Қазақстан жануарлар дүниесінің топонимдердегі көрінісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

I . тарау. Қазақстанның жер . су атауларын зерттеу тарихына қысқаша шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6

II . тарау. Қазақстанның жануарлар әлеміне жалпы сипаттама ... .. 8

III . тарау. Қазақстан топонимиясында жануарлардың атымен байланысты географиялық атаулардың алатын орны ... ... ... ... ... ...
17

IV.тарау. Жануарлар атымен аталатын атауларға шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
20

V . тарау. Зоотопонимдердің жануарлардың ареалдарын анықтау үшін маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
41


VI . тарау . Жануарлардың атымен аталатын жер . су атауларын
мектеп оқытудың кейбір тиімді әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 45

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46


Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 47
Дүние жүзі тілдерінде не көп десек, жалқы есім көп, оның ішінде жер – су аттары (топонимдер) көп, біздің Қазақстанда одан кенде емес. Қазақ жерінің ойы, қыры, тауы, даласы, көлі, өзен – бұлақтары, жан – жануарлары, қысқасы сан – салалы табиғат көрінісінің әрбір аттамы атсыз емес. Меншіктеп берілген өз аттары бар, атсыз адам болмайтын сияқты атсыз өңір жоқ. Тіл теориясы сөз атаулыны белгілі деп білетініндей, атауларда сол белгіге жатады, бірақ олар кәдімгі сағанаша орнатылған көрінеу белгілер емес. Әбір атау өз тұсындағы қоғам тіршілігінен, жұрт қалауынан туады. Сондықтан да кез келген сөз атау бола бермейді, «оған бір басшылық керек» дейтін қағиданың мәні сонда. Әрбір онома қоғамдық құбылыстың әр тұстағы бір көрінісі. Сондықтан да атау атаулының бәрі,сөз атаулының бәрі сияқты, қоғам ризығы, тарихтың ұшқыны, соның табы сіңген нысаналы белгі. Бұл топонимикалық атаулардың негізгі заңы.
Жалқы есімдерді түсіндіретін ілімді ономастика дейді.
Ономастика немесе ономасиология көне гректің onoma «есім, ат» (адамның аты, аңдардың немесе жер бетіндегі өзге түрлі обьектілердің аты, аспан әлеміндегі планеталардың, космос кеңістігіндегі жарық дүниелердің, галактика топтарының аттары болуы да мүмкін) + logos «ұғым,ілім» сөздерінен құралған есімдер туралы ілім деген мәні бар сөзі.
Ономастикалық зерттеулер талай ғылымның деректеріне сүйенеді. Көп жағдайда ол лингвистикалық деркетермен бірге география, тарих, этнография т.б. ғылым дерекетерін мол пайдаланады. Ол қоғамдық ғылымдармен ғана жанасып қоймай, табиғаттану, зоология, ботаника ғылымдарымен де ұштасып жатады. Демек, өзге ғылымдардың да ономастикадан алары көп. Одан ел мен ел арасында өткен түрлі мәдени және басқа қарым – қатынастар, көнедегі ру – тайпалардың миграциялық жолдары, этнотоптардың туыстықтары т.б. байқалады. Тарихшылар мен өлкетанушылар да ономастикаға зор назар аударады. Мәселен, поляк ғалымдары Т.Войцековский, Ф.Пекосинский т.б. Польшада бұл заманда ізі қалмаған, бірақ аттары сақталған өсімдіктер мен жануарлардың (зубр – қодастары) болған жерлерін, шектерін ажыратты.
Атау туралы ұғымдарымыз өзінің қарапайым болжам дәрежесінен артып күрделене түспек. Осы міндеттер тұрғысынан ономастика ілімін біріне- бірі жалғас, ара жігі іліктес ірі – ірі үш салаға бөлуге болады.
1. Топонимика – жер бетіндегі обьектілердің тілдік құрамын, мән – мағыналарын қарастыратын ілім;
2. Антротопонимика – адам аттарының шығу тарихын қарастыратын ілім;
3. Этнонимика – ру, тайпа, ел аттарының шығу тарихын, құралу, ыдырау процестерін қарастыратын ілім.
1. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. Алматы, 1975 ж.

2. Әбдірахманов А. Терминдер мен атаулар сөздік. Алматы, 1990 ж.

3. Әбдірахманов А. Қазақстанның жер – су атаулары. Алматы, 1959 ж.

4. Әбдірахманов А. Қазақстан этнотопонимикасы. Алматы, 1939 ж.

5. Жанұзақов Т. Қазақстан географиялық атаулары. Алматы, 2005 ж.

6. Қоңқашбаев Ғ.Қ. Казахские народные географические термины. Известия АН СССР серия география. №3. 1951 г.

7. Әбдірахманов Ж., Нүсіпбеков Р., Кендірбеков А. Жаңарған Жетісу атаулары. Топонимдер анықтамалығы. Алматы

8. Нұрмағамбетұлы Ж. Жер судың аты – тарихтың хаты. Алматы, 1994 ж.

9. Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А. Қазақстандағы жануарлар әлемі. Алматы-кітап, 2003 ж.

10. Бірмағамбетов Ә., Туған өлкені зерттеушілер. Алматы, «Мектеп» баспасы, 1986 ж.

11. Бірмағамбетов Ә.,Қазақстанның физикалық географиясы.Алматы,2004 ж.

12. Тілеубердиев Б. Оңтүстік Қаазқстан топонимдерінің этнолингвистикалық сипаттары. Алматы, 1995 ж.

13. Айтбаев Ө., Әбдірахманов А., Әбілқасымов Б. Орталық Қазақстанның жер – су аттары. Алматы, 1989 ж.

14. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер – су аттары сөздігі. Алматы, 1985 ж.

15. Керімбаев Б. Атаулар сыры. Алматы, 1984 ж.

16. Қаймулдинова Қ. Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері. Алматы, 2001 ж.

17. Қазақ тіліндегі атаулар сыры. Алматы, « Ғылым» баспасы, 1998 ж.

18. Серікбаев М., Достай Ж. Қазақстанның өсімдіктері мен жануарларының атымен аталатын атаулар картасы. М 1 : 3500000.Алматы, 2001 ж.

19. Әлменбаев К.М. Алматының хайуанаттар паркі. Алматы, « Қайнар» баспасы, 1987 ж.

20. Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. Алматы, « Мектеп» баспасы, 1979 ж.

21. Әлиев Ш., Бекенов А., Қыдырбаев Х. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау. Алматы, « Қайнар» баспасы, 1975 ж.

22. ҚазақССР – қысқаша энциклопедиясы. I – II том.

23. Қазақ Совет энциклопедиясы I – XII том.

24. Қазақстан Ұлттық энциклопедия. I – X том.

25. Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматы кітап, 2004 ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ  ЖӘНЕ  ҒЫЛЫМ  ...  ...  ...  ...  ...... ФАКУЛЬТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ КАФЕДРАСЫ
БАКАЛАВРЛЫҚ БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Қазақстан жануарлар дүниесінің ... ... 050609 ... ... Г. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... № « ____ ... ... ... ... | |
| | |
| I – ... Қазақстанның жер – су атауларын зерттеу тарихына | ... |6 ... ... | |
| | |
| II – ... ... ... ... жалпы сипаттама...... |8 |
| | |
| III – ... ... ... ... атымен | |
|байланысты географиялық атаулардың ... |17 ... | |
| | |
| ... ... атымен аталатын атауларға | ... ... | |
| | |
| V – ... ... ... ... анықтау | |
|үшін |41 ... ... | |
| | |
| | |
| VI – ... . ... ... аталатын жер – су атауларын | |
| ... ... ... ... |45 ... | |
| | |
| |46 ... ... | |
| | |
| | |
| ... ... |47 ... ... | |
| | ... жүзі ... не көп ... ... есім көп, оның ішінде жер
– су аттары (топонимдер) көп, біздің Қазақстанда одан ... ... ... ойы, қыры, тауы, даласы, көлі, өзен – бұлақтары, жан – жануарлары,
қысқасы сан – салалы табиғат көрінісінің ... ... ... ... ... өз ... бар, ... адам болмайтын сияқты атсыз өңір жоқ. ... сөз ... ... деп ... ... сол ... бірақ олар кәдімгі сағанаша орнатылған көрінеу белгілер емес. Әбір
атау өз тұсындағы қоғам тіршілігінен, жұрт ... ... ... да
кез келген сөз атау бола бермейді, «оған бір басшылық керек» ... мәні ... ... ... ... ... әр ... бір
көрінісі. Сондықтан да атау атаулының бәрі,сөз атаулының бәрі сияқты, қоғам
ризығы, тарихтың ұшқыны, ... табы ... ... ... Бұл
топонимикалық атаулардың негізгі заңы.
Жалқы есімдерді түсіндіретін ілімді ономастика дейді.
Ономастика немесе ономасиология көне ... onoma ... ... аты, ... ... жер ... өзге ... обьектілердің аты,
аспан әлеміндегі планеталардың, космос ... ... ... ... ... ... да ... + logos «ұғым,ілім» сөздерінен
құралған есімдер туралы ілім деген мәні бар сөзі.
Ономастикалық зерттеулер талай ... ... ... ... ол ... деркетермен бірге география, тарих, этнография
т.б. ғылым ... мол ... Ол ... ғылымдармен ғана
жанасып қоймай, табиғаттану, зоология, ботаника ғылымдарымен де ... ... өзге ... да ... ... көп. Одан ел мен ... ... түрлі мәдени және басқа қарым – қатынастар, ... ру ... ... ... ... ... т.б. ... мен өлкетанушылар да ономастикаға зор назар аударады. ... ... ... ... т.б. ... бұл заманда ізі
қалмаған, бірақ аттары сақталған ... мен ... ... ... ... жерлерін, шектерін ажыратты.
Атау туралы ұғымдарымыз өзінің қарапайым болжам дәрежесінен артып
күрделене ... Осы ... ... ... ілімін біріне- бірі
жалғас, ара жігі іліктес ірі – ірі үш салаға ... ... ... – жер ... обьектілердің тілдік құрамын, мән –
мағыналарын қарастыратын ілім;
2. Антротопонимика – адам ... шығу ... ... ілім;
3. Этнонимика – ру, тайпа, ел аттарының шығу тарихын, құралу, ... ... ... ...... ... бір бөлігі. Ол да
лексикология сияқты сөз туралы ілім, тілдегі ... ... ... ... ... ... Сол ... ол тіл ... ... ... тіл ... ... ... ... тікелей
байланысты.
Сөздіктің басты міндеті - өз құрамындағы ... ... ... ашу, бірақ Қазақстан топонимі ұшан – теңіз, миллиондап саналады,
біз солардың болмашысын ғана ... ... ... ... ... ... отырмыз.
Топонимика ( көне гректің topos – орын + onuma – ... ... ... алынған. Топонимиканың кеңістігі, яғни оның зерттеу ... ... ... ғана ... ... Бір ... айтқанда,
топонимиканың зерттейтіндері жер бетіндегі обьектілердің ғана аттары емес,
жер шарынан оқшау дүниеліктерге де ... Сол үшін де ... ... ... мына ... ... тобы ... - әуе кеңістігіндегі жарық дүниелер аттары туралы ілім;
Гидронимика - өзен, су, көл және теңіз аттары туралы ілім;
Зоонимика – ... ... ... ... – галактика және жұлдыздар тобының аттары туралы ілім;
Оронимика – тау ... ... ... – үй, ауыл, туған ел аттарының ... ... ... ... – қала, көше аттарының даму, өзгеру заңдылықтары туралы
ілім;
Фитонимика - өсімдіктермен байланысты атаулар туралы ... - әр ... ... ... мекемелердің,
мейрамдардың, газет–журналдардың, кинофильмдердің, пароход және поездардың,
самолеттердің аттары туралы ... ... ... ... бірі – географиялық
атауларда ландшафттық, өсімдік және аң – жануарлардың ... ... ... ... аң – ... құс ... Қазақстанда
аңдардың кейбір түрлері кең тарағандығын және ... ... ... ... ... ... зоологы А.Н.Формозов Қазақстан
картасында аңдарға байланысты атаулар бар екенін айта ... ... ... өмірінде атқарған үлкен мән – мағынасын атап өтеді.
Ғ.Қ.Қоңқашбаевтың ... ... күн ... жер бедері
(рельеф), ауа – райы (климат), су (гидрография), ... және ... ... ... ... жазу ... ... Е.Қойшыбаев, Ә.Б.Бірмағамбаетов, ... ... ... тағы ... ғалымдардың еңбектері
басшылыққа алынды.
Дипломдық жұмысты жазудан басты мақсатым – ... ... ... атап ... ... беру. Атаулардың
шығу тарихына, аталуына тоқталу. Қазақстанның жануарлар әлеміне жалпы
сипаттама бере ... жан – ... ... ... ... ... жалпылама шолу. Қазақстан топонимиясында жануарлардың атымен
байланысты географиялық ... ... ... ... ... анықтау үшін маңыздылығын анықтау. Жануарлардың
атымен ... жер – су ... ... оқытудың кейбір тиімді
әдістерін айқындау.
Алға қойылған мақсатқа байланысты келесі ... ... ... жер – су ... ... тарихына қысқаша шолу жасау.
2. Р.Сәтімбековтың Қазақстан жерінде сирек кездесетін жануарларды
анықтау.
3. Қазақстандағы жануарлардың ... ... ... ... ... атымен аталатын атауларды шолу.
Әрбі тақырыпшалардан соң қосымшалар беріліп отырады.
а) Қазақстанда жануарлардың атымен аталатын жер – су ... ... ... ... атымен аталатын өзен – көлдердің картасы.
б)Қазақстанда ... ... ... елді – ... ... суреттері.
Дипломдық жұмысты жазу барысында монографиялық еңбектер,
ғылыми мақалалар, мерзімді ... ... ... ... ... ... ... атласы мен физикалық картасын, интернет
желісінен алынған деректер пайдаландым.
I – тарау. ... жер – су ... ... ... ... ... ... атауларды зертейтін ономастиканың бөлігі.
Топонимика гректің topos - орын + onuma - ... ат ... ... Ол ... су, ... бұлақ, көл, теңіз аттарын ... сай – ... ... ... асулар, орман – тоғай, жайлау ... елді – ... ... ... жан – ... ... таулар мен өзендердің, көлдер мен
бұлақтардың және елді – мекендердің санын дәл айту ... ... Ал жер – ... шығу төркіні, олардың қолдану ... ... ... ... ... ... мен ... осыдан – ақ байқауға
болады.
