ... Бұлар нағыз тарихи дастандар. Мұнда Түрік қағанатының
құрылуы мен дәуірлеуі, ақырында күйреуі ... ... ... суреттер әдеби-көркемдік тәсілдермен өрнектелген.
«Тәңірі текті бек ұлдарды құл ... сұлу ... күң ... асын мол ... киер киімін кең еттім, кедейді бай қылдым, аз халықты
көп қылдым, жақсылап тыңда! Ақылмен ұқ!» дейді сол ... ... ... мен асыл ... Иә, бұл шын ... көне түріктердің
әлемдік тарих сахнасындағы даңқы ... биік ... ... [7, 5 ... ... көне ... таным түсінігі бойынша «1. Тәңірі – 2. Кісі
– 3. Жер» үш ... ең ... ... ... ... Тәңірі – субстанциялық
ұғым. Ол тотемдік, фетишизмдік, мифологиялық және де ... ... ... ... ... ... – «көк ... кеңістігі,
шаңырақтай үстіміздегі әлем, дөңгелек, жарықты жоғарғы күмбез». Бір сөзбен
айтқанда, Тәңірі деген жерге ... көк ... ... деген ең
негізгі ұғымды білдіреді [7, 63 б.].
ҮІІІ-ІХ ғасырларға жататын әдеби шығармалар – «Қорқыт ата» кітабы ... ... Бұл ... ... ҮІІІ ... ауызша айтылып, ел
ішінде кең таралса, тек ХІ ғасырдан бастап қағазға түсе бастаған.
«Қорқыт ата» кітабы 12 ... ... ... Бұл шығарма аты
аңызға айналған атақты ақын, қобызшы Қорқытқа байланысты. Қорқыт есімі
түрік ... ... ... ... ... Қызылорда облысы Қармақшы
ауданында Қорқыт күмбезі деген ескерткіш бар. ... ... ол ... ... ... ... деректер мен ел аузында ... ... ...... ... ... ал әкесі Қарақожа
оғыздардың Қамы деген атасынан. Кітаптың мазмұнына қарағанда, Қорқыт айтты
деген нақыл ... ... көне ... ауыз ... ... ... ... мазмұны оғыздардың құрамына енген тайпалардың ертегі-аңыздарынан
құрастырылған. Кітап жастарды тәрбиелі болуға, жерін, елін қорғауға, батыр
да батыл ... ... [6, 186 ... орта ... ... ... бірі – ... түпнұсқасы, шамамен алғанда, ІХ-Х ғасырларда жазылған болуы
керек. Бірақ олар біздің ... ... ... ... шығарылған екі түрлі нұсқасы бар. Бірі ұйғыр ... араб ... ... Оғыз – ... ... аты ... кеткен батыры, қолбасшысы. Бізге мәлім материалдардың бәрінде
оғыздың өмірі мен әскери жорықтары, халық ... үшін ... ... ... ... ... істері әңгімеленеді [5, 151 б.].
Жазу әлем тарихының қай кезеңінде болсын ... ... ... ... ... табылады. Демек, сол заманнан бізге дейін жеткен жазба
ескерткіштер ата-бабаларымыздың да ... ... өз ... зор ... ... түріктер өздерінің төлтума жазуын «түрік бітік» деп атаған.
Түрік елінің ресми ... ... ... ... ... ... болмысындағы
ғылыми негізді құндылығы мен кемеңгерлігін мақтанышпен атауға болады.
Өйткені, бұл көптеген ... ... ... ... бір емлеге,
бір тәртіпке ықшамдай білген «әмбебап» жазу болды.
Көне түрік бітігі бүгінгі түрік ... ... ... ... куәсі әрі ортақ мирасы болып табылады. Демек көне ... ... ... жүзі өркениетіндегі шоқтығы биік ірі мұралардың бірі.
Жерлеу ғұрпы – сол ғұрып орындалған қоғамның рухани-эстетикалық
құндылықтары мен діни көзқарастары жайлы мәліметтердің ... ... ... ... ... онда дүниетаным семиотикалық
көрсеткіштердің көп деңгейлі құрылымынан тұратын метатекст ретінде саналады
[189, c. 233-235].
Тігінен қойылған ... ол ... баба тас, ... ... тас, ат
байлайтын орын болсын, қойған адамның сол ... ... ... ... ... белгісі.
Әр жерленген әбзелді жылқы әр рудың өлген адамға деген құрметі, сыйы.
Әр ... өз ... ... болса керек. Ерте скиф кезеңінде затта
бейнеленген аң, жануарлар тыныш кейіпте тұрса, ... ... ... ... ғасырдан соң жануарлар қияли түрде, әр аңның ... ... ... ... ... денесі барыс) айналып,
қозғалыста салынып, ру-тайпа тотеміне айналса ... ... рух ... ... да ... ... далада өткізетін бұл қозғалмалы тұрғындарда жылы ... аң ... ... тон мен ішік ... рөл атқарды. Баскиімнің
шошақ бөрікті түрі мен ішінен киетін тақиясы да болса керек. ... ... ... ... ... ... кім ... білуге болады. Бұл
сарындар қазақтарда соңғы уақытқа дейін сақталды.
Адамды жерлегеннен кейінгі атқарылатын ғұрыптар ... ... ... ... үшін әр обада жатқан адамға жеке келіп, ... ... ... әр ... ... ... ... дәлел), қорымдағы
жатқан жандарға жалпылай құрбан шалу да болуы мүмкін (кейбір қорымдарда ... ... ... ғұрыптық істер атқарған орындардың болмауы).
Батыс Қазақстанды мекен еткен Күнге, Отқа табынған сарматтар үшін әр
қорымда кішігірім ғибадат ету ... ... ... ... ... ... ірі ... храм-ғибадатханалар болған сияқты (Қызылүйік,
Бәйте).
Қазақтың Сарыарқасын мекен еткен ... ... о ... ... де ... от арасынан аластатылып барып, әр обаға жиі
құрбан шалып тұрса керек. Бұл өлкенің жеткілікті ... ... ... ... ... жерлерін анықтауға, ашып зерттеуге,
«мұртты» обалардың қызметін толық ... ... ... және ... (С.Г. ... А.Д. ... И.Э. Любчанский т.б.) тарапынан
әртүрлі жаңсақ пікірлерге әкелуде. Дегенмен де ... ... бірі ... 1, № 1 ... ... тән қола ... ... көптеп
кездейсоқ табылуы бұл өлкеде ғибадатхананың болғандығына күмән келтірмейді.
Алайда ешкім бұл ... жеке ... ... етіп алып ... Белгілісі М.Қ. Қадырбаев пен Ж.Қ. Құрманқұловтың Алматы қаласы ішінен
зерттеген саз платформалы ғибадат ететін орын.
Жерлеу ғұрпы адамның нәресте ... ... ... ... ... ... жаңа сапаға өту сатысы. Бұл сатыда жерлеуге дейін, жерлеу және
жерлегеннен кейін деген ғұрыптар орындалды. ... ... орны – ... ... біз ... адамның қойылуы, жерлеу тәсілі мен түрі, ... ... ... ... ... жерлеу құрылысын және
жерленгеннен кейінгі атқарылған істерді де ... ... ... ... ... ... ... негізгі шартына кеңістік туралы
түсініктері жатады. Қара жер, Көк ... және жер асты ... ... ... ... ... ... обаны тұрғызуда және
адамды жерлеуде ... ... ат ... қозғалыста жүрген, бір мекеннен екінші тайпаның жеріне
барып, мекендейтін кеңістігін еркін меңгерген, өзге кеңістікте бағыт-бағдар
ала алатын көшпелілердің ... кең ... ... Олар ... ... ... мен хайуанаттарды), қоршаған ортаны басқарып, табиғи
үйлесімде ұстап ... ... бір ... Күш ... ... ... бұзбай, қарсы келмей, құрмет көрсетіп құрбандықтар шалуға,
өздерін асырап отырған ... ... ... Хаос ... ... туралы түсініктердің іске асырылатын ... ... ... құрылысынан көрінетін архитектураны айтуға болады.
Қабір шұңқырын төртбұрыш етіп қазуы, оның төрт ... мен төрт ... ... ... ... танылған тұрғындарда отырықшылық болмады
деген түсінікті мүлдем жоқ қылуы ... ... ... ... ру, ... өмір ... айтпағанда, бір адамды жерлеу үшін жеке ... көп ... ... - құрбан» қағидасына сай барыс тау ешкі мен тау архарын
жейтін, гриф ... ... ... (бұғы, бұлан, жылқы, ) қас ... № 11 оба ... ... ... ағаш ... ... ... бірігуі, тау ешкі мүйізді ... бар ... ... жер ... – қара ... ... еніп, туылған аясы –
балқарағайдан жасалған қима-тағанға қойылған адам орта ... ... ... онда ... ... ... ... Жоғарғы әлемге жол тартып,
қайта туылған. Жылқыда тау ешкінің мүйізінің ... ... ... ... көрсетеді. Тау ешкінің бар қасиеті мен ... деп ... ... қасиет тұтқан қазақтар мүйізді соңғы кезге
дейін үйінің төріне іліп ... ... ... ... ... ... ... істерге тыйым салған: жерді таяқпен ... ... ... ... қарай қол шошайтпа, киімнің жағасын ішіне
салма, мойынға белдік ... үйді ... үй ... Күнге қарсы жүріп
ашпа және тағы басқа. Қазақта малдың басын далаға тастамаған. Адаммен бірге
жерленген жылқылардың ... да қара ... ... ... ... ұшып бара ... ... «грифтер» Үлкен берел обасындағы
жерлеу астауының қақпағының төртбұрышына қағылған.
Пазырық ... ... ... мойын әшекейлері ұшында
көбіне барыс, қасқыр сынды жыртқыштар ... ... ... адам ... қыш, ағаш ыдыс ... малдың,
әсіресе қойдың мойын омыртқа, құйымшақ және жіліншек сүйектерін ... ... ... Бұл ... бәрі Ә.Х. ... айтқандай, бала
туылған кездегі шамандық салтпен байланысты және пәледен ... ... ... ... ... бойынша, құйымшақты «ұрпағы өссін, тұқымды
болсын» деп, мойын омыртқасын «буыны тез қатсын» деп, ал жіліншек ... ұзақ ... ... ... берілетін болған [190, c. 35-36].
Дөңгелек – жер, әйел бастауы, төртбұрыш – аспан, еркек бастауы.
Қола дәуірі тайпаларының ... пен ... ... пайда болған тасмола мәдениеті Күн культіне, қоштасу – ас ... ... ... ... ... тұрады.
Қолдағы бар қазба материалдарына сүйене отырып, Шығыс Қазақстан ... ерте ... ... ... о ... жөнелту
жолдарын талдап өтпекшіміз. Солтүстіктегі ерте скиф ... ... ... болғандығын Аржан, Салбык, Аржан 2, ... ... ... ... ... ... барысы жерлеу ғұрпы мен оба
құрылымында күрделі мән-мағына жатқандығын байқатты.
Сақ заттарындағы зооморфты бейнелер ... ... мен ... ... ... ... ... ағаш - әлемдік кеңістікті ұйымдастырушы,
төмен, орта және ... ... ... вертикальды және төртбұрышты
горизонтальды болды. Ұлы жалын Көктегі Күн, жай ... ... от. ... ... ... ортасындағы өмір байтерегіне байланды.
Жерлеу ғұрпындағы жылқы ғарыштық құрбандық, адамның көлігі мен медиатор
рөлін атқарған. Қазақта адам «қайтыс ... ... ... сөз бар, ... ... ... ... кеткенін, қайта оралғанынан хабар берді [191,
c. ... ... ... Есік ... тау ешкі мүйізді, қанатты
пырақ бейнесі Күн құдайы мен ... ... ... ... Пазырықтағы
жылқыға бұғы мүйізді киіз маска кигізген [192, c. 40-45].
Дүниетаным дегеніміз әлемді ... ... ... ... ... ... ... модел деп белгілі бір дәстүр ішіндегі әлем туралы
түсініктердің жиынтығын ... ... ... жаны жерге ана жатырына түсіп, жаңа өмір
есігін ашады деген ... бар. Әйел ... ... ұстауы да соған
ұқсас. Сонымен қатар ... жоқ ... ... ... ... шалады. Адамды өлгеннен кейін ағашқа қою, «орнына» ... ... Мола ... ағаш ... ... ... де ... тұрмасам құдай атсын дегені.
Барлық «мұртты» обалар ... ... ... шалу және ... ... ... ... қоршауларда от жағылды, тас
плиталардан салынған дәліздер Жоғарғы күштермен байланысу үшін керек болды
[193, c. 175-191]. ... ... ... ... осыдан негіз алса керек.
Негізінен Орталық Қазақстанда орналасқан, жалпы Қазақстан бойынша екі-
үш жүзден астамы ... ... ... ... екі қатар тас тізбекті
ескерткіштердің пайда болуы, дамуы мен ... ... әлі ... жағылған екі от арасынан ... ... ... ... ... ... ... бастау алатын сияқты. Екі қатар тас
тізбектегі жағылған оттар арасынан өтіп, тазару арқылы Жоғарғы әлем – ... ... күн ... желдей жүйрік жылқыны құрбандыққа ... ... ... ... ... қайта орнатса керек.
А.М. Оразбаевтың Жанайдар ескерткішін ғылыми қайта жаңғыртуы осыған ... ... ... заттар олардың дүниетанымдық идеясын бере
білді. Адам киімі, баскиімі, қаруы ... ... ... не
магиялық күш беруші ретінде анық бір аң бейнеленбеді, тек сол ... сай бір идея орын ... Бір ғана өмір ...... ... өмір мен ... ... өмірдің
жаңғыруы сынды ойларды берді. Аңыздар мен ертегілер сақ-скиф қоғамында
ерекше рөл ... ... өмір ... ... ... байланысты құралған дүниетанымдық жүйесі болды [194, c. 13-
25].
Қола дәуірінде тік ... ... ... ... түрі
дамыса, сақ-скиф уақытында оба шеті қоршаулардағы тагар обаларындағы
бұрыштың плиталар, ... ... ... ... – дүниені танып-білудегі түйгенін практикалық түрде көрсеткен
заттай объект. Оба – өлген ... ... ... ... ... ... және ... ғұрыптық рәсімдер атқарылатын жері. Жерлеу кешені -
әлемнің мифологиялық концепциясын көрсететін ... ... ... ... ... ғылымы тек соңғы екі кезеңін қалпына келтіре алады.
Мәйіт басына жатқан ... ... не ... ... және ... орап ... да орын алған сияқты.
XX-шы ғасырдың 50-шы жылдарына дейін өлген ... ... екі ... ... ... ... не ... екі өркеші арасына киізге орап алып
апарған. Мүрдені қабірге құр арқанмен түсірген. Жерлегеннен ... ... ... ... ... саз балшық, не шымнан жасаған. Жылқының
үстіне ... ... ... жабу ... ... ... [195, c. ... бір табиғи жағдайда туысқандық негізде, міндетті нормаларға
негізделген тұрақты жүйе – ... сай бір ... өмір ... бір
шаруашылықпен айналысуы дүниені ... бір ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпы мен дүниетанымы жайлы қайта
жаңғырту ойлары соңғы емес, тек талқылауға ұсынылып отырған ... ... ... ... жерлеген адамы мен жылқыларды ұзақ уақыт сақтауға көп ... ... ... соған сай жасалған. Жер бетіндегі тас құрылымды
астына күннің жылуы өтпес үшін арнайы ... етіп ... ... ... ... үстін қайыңның қалың қабығы мен курил
шайымен жапқан және қажет болса ... ... ... ... жан ... Олар тоқымдалып, құйрықтары өріліп, жабдықтарындағы
заттық бейнелер арқылы магиялық ... ие ... ... ... шалынған жылқылар қабір сыртында желінді,
не еті елге таратылды. Малды союда жіліктеу, әр ... «өз» ... бала т.б.) және ... (қонақтар) беру жолдары ертеден таралған
ғұрып.
Моңғолдар тау иесіне тәубе ... ... ... ... ... тас
лақтырып, обооны ылғи биік ұстап, ағашқа жіп ... ... ел ... ... топырақ салу, топырақтан қалмау сынды реликтілер әлі бар.
Ритуал мифті қайталайды. Әр ғұрыптық элементтердегі заттар, ол ... ... ... ... жылқы әбзелдері болсын, негізгі міндеті
адам ортасын Хаотикалық күштерден сақтау мен ... ісін ... пен ... тәулік және жарықпен, тірілер әлемімен, бүгін мен
болашақпен теңестіріледі. ... пен ... түн мен ... ... ... теңестірілді.
Әлемдік модель – уақыт пен кеңістік аралығындағы адам өмірі циклінің
үйлесімділігі. Әр халықта адам ... ... тану үшін ... ... де қоса таныды. Барлық өзгерістер себеп-салдар түрінде
болды.
Ғұрыптық рәсімдер екі ... ... ... рет ... ... сол күні ... орнында болды. Оған үйіндідегі ыдыс пен
сүйек қалдықтары дәлел. Екінші кезеңінде ғұрыптық кешен – тас ... ... ... ... адамды «тамақтандыратын» ошақ ... ... ... ... ... қарамай әр жағынан тас
діңгектер қойылып, қосымша салт-жоралғы жасалуы мүмкін.
Ерте скиф ... ... ... мен ... ... ... ... (көне горизонтта жерлеу, сакральды ... ... және тік ... ... ... ... ... жалпы
бағдарлану) тән. Пазырық мәдениетін жасаушыларға жердің кіндігіне ... ... ағаш ... ... ... мен ... ... кең таралғандай. Жалпы ежелгі көшпелілер өзіндік мәні ... бар ... ... ... ... жерлеу ғұрпы өзіндік
рәсім сатыларынан тұратын анық бір жүйе. ... ... ... ... ... толық зерттелмеген. 1991 жылы Оңтүстік ... ... ... ... апаратын дромос ашылды. Н.В.
Полосьмактың тұжырымдауынша, бұл ... ... ... салу мен ... жерлеуге ыңғайлы болу үшін жасалған.
Скиф-сақ дәуіріндегі Алтай шамандарының жерлеу орны – Пазырықтан ... ... (№ 2 ... ... ... типтес ішекті аспап (№ 2 пазырық
пен башадар обалары), ... (№№ 2, 3, 5 ... ... ... билеушісінің өлімі елі үшін үлкен қайғы, тіпті Хаос тудырды. Қабірде
адам рухы біраз уақыт болды. Өлген адамды жерде көп ... ... ... ... ... о ... тез, ... жеткізу үшін тырысқан.
Неғұрлым ол адам рухы бөгде әлемге тез жетсе, елге ... ... ... екі ... бейнесі тұмар, не билік белгісі. Екі жылқы
Күн ... ... ... ... ... ... табыс
әкеледі. Алтайдағы ежелгі малшылардың баскиіміндегі ... ... ... ... ... жерлегенде «дем алу» кейпінде қойған. Көптеген
жылқымен жерлеу бір жағынан барар жолдың ұзақтығымен ... ... ... 1, № 6 ... мен Юстыд 12, № 27 обадан алынған жылқы, не
бұғы мүсіндері басында имитацияланған шот ... ізі ... ... ... ... ... ... обаларды қалдырған тайпалардың, тұрғындардың этникалық тегі, ... ... ... ... ... беретіні нақ.
Жерлеу материалдарына қарағанда, сақтарда ата-баба аруағына, отбасы-
рулық әулиелер мен ... ... ... ... ... ... тумаларының мәңгі жасайтынына, өлгендер өз рулық қауымның
салттары, үйреншікті ғұрыптары мен ... ... өмір сүре ... ... бар ... ... негізделген. Осыдан келіп өлген адаммен бірге ... мен ... ... орнына қарай мүліктің көмілуі, қауым жеріндегі
рулық зиратта атқарылатын әрбір тайпаға немесе тайпалар тобына тән ... ... ... [11, c. ... ... ... негізінде әр әлеуметтік топқа жататын қауым
өкілдерінің үлкенді-кішілі ... және ... ... бір ... не ... ... немесе тізбектеле бір бағытта, әр ... ... ... бойынша екінші, дамыған кезеңде обалар
орналасуында жинақылық, ... ... ... ... адам өлгенге дейін немесе кейін салына бастаған ерте көшпелілер
обаларының ... ... ... және онда сан ... ... оба ... бірнеше сатыдан тұратындығын көрсетеді. Сөзімді
Бесшатыр ... ... К.А. ... ... бір ... ... ... камерасы ашық тұрған деуі дәлелдейтіндей [16, c. 86]. Яғни,
тас аралас топырақтан тұратын үйінді тек жерлеу ... және ... ... Оған ... ұзақ ... күннің астында тұруы
жарықшақталынуы дәлел. Қазақстандағы бекзадалық обалардың әрқайсысы өзінің
орналасуындағы ... ... ... ... ... маңы ... әр ... жерлеу ғұрпына сай ерекшелене, әр
мақсатта қойылды. Ерте ... ... оба маңы ... ор, үйме ... ... ... ғана ... объектілер – менгирлер, тас
діңгектер жатады. Осылардың ішінде ең көп ...... ... ... бұл түр Түгіскенде, Берелде, Есікте және ... ... ... ... ... пікір көпжақты.
Үйметастардың ата-бабасынан қорыққандықтан, не сыйынғандықтан құрбандық
шалу орны болуынан басқа да ... ... ... ... ... ... ... жеке-жеке, бөлектене жатқан
кіші көлемді плиталар үйіндісі, біріншіден, ... ... ... ... құрбандық шалған белгі байқалмады. Ерте ... ... ... ... емес, жерлеу құрылысының маңына
қойылды.
Тұлғаларды ... ... ... ... үлкен орын
алғаны рас. Бір ғана мысал, әйелдерге арналған қабір шұңқырлары ... ... ... бір ... ... ... жерлеуі де өзіндік
ерекшеліктерімен (қабірді «белге дейін» қазу т.б.) белгілі болған [197, ... ... ... қою (арқасымен, қырымен, бүктете т.б.), жүзін бұру мен
басын бағыттау әр өлкеде әрқалай. Бір өлкенің ішінде де әр ... ... ең ... № 11 ... он үш ... кейбірінің басына
таутекенің мүйізі орнатылған, маска кигізілген, ағаштан жасалған, кертпелі
оюмен әшекейленген және ... ... ... ... ...... өмілдірік пен құйысқан, тоқымның бөлшектері – тоғалар,
сулықтар, салпыншақтар ерекше ... ... ... ... көркемдігі жоғарғы деңгейдегі бейнелерімен қоса, берел
обаларынан шыққан жәдігерлердің ... ... үшін ... – киіз бен жүн ... ... ... аппликациялары
да бар.
Берел обалары коллекциясында жүн жіптерінен біз сияқты арнайы ілмектің
көмегімен жасалуы мүмкін қанатты тұлпардың ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы технологиясының, сүйікті бейнені
жаңа қырынан көрсетудің және бояу ... ... ... ... ... ... тартымдылық дарытқан. Органикасы жақсы ... ... осы ... ... ... қабірлерден сол күйінде табылған
кестеленген, басылған киізден жасалған, ... ... ... ... ... ... ... қолөнерімен үндестігіне қысқаша
тоқталып өтейік. Бұл салыстыру ... ... арғы тегі ... ой ... ... тек сол ерте темір дәуіріндегі мәдени ... ... айта ... ... ... ... әр зат
ежелгі ескерткіштерден өзіне ұқсас ... ... ... ... Бұл ... ... ... қазақтарында жақсы сақталған
кестеленген түскиіздер, киіз ... ... ... тері ... ер
тоқымдар, үшкір шошақ тымақтар ерекше қызығушылық тудырады.