Географиялық ... ... шығу ... ... ... ... ерте ... – ақ қызықтырып келеді.
Ертеде адамдар табиғатты да, жер – ...... ... де ... ... деп есептеп, оларға сиынып отырған.
Адамзат дамуының көне дәуірінде атау мен ... ... ... ... ... бар ... түсінік болған.
Ертедегі грек және рим тарихшылары, жиһанкездері жер – су аттарының
қойылу себептерін, оның мән – мағынасын ашып көрсетуге ... ... ... Солардың ішінде топонимикалық зерттеулермен асқан ойшыл,
энциклопедист – ғалым Аристотель де шұғылданды.
Жер – су аттарының ... ... ... ... ... ... Әбу
Райхан әл – Бируни былай деп жазыпты: «названия ... ... ... – либо ... ... иноплеменники с чужим языком. Их органы
речи часто коверкают названия, и в таком виде переносят их свой ... ... в ... ... ... первоначальное значение, но название
претерпевают изменения ».
Жер–су аттарының түрлі өзгеріске ... ... ... ... жағдайларға тікелей байланысты. ... ... ... ... ... қатысты болғандықтан ондағы жер – су ... ... ... ... 1837 жылы жазылған бір ... ... ... ... ... халықтардың миграциясын (көшуін),
жаңа жерлерге қоныстануын анықтауға болады деген тұжырым жасайды.
Әрине, біздің бүгінгі дәуірге ... ... ... жер – ... әр түрлі тарихи кезеңдерде ... ... ... ... ... ... атауларды мынадай топқа бөліп
қарайды:
Алтай дәуіріндегі атаулар: ... ... ... Арғанаты,
Арқат, Бақанас, Басқан, Борқат, Ереймен, Ертіс, Жем, Жлңғар ( Алатауы),
Зеренді, Қатонқарағай, Келес, Көкдаба, ... ... ... ... ... Нұра, Сайрам, Сөгеті, Сілеті, Талас, Тараты, Шабарты, Шар,
Шүй т.б.
Көне түркі дәуіріндегі атаулар: Аламты, Атасағұн, Аякөз, ... ... ... ... Ебейті, Елек, Есіл, Жайық,
Жамбыл, Қағыл, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Маңқыстау, Машат, Мұзғат, Ойыл, Ор, ... ... ... ...... ... ... Текес, Топар,
Торғай, Ұржар, Шайқұйрық, Ызбан, Ырғыз, Іле, Чарын, Шәуілдір, Шу т.б.
Көне ... ... ... ... ... Есекартқан, Қапал,
Қарақаралы, Құйған, Мұзарт, Түгіскен ... ... ... ... ... ... ... Көксу, Сарысу,
Тоқайқазған, Шалсүрінген, Миялы, Шортанды, Жарсуат, Еңбекшілдер т.б.
Басқа тілдерден енген атаулар: Иран ...... ... ... ( иран – ... ... Ленгер, Талғар, Фараб ( тарихи
қала), Шалдуар, ... ... ( ... - иран ), ... т.б. ; ... : ... ( араб – иран), Қазалы, Суяб ...... ... ... : ... Баянауыл, Баянжүрек, Борабұрғысын, Борғұстай,
Дағанды, Дендер, Доланқара, Дүрбінбұлақ, Жүнжүрек, Зайсан, ... ... ... ... Қызылрай (қазақ – моңғол), ... ... ... Сүмбе, Тарбағатай т.б.
Угор тілдерінен: Мұғалжар, Өлкейек ( түркі – угор), Сургут т.б.
Орыс тілінен: Кереку, Үйшік (Нурьев) т.б.
Әр тарихи ... ... тән ... сол ... ... ... көрінеді. Жер бетіндегі тау, ... сай – ... ... елді ... ... сол ... шежіресін көріп, сезінгендей боламыз.
II – тарау. Қазақстанның ... ... ... ... ... отырған дүниеміздің шегіне, оның алуан ... ой ... ... ... даму ... дүние біздің
біліміміздің сарқылмас көзі болып табылады. Көріністер мен ... ... ол ақыл – ой ... барған сайын күрделі жұмбақтар
қойып келеді, солардың бірін шешсең, екіншісі шығады.
Адамның айналасындағы дүние жұмбақтары алдында тізе ... ... ... өтіп ... ... сол тылсым құбылыстардың ішкі
мәніне тереңірек ... ... ... табиғаттың шексіздігі барған сайын
жаңа сауалдар ... ... ... ... ... ... ... әлеміне жиі – жиі жетелеп отырады.Адамзат
танымының бүкіл жолы осы ... ... ... ... ... ... жол тартамыз.
Сондай – ақ жұмбақ дүниені танып – білуіміздің табиғи көздерінің
бірі – ... ... ... жер ... адамзатпен қоңсылас тіршілік
ететін сондай ғажайып әлем өкілдері – сүтқоректілер. Құс және ... 40 ... ... түрі ... етеді. Ал, жалпы табиғатта 2
миллионға жуық түрлері бар – микроскоп арқылы ғана көрінетін организмдерден
бастап алып тұлғалы піл, дене ... 30 ... кит ... ... Осылардың бір бөлігінің ғана табиғатта еркін жүргенін көру үшін
барлық континенттерге ұзақ та қатерлі ... ... ... ... ... ... таулы өлкелер мен сахараларға,шөлдер мен
шөлейттерге, Антарктида мен Арктикаға саяхат жасап, иеңіз, ... ... тура ... еді. Жер ... мұндай саяхат жасау мүмкін
болғанымен оңай емес.
Ал енді дүние жүзінің ... ... ... сөз ... – ақ ... ... ғана тоқталсақ, фауна мен флораға бай өлкелердің
бірі болып табылады.
Қазақстан ... ... ... ... ... 2 млн. 715 мың ... ... ... ... Каспий
теңізінен, Шығысында Алтай тауларына ... 2925 ... ... ... ... ... мен Орал ... Тянь – Шань биік таулы жлоталары мен Қызылқұм
шөлдеріне дейін 1600 ... ... ... ... ... ... ... да әр түрлі.
Мұнда жазықтық жерлердің сан алуан түрлері солтүстігінде орманды
далалардан ... ... шөл – ... құмды, сазды,
тасты, сортаңды шөлдерге жалғасады. Таулы – тасты ... ... ... ... ... тайгалы ормандары мен Тянь – Шанның
қарлы шыңдарына ұласады; ...... Арал ... ... ... ... және Жайық, Сырдария, Шу, Іле, Қаратал, Ертіс, Есіл,
Тобыл сияқты тасқынды өзендер мен ... ... ... ... ... мен өсімдіктер әлемі кездеседі. Мұнда омыртқалы
жануарлардың 835 түрі бар. Соның ішінде сүтқоректілердің 178 ... ... – ге ... бауырымен жорғалаушылардың – 49, қосмекенділердің – ... – 104, ... ... ... ... ... 3 түрі
тіршілік етеді, бунақденелілердің бірнеше мың түрі кездеседі. Атап ...... ... ... аю, ... ... ... кірпі, үйректер, тырна,
қаз, аққу, бүркіт, қараторғай, бұлбұл, улы сұр жылан, бақа, алабұға, шортан
және тағы басқалар кездеседі.
Бұлар бір – ... ... ... ... және ... ... туысқа топтасып, үлкен бір ... ... ... – 2, ... – 3, ... – 3, бүркіттің – 5, қаздың – 7, ... ... 26 түрі бар. ... ... ... көп, ...
жәндіктер, өрмекшілер, кенелер, былқылдақденелілер, құрттар және басқа
қарапайымдылар ... көбі әлі ... ... ... жыл ... жаңа ... зерттеп, сипаттап жазуда. Қазақстан ғадымдарының
зерттеулері бойынша, біздің ... ... ... 50 мыңға жуық түрі тіршілік етеді, бұлардың ... ... ... ... адам ... үшін маңызы зор түрлері де бар.
Біреулері адамға тамақ ... ... ... – кәсіптік маңызы бар аңдарға жем ретінде ( құстар ... ...... мен жануарлар ауруын тасушылар ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Көптеген ... ... ... – ( ... ... ... улы, тағы басқа түрлері адам
үшін өнімдерімен пайдалы: бал ... – бал, ... ... ...... ... ... – маржан т.б. береді.Тек
жануарлардың ... ... ... ... ( зиянды, адамдардың
көзқарасымен қарағанда) ... ... ... өзі ... ... ... Бұл дипломдық жұмысты жазудан негізгі мақсат – ... ... ... ... ... кейбір
жануарлармен таныстыру. Сол үшін ... ... ... құстар, бауырымен жорғалаушылар, қос мекенділер, балықтар,
жәндіктер, өрмекшітәрізділер және тағы ... ... ... ... ... ... деген қызығушылығын арттыру үшін Қазақстан
жануарларының карта суреттері қойылып, мекен ету ... ... ... ... көп жерін жазық жерлер алып жатқандықтан, оның
жануарлар дүниесінің сипаттамасын далалы аймақтан бастаймыз. Жазық жерлер
ел ... ... бір ... алып ... ... мәдениетінің бесігі,
дала табиғаты қазақ өмірінің әдет – ғұрпын тудырған, ол халық ...... ... ... ... Қазақстан аумағы Арктогея
патшалығының Голарктика облысының Палеарктика бөліміне жатады. ... ең кіші ... ... Республиканың солтүстігі мен
солтүстік – батысы ( орманды дала, дала ... ... тауы ... ... кіші ... қалған үлкен бөлігі ( шөлейт,шөл зоналары, Сауыр –
Тарбағатай – ... ... ... Тянь – Шань) Орталық Азия кіші облысына
кіреді. Қазақстанның оңтүстігіндегі шөлдерге Жерортатеңіз және ... кіші ... ... жануарлары өтеді.Соған байланысты кейбір
зоогеография мамандары бұл тарапты Жерорта теңіз кіші облысына жатқызады.
Қазақстанның ... ... түп ... ... ... әлемінің палеоген – неогендегі және төрттік дәуірдегі даму тарихы
түгелдей өсімдік жамылғысының даму тарихына ұқсас. ... ... ... үнді және ... фаунасымен тығыз байланысты тропиктік және
субтропиктік түрлер ... мұз басу ... бұл ... жылу
сүйгіш түрлердің көпшілігі жойылып кеткен, біразы оңтүстікке қарай
шегінген. Сақталып ... ... ... кейін қайтадан бұрынғы орнына
қарай жылжыған.Мұндай түрлерге орман қарақас тышқаны, жайра, қабан, ... ... ... т.б. ... ... ... әрі ... кезеңде тундраның және
Моңғолияның суық шөлдерінің жануарлары бір – бірімен ... өмір ... ... тундраның өкілі тұяқты алақоржынмен дала мен шөлдің өкілі сары
алақоржын сүйектерінің бір қабаттан табылуы дәлел.
Жануарлар әлеміндегі тарихи ... ... ... ... ... әлемінде тарихи кезеңде адамның шаруашылық
әрекетіне байланысты үлкен өзгерістерге ... ... ... мен ... кең ... көптеген түрлер қазіргі кезде мүлде
жойылып кеткен немесе өте аз ... ғана ... ... ... 18 – ... дала мен ... ... жылқы –
тарпаң, құлан, ақбөкен мыңдаған бастан тұратын табын құрап ... ... ... жақтан жабайы түйе өтіп тұрған. Бұл
айтылғандардың тарпаң 19 – ғасырдың 2 – жартысында мүлде құрып кетті. Құлан
қорықта ған ... ... ... де ... ... айналып еді, қатаң
қорғауды, нәтижесінде 20 – ғасыр 40 – ... ... ... ... ... ... ... соңғы кезде аяусыз қырып
жоюдың арқасында ақбөкеннің саны тағы да ... ... ... ... бұрын мекендеген жануарлардан жолбарыс пен гепард
жойылып ... ... ... ... арқар, жабайы қой, қарақұйрық, қызыл
қасқыр, жабайы мысықтың түрлері, көк ... ... ... ... аққу,
бірқазан, қырғауыл, қоқиқаз т.б. сирек кездесетін, жойылып кету қаупі ... ... ... Мұндай жойылып кетуге жақын түрлер балықтардың,
жорғалаушылардың, ... ... да ... кездеседі.
Жануарлардың түрлерінің жойылып кетуі немесе өте азаюы бір жағынан
оларды еті мен терісіне бола шектен тыс ... ... ... ... ... ... ... тіршілік ортасының тарылуына
және жойылуына байланысты.
Жануарлардың табиғи зоналар мен ... ... ... өмір ... табиғи орта Қазақстанның жазықтық бөлігінде ... ... ... ... белдеуліктер бойынша өзгереді.
Орманды дала зонасында шалғынды даланың жалпы фонында ... ... ... ... ... ... құрамының ала –
құлалығын тудырады. Орманды дала ландшафты басқа зоналарға ... ... ... мен жануарлар мұз басудан кейін таралған. Фаунасы
жас болғандықтан мұнда эндемик жануарлар жоқ.
Жануарлардың ... ... ... ... ... ... ... Сібірдің әсері аз.Зонаның көп жерін әртүрлі шөпті – астық
тұқымдасты шалғынды дала алып ... ... ... негізгі
ұйытқысы әртүрлі шөппен және астық тұқымдастармен қоректенетін түрлерден
тұрады. Әсіресе тірқанатты бунақ денелілер, кәдімгі сұртышқан, ... және дала ... көп ... ... дала ... ... құр, балшықшы сипатты. Кемірушілер көп болғандықтан ... ... ... ... дала ... құстардан ителгі, дала құладіні,
жамансары, батпақ жапалағы жиі ... дала ... мен ... аз. Қосаяқ, дала алақоржыны,
аламан, бозторғай құрғақ қыраттарда, сор және сортаң ... ... ... аз. Анда – ... кесірткенің 2 түрі мен сұр жылан
көрініп қалады.
Қайың шұбарларына кедейленген ... ... ... Шіл мен
аққұрдың тіршілігі орманмен байланысты. Бірақ ... ... ... ак қоян, ор қоян, елік, бұлан, бұрамамойын, мысықторғай
т.б.). Ор қоян, елік, бұлан қыста ағаш ... мен ... ... ... ... ... кезде елік аз қалған, бұлан да ... ... ... ... ... бөлігінің фаунасы құрамы жөнінен орманды
даланың далалық алқаптарының фаунасына ... ... ... ... дала кіші ... ... далалық түрлер негізгі орын алады.
Далаға ұқсас сүтқоректілерден әсіресе сарышұнақ пен ... өте ... ... және кіші ... ... қосаяқ). Ал дала
суыры ретсіз көп ауланғандықтан қазіргі кезде аз қалған. Тышқан тәріздес
кемірушілерден ... ... дала ... ... ... түлкі, борсық, дала күзені және әсіресе қарсақ көп
таралған.
Бұрын далада ... ... ... ... ... бозторғай
көптеп жүретін.Даланың жаппай ... ... ... бұлардың
көпшілігі ( әсіресе дуадақ) сирек кездесетін түрге айналды.
Жыртқыш құстардан дала бүркіті, дала құладіні жиі кездеседі.
Бірқатар түрлер эндемиктерге жатады ... ... ... ... ... ... ... фаунасы даладан шөлге өтпелі сипатты. Мұнда дала
жануарлары бірте – бірте шөл ... ... ... ... ... дала мен шөл ... ... жай ғана қосындысы емес,
ландшафт құрамының сипатына сай ерекше ... ... ... ... ... жайлатын түрлер азайып, олардың орнына өсімдік
тамырларымен ... және ... ... ... ... ... суыр мен үлкен сарышұнақ жоқ, оның есесіне кіші және ... ... ... ... ... ... ... басым зона. Олардан
басқа қосаяқтың, ... ... ... ... ... кіші бозторғай сипатты. Жыл бойы ... ... ... ... 50 – жылдарына дейін қарақұйрық жазда Ұлытауға, Торғай мен ... ... ... дейін жайылып барған. Қазіргі кезде бұл жануар
шөлейт зонада түгелдей құрып кеткен.
Шөл зонасында топталып көкке ... ... ... ... мен ... ... ... және азық талғамайтын жануаралар
басады.
Шөлдің жеке типтерінің фауналық құрамы бір – бірінен үлкен ... Шөл ... ... ... ... шөл мен сазды шөл
қолайсыз.Шөлдің бұд ... су ... ... жазы өте ... қысы аязды,
жыл бойы азынаған желден ықтасын жоқ, өсімдік жер бетін біртегіс жаппайды ... ... ... аса кең ашық, жалаң алқаптармен кезектесіп
келеді. Мұндай шөл баяу ... және ... ... ... ... үшін ... ... бұл типтеріне қосаяқ пен көртышқан сипатты.
Қосаяқ тез жүгіретіндіктен жауынан қашып, інге тығылып үлгере алады және
азық ... ал ... жер ... ... өсімдік тамырымен
күнелтеді. Бетпақдалада өте сирек кездесетін ұсақ ...... және ... ... ірі ... ... ... бірен – саран қарақұйрық кездеседі. Үстірт пен Маңғыстауда