Берел қорымы, № 11 обаның қабір үсті ...... ... бойы ... ... ... кең де, терең қабір шұңқырының
үстіне жарықшақ тас плиталардан шұңқыр шетінен бастап «күмбезтәрізді» арка
етіп қалаған. Бар ... ... ... бұл ... ... үстінен
етегіне қарай қабыршақтана салынған қабір үстінің бірнеше метр ... ... бойы ... ... ... ... құрылыстың астында,
қабір шұңқыры ішіндегі құрылыс орташа жуандықтағы бөренелерден тұрғызылған.
№ 10 обада тіпті жерлеу шұңқырының шығысында ... ... ... ... ... ... ... Бұл жылдар бойы қазбадағы байқаулар, Қазақ
Алтайын мекен еткен берелдіктердің әлеуметтік статусына, жас пен ... ... ... жер ... ... ... мен жерлеген орын
үстіне тас киіз үй жасағандарын аңғартады.
Біздің ойымызша, ... ... ... қою ... батыстан, не
солтүстік-батыстан жүргізілді. Себебі адамның да, ... ... ... ... да ... ... ... рәсімінде де
жылқы шұңқырдың сол жағына (киіз үйде әбзелдер сол жақта тұрады) ... көне ... ... кейбір обалардың шығысынан құрбандық орындары мен
жерлеулер жасалды.
Атап өтерлік бір жайт, түскиіздер ... ... ... сілемі,
оңтүстік-шығыс Қазақстан, сондай-ақ Сарыарқаның шығыс аудандарында кестемен
көркемдеп тігіледі, ... ... ... бұл түрін киізден басуды жөн
көрген.
Берел обалары деректеріне сай, мүйіз бен ағашты өңдеу өнерінің қазақ
жеріндегі тамыры ... ... ... ... ... ойып ою салу, ысып
жылтырату сияқты қарапайым ... ... ... ... ... өңі ... ақ ... шамалы сарғыш болып келеді. Табиғи әсемдігіне
қоса ысқаннан кейінгі ... ... аса ... әрі ... етіп
көрсетеді. Колөнершілер сүйектің тесік оюларының астына қызыл, көк т.б.
ашық ... шұға ... бұл оны ... ... Бір ... ... ... бейнелі етіп, сүйектен ... ... № 36 ... ежелгі шеберлердің ісінің ұқсас әдіспен жүргенін көрсетеді.
Берелдік ағаштан жасалған жәдігерлерде жиі ұшырасатыны өрнек – қошқар
мүйіз. Ою-өрнекпен өрнектеу өнері ... ... ... көшірмесін
жасамайды, олардың поэтикалық мәнін қиялындағы бейнеге сыйғызып көрсеткен.
Дәстүрлі ... ... құс ... жақсылық пен бақыт, балықтар –
өсімталдық, қошқар мүйіз – құт-береке әкелді [198, с. 130].
Көшпелілердің бейнелеу өнері ... ... ... тек ... ғана ... сонымен қатар оларға анық та, қиын ... ... ... ... оның адам ... жылқы әбзелдері, әскери қару-
жарақ жүйесіндегі рөліне сай әр элемент, бейне, көркемдік тәсілі ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар, осы мәдениеттің негізгі
сипаттамаларының бірі ретінде аң стилі ... ... ... ... күрделі діни-мифологиялық көзқарасының кескіні бола тұра, ол
зерттеуде аса ұқыптылық пен сақтықты ... ... Осы ... ... өз сипаттарын соңғы этнографиялық заманға дейін жеткізді. Соның
ішіне заттарды безендіруде ... ... ... ... ... Осы өнерді сабақтастық тұрғысынан талдау көшпелі мәдениетті
зерттеудегі маңызды міндеттердің бірі.
Зоологиялық ерекше ... ... ... ... ... культтік, діни сабақтастығымен сипатталады. Қарудың түрлері сол қаруды
пайдаланушы иесі туралы мәлімет береді ... ... ... ... әскери топ пен тәртіп негізінде қабылданады. Түрлі бейнелердің өз орны
болып, біреуі киім ... ... ... ... үшіншісі,
культтік-ғұрыптық заттарда, ат әбзелдерінің элементтерінде байқалады.
Сонымен ... ... ... ... киім ... де, ... ... заттарда, ат әбзелдерінің элементтерінде де
көрінеді.
Ерте сақ жерлеу ғұрпына өлілер мен тірілер ... ... ... ... ... ... ... кеңістіктің анық
жоспарлануы және тік ... ... ... ... ... ... тән. ... мәдениетін жасаушыларға жердің кіндігіне (қабір
шұңқырларының ... ағаш ... ... ... мен ... ... кең таралғандай. Жалпы ежелгі тұрғындардың өзіндік мәні мен
жоспарлануы бар ғұрыптық кеңістік жасаған. Әрине, ... ... ... ... ... анық бір жүйе.
Ел билеушісінің өлімі елі үшін үлкен ... ... адам рухы ... ... ... адамды жерде көп ұстамай, белгілі бір ... ... о ... тез, ... жеткізу үшін тырысқан. Неғұрлым ол адам рухы
бөгде әлемге тез жетсе елге ... ... ... ... ... ... обалардан қарапайым жауынгер, жас қыз және
әйелдердің күнделікті өмірдегі киімдерінің ... ... ... ... аң ... Жоғары Әлемге апаратын рух іспетті.
Басылған киіздер қола дәуірінен бері дамып келе ... ... ... № 6 ... ... ... ... табылды. Әдемі
кілемдер Пазырық пен Ноин уулда бар. Киізге ораудың бір себебі адам онда
туылды, ... ... ... , № 2 ... Ақ-алаха 3, № 1 оба мен ... 2, № 3 ... адам ... нақыштарындағы ортақтыққа грифон
тұмсықты, үлкен мүйізді, айнала жатқан бұғының бейнеленуі жатады. Бұл бейне
адамға қосымша күш ... ... ... ... адамдардың барлығы
бальзамдалған. Тек бәрі сақтала бермеген. № 2 пазырық ... ... май мен ара ... ... ... жақса, Ақ-алаха 3, № 1 обада
жерленген адамды бальзамдауға сынап қосқан. Пазырықтықтарды бальзамдаудағы
ерекшелікке сынаптың ... мен адам ішін ... ... ... [199].
Өмір бәйтерегі ретінде балқарағай саналды және оған жерленген ... ... Тағы бір ... ... ... ... ... еді. Бірнеше
бұтақтары шала кертілген балқарағай бөренелер Пазырық, №№ 3, 5, ... № 1 және ... № 10 ... ... ... ішінен табылды.
Әлем ылғи да тұрақты болуы керек. Мысалы, Есіктегі алтын адам ... ... ... ... ... ... ... үлкен күшке ие. Бір
затты алып тастау мүмкін емес еді. ... ... ... ... ... ... жатты. Шебер қолынан шыққан затқа ... ... ... жан ... ана ... түсіп, жаңа өмір
есігін ашады деген бар. Адамды ... ... ... қою, ... ... теңестіріледі. Яғни, бала бесіктен тал бесікке аттанады.
Таулы Алтай, оңтүстік Сібірдегі хакас, тува, алтайлықтар ұстанатын салт-
жоралардың ұқсас ... ... ... болатындай. Бұл күндері жалғасын тапқан
мифологиялық түрде дүниетанымын және ... ... адам ... жоқ. ... оба сол ... ... мен ... адамның орнын ғана
түсіндіріп, білдіріп қана қоймай өткенді, бүгінді және ертеңді танудағы
құрал ... ... ... ... ... үш ... ... төрт бөліктен тұруы обада да көрініс тапты. Яғни,
мәдени ... ... ерте ... ... ... үш ... 1. Ортаңғы (жер беті - тірілер әлемі); 2. ... ... және ... ... орналасқан хтоникалық құдайлар елі); 3. Жоғарғы
(аспан, әуе ортасы, қорған үйіндісі тұрғызылған жоғары құдайлар ... ... ... ... ... таумен одақтастығы ерте
көшпелілер жерлеу кешеніндегі бұл құрылым элементінің тегін тұрғызылмағанын
байқатса керек. Жоғарыда ... бәрі ... ... ... ... нақтылы түрде көрсеткен өзінше текст» деп түсінік
беруге итермелейді [200, с. 129-137].
Таулы Алтайдағы ... ... ағаш ... қабір шүңқыры
қабырғасына тұрғызылып қойылуы (Берел қорымы, № 10 оба) шамандық дәстүрдегі
үш әлем арасын ... ... ... ... жоғары әлемге
жетуімен үндес, яғни, ерте көшпелілер обаларында адам тарихи эпостардағы
батырлар ... бұл ... о ... ... ... ... болған.
Обалардың, оның ішінде құрылымына өз еңбектерін арнаған көптеген ғалымдар
әлемдік бәйтерек ... ... ... ... ... мифологиясында «өмір бәйтерегі», «таным бәйтерегі»,
«шаман ... және ... осі» т.б ... ... ... бәйтерек
туралы шамандық картада былай көрсетілген: ... ... ... ... ... - Мұзтау орналасқан. Одан Жоғары Сүткөл және ең ... ... ... ... ... ... тұр. Осы басы бәйтерек арқылы
шаман Көкке жетеді» [201, с. 176]. Көне ... ... ... - ... ... үш ... ... бәйтеректің «мәдени» варианты - тотемдік ағаштар, ағаш
діңгектер, жерлеу ... ... ... ... қойылған
сакральды заттар. Түркі тілдес халықтарда әлемдік бәйтеректі генеологиялық
ағашпен, яғни, ... ... ... Ерте көшпелілер
қоғамында осы үш сфераны байланыстырушы ... ... ... сол ... ... ... жағдай, еш өзгеріссіз, тұрақты болуы керек.
Оның қандай да бір элементін немесе сапасын жоғалтуы, дүниенің құруымен
тең. Мифологиялық космос ... әр ... ... жалпы
ұйымдастырылуына жауапты, ғұрыптық заттарды білдіру ... ... ... белгіні жоғалту Хаосты пайда етті. Ерте көшпелілер түсінігі
бойынша, ру-тайпадағы беделді адам өлімі ... ... Хаос ... ... үш сфераның біреуінде Құдайлық ... ие ... ... ... оны ... ... қамтамасыз ету үшін және
Хаостан арылу, тұрақтылыққа ену үшін жүргізілді [192]. ... ... ... ... мерекесі - найрда муриттердің ортада ... ... ... ... ... құра отыруы сәйкеседі.
Сөйтіп «патшалар» жерленген үш ... ... ... ... жеке ... ... айналды. Қазақтарды даладағы обаларды «мықтың
үйі» (мықтының үйі, алыптың үйі) деп атайды және олар ... ... елі деп ... малын жаймауы «өлілер» және «тірілер» елі деп
бөлінуге әкелді.
Ерте көшпелілер обалары үйіндісінің шетінде, не ... одан ... ... ... обаны айнала тас «белдіктердің» жатуы тірілер елін
өліктер елінен қорғау функциясын атқарса керек.
Әлемдік Модель - уақыт пен ... ... адам ... циклінің
үйлесімділігі. Әр халықта адам өзін тану үшін қоршаған ... да ... ... т.б.) қоса ... ... ... ... дүниенің тұрақтылығын қамтамасыз
ету үшін қойылған обалар уақыт пен кеңістік аралығында өзіндік әлемді пайда
етті [202, с. ... ... бұл ... ... пен кеңістікті
заттандыруға (салуға, тұрғызуға) болады. Мұндай кеңістікті өлшеуге, ... ... ... сипаттауға болады. Адам пайда етуші
функциясындағы, яғни, ... ... ... ... ... ғұрыптық іс-әрекеттер орындалған жерлеу құрылысы ... жеке ... әлем ... орта – адам» жүйе қатынасы негізінде
пайда болған обалар ансамблінің ішкі ... ... ... ... ... ... бөлініп шығады [203, с. 16-18]. ... ... ... оның жаңа ... ... ... құрылыс)
жасауымен түсіндірілді.