қорғауға алудың арасында ... қойы ... ... ... ... ... ... бозторғайдың түрлері (кіші, сұр, айдарлы т.б.),
бұлдырықтар (қарабауыр, құланбауыр), шүрілдек торғай, дуадақтың ұсақ түрі –
жеке ұя ... ... ... тақыр жұмысбас кесірткесі,
геконның түрлері, ... ... дала ... кей ... ... көп ... шөлдер Қазақстанның бүкіл оңтүстік бөлігін тұтас белдеу
түрінде қамтиды. Көршілес сазды және ... ... ... ... ... түр ... ... ғана емес, сонымен бірге сан
жағынан да бай болуымен ерекшелік жасайды. Су ... ... құм ... сан ... және ... ұзақ ... ... жануарлар өсімдік көгімен жылдың көп уақытында
қоректене алады. Сонымен ... ... ... ғана ағаш пен бұта ... жануарлардың паналауына жыл бойы жағдай туғызады, әрі шөп
өсімдігі ... ... ... ... азық болады. Құмды сексеуіл, ... ... қоян ... т.б. ... ... мен ... көп
өсетіндіктен дендрофиль жануарлар да көп. ... ... ... ағаш пен ... ұя ... құстар ( шөл мақтанторғайы,
сексеуіл торғайы, сексеуіл жорғаторғайы т.б.), қабық және бұтақша ... ( ... ... құм қоян т.б.) жатады.
Құмды шөлдердің фауналық құрамы ... және ... ... ... ... Мұнда шөлде мекендейтін экологиялық ... ... ... ... бунақденелілердің түрі өте көп. Дала мен шөлейттегі
тікқанаттыларды қиқоңыздап, жапырақ сорғыштар (өсімдік биті мен ... ... ... бүйі т.б.), шаян ... Бай ... ... ... ... ... тіршілік етуіне жағдай жасайды. Тек қана құмды шөлде
ала жертесер, қалқан ... ... ... ... ... ... түрі
мекендейді. Бунақденелілермен қоректенетіндерге жорғалаушылардан агама,
батбат, геккон, ... ... ... ... Сондай – ақ құмда дала
тасбақасы, үлкен құмтышқан, сексеуіл, жорға торғайы, ... ... ... ... ... ... жыртқыштардың да көп
таралуына ... ... ... және түнгі жыртқыш құстардан шөл байғызы,
үкі, жамансары т.б. ... ... ... ... де ... ... өзен ... фаунасы ерекше оқшау тұрады және
түрге бай. Өзен бойындағы тоғайлар мен ... ... ... қырғауыл
көп.Сүтқоректілерден те қана тоғайға қамыс мысығы (хаус) тән. Басқалары не
орманға немесе шөлге сипатты ... ... ... ... ... қамыс қопаларына бұхар бұғысы мен ... ... ... Іле ... ... ... жолбарыс мекендеген.
Қазақстанның жазықтық бөлігінде жануарлардың зоналық таралуына
қарағай ... ... мен ... ... ... өзгеріс енгізеді. Оларды
бойлап солтүстік фаунасының өкілдері оңтүстікке қарай алысқа өтеді. ... ... ... ... ... ... өкілдері (тиін,
саңырауқұр, тоқылдақ т.б.) дала зонасы өңіріне сұғына кірген. Сарыарқадағы
ағаш пен бұта ... ... ... мен ... шөлейтке дейін
жеткен.Сонымен бірге гранит ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бұл айтылғандар ендік зоналық
фауналық кешендерді айтарлықтай күрделендіреді.
Әрбір зонаның шегіндегі фауналық ... ... ... ... да
өзгереді.Бұл өзгеріс климат жағдайларының өзгеоуіне көрші ... ... ... әр ... батыстан шығысқа қарай жүрген сайын
еуропалық түрлер азайып, оның орнына сібірлік және ...... арта ... Шөл ... ... шығу тегі ... ... Алдыңғы және Оңтүстік Азиямен байланысты көптеген
түрлер араласады (гепард, қарақал, қорқау, кесел, ... ... ... ... ... ... солтүстік – шығыс және
оңтүстік – батыс бөліктерінде бір – ... ... ... жасайды. Солтүсті-
шығыстағы алтайдың фаунасы сібір тайгасының басым әсеріне байланысты
бореалдық ... ... ...... ... ... шығу тегі Жерортатеңіздік аймақпен және ...... ... ... ... ... – Тарбағатай және Жоңғар
Алатауының фаунасы осы екі ... ... ...... ... ... ... қарай Тянь–Шаньмен ортақ түрлер көбейе береді.
Алтай биіктаулы өңірдегі ... ... ең көп ... ... ... ... ... тауларында сипатты тайга орманы үлкен алқапты
қамтиды. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... көрінеді.Алтай дала және шөлейт ендік зоналарында ... тау алды ... ... жазықтағы орманды дала мен ... ... ... ... бірге осы белдеудің өзінде жазықта жоқ
моңғол фаунасының кейбір өкілдері араласады.
Алтайдың тау орман белдеуінің фаунасы ... ... ... ... ... ... – қоңыр аю, бұлғын, сілеусін,
борша тышқан, ұшар тиін, құдыр; құстар – ... шіл, ... ... ... ... байғыз т.б. нағыз тайгалық түрлереге жатады.
Сауыр, Тарбағатай, Жоңғар Алатауының фаунасы түр құрамы ... мен Тянь – ... ... ... ... Мұнда Алтаймен ортақ
түрлерден қоңыр аю, ақкіс, марал, борсық, ... ақ ... ... ... құры ...... ... Алтайдан үлкен айырма жасайды.Бұл тау
жүйесінде нағыз бореалдық түрлер аз. Сібір тайгасына сипатты ... ... ... ... ... ... шіл, тоқылдақ бірқатар түрлері
т.б. кездеспейді.
Тау алды шөлейттегі құрғақ және ... ... ... ... алып жатады.Бұл өңірде мәдени ландшафт басым, ірі аңдар мен құстар
аз қалған.Құстардан қараторғай, кекілік, ... ... ... ... ... бай. Бұл ... сүтқоректілерден
орман қарақас тышқаны, сұр аламан, борсық, елік, ... ... ... ... т.б. ... ... ... түрі көп.Әсіресе шырша торғай,
қайшыауыз, үшсаусақ ... ... ... ... және үкі жиі
кездеседі.Аоша торғайларымен арша ементұмсығы байланысты.
Биіктаулық белдеуде таутеке, ... ... ... құстардан
тибет фаунасының өкілі – құмай, ұлар, сақалтай таралған.
Кәсіптік жануарлар ресурсы. ... ... ... ... ... бар. Сүтқоректілердің 55 түрі бағалы аң терісін
береді. Терісі ... ... ... ... ... ... тиін,
дала суыры, дала күзені, ақкіс жатады. Бірақ олар қазіргі кезде өте ... ... аң ... ... ... ... қатарлы орын алады.
Ертеректе Қазақстанда ... 6 млн. ... ... құм ... ... ... Одағы кезінде бүкіл дайындалатын ондатра терісінің 10
– 15 пайызы біздің еліміздің үлесіне тиген. Бұл айтылғандардан ... ... ... құм ... ... ... т.б. ... жануарлардан ақбөкеннің етін дайындаудың үлкен ... ...... 80 – 90 ... жылына 200 – 250 мыңға дейін ... ... ... ... ... аулау тағы да тоқтатылды. Қабан ... ... ... ... ... – құр, шіл, ... ... т.б.
спорттық аңшылық нысанына жатады. Аңдар мен ... ... ... ... ... ... ... етіледі.
Каспий теңізінде терісі мен майы үшін ... ... ... ... ... ... аумағындағы өзен, көлдерде
балықтың мол қоры ... ... ... 1 – орында Каспий теңізі тұрады.20 – ...... ... ... жүзі ... ... тұқымдастардың 80 пайыздан
астамы Каспийден ауланғаны ... ... ... ... ... қарасты. Суының тартылуына байланысты Арал ... ... ... Балқаш көліне ұзақ жылдар бойы сазан мен ала бұға ... ... ... ... ... және Іле ... ... және
басқа көлдерден де ауланады. Ұсақ су ... ... ... мәні бар.
Барған сайын аумақтық шаруашылыққа кеңінен игеруіліне және шамадан
тыс аулауға байланысты көптеген кәсіптік жануарлар ... ... ... ...... жануарлардың жеке түрлерін аулауға тыйым ... сан ... ... ... ... ... Мәселен, ақбөкен
Қазан революциясы қарсаңында құрып кетуге айналған еді.Революциядан ... аңды ... ... ... 30 – ... ... ... ақбөкен
бұрынғы ареалына қайтып оралды да, Ұлы Отан соғысы жылдарында ... ... ... ... болды. Оның саны 20 ғасырдың 50 – жылдарында
800 мыңға, 60 – ... 1 млн. 500 ... ... орай жыл ... ... 280 мың ... атып ... дәмді ет дайындауға мүмкіндік туды.
Бірақ Кеңес үкіметі құлағаннан кейінгі өтпелі дәуірде ... ... саны ... күрт ... ... отыр.
Кәсіптік жануарларды көбейтудің бір тиімді жолы – ... ... шөл және ... аудандарында, су алқаптарында шет елден
әкелінген, сонымен бірге жергілікті азайып кеткен аңдарды, ... ... ... жерсіндіруге әлі де табиғи мүмкіншілік мол. 30 – ... ... ... ... ... ... аң терісін
беретін жергілікті түрге айналды. Сол сияқты америка қара күзенін, төлеут
тиінін, ... ... ... оң ... ... ... ... сарышұнақ пен ор қоян жаңа аудандарға жәберіліп, олардың ареалдары
кеңейтілді. Құрып бара жатқан ... ... пен ... ... ... ... аулауды реттеумен бірге кәсіптік аңдар мен ... ... мен ... ... мен ... ұйымдастырудың мәні зор.
Қазіргі кезде Қазқстан жерінде 8 ... және ... ... бар. ...... аумақ үшін бұл жеткіліксіз. Қорықтар торабын жедел өсіру және
табиғат байлығын ... ... ... ... үгіт – ... ... күттірмей шешілуге тиісті мәселердің қатарына жатады.
Қазіргі кезде республикамызда саны азайып, жойылып ... ... ... де бар. ... ... ... ... мен құстардың жүздеген
түрлері құрып кетуге жақын. Мысалы, республикамызды мекендейтін қарақұйрық,
орман сусары, құндыз, тырна, дуадақ, безгелдек, ақ ... ... ... мен
құстар жылдан – жылға азайып барады.Соңғы ғасырларға дейін ... ... ... ... өзен ... ... және солтүстік бұғылары,
Пржевальский жылқысы, жабайы түйе, жолбарыс, бұлан, құлан сияқты жануарлар
басымен құрыпт ... күрт ... ... – саяқ ... ... байланысты ғалымдар жануарлар дүниесін қорғау және сақтаудың ғылыми
негіздерін дамытуда. Құрып кету ... ... ... аң – ... ... ... ... ұсынысы бойынша қорғауға алынды. Олардың
қатарына барыс, гепард, қарақұйрық, арқар, құлан, дуадақ, безгелдек, тұрпан
жатады. ... аң – ... ... ... ... ...... Қазақстан топонимиясында жануарлардың атымен байланысты
географиялық атаулардың алатын орны
Қазақстан топонимиясының негізгі ... бірі ... ... ... ... және аң – жануарлардың көрінісі
сипаттама алатындығы. Топонимдер құрамындағы аң – жануар, құс атаулары
Қазақстанда ... ... ... кең тарағандығын және олардың аңшылық
маңызы ... ... ... зоологы А.Н.Формозов Қазақстан
картасында аңдарға байланысты атаулар бар екенін айта отырып, ... ... ... ... ... ... мән – ... атап өтеді.
Ғ.Қ.Қоңқашбаевтың пікірінше көшпенділердің күн көрісіне жер бедері, ауа ... су, ... және ... ... ... тигізеді.
Зоолог ғалым Р.С.Сәтімбеков топонимикалық ... ... ... ... бұғы), Қазақстан жерінде ... ... ... ... аулау, құс салу халықтың мергендік, төзіділік,
алғырлық ... ... ... көңіл құмарын қандыратын қызығы мол
демалысы да болған.
Халық өмірінің айнасы – топонимияда аң, құс, жан – ... ... ... отырған. Тіпті аң аулаудың көне әдістеріне ... жер ... ... ... ... орай сол ... ... тауларды,
өзендерді, аңғар – жыраларды, орман – тоғайларды, елді – мекендерді ... Жан – ... ... ... өзен ... біз ... жан – жануарлар, құс, жәндіктердің атауларынан
қойылған өзен аттарын жатқызамыз. Мысалы, ...... ... Вишнев
ауданындағы өзен, Құланөтпес, Соколы – осы облыстың Теңіз ауданындағы
өзендер, Шортанды ауданында ... атты ... ... ... ... өзен бар. Жезқазған облысындағы Ұлытау ауданында Қояндысай, ... ... ... ... ... ... ... Қаоғалы,
Күзенді, Қарасу өзендері ағады. Торғай облысының Жангелдин ауданындағы өзен
Теке деп ... ... ... мен ... ... ... ... топ өзендердің аты жыланға байланысты қойылған: ...... ... ... Күлебай – Басқыжыланшық, Дулығаш Жыланшық,
Шоғырлы Жыланшық, Үлкен Жыланшық – осы облыстың Жезді ... ... ... ... ... ... атты өзен бар.Қарағанды ... ... ... ... ... ... жерінен Бозінген, Ұлытау
ауданы жерінен Қарсақпай өзендері ағады.
2. Түске байланысты атау
Қазқстанда жануарлардың атынан аталатын ... ... ... ... өте көп. ... ... ақ, ... ала т.б. түстер
кездеседі.
Мысалы: Ақбалық, ... ... Ақсу – ... ... ... Алаайғыр, Алақұтан.
Санға байланысты: Жетіген, Семізбұғы, Бескүшік т.б.
Зоолог ... ... ... ... кейбір
жануарлардың (құлан, марал, бұғы) Қазақстан жерінде кеңінен тарағандығын
анықтап отыр. ... ... жер ... бар. ... ... – жер
төбе аты, Жезқазған облысы Жезді ауданы, Ұлыта ауданы. Р.С.Сәтімбековтың
зерттеулерін ... ... ... ... атымен байланысты 40 – тан
астам топоним кездеседі екен, 34–і қазақ тіліндегі, ал 6–ы моңғол тілінен
енген ... ... атты ... ... ... ... ... себебі
бұлан тек орманды өлкелерде өмір сүрген.
Құландар Қазақстанның көптеген региондарында таралған.Құланмен
байланысты атаулар Бетпақдала, ... ... ... ... ... жерелерде кездеседі. Сарыарқа жерінде құланға байланысты георафиялық
атаулар аз болса ұшырасып тұрады. ... ... – тау, ... – көл,
Нұра ауданы Қарағанды облысында.
Арқар атымен ... ... ... ... Арқарды
(Ақтоғай ауданы), Арқарқамалған (Шет ауданы) деген тау ... ... ... ... сөзі бар ... ... ... Мысалы: Жезқазған облысында: Жылан – тау, ... ...... Жезді ауданы, Жыланды өзен Ұлытау ауданы, Жыланды шоқы
– Ақадыр ауданы, Жыланды ...... ... ... тау – Жаңаарқа
ауданы, Жыланды тау – Шет ... ... – қыр ... ... Жыландытау –
Ұлытау ауданы т.б.
Сарыарқа топонимиясында бұғы ... ... ... ... ... Семізбұғы – тау Қарағанды облысында, Бұғылытау Жезқазған
облысында т.б.
Киік атты ... ... сол ... киік ... ... ... Жезқазған облысында: Киіктау, Киік, Киікбай, ... т.б. ... ... ... ... мысалы, Айғырұшқан,
Бұзаутөбе, Ешкіөлмес, Ешкіқырылған, Қаратүйе, Түйетас, ... ... ... ... ... ... ... маңында құс атауларына байланысты жер
аттары да бар. ... ... ... ... ... ... тау, Бүркіт – тау т.б. Бұл географиялық атаулардың бүркіт атымен
байланысты екенін көреміз.
Жыртқыш аңдардың бірі – аю осы ... ... ... ... Осы ... бір асу – Аюлы асу деп аталады. Арқарға байланысты
жер ... да бар. ... деп ... ... ... ... ... – тарау. Жануарлардың атымен аталған атауларға шолу
1. ... ... ... 1023,0 м, Шет ... (зат ... ... (туынды сын есім жұрнағы) сөздерінің бірігуі ... ... бұл ... ... ... ірі ... болуына байланысты қойылуы мүмкін.
2. Алаайғыр – тау, биіктігі 835, 6 м, ... ... ... ... кен орны – Шет ... Алақұнан – тау, Сарысу өзенінің оңтүстігінде, ... ала ... ... ... ... ... ... Аққу – Павлодар облысының Лебьяжі ауданындағы ауыл, пристань,
аудан орталығы. 1966 жылға дейін « ... » деп ... ...... ... өзенінің оң жағалауында, ... ... ... ... 1744 жылы қаланды.Атауы