Өмірінің көп бөлігін кең далада өткізетін көшпелілер үшін Көк аспан мен
Қара жер ... киіз үй» ... ... ... ... № 18 оба
құрылысының «тақия тәріздес» немесе «киіз үй тәріздес» ... ... ... ... ... қазақ киіз үйінің өзі кішкентай
микрокосмосты ... ... ... уық, ... кереге, үзік - үш
сфера, ал ... - ... ... ... Қаратеңіздің солтүстік жағалауынан, шығыста Гоби шөліне
дейінгі орасан зор кеңістікте өмір ... әр ... ... тарихи-мәдени
жағынан ортақ, бір сақ-скиф әлемін ... Осы ... ... және де діни-мифологиялық көріністері жерлеу ... Егер ... ... тұрғын үйдің имитациясы болса, онда
обалар тізбегі үлкен рулық әулеттің немесе рудың жерлеу орны ... ... ... ... тізбегі үлкен патриархальды отбасы қонысының имитациясы.
Ал кейінгі көшпелілерде жаз жайлау, қыс ... ... ... екі түрі - дөңгелене және тізбектеле кездеседі. ... ... ... 4 ... ... ХІІІ ғасырда монғолдарда, ал
ХVІІІ-ХІХ ғасырда адай, башқұрттарда айқындалған жүз ... ... ... орда құрай орналасу жатады. Алтайдағы Башадар, Аржан «патша» обалар
тізбегінің ... ... ай ... үйме ... ... жүреді. К.А.
Ақышевтің түжырымдамасы бойынша, бұл үйме тастар орталық обамен бірге ... жеке ... ... ... ... ... ерте көшпелілерінің «патшалық» обаларының орналасуы
кейінгі көшпелілердің рулық топтары үйлерінің жоспарларымен ұқсас. Бұлай
жоспарлану, бір ... ... ... ... шаруашылық жағынан тиімді.
Отандық археология ғылымының көш ... Ә.Х. ... ... ... ... ауылына қарасаңыз, мынадай көрініс байқалады:
жарты ай тәрізді дөңгелене тұра аққаздай киіз үйлердің желден ық жағында ... үйі ... ... ... тұр. Ал орта тұста кешкілік төлді
қамайтын қоршаулар бар» [205, с. 237-240] . Тағы бір айта ... ... киіз ... ... ... ... бағытталып салынса, түркі
тілдес халықтарда оңтүстіктен солтүстікке қарай қатарласа қойылған. Кірер
жер Қазақстан ... қола ... ... шығыстан. Ерте көшпелілер
андроновтардың жалғасы ретінде осы бағытты сақтады. ... ... ... ... ... ... ор мен кромлехке кіру шығыс бағыттан.
Алды, яғни ... ... ... ... ... әлемінің, бүтін мен
болашақтың белгісі. Киіз үйдің орналасуы мен кіру есігінің ... ... ... Кіру ... болса, жоспарлауы
оңтүстік бағытта, ал кіру оңтүстіктен ... ... ... көшпелілерде оба кұрылысын қарастырғанда заңды бір сұрақ
туындайды: шығу тегін кейінгі қола ... ... ... ... ... ... неге үлкен және ол қандай дүниетаныммен байланысты?
Әрқайсысы оба кешендері бірі-бірін қайталамайды. Мұнда ... ... ... ету, ... көп ... ... ... ұзақ үдеріс.
Қорымдағы жерленгендердің беделдісіне, «қасиетіне» құрбандық көп уақыт бойы
үзбей шалынса керек. ... ... ... ... доминант - оба
маңына кейінгі дәуір обасын тұрғызу да орын алған (Берел қорымындағы № ... ... № 25 көне ... ... ... ... мен ... бір өлкедегі әртүрлілігі этномәдени
тұрақсыздықтан, күрделі этникалық ... пен ... ... ... ... ... қырымен, екпетінен және отырғыза қою
түрлерімен кезігеді.
Өлілер әлеміне жол қара жер мен тұңғиығы ... ... Жер асты ... ... ... жолды жер қабатын қазып, жерлеу арқылы ашады. Одан қайтып
келу жоқ ... ... ... жер ... түсетін «тесік» деп осы
қабір шұңқырын айтуы мүмкін.
Төменгі әлемге қорым арқылы кетеді. ... ... ... ... ... ... ... туылғанға, бөгде әлемге кеткенге дейін тұрады.
Менің ойымша, заттарымен бірге қою арқылы ... ... ... ... ... ... оған ... керексіз. Әлемнің горизонтальды моделі
бойынша өлілер әлемі солтүстікте болды.
Адамды жерлеуде, орын ... ... қаны ... жер рулық қорым мен
туыстарының маңы ... ... ... ... ... жерге жерлеу
міндетті болды. Лақатта адам төбесі тимеу керек.
Өлген адам жанын қара жерге беру керек. Әйтпесе жаны ... ... ... ... ... ... сақталған. Түс ауа жаман ... ... ... ... ... таза ... ... жанға жабыспас үшін
Күн көкке көтерілгенше ... Бұл ... ... ... ... ... ... күзету, шырақ жағу т.б. өлген адаммен болатын байланыстар оны
таза қалпында, еш жаман күштерге жуытпай ... ... ... ... ... ... Адамды батысқа бағыттау – оның күні батты,
оты өшті деген сөз.
Қабір үсті құрылыстарын ... ... ... ... ... ... қазу жерлеудің бірінші кезеңі болса, екінші кезеңде ... сай ... Тура ... ... күні қабір үсті ... ... үсті ...... адам ... ескерткіш болғандықтан
адамның қоғамдағы орнына сай көлемді, биіктіктегі т.б. ... ... ... осы ... ... ... жаны ... денесі қайта туылады. Қима-
таған – үйі, саркофаг – тал бесігі.
Ежелгі көшпелілерді жерлеуде көбінесе күнделікті тұрмыста ... ... ... ... ... да ... ... бірге адамды
жерлеуге қоярда адамға траурлық киім - «кебін» кигізді. Бұл кебін киімі,
менің ойымша, ... ... ... ... Ол ... ... траур киімі. Жерлеуге дайындалған киімді ежелгі ... ... ... ... ... теріс деп ойлаймын. Жерлеу
заттарынан өмірде күнделікті қолданған, не тіпті ... жаңа ... деп ... ... жаппай кездесе бермейтін салтқа - өлген адам басына тастан,
ағаштан жастық қою жатады. Адам басын ... бұл ... өтсе де ... Бұл ... белгісі. Берелде жылқыны қоса жерлеуде бас жылқы
тұмсығын ... ... ... ... ұсақ ... ... бар.
Дүниеден қайтқан адам бас жылқыға мініп, қалғанын жетектеп, жолға шығады.
Адамды қойғаннан кейін қабір үсті ескерткіші тез арада ... сол ... ... да ... кісі ... тас ... (тас ... жер
бетіне қойылды. Кейіннен обаны тұрғызуда бұл белгі сол орнында, ... ... ... бір ... ... ... № 36 оба мен ... қорымы,
Бәйгетөбе обасы үйінді астынан табылған плиталар.
Ежелгі халық табиғат сырын жақсы білді. Қайыңның қабығы, арша, куриль
шайы, бөрене т.б. ... ... ... соны жерлеу құрылысын салуда
пайдаланды.
Қорым – ата-баба мекені, тіл табысып, кездесетін орын.
Ағаштан жер асты, не жер үсті ... ... ... ... ... ... ... керек. Кейіннен далалық жерге таралды.
Ағаш адамды о ... ... ... Берел қорымы, № 10 оба қабір
шұңқырының солтүстік-шығысындағы ағаш саты ... ... ... салудан бұрын қабір шұңқыры астына жұмыртастардан (№ 36
оба), ағаштан, тіпті ... ... ... киіз ... неше түрлі
әшекейлер тігілген) төсеген. Адамды қоярдан ... жер ... ... еткен
шаруа болды. Әлемдік Ағаш – өмір бәйтерегі. Ұрпақтың өсуі және көбеюімен
байланысты. Жоғарғы әлемдегі рухтармен байланыс ... саты ... Күн, ... ... ағаш ... ... – әлемнің ортасына әкелу ... ... ... ... ... ... ел ... Хаосқа әкелсе, жылқыны ... шалу ... әлем ... ие ... басы ... денесі жермен, төрт аяғы дүниенің төрт бұрышымен,
құйрығы Төменгі әлеммен байланысты деген де ... ... ... кезеңде адаммен бірге жылқыны бір шұңқырда бір деңгейде, не
әр деңгейде қою; ... ... ... аяқ ... ғана қою, ... салу ... кездесіп отырған. Дүниеге деген көзқарастарына
байланысты ерте кезеңде жылқыны ... ... ... ... ... ... ... етін жеп, терісі мен басын ағаш діңгекке іліп,
қалған сүйектерін сындырмай, оба шетіне, не ортасына бірге көму ... ... қара жер ... ... ... ... ... тең болса керек. Ол қайта туылғанға, жоғарғы ... ... ... ... Оны ... алып ... көкке жеткізер
бірге жерленген жылқылары болса керек. Кейбір елдің ғұрпында құрбандыққа
шалынған жылқы малын ... ... ... ... ас беріп, елге
таратқан. Онда жылқы ... адам аяғы ... ... қалдыру парыз
болған.
Отырған адам төбесі тиместей етіліп жасалған жер бесігі - лақатта адам
кеудесі басылып ... ... бас ... басына жастаған. Қабірге
салынған немесе төмпешік болып үйілген топырақтарды адам аяғы баспау керек.
Сондықтан да ... ... ... қоршау жасаған. Бұл бір жағынан үйіндінің
жайылып, жоқ ... ... ... ... ... күректі қолына бермейді,
жерге лақтырды.
Кісісі өлген әулет дәулетіне қарай мола басына ескерткіш ... ... ... ... да ... зират басын қарайтпаса,
руластары арасында ар саналған.
Ірі архитектуралық құрылыстар – жерлеу ескерткіштері адам ... ... ... ... ... ... Осыған мән беру
керек. Ескерткішті тұрғызудың өзі ... ... ... ... ... ... шұңқырына жерлеу салты орындалып, қабір беті
жабылып, жер бетіне сыртқы қоршаулар ... ... Одан ... ... ... ... (бұл мүмкін жылдық асына, құрбандық шалғанға дейін) жер беті
құрылысы толығымен салынған. Бұл ... ... ... ... ... да
үлкен рөл атқарса керек.
Өздер өмір сүрген ортада қалдырған бірден-бір ата-баба ескерткіштерін
қасиет тұтты, сыйынып ... ... ру ... ... ... ... ... аманат қою салты болған. Ол бойынша адамды ұзақ ... ... ... ... ... салып, киіз үйге, не биік ағаш сөреге байлап
қою керек ... ... қиын күн ... ... соғыста қайтыс болған адамның бір дене
мүшесін әкеп, сүйегін жеткізу ... ... ... ... ... ... түрі де ... Жер астына бірнеше бөлмелі үй жасап, бір бөлмесіне
мәйітті ... ... ... салты көбіне оңтүстік Қазақстанда көп
таралған.