Аққулыға ( Лебьяже ) байланысты қойылған.
5. Ақтүлкі - ... ... ... мол, түлкісі көп
деген мағынаны білдіреді.
6. Ақтайлақ – село, ... ... ... ауданы
маңындағы тау, биіктігі 960, 2 м.
7. Ақ ... – тау, ... 1110, 1 м, елді ... ... ... әуел ... ақ түсті сұңқарлар мекендеуіне байланысты.
8. Ақсу – Аюлы – елді мекен, аудан орталығы. ...... ... ... шет аудан. Мағынасы « аю көп Ақсу » ... ...... ... ... ... ... алқабындағы шаян өзенінің оң жақ саласы.
10. Арыстантау – тау, биіктігі 539, 0 м, Ұлытау ауданында, Жыланшық
өзенінің ... ( зат ... + тау ( зат ... ... ... ... арыстанға ұқсатумен немесе сол тауда ерте
замандарда арыстанның мекендеуімен байланысты қойылған ... ... ... ... ауыл, пристань, аудан орталығы.
1966 жылға ... ... деп ... ... ... ... Ертіс өзенінің оң жағалауында, Павлодар-Семей автомобиль жолының
бойында орналасқан. Іргесі 1744 жылы ... ... ... ... ... атымен байланысты Орталық Қазақстанда (Жезқазған облысында).
Арқарды (Ақтоғай ауданы), Арқарқамалған (Шет ауданы) деген тау ... ... ... аймақтарды мекен етеді, сол себептен жазықтарда орналасқан
обьектілердің (өзендер, қақтар, көлдер т.б.) ... ... ... ... ...... ... байланысты Орталық Қазақстанға (Жезқазған
облысы), Арқарды (Ақтоғай ауданы), Арқарқамалған (Шет ауданы) ... ... бар. ... ... ... ... етеді, сол себепті жазықтарда
орналасқан обьектілердің (өзендер, ... т.б.) ... ... көп ... ... – қала аты ( ... ... Қазақша зат есім ат және
басар есімшесінен құралған. Мал жәрмеңкесі және топтап жылқы айдайтын торап
болуымен ... ... ... ... – тау, ... ... елеулі жорамалдар бойынша
«жабайы жылқы өріс ... ... бірі келе ... атау ... ... Құлжабасы және қырғызша Атбашы топонимдерімен салыстырыңыз.
14. Атшапқан – елді мекен аты ( Семей ... ... « ... ... ... – тау , асу ... ... барлық жерінде бар.
Бұғы – мраалдардың таралған жерлері. Алматы облысындағы Асы ... ... ... ... ... ... ... – тау бұлағы. Ол
арада құралған мүйіздер жол ... ... ... сол ... оны ... «Бұғылы екі шыңның астасқан жері. Жолы тастақ және тар. Сол арада,
расында да ... ... ... бұғы мүйіздері үйіліп жатыр... 30 –
жылдардың басында Талғар станциясында жолыққан жасы ... ... қарт Асы ... ... ... «Кейбір жылдары, асуларға
тастаған бұғының мүйізі көшке жол ... 2 – 3 күн ... ... ... , ... ... . Бұғымүйіз – Бесмойнақ – Алматы облысынң батыс ... ... асу аты. ... ... себебі – асудың екі жақ қапталы да
кері шалпақтап, бунақталған ( бес ... алып бұғы ... ... ... - қала аты ... облысы). Қазақша зат есім ат және басар
есімшесінен құралған. Мал жәрмеңкесі және топ-топ ... ... ... ... ... атау.
Ақсу – Аюлы
Ақсу – Аюлы елді мекен, аудан орталығы. Шерубай-Нұра өзенінің солтүстік
жағындағы шет аудан. Мағынасы «аю көп Ақсу» ... ... . ...... ... атаулар. Мысалы, Бұланты – жер және
төбе аты. Жезқазған ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан аймағында бұлан атымен
байланысты 40–тан астам топоним кездеседі ... оның 34 – і ... ал 6–ы ... тілінен енген атаулар. Бұлан ... ... ... ... ... бойында, Көкшетау, Қарқаралы,
Шыңғыстау, Оңтүстік Алтай тауларында тараған екен. Бұлан атты ... ... ... ... ... бұлан тек орманды өлкелерде ғана өмір
сүрген. Моңғол тілінде « хандагай» - бұлан мағынасында, ... атты ... ... бір ... ... ... тау атты моңғолдың қандаға
(бұғы) сөзінен қойылған дейді. А.Әбдірахманов Қандағатай ... ... бар ... білдіретін моңғол тіліндегі
көне жұрнақ деп қарайды.
18. Бұланты - ... ... ... ... сай ... ауданы,
Байқоңыр өзенінің шығысында. Атау бұлан (зат есім) + ты (сын ... ) ... ... Бұл ... бұланның көп болуына байланысты
аталған.
19. Бұлансай – тау, биіктігі 287, 4 м, ... ... ... Солтүстік жазығында.Бұлан ( зат есім ) «бұғы тектес ірі тұлғалы
жабайы аң» + сай ( зат есім ), яғни « ... көп, ... ... ... ... – дөң, ... ... Ақши құдығының оңтүстік –
шығыс жағалауында. Бұл атау бұлғын (зат есім) « терісі қымбат аң! Және ... зат ... ... ... ... яғни бұл биік ... ( ... мекендеуіне байланысты аталған.
21. Бүркіт – таулар, биіктігі 574 м. ... ... ... 1187 м, Шет ... Осы тауда бүркіттің балапандауымен немесе
бүркіт ұстауымен байланысты аталуы мүмкін.
22. ... – тау, ... 7017 м, ... ... елді ... ... ... ( зат есім) + ты ( сын есімнің жұрнағы), ... ... ... көп ... тау» ... Бүркітұя – тау, биіктігі 487, 2 м, ... ... ... ауданы. «Бүркіт ұя салған тау».
БҰҒЫ МҮЙІЗ - БЕСМОЙНАҚ
Алматы облысының батыс атырабындағы Жаманты тауының асу аты. ... ...... екі жақ ... да кері ... ... ... алып бұғы мүйізінің елесін береді).
24. Бүркітауыл – биік тау, ( Оңтүстік Алтай), елді ... ...... және оула ... немесе «бүркіттау» мағынасындағы
атау.
25. Ешкіаман – тау, биіктігі 821, 9 м, Ақаадыр ауданы. Ешкі ( зат
есім) + аман (сын ... ... ... ... ... ... ... Ешкіқырған, Ешкіөлмес, Ешкіліқордай, тектес «ешкі» атымен
байланысты топонимдер тобы кездесіп отырады. Бұл атаулардың барлығы да ... ... ... ... ... Ал ... ... осы тауда мекендеген ешкілердің (жабайы тау ешкі ... ... сол ... ... ... ... болғандықтан қыстан
аман – есен, өлмей – ... шы, ... ... ... ... Ешкіқырылған – тау, сай, құм, Шет, Ұлытау аудандары. Ешкі
(зат есім) + қырылған (етістік) ... ... ... ... ... ... ешкілердің жұтқа ұшырауымен байланысты аталған.
27. Ешкіліқордай – мекен аты. (Қордай тауының ... ... ... Тау ... ... байланысты қалыптасқан атау.
Топонимнің өзіндік мәні сол тау ешкілері тек биік құздарды ғана ... ... ... де ... ... ... – тау, биіктігі 1133, 9 м, ... ... Ешкі ( зат ... + ... ( ... ... жасалған атау
өңірдегі асбест кені бар мекен аты. Сол ... ... ... өлмей –
жітпей қыстан аман қалуына ... ... ...... және дала ... ... және ... Қазақ этнотопонидері мен түркі тілдерінде ... ... ... ... құс ... Жарыбайайғыр – жер, Шет ауданы. Жарыбай есімді кісінің жылқысы
жусайтын жайылым жер болғандықтан, болмаса өзге бір ... ... ... мүмкін.
31. Жапалақты – Орталық Қазақстандағы жатаған тау аты. ... 1) ... көп ... 2) ... тастары қонып отырған жапалақтарға
ұқсағандықтан солай аталуы мүмкін.
Бүркіт
Бүркіт – таулар, ... 574 метр ... ... тау. ... осы ... ... балапандауымен немесе бүркіт ұстаумен байланысты
аталуы мүмкін.
Бүркітті – тау, биіктігі 7017 метр. Жаңа – арқа елді – ... ... ... + ті (сын есім ... яғни «Бүркіт көп», «Бүркіт көп
мекендеген» дегенді білдіреді.
32. Жылан - өзен , тау, ... сай, ... көл ... тән. ... ... сөзі тау ... ... кездеседі. Мысалы,