Қазақтағы топырақ салу деген ертеден келе ... ... бар. ... ... бұл міндетті болғандықтан қайда жүрмесін естігеннен
кейін топыраққа салуға ... яғни ... ... ... ... білген қазақ адамы ерте ... ... ... ... ... ... ... үсті ескерткішін тұрғызып тұрып, не ... ... ... ... Әр ... адамды жалаң түрде ... не ... ... не ... ... орап ... Сондықтан да
кейде археологиялық қазба барысында қабір шұңқырынан адам сүйегінің үстінен
қара майлы дақтардың т.б. ... ... ... Кейбірде адамды
жерлегеннен кейін қабір шұңқыры толық ... ... ... ... ... ... ... тазарту мақсатында қабір ішінде
от жағылуы ... ... адам ... құр жерге қоймаған. Оның басына ... ... көк ... не тас ... не ағаш ... ... ... биіктеткен. Тіпті адам жанына жерленген жылқының тік тұрған тұмсығы
астына жұмыртастарды қоюы берел ... тән ... ... ... қариясы ерте бастан жағдайына байланысты киімінен
бастап жерлеу орнын қабір үсті ... ... ... не ... ... ... кеткен.
Әр заманда адамды жалаң түрде жерлемеген. Киімімен, не ... ... ... кілемге орап көмген. Сондықтан да кейде археологиялық қазба
барысында қабір шұңқырынан адам сүйегінің үстінен қара ... ... ... ... ... ... ... жерлегеннен кейін қабір шұңқыры
толық жабылмай тұрып, белгілі-бір тереңдікте өмірден өткен адамды күнәсінен
тазарту ... ... ... от ... мүмкін. Қойылған адам басын құр
жерге қоймаған.
Еркек адам жасына қарай жалпақ күміс белдік, үйленгеннен кейін ... ел ... ... кісе белдік тағынды. Қазақтардың ой-санасында көп
жылдар бойы ... ... ... ... иісі ... ... ... түсінік
қалыптасқан. Сондықтан да үлкенге құрмет ретінде, оның ... ... ... ... оның ... ... төрге іліп қойған немесе
ұл-немерелерінің бірі киіп тоздырған. Сырт және іш ... ... өте ... ... ... рухтардан сақтау ... ... үкі ... Өлген адамның киімін өз балалары, мысалы
баскиімін үлкен ұлы, шапанын ортаншысы, ал киіз үйі мен ата ... ... ... Бұл ... әр ... ... жүреді деп сенген [206,
с. 11-21].
Өлген адамды барлық руластары, ... аза ... Аза ... ... ... ... ... түскен қайғыны бөлісуге, көңіл
айтуға келген елді қара ... ... ... ... ... ... алды.
Ескі дәстүрдің қалдығындай адам өлгенде оның үйіне қымбат киімін, қару-
жарағын, ... ... ... белгілерін, сый-сыяпаттарын т.б. іліп
қояды. Бұл оның бұл ... ... ... керек. Сонымен қатар
ежелгі көшпелілердің таулы өлкеде мекендегендері жылқыны адаммен бірге
жерлесе, ... әлі ... ... ... болған адамға арнап өзі жылқысы
болмаса да жылқы әкеп сояды. Өткен ... ... ... өз ... жылдық асында сойған екен.
Бірнеше қабаттық оба үйіндісін жылдық асында тұрғызды. Мүмкін әр үйінді
қабатын әр аста жасаса керек. Жерлегеннен ... не ... ай ... не ... ... ... үйме, не жер беті ағаш т.б. құрылысын
жасаса керек. Үйме шетіне, ... ... ... жасаған.
Оба – ғарыштың моделі іспетті көк күмбезі ... діни ... ... бастан рулық-тайпалық қорымға жер таңдай отырып, оның кеңістігін бұл
өмірдегі әлеуметтік, туысқандық қатынастарына ... ... ... мүлкін, керек десеңіз жануарын қасына қойды. Осылайша бұл уақытша
өмірдің жалғасы Мәңгілік ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан ата-баба рухтары мен болашақ ұрпақтары арасында
арақашықтық, тепе-теңдік сақталды. ... ... ... ... ... бір ... ... түрге алмасудағы бейуақ, бейтарап кезең.
Бұл әлемнен барлық салттарын, рәсімдерін орындап аттандырмаса, ... ... деп ... ... да ... құрметтегендіктен, кері
әсері болмас үшін бір адам қалмай топырақ салуға келуге тырысқандай.
Жерлеулерде адаммен бірге иттің болуы ол жеті ... ... ... ... ... ... ... шығар. Малды құрбанға тек адам
өліміне байланысты ... ... ... ... жаңа ... ... ашса да
мал сойды. Бала туғанда мал сойып, қалжа жеген.
Халықтың ежелгі және ... ... ... ... ... ... зерттемей қазақ тарихы мен мәдениетін түсіну мүмкін
емес.
Бұл дүниеде – орта ... ... ... ... адам өлгенде
белдіктерін мойнына салатын болған. Бейбіт ... ... ... ... т.б. кері ... ... ... ырым саналған.
Әлемдік ағаш орта және жоғарғы әлемді жалғастырушы. Әлемдік ағаш жаңа
өмірді тудыратын ... ие. ... да оның ... ... ... ... ақ ... қасиет тұтқан. Әлемдік ағаш екі ... саты ... ... ... ... ... бұ ... адамды жеткізер көлік, ер қанаты.
Табалдырық өз әлемі мен өзге әлем арасындағы шекара. Бұл өмірге жаңа
келіп, ерте кеткен ... ... ... ... Қазақстан өңірінде
кішкене қабір үсті ескерткішін ... ... ... ... ... ... ... мазар ортасында кіші көлемді әйел және үлкен
размерлі еркек қабір үсті ... ... Бұл ... ... ... ... ауданы Мәулімберді қорымындағы зерттеу қорытындысынан
алынып отыр.
Ежелгі көшпелілердің жерлеу салтында адаммен бірге заттарын бірге қою
міндетті саналғандықтан әр ... ... ... ... ... ... ... болды.
Төртбұрышты, төрт саңылау көзді шаңырақ адамның өз әлемі – киіз үйге
жарық түсірер Күн, Көк ... ... Киіз үйді ... ... және ... де ... тұратын бақан - әлемдік ағаш тәрізді. Әр
қабір шұңқырының үсті арнайы қаланаған құрылыс – ... ... ... үйі - қабір шұңқыры кей өңірлерде ерте темір ... жер ... пен ... көзі – ... ... қазанның ежелгі көшпелілер
өмірі мен ғұрпында ерекше рөл атқарды. Аста тайқазанға ет асылды.
Киіз үйде оң жақ (еркек), сол жақ ... және төр ... ... ... өмір ... әйел мен ... жерлеуде көп ерекшелік болмады. Мүмкін
әйел адамды басқалай ... ... ... салттың бұл түрін обаны жылдар бойы
кешенді зерттеу ... т.б.) ... ғана ... ... қой ... ет табақ тартып, әр қонаққа өз сыйын беру қазақ
әдет-ғұрпында үлкен мәнге ие. Бас болсын деп бас ... сақ ... ... беру ... келу мен ... болу да ... бір әлемнен екінші әлемге
өтуімен байланысты. Қазақта қайтыс болған адамның, не ... адам ... ... ... ... ... ... шашақты, өлген адамның ... ... мата ... ... мата – жас адам ... қара ... мата
– ел ағасы өлгенде, ақ түсті мата – ... ... ... тағылды)
байланған найза шаншылады. «Айналайын» сөзінде ежелден келе жатқан ерекше
мән бар [207, с. 109].
Бүгінгі таңда ... ... ... ... ... оны қалдырған тұрғындардың жерлеу ғұрпын, дүниетанымын ... ... ... ... ... ... ... оларды
салыстыра зерттеу мәселелері кенже қалып отыр. Сондықтан да ... ... ... ... соны ... ескерткішті сырттан
кірмелеп келген халықтар қалдырып ... ... ... келген ғылыми
болжамға тез бой алдыру үрдісі қалыптасқан.
Археологиялық зерттеулер арқылы адамды жерлеу ... және ... ... ... ... келтіре алсақ, жерлеуге дейінгі болған
рәсімдерді елде қалған сарқыншақтар арқылы болжамдап білуге ... ... ... ... ... ... ... түрде
ұйымдастырылған рулық, не тайпалық ірі қорым болды. Сол қорымда күнделікті
өмірдегі әлеуметтік дәрежелеріне, туыстық белгілеріне қарай ... ... ... ... да ... археология ғылымында сол қоғам
өмірінің нақты құбылыстарын қалпына келтіру үшін бір ... ... ... маңы құрылыстарымен қоса толық зерттеу үрдіске
айналуы ... ... ... ... ... ... екі ... ескерткіштерінен табылған заттарды салыстыру ... ... ... ... ... әдет ... ... пікірлер жасауға
әкелуде.
Қазақ қорымдары да рулық иелікте, шағын түрде ұйымдастырылған, кейде
тіпті арнайы тас ... не ... ... ... білген қазақ адамы ерте бастан жағдайына байланысты киімінен
бастап ... ... ... үсті ... ... ... не жерленуі
керек жерін белгілеп кеткен.
Ертеден сақталған әдет бойынша, адамды жерлеуде орын іздеуде ... ... жер, ... ... маңы ... ... ... сақталған бұл
салтқа И. Ибрагимовтың «қырғыз өлсе оны ата-баба бейіті ... және ... ... ... ... үсті ескерткішіне көнеде қырғыз киіз үйінің
қалпын, кескінін берген» деуі де дәлел [208, 150-152].
Моңғолдық ... ... ... белгіленген жерді қабан азу тісімен,
бөкен және тау ешкі мүйізімен сызған сарқыншақ сақталған [209, с. ... ... ... балалардың жерді сызуына, қабір жаққа қол шошайтуға
болмайды деуі бізде де мұндай салттың ... ... ... ... мен ... бір ... ... этномәдени
тұрақсыздықтан, күрделі этникалық тарих пен ... ... ... ... ... қырымен, екпетінен және отырғыза қою
түрлерімен ... ... көр үйім кең, ... жері ... ... ... қабір тереңдігі кіндіктен, ұзындығы кісі бойы болған.
Жырақта өлген адамның сүйегін еліне ... ... ... ... болды. Сондықтан да қазақта жерлеуде аманат қою салты ... ... ... ұзақ сақтау үшін аршамен орау, былғары табытқа салып, киіз
үйге, не биік ағаш ... ... қою ... ... Жер ... ... үй ... бір бөлмесіне мәйітті сақтап қоятын сардаба салты,
көбіне, оңтүстік Қазақстанда көп таралған [210, ... ... ... ... ... - өлген адам басын көтеріп,
бұл дүниеден өтсе де ... ... Адам ... тас, не ... ... аң ... ... тысы бар жастық жастады. Жастықтар Пазырық, №
5, Уландрык 1, № 2 және Юстыд обаларынан табылды. ... № 2 ... ... ... не ... ... тырнағын тері қапқа салып жанына қоюы
да адамның шашы мен тырнағына ... ... ... етуі оның ... ... ... ... магиялық түсініктен болса керек. Мұндай ырым Қазақта әлі
күнге дейін сақталған. Тіл көзден ... үшін ... ... тұмарлар
таққан сияқты. Жылқының мойнын қорғайтындықтан, жалын қырқу, әр аң ... ... ... тану ... басшысы тамырын жерден алатын әлемдік ағаш та, ұрпағы
бұтақтары. «Үрім-бұтағым» деген қазақтағы сөз ... ... ... бұл ... бар ... ... көркемдеп қоюы о дүниеде
молшылық, бәрі жақсы деген түсінік емес сияқты. Керісінше, адам ... ... ... дайындалып, бұл өмірінде жеткен жетістіктерімен
бару керек болған сынды.
Ағаштан жер асты, не жер үсті ... ... ... ... жер
тұрғындары ойлап тапса керек. Кейіннен далалық жерге таралды.