Жезқазған облысында: Жылан – тау, биіктігі 845 м, ... ...... Жыланды - өзен, Ұлытау ауданында: Жыланды – шоқы,
Ақадыр ауданында: ... - ... ... ... ... – тау ... м, Ақадыр ауданы: Жыланды – құрғап бара жатқан өзен, Жыланды тау,
биіктігі 544, 2 м, ... ... ...... ... – жер, ... ауданы.Жыланды « жылан» (зат есім)+
ды (зат есімнен сын есім ... ... және ... (зат ... ... ... ... атау. Бұл қайнарда жыланның көп болуымен
жыланның мекендеуімен байланысты аталған.
34. Жыланшық – тау, биіктігі 839 м, Ақтоған ... өзен ... өзен ... ауданы; Шағырыл өзенінің бойында, тау Шет ауданы. ... ... және шық (зат ... ... ... бірігуі арқылы
жасалған атау. Е.Қойшыбаевтың пікірінше атау көне түркі ... ... ... ... ... – шық сөзінің қазақ тіліне
бейімделген түрі, мағынасы «далашық», яғни «кішігірім жазық». ... ... ... ... мағынасын білдіреді деп санайды.
35. Жыланшықкеспе - өзен ... ... ... ... ... 58 км. ... (зат ... және еспе (зат ... ... ... ... ... Топонимнің екінші сыңары еспе сөзі
«жер астынан шығатын ыза су» ... ... ... ... ... ... асты ... арнасы толып ағатындықтан аталған, екінші сыңары еспе
сөзі Қазақстанның әр өңіріндегі ... көл, ... елді ... атаулары
құрамында ұшырасады. Еспе сөзі Орталық Қазақстанда жер астынан ... ... және ... әдетте көктемде пайда болып, кейін ... ... ... ... қақ ... бөлініп кететін өзендерге қатысты
айтылады. Осыған орай жер астының су шығатын қабаты да еспе деп ... ... ... құм ... да ... ... ... Итауыз – Мұғалжар тауындағы қуыстың аты. Атауды иттің аузына
теңеуде «кеңдік» ұғым ( эмоция) бар.
37. Итжатпас – ... ... ... аты. ... ... ... ... бар; кескін көріністері бір топ итті ( ... ... ... ... – тау, ... 516,5 м. ... ауданы;тау, биіктігі
688,0 м, Ұлытау ауданы. Зор (сын есім) + түлкі (зат ... ... ... ... ... ... көп ... соң «түлкітау» деп
аталатын, кейін алдынан зор деген сөз үстемеленген. Топонимнің мағынасы:
«түлкісі көп үлкен ... тау» ... ... Киік – дөң, ... 612, 3 м, ... ... елді ... ауданы; жер, жез, Жаңаарқа ауданы. Бұл жерде бұрын киік көп ... ... ... – тау, ... 656, 8 м, Жаңаарқа ауданы. Киік ( зат
есім) + тау (зат есім) сөздерінің қосылуынан ... ... ... көп
тау», шынында да бұл маңда киік көп болған ... ... Кіші ... – тау, биіктігі 721,5 м, Ақадыр ауданы; Кіші (сын
есім) + арқар (зат ... + лы ... сын ... ... ... ... атау. Негізі «Арқарлы» атауы бұл тауда бір кезде арқар
көп ... ... оның ... ... қосылған «кіші» сөзі таудың көлемі
кіші екенін білдіреді.
42. Қасқырқұдық – ... ... ... ... (зат ... ... (зат ... сөздерінің бірігуі арқылы жасалған атау. Топонимдік
мағынасы: «осы ... ... көп ... ... қойылған».
43. Қасқыршапқан – шоқы, Ақадыр ауданы. Қасқыр (зат есім) ... ... ... ... ... ... бірігуінен жасалған
атау. Атау қасқырдың осы жерде малға шабу оқиғасымен байланысты қойылған.
44. Қоянқұдық – құдық, ... ... ... Жезді ауданы.
Сол құдықтың төңірегінде қоянның көп ... ... ...... ... ... аты. Таудың олай аталуында
теңеу, ұқсастыру бар; кескін көріністері бір топ итті ... ... ... – тау, ... 516,5 м. Жаңаарқа ауданы; тау, биіктігі 688,0
м, Ұлытау ауданы. Зор (сын есім) + түлкі (зат есім) сөздерінің ... ... ... ... көп ... соң ... деп аталатын, кейін
алдынан зор деген сөз үстемеленген. Топонимнің мағынасы «түлкісі көп үлкен
төбе, тау» ... ... ...... өзен, Приозерный ауданы. Қоян (зат есім) + лы
(туынды сын есім жұрнағы) + өзен (зат есім) ... ... ... ... қоян көп болғандықтан аталған.
46. Құлан – құландар ... суы мен ... бар, ... ... ... ... т.б. ... тау, шоқылардың маңын немесе
далаңқай жерлерді мекендейді.
Ертеде ... ... ... ... ... атаулар Маңғыстауда, Талас ... ... ... ... Іле, Жоңғар Алатауында, Тарбағатайда,
Оңтүстік Алтайда, Зайсан ... ... ... – тау, ... ... Ғ.Қоңқашбаев (1963 ж) бұл
атаудың мағыналарын «құланды ... деп ... Яғни бұл атау ... қызыл тау алқабында құланның көп жүруіне байланысты қойылса керек.
48. Құланқырылған – жер, Жезді ... ... (зат ... ... (етістіктің өткен шақ есімше тұлғасы). Тарихи деректі аңызда
Жошыхан осы бір жарлауыт қорған сайға ... ... ... ... Марал – тау, биіктігі 804,9 м, Отаутас тауының ... ... ... Маралдар мекендеген таулар болуы мүмкін, я
болмаса кісі есіміне байланысты қойылған атау.
50. ...... ... елді ... аты. ... Орға ... аты. ... «түйе малының пірі, атасы» дегенді білдіреді.
51. Ұланбел – белдің аты (Шу өзенінің төменгі бойы). «Бұғы ... ... ... – елді ... ... ... Зат ... жасалған
«үйрегі мол өңір» мағынасындағы атау.
53. Шаян – төбе, биіктігі 138,3 м, Жезқазған ауданы. Шаян (зат ... ... сырт ... ... ұқсатудан қойылған, «шаян
тәрізді» мәніндегі атау.
Қасқырқұдық
Қасқырқұдық - құдық, Жаңарқа ауданы. Қасқыр (зат есім) және ... ... ... ... арқылы жасалған атау. Топонимдік мағынасы
«осы төңіректе қасқыр көп болуына байланысты қойылған».
Құлан
Құландар әдетте суы мен ... бар, ... бар ... қақтарды,
құдықтарды т.б. аласа тау, шоқылардың маңын немесе далаңқай жерлерді
мекендейді.
Ертеде ... ... ... ... ... ... атаулар Маңғыстауда, Талас Алатауында, Бетпақдалада,
Ұлытау, ... ... Іле ... ... Тарбағатайда, Оңтүстік
Алтайда, Зайсан ойпатында кездеседі. Орталық Қазақстан жерінде құланға
қатысты географиялық атаулар аз да ... ... ... ... ...
тау, Құланөтпес - өзен, Теңіз ауданы Целиноград облысында, Құланөтпес ... Нұра ... ... облысында.
Қояндыөзен
Қояндыөзен – құрғақ өзен, Приозерный ауданы. Қоян (зат есім) + лы
(туынды сын есім жұрнағы) + өзен (зат ... ... ... ... ... қоян көп ... ... – құдық, Түскібай қыстауының батысында, Жезді ауданы. Сол
құдықтың төңірегінде қоянның көп болуымен байланысты аталған.
Үйрек
Үйрек – елді ... ... ... Зат ... ... ... ... деген мағынадағы атау.
Жолбарыс
Жолбарыс – Оңтүстік Қазақстанда жолбарысқа ... ... ... Шымкент аймағында Жолбарысқамал деген атау кездеседі. Бірақ бұл атау,
Шапырашты Қазбек би ... ... ... ұлы жүз ханы
Жолбарыстың ... ... ... Шортанды - өзен, Шет ауданы.Шортан (зат есім) + ды (туынды сын ... ... ... ... көп, ... бай ... ... Шошқакөл – көл, Жаңаарқа ауданы.Шошқа (зат ... және ... ... ... бірігуінен жасалған «маңында жабайы шошқа мекендейтін
көл» ... ... ... - ... ... ... ... (зат есім) және + лы
(туынды сын есімнің жұрнағы) тұлғаларынан ... ... ... шошқа
көп кездесетін өзен» мәніндегі атау.
57. Жолбарыс – ... ... ... ... атау бар. ... ... ... деген атау
кездеседі. Бірақ бұл атау Шапырашты, ... би ... ... 18 ... жүз ханы Жолбарыстың есіміне байланысты қойған.
V – тарау. Зоотопонимдер жануарлардың