«Оттан қазаның түспесін», «ошағың төңкерілмесін, күлі көкке ... ... ... мән бар. Үй ... ошақ пен ... ... ... ... ... «ғибадатханалар» жанында қазандарды
төңкеріп, көміп кеткен. Бұл адам өлімі болып, соған ғұрыптар ... ... ... ... деп ... ... ... қазанды молада адам
аяғына қояды. Аржанда қазан ... ... ... ... далаға шығар бала бетіне жаман күштерден сақтау үшін от
күлін, не қазан күйесін ... ... ... құр ерге ... адам ... ... болмайды. Адамды жерлегенде бір нәрсе кем, не керісінше
болуы ... ... ... аяғымен шығару, баскиімді теріс қарату, ... ... ... камерасындағы әр заттың қойылу керек өз орны бар. Жерлеуге
адаммен бірге көбіне өзі қолданған ... ... Ол зат ... бірге
өмір сүре отырып, оның бөлінбес бөлшегіне айналды, тірілді. Әр ... ... өз ... ... ... киімі, баскиімі мен тағынатын
қаруы болды. Адамды ешқашан жалаңаш жерлемегені анық. Оған салтанатты ... ... ... ... ... ... кебінге орап қойды.
Қазақта «сүйегің кім?», «қай елсің?» деген ... ... ... ... бір ру адамдары бір «сүйекке» жатады. Сондықтан да әр ... ...... ... қара таңба бастырмай, қара жерге беру
әркімнің-ақ міндеті болғандай. Әр ... ... ... тауы мен ... ... ені ... малы ... Соны қызғыштай қорғады. жер иесі
мен киесіне, ата-баба рухына жанұя тыныштығы, мал ... т.б. үшін ... ... ... ... сый алмасып, ыдыстарын қалдырып
кетті. Ал қабір ішінде қойылған ... ... әр ... ... ... ... жанына көбіне малдың, әсіресе қойдың құйымшақ, жамбас, омыртқа
сүйектерін көп қойды. Ол да ... ... ... әр мүшесін әр адамға
(әйелге, балаға, қонаққа т.б.) несібе етіп ... ... ... де ... ... ... ... қара жер кіндігіне жақындатып жеті ... ... ... ... ... қойғанмен тең болса керек. Ол қайта ... ... ... ... ... ... ... ғұрпында құрбандыққа шалынған жылқы малын бірге жерлемей,
керісінше сойып, ас беріп, елге таратқан. Онда ... ... адам ... жерге қалдыру парыз болған. Жылқының басы Көкпен, денесі жермен,
төрт аяғы ... төрт ... ... ... ... байланысты деген
де салтттар бар.
Қазақтарда құрбандыққа шалынған малдың етін өте ... деп ... бәрі дәм ... тырысады. Келмегені болса белгілі-бір себептермен
қалдырылып қояды.
Басы дөңгелене келген «күн сәулесі» ... ... ... ... Күн ... ... ... жылқы байланған деген
көзқарасты белгілі ғалым С. Әжіғали ұстанады. Жылқымен бірге ... ұзақ ... бойы ... 3-1 ... ... ... адамды жерлеуде жанына
торсық іспеттес жасалынған қыш ыдыс, қыш ... ... ... темір пышақ қою тән. Оның себептерінің бір сырын қазақтағы
жаңа туған баланың мойны қатсын ... ... ... ... ... ... ... тіс тигізбей, қолмен жұлмай әйелдер мүжіп, іліп ... ... ... ... ... ... ... астына пышақ тастап кетуі, кісі қонбаған төсекке де пышақ қою
әдеттері ашатындай. Мұндағы мақсат Жаман Күштер ... ... десе ... адам ... тиместей етіліп жасалған жерлеудің бір түрі - жер
бесігі лақатта адам кеудесі басылып қалмау керек. ... ... ... ... үйілген топырақтарды адам аяғы баспау керек. Сондықтан да
үйінді шетіне ... ... ... Бұл бір ... ... ... жоқ
болып кетпеуі үшін. ... ... ... ... ... жерге
лақтырады. Ежелгі көшпелілердегі үйінді шетіндегі, қабір шетіндегі тас
қоршаулардың мәні де осы ... ... ... ... өлген әулет дәулетіне қарай мола басына ескерткіш тұрғызған.
Қазақта қараша халық өкілінің туыстары да ... ... ... қарайтпаса,
руластары арасында ар саналған.
Қай тарихи кезеңді айтсақ та, ірі архитектуралық ...... адам ... ... ... ... уақытта толық
тұрғызылмаған. Осыған мән беру ... ... ... өзі бірнеше
сатыдан тұрса керек: алғашқысында, адамды қабір ... ... ... ... беті ... жер ... ... қоршаулар жасалса керек.
Одан кейін белгілі бір уақытқа дейін (бұл мүмкін жылдық ... ... ... жер беті ... ... ... Бұл жерде адамның
қайтыс болған уақыты да үлкен рөл атқарса керек.
Ғұрыптық ... екі ... ... ... рет ... ... сол күні жерлеу орнында болды. Оған оба ... ... ыдыс пен ... ... дәлел. Екінші кезеңінде
ғұрыптық кешен – тас ... ... ... Үйметас өлген адамды
«тамақтандыратын» ошақ болуы ... ... ... ... ... әр ... тас ... қойылып, қосымша салт-жоралғы
жасалынуы мүмкін.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан археологиясын зерттегенде қазақ ... ... ... ... ... ... Бұлай қорытынды жасауға негіз болып
отырған ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері және сол элементтердің бүгінгі қазақ халқының өмір
сүру мәдениетінде көрініс табуы. Бұл ... ... ... этногенезін
анықтауға мүмкіндік береді. Қола дәуіріндегі ғұрыптық жерлеу ... ... ... және ... аймақтарындағы аудандарда
кездесіп жатады. Орталық Қазақстанның қола дәуірін зерттеген Ә.Х. ... ... ... ... ... ... ... еді. Неолит кезеңінде жылқыны қолға үйрете белең алса,
қола дәуірі этникалық нышандардың ... ... ... ... ... ... ... қола дәуірі кезеңіндегі жергілікті
халықтың ұрпақтары деп қорытынды ... ... ... Бұны ... мен ... ... отыр.
Қола және ерте темір дәуірінің дәуірінің ескерткіштерін, соның ішінде
ғұрыптық құрылыстарын зерттеу ... мен ... ... талаптар болып табылады.
Зерттеу барысында ғылыми еңбектерде жарияланған мәліметтерді негізге
ала ... ... ... жаңаша сипат беруге тырыстық. Орталық
Қазақстанның қола және ерте ... ... ... ... ... ... ... да, зерттелу аясы тар және келтірілген
деректер қысқа болғандықтан бұл тақырыпқа жекелей зерттеу арнау өлке ... ... ... ... ... ... тарихнамасын қарастыру
қажеттілік тудырады. Тарихнамалық тұрғыдан зерттеу үшін тақырыптың
деректанулық ... ... ... Бұл жағы ... ... ... үш дәуірдің материалдары қарастырылып, салытырмалы талдау
жасалды. Алғашқы уақыт – қола ... ... ... ... бұл
кезеңге байланысты археологиялық деректер жинала бастады. Оған әсер еткен
басты фактор – ... ... ... ... экспедиция
жұмыстары еді. Бұған негізгі күш салған Ә.Х. ... ... ... ... ... қоршаулары мен менгирлері зерттеліп, сипаттамалары
жасалды. Оларға қатысты мәліметтер жүйесін түзді. ... ... ... ... және де ... ... ... шыққан
заттарға талдаулар жасалды.
Екінші дәуір – Көшпенділіктің қалыптасқан уақыты, яғни ерте ... ... ... ... ... ... жүретіндігіне байланысты бұл
кезеңде ғұрыптық құрылыстарда қарапайымнан күрделілікке ... діни ... ... ... ... ... ... ғұрыптық құрылыстарды
одан сайын зерттеуді талап етті. ... ... ... ... ... әрі заттай материалдарды көп беруіне тікелей қатысты
болды.
Осы екі дәуірдің жоғарғы деңгейде зерттелуі археологияның ғылым ретінде
қалыптасып, қазба жұмыстарының фронталды ... ... ... айта ... ... ... ... Қазақ КСР Ғылым академиясының
құрылуы мен әр аймаққа арнайы экспедициялардың жасақталуы болды. Мұндай
кешенді ... ... тың және ... ... ... ... ... салына бастауы және табиғи байлықтарды игеру оң ... ...... мен ... ... ... Орта ғасырлардың
ғұрыптық құрылыстары өз бастауын қола және ерте ... ... ... ... болатын. Оған өзара ұқсастықтары мен
құрылыстарының ... ... ... ... көрсеткендей түркі
ғұрыптық қоршаулары мен қыпшақ ... қола және ерте ... ... ... сабақтас. Ал қола дәуірінің менгирлері ... ... ... тас ... ... балбалдары мен қыпшақ ... ... ... шүбә жоқ. Оның ... ... ... да таралуы кең етек алды. Тек ислам ... ... идол ... ... ... ... ... ретінде өзгеруіне алып келді.
Сыртқы бейнесі өзгергенмен ішкі ... ... ... ... ... ... өз тарихының пайдасына жарату кезек
күттірмес жүйелі істердің бірі. ... ... тың ... ... ... ... қажет екендігін айқындап берді.
Магистрлік зерттеу жұмысында қарастырылғандай, ірі әлеуметтік жүйенің
осы көне заман ... ... ... ... ... ... тақырыпша ретінде тарқатылып, ғылыми тұрғыда сараланды.
Екеуара байланыстары ... не ... ... ... ... ... ... жауап беру үшін аталмыш тақырып ... ... ... ... ... ... пайдаланылды.
Сонымен қатар көшпенділік қалыптаса бастағаннан бастап байырғы
тұрғындардың егіз ұғымына айналған ... ... ... құрылыстардағы
орны, оның көне замандағы халық тұрмыс-тіршілігіндегі рөлі және кейінгі
қазақ дәстүріндегі жылқыға ... ... ... ... ... жылы ... «Мәдени мұра» бағдарламасы соның ... ... ... мұра ... ... ... ... жүргізіліп,
археология саласы өзінің жаңаша зерттеулерін қалыптастырды деп ... Осы ... ... ... ... ерте темір дәуірінің
ғұрыптық орындары тұрақты зерттеле бастады. Бұл осы ... ... ... шешімін табуға мүмкіндік берді.
ХХ ғасырда технократиялық қоғамның қалыптасуы ғылымға да үлкен серпін
берді. Археологиялық ... және ... ... жаңа технологиялық
құрылғылардың көмегіне сүйенетін ... ... ... ... ... ... Осы орайда ғұрыптық құрылыстардың барлау нәтижесінде
табылған тізімін беруді жөн санадық.
Магистрлік шағын ... ... ... көрсетілген мақсат-
міндеттер аясында Орталық Қазақстан өңірінің қола және ерте темір ... ... ... ... тұрғыда сараланып, деректері бір
жүйеге түсірілді. Деректер қорының шоғырлануына және зерттеуге үлес ... ... ... дербес ел болғандықтан қазақ жерінде болған тарихи оқиғалар
мен мәдени жаңалықтар тарихымызды, жаһандану заманында ... ... ... етуі тиіс.
Түрік дəуіріндегі Алтай өңірінің саяси тарихы мен əлеуметтік-
мəдени ... ... ... ... ... ... ... орналасу аймағы мен ... ... ... жəне ... мəдениетін, түркітану ғылымында
сыналған, əрі дəстүрлі: ... ... ... ... жəне ... əдістері бойынша ... ... ... сахнасына шығуы VI ғасырдың екінші жартысынан
бастап, Орталық Азиядағы ... ... ... мен этникалық
процестердің жедел өзгерулеріне алып келді. ... мен ... ... этнос қалыптастырды. Ал, жужандар болса, ұлт ... ... ... ... ... ... негізін қалаған Түрк Елі атақты
Мұқан қаған дəуірінде Алтайдан Монғолияның ... ... ... жəне ... ... Хуанхэден Қара теңізге дейін
кеңейді. Мұқан қаған билік құрған кезең Ұлы Түрк ... ... ... ... шарықтап дамыған дəуірі болды. Таспар қағанның
саяси тұлғасы қалыптасқан ел басқару ... ... ... ... ... оның басты қателігі будда дінін
қабылдауында ... ... түрк ... ... алып келді.
Алтай өңірі түрктерінің əлеуметтік-мəдени ... ... ... ... тақырыптардың бірі. ... ... ... мен ... жəне ... ... ... этнографиялық ерекшеліктері кіреді. Түрктердегі
шаруашылықтың негізгі бағыты – мал ... ... ... ... қала ... басым болды. Алайда біз қарастырып отырған Алтай
өңірі табиғатының ... ... ... ... ... бейімдеу болды. Табиғатпен етене бірігіп кеткен ... ... ... оны пір тұтты. Қорыта айтқанда, ... ... ... Шығыс Қазақстанда өмір сүрген ата-бабаларымыздан
қалған көптеген құнды ескерткіштер ... ... ... Оған ... ... апаты, пенделік көзқарас, кейде тіпті әдейі жасалған қастандық
себеп болды. ... ... ... ... ... ... ... Көне жәдігерлердің ішіндегі ең құндысы – ... ... ... кісі ... бір ... ... бір ... ұстаған қияқ мұртты тас мүсіндер Тарбағатайдың теріскей ... ... ... ... Үржар өңірін мындаған жылдар бұрын
мекендеген ... ... бұл ... ... ... ... алынбай отыр. Соңғы жылдары жергілікті тұрғындар осындай тас
мүсіндер мен ... ... жел ... ... ... ... ... түрлі себептермен жоғалғанын айтуда.  Жанашырлықты ... ... ... ... ... Мектеп оқушыларынан арнайы
топ ұйымдастырып, осындай құндылықтарды іздестіріп, тұрған жерін анықтап,
лажы болса, қайта қалпына ... ... ... ... ... ласа,
құба-құп болар еді. Бұл әсіресе Шолпан, Таскескен, Егінсу, Үржар, ... үшін ... ... ... ғылымы Евразияның ұлы даласындағы тұрғындардың
даму мәдениеті оңтүстігіндегі «отырықшы ... ... ... ... бәрі басқа мәдениеттердің ықпалымен пайда болған
деген көзқарастардан арылып, керісінше жеке ... ... ... ... пікірлер көп айтылуда. Тіпті сақ-үйсін кезеңінен бастап
алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің пайда болғаны жайлы да көзқарастар ... ... ... ... ... ... мәдени дәстүрлердің
қалдықтары бүгінгі күнге дейін жетті. ... ... ... ... ... ... зерттеуде белгісіз жайттар көп.
Жүйесіз, дөрекі зерттеу әдісімен зерттелген, нақты ... ... ... ... ... ... элитарлы
обаларының бірнешеуінің ашылғаны болмаса, сақтардың әр әлеуметтік топтарына
(жоқ дегенде жоғарғы және төменгі қарапайым халық) тән ... ... ... ... өмір ... ... элитарлы обалары әлі
анықталмады.
Адамды жерлеу тәсілі мен ... ... ... ... мен ... ... діни ... ерекше рөл атқарды. Бір халықта өзіндік
қасиеттерін білдіретін бір ғана ... ... ... деу ... пікірге
әкеледі. Табиғи жағдайға байланысты жерлеу құрылымдары әртүрлі, бірақ
адамды о дүниеге жөнелту ғұрыптары ... ... ... да ... ... ... ... қатардағы қалың бұқара халықтың ... Бұл ... ... ... ... келеді. Жетісуда аң
бейнелері заттарда шынайы салынған.
Жерлеу тәсілдері мен түрлерінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... Себебі сырттан келген жаңалық, не
мәдени басымдық жергілікті халықта ... ... ... ... ... адамды жерлеуде. Мыңжылдықтар бойы әрбір ел ... ... ... т.б.) ... үшін ... өтті. Әр
жерлеу ғұрпының өзгеруін айтқанда, сыртқы әсерлерден басқа, ішкі даму мен
сыртқы ... ішкі ... ... ... да ... қажет.
Сонымен қатар сол тұрғындардың да басқа өлке халықтарына басым әсерлері
мәселелерін қосымша ... ... ... ... олар қандай әлеуметтік-саяси құрылымда
тіршілік етпесін басты рөлді ... діни және ... ... қолына
шоғырландырған ел басы алды. Жоғарғы билік өкілдері таққа отырғызған ел
басыны Тәңіріндей көрді, ... ... ... Ел басы ... ... ... сенімділіктің кепілі болды. Ол бұл дүниеден өтсе Хаос (Қара
түнек) орнайтындай санап, оны бар ... сай о ... ... орнына
басқа басшыны тағайындауға асықты. Сондықтан да даладағы ірі архитектурлық
құрылыстарды ел болып, қысқа ... ... ... ... ... ел
басыға дейінгі әлеуметтік сатыдағылар арнайы бірнеше жүздеген жылдар бойы
жергілікті халықта өте қасиетті рухани орталығы саналған ... ... ... оба ... жеке ... қажет ететін тың
сала.
Сауданың дамуы, керуен жолдарының тұрақтануы, жақсы табиғи жағдай т.б.
көшпелілерде қоныстардың ... ... ... ... ... ... жоспарлануы мен табиғи орны, жер беті
құрылымының ерекшеліктері, қабір шұңқырын жасау мен онда ... ... ... пен ... ... реті ... мәселелер жерлеу
ескерткіштерін зерттеуде қарастырылмаған. Рулық, не әулеттіің ... ... жер ... ... мен ... ... арақатынасы мен
орналасатын жеріне аса назар аударған. Ол ... ... ... ... ... ... сулы ... бойында, не айналасына мен
мұндалап тұрар тау бөктерлері мен тыныш ұйқыдағы өлілер ... ... ... ... ... ... тиіс еді. Бүгінде зерттеу жасағанда
зерттелінетін ескерткіштің табиғи ортадағы орналасуы айтылмауда.
Шығыс Қазақстан мен Жетісуды ... ... ... жиі қарым-
қатынаста (көшіп-қону, сауда, ... ... ... еш ... ... жергілікті андрондық негізде дамыған және олармен ... ... өлке ... көшу амплитудасы XVII-XIX ... ... ... екі өлкені қамтып жатты.
Қабір шұңқыры бетін жабуда үйінді массасының адам жатқан тереңге ... ... ... үшін ертеден күмбезді, аркалы етіп тас ... ... ... ... ... ... ... ұлы даладағы
атты жауынгер жұрттарда кең тарады. Бұл ұқсастықтар этникалық шығу ... ... ... ... байланыста, жиі қатынаста болғандығын
көрсетеді. Алайда бұл ... ... әр ... ... ... уақыт өте
келе жиі өзгеріске ұшырап тұрды. Бірақ жерлеу ғұрпы ... ... ... ... жүздеген жылдар бойы өзгермейді.
Шаруашылық түрінің өзгеруімен ... ерте ... ... ... классикалық көшпелі қоғамның бастамасы болса, ол ... XIX-шы ... ... ... өмір ... ... ... жойылып,
байлықтың бәрі мұрагерлікпен берілетін бай-балгерлер қолына шоғырланды,
қауым жайылымына иелік ететін далалық аристократия пайда ... ... ерте ... ... ғұрпы эволюциясының негізгі
бағдары көбіне қабір шұңқырының ... ірі ... ... ... құралған қоршаулы үлкен емес топырақ, не тас обалардан бастап
жүреді. ... ... ... шұңқыр түбіне тас жәшікті құруы мүмкін.
Қазақ Алтайындағы Майемер даласындағы ерте көшпелілердің ескерткіштерін
соңғы зерттеулер ... ... ... кезеңіндегі жер беті
құрылыстарын тұрғызудағы сабақтастықты байқауға мүмкіндік береді. Майемер 2
қорымындағы ... ... ... жер беті ... ... ... арасын ұсақ тастардан екі-үш қабат етіліп толтырылған
ірі плиталы екі қоршау құрайды. Жер беті ... ... ... ... ... бар ... шұңқырлы үйметас пен плиталы
жабынды орын алды. Мұнан табылған ... ... ... ... ... ... Е. В. Веселовская жасады. Жанынан
қорамсақтың сүйектен жасалған екі жапсырмасын, бір ... және алты ... ... ... ... ... Қазақ Алтайы ежелгі көшпелілерінің жерлеу
ғұрпын қайта жаңғырту Берел қорымы жерлеу ... ... ... ... ... ескерткіштер қатарына енгізуге ... ... ... ... ... 4-3 ... белгілі
ескерткіштеріне ұқсас. Б.з.д. 6-2 ... ... ... ... ... ... 1865 жылы В.В. ... зерттесе,
нағыз зерттеуді 1929 жылы М.П. Грязнов пен С.И. Руденко бастады. Олардың
Пазырық аңғарындағы ... ... ... ... ... пазырық деп
аталды.
Көшпелі ақсүйектердің қабірлеріндегі салт жылқыларды көптеп жерлеу
жерленгендердің жоғарғы әлеуметтік дәрежеде болғандығын ... ... ... ... ... ... мен оған арнап Берелде
көрініс табатын ғасырлық балқарағайдан ... ... мен ... кең ... Жерленген адамды мумиялаудың мәні денені басқа әлемде
өмір сүруге сақтауға тырысу.
Көне қорым жергілікті жердегі ерекше, таулармен жан-жағы ... ... ... ... ... ... ... шектелген
аңғарда орналасқан. Обалардың Әлемдік ағаштың бір варианты ... ... және ... ... ... өзен ... ... терең
мағына бар. Бұзылған тепе-теңдікті қалпына келтіру мен патша немесе ел
басының өлімімен қатар ... ... шығу ... ... ... құрылысын тұрғызу мен ғұрыптық істердің кешенді ... ... ... Ол ... ... пен ... қасиетті нүктесінде: табиғи
циклдердің ауысқан анық бір ... ... ... ... ... ... кеңістігі мен храм рөлін атқарған жерлеу құрылысының өзі
қасиетті саналды. Жерлеу ... ... ... ... ... ... ... тобы мен тізбектері жоспарлауының ... мен ... ... ... ... күрделі
құрылысы мен оған тиіп жатқан оба маңы құрылымдарының жүйесі, ... мен ... ... адам ... сақтауға деген талпыныс және т.б.
жағдайлар Берел ... ... ... енуі ... ... да бір
субэтностың ел басылары мен ... ... орны - ... ... куә іспетті. Берел қорымындағы Алтай «патшалық»
обаларына ұқсас ... ... ... ірі обалардың болуы берелді
пазырық мәдениетінің берел атты жеке мәдениет тармағын ... ... және ... ... бірі ретінде болжауға мүмкіндік береді.
Мәдениеттің ұқсас болуына табиғи орта мен әлеуметтік-экономикалық даму
біркелкілігі, түп-төркіні тамырластығы мен жылжымалдылығы себепкер.
Ежелгі ... өз ... ... ... үшін бір ... бағынған
киіз үйлі мемлекет құрды. Ол мемлекет жаулап алу, соғыстан келген ... не ... ... ... ... өмір ... ... айтқандай,
далалықтарда отырықшылықпен елдің кедейленген бөлігі айналысты. Қыстаулар –
көшпеліліктен отырықшы тұрмысқа өтудің алғашқы сатысы.
Көшпелі өмір көп ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етті және өмір ұқсастықтары мәдени ортақтықты тудырды.
Жергілікті мәдениеттің жат мәдениетпен алмасуы, ол ... ... ... алуы ... ... ... аймақтың тұйықтығы этникалық жағынан
біртекті тұрғындардың өмір сүруіне жағдай жасады.
Оба – ішкі үндестігі бар көне ғимараттың қалдығы. Ұлы ... ... ... көне ... ... жатады. Обаны салудың құрылыс
дәстүрінің пайда болуы мен дамыған уақыты ... Ең ... ... ... ... ... тұрғызылуы болса керек. Жалпы
обалар әр ... ... ... ... ... ... дами отырып,
уақыт пен кеңістік аралығында мықты мәдени дәстүр болып ... ... мен ... ... халықтар өзара жиі қарым-
қатынаста (көшіп-қону, сауда, жаулап алушылық) болған, еш жақтан ... ... ... негізде дамыған және олармен генетикалық
тығыз ... ... ... ... ... ... адам жатқан тереңге уақыт
өте құлап түспесі үшін ертеден ... ... етіп тас ... ... ... ... мәдениеттің негізгі компоненті ретінде ұлы
даладағы атты жауынгер халықтарда кең тарады. Бұл ... ... тегі ... ... ... ... байланыста, жиі қатынаста
болғандығын көрсетеді. Алайда бұл үштіктің дамуы әр ... ... ... өте келе жиі ... ұшырап тұрды. Бірақ жерлеу ғұрпы ... діни ... ... ... ... бойы ... ... өзгеруімен келген ерте темір дәуіріндегі мал
шаруашылығы ... ... ... ... ... ол ... ... ғасырдың басына дейін өмір сүрді. ... ... ... бәрі мұрагерлікпен берілетін бай-балгерлер қолына
шоғырланды, қауым жайылымына ... ... ... ... ... орналасуында ландшафтының рөлі ерекше. Көбіне қорымдар өзен
арнасындағы тегістікте, не өзен ... биік ... ... тау ... ... ... ... аңғардың, тау жотасының
т.б. бағытталуына, созылыңқылығына бағына отырып, орналасады. Адам қорымды
ұйымдастыру арқылы ... ... жаңа ... ... құрады. Ол
кеңістікте өзіндік ішкі үйлесім міндетті ... ... Әр ... ... ... қою реті болған. Әр адамға мәңгілікке тұрғызылған ... ... ... ... Әлем ... ... ... жатады. Адамды
жерлегеннен кейінгі атқарылатын ғұрыптар көптүрлі ... ... ... үшін әр обада жатқан адамға жеке келіп, құрбандық шалумен қатар
(әр обаның ... ... ... ... ... ... ... құрбан шалу да болуы мүмкін (кейбір қорымдарда әр обаның
айналасында ешқандай ғұрыптық істер атқарған орындардың болмауы).
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... Н.Я. ... ... о ... ... ... в древние времена. – М.; Л.,- 1950. Т. 1. – С.130-145 .
2. Салғараұлы Қ. ...... ... 2007. -308 б.
3. Грязнов М. Минусинские каменные бабы в связи с некоторыми ... // СА. – М.-Л., 1950. – ... – С. ... ... Л.Р. ... ... 1979. -120 с.
5. Кубарев В.Д. Древнетюрcкие изваяния Алтая. Новосибирск, 1984. ... ... В.Д. ... ... о древнетюрских оградках Восточного
Алтая // Новое в археологий Сибири и Дального Востока.1979. ... ... А.В. К ... ... ... // ИАК-Ит.вып 62.
1916. С. ... ... З., ... К., ... Г. Археологическин памятники о
палепочвы Казахского Алтая // Алматы, 2001. С. ... ... Н. Көне ... ... ... этноархеологиялық және
тарихи-деректанулық талдау. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне
20 жылдығына арналған «Тәуелсіздік ... ... ... мен ... атты ... ... материалдары. Алматы.-2011. 220 б.
10. Гумилев Л.Н. Көне түріктер. Алматы.- 1994, 4-5 бб.
11. Самашев З.С. ... ... көне ... Алматы, Өнер.-
2008. - 199 б.
12. Байпақов К.М., Таймағамбетов Ж.Қ. Қазақстан археологиясы. Алматы,
2009.- 168 б.
13. Кубарев Г. ... ... ... ... ... мұрасы. Астана, 2012. - 215 б.
14. Самашев З.С. ... ... ... ... // ... Семей, 2004.- 24-36 бб.
15. Худяков Ю.С., Табалдиев К.Ш. Древние ... на ... 2009. С. ... ... Е., Жунисханов А. Новые археологические материалы
древнотюрского времени ... ... ... 2011.- С. ... ... И. ... ... киргизского народа. Русский
Туркестан. 1872. Выпуск 2. С. 150-152.
18. ... С.И. ... ... ... ... в скифское время.
М., 1953. С. 62.
19. Кубарев В.Д. Древнетюркские изваяния Алтая. – Новосибирск: 1984.
С. ... ... А.А. ... ... как ... по ... ... – М., 1965. С. 145.
21. Савинов Д.Г. Народы Южной Сибири в ... ... ... ... ... ... 1984. С ... Жолдасбеков М., Сартқожаұлы Қ. Орхон ескерткіштерінің ...... ... 2005 – 360 ... ... А.А., Горбунов В.В. Культурно-хронологические схемы
изучения истории средневековых ... ... ... ... Алтайск, 2002. №9. С. 82-91.
24. Грязнов М.П. Курган как архитектурный памятник// Тезисы ... ... ... ... ... ... в 1960 ... 1961.-С.22-25.
25. Дашковский П.К., Тишкин А.А. Структурно-аналитические изучение
погребальных памятников Горного-Алтая скифской эпохи//Структурно-
семиотические ... в ... ... ... ... Д.Г. ... ... Сибири в древнетюрскую эпоху.-Л, Изд-тво
Ленинградский Университета, 1984. С. 176-179.
27. ... Б.Б. ... ... ... ... ... культуры Центральный Азии и Санкт-Петербурга. С-П. 1998
28. Довдой Б. ... ... ... VI-VIII ғғ. ... көк ... тас ... ... – 2012, 84 - 85
бб.
29. Грач В.А. Средневековые ... ... из ... ... ... в ... Туве // ... Северной Азии.-
Новосибириск: Наука, 1982.-С. 208.
30. Тишкин А.А. Алтай в ... ... ... ... ... ... (культурно-хронологические концепции и
этнокультурная история). автореф. док. ист. ...... ... ... ... Ю.В., ... Ю.А. ... стремя из Горного Алтая. //
Евразия: культурное наследие ... ... ... Горизонты Евразии, 1999. -№ Вып. 2. - С. ... ... Т.Н., ... А.В. ... ... в Новосибирском
Приобье. – Новосибирск: ИАЭт СО РАН, 1998. – с.152.
33. Кляшторный С.Г., Савинов Д.Г. Степные империи древней Евразии. ... ... ... СПб ГУ, 2005. – с. ... ... И.Л. ... ... письменность Евразии
(Опыт палеографического анализа). – М., Институт археологии АН
СССР, 1990. С. 54-57.
35. ... А.К. ... ... ... ... – СА. -1971. -Т.2, № 3. –С. 106-132.
36. Азбелев П.П. Сибирские ... ... ... // ... ...... 1993. -Вып. 3. -С. ... Овчинникова Б.Б. Тюркские древности ... в ...... ... 1990. – с. 223.
38. Арсланова Ф.Х. Памятники Павлодарского Приртиша ... ... в ... ...... 1968. –С. ... Серегин Н.Н. Социальная организация ... ... - ... ... и Центральной Азии (по материалам
погребальныхт комплексов). – ... ... ... ... 2013. – с. ... ... Л.А. Каменные изваяния Южной Сибири и Монголии
//Материалы и ... по ... – М., 1952. -№ 24. ... ... Л.Р. История Тувы в срединие века. – М.: МГУ, 1969. –
с.212.
42. Кызласов Л.Р. К изучению ... ... и ... // ... – Л.,
1978. - Вып. 154. - С. 25-30.
43. Грач А.Д. Древнетюркские ... ... – М.: ... ... 1961. – с. ... ... Л.Н. ... ветвь тюрок – тугю // Советская археология.
– 1959. – № 1. - ... ... А.М. ... Түрк қағанаты. Қазақ даласының
мəдени мұрасы. – Алматы, 2007. – 168 ... ... ... ... ... ... мен бүгіні.-Алматы:
Эверо, 2004, 703 б.
47. Оразбаев А.М. Курган с «усами» в ... ... ... ... Культура древних скотоводов и земледельцев
Казахстана.-Алматы, 1969.-С.175-192.
48. Үмітқалиев Ұ.Ү. ... оба ... ... ... ... ... М.К. Памятники тасмолинской культуры // Древняя культура
Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1966. – С. 303-433.
50. Сорокин С.С. К ... о ... ... ... ранних
кочевников Азии // Археологический сборник ГЭ. – СПб., 1981. ... – С. ... ... А.З. ... ... и ... древних номадов Центрального Казахстана (VII-I вв. до
н.э.) // Дисс. канд. ист. наук. – Алматы, 1997. – 154 ... ... А.З. ... с ... ... памятники саков
Центрального Казахстана // Древнейшие общности земледельцев и
скотоводов Северного Причерноморья. – Тирасполь, 2002. – С. ... ... А.Х. ... о работах ЦКАЭ за 1947 год. // Архив ИА им.
А.Х.Маргулан КН МОН РК. – Фонд № 11. – ... 2. – Дело № 83. – ... ... Л.П. Пища ... Сборник музея антропологии и
этнографии // ... ... ... и ...
М., Ленинград, 1953. – Т 2. С.226-251.
55. Киселев С.В. Древняя история Южной Сибири // МИА. – М.-Л., 1949. ... 9. – 24 ... ... Қ. Ерте ортағасырдағы Тянь-Шань түріктері// Евразиядағы
түрік мұрасы (ғылыми-танымдық альбом). / ... ... ... В.А. ... бабы в Аулие-Атинском уезде // ... и ... ... ... ... любителей
археологии. Историко-культурные памятники Казахстана / Авторы и
пред. Елеуов М., Бахтыбаев М. – ... ... 2011. – с ... ... А.Х. Открытие новых памятников культуры эпохи бронзы
Центрального Казахстана // Доклады делегации ... – М., 1960. ... ... Ермоленко Л.Н. Древние тюрки. Кыпчакская эпоха.Восточная ... ... ... в ... и ...... Эверо,
2004. – С 227-232.
60. Кадырбаев М.К. Исследование ... с ... ... ... ... // Вестник АН КазССР. – 1959. – № 7. – С. ... ... А.З., ... ... ... ... // История и археология Семиречья. – Алматы: Дәуір,
2001. – Вып. 2. – С. 150-153.
62. N.V. Polosmak. The Burial of a noble Pazyryk ... ... С.Е. ... ... - феномен истории и культуры
евразии (памятники арало-каспийского региона). – ... ... – 654 ... Арсланова Ф.Х. Курганы с "усами" Восточного Казахстана //
Древности Казахстана. – ... ... 1975. – С. ... Қазақстан тарихы туралы ... Көне ... ... ... ... ... – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. ... ... ... М., Сартқожаұлы Қ. ... ... ...... ... 2005 – 360 ... Потапов Л.П. Очерки по истории алтайцев. – М.;Ленинград:
Издательствово АН ... 1953. - 444 ... ...... ... ... Он томдық. 3-том.
Ортағасырлық тарихи ой. – Астана: ... 2005. – Т.3. -512 ... ... Н.Е. Көне Түрк ... ... тарихи-
географиялық таралу аймағы мен типологиясы. // ЕҰУ ... ... -№1 (92). -Б. ... ... Л.Н. ... ... ... Казахстанских
степей. – Новосибириск, 2004. – 132 с.
71. Есенқұлов Е. Көне ... ... ... ... 1976. ... ... Ж. Бітіктастағы Білге танушы «Егемен Қазақстан» 2002,
28 ... ... Н. ... трудов Орхонской экспедиции. Том ... ... ... ... Наук").1901. – 46
с.
74. Салғараұлы Қ. Түрік əлемі: тарихты қайта ...... 2000. - 476 ... ... Л.Р. К ... ... камней и менгиров // КСИА. – Л.,
1978. – Вып. 154. – С. ... ... С.Г. ... ... и ...... ... – Ишимского междуречья // Новое в археологии Южного Урала.
Сборник научных трудов. – ... 1996. – С. 194 – 209.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 154 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Түрік қағанаты (551–603 жж.)4 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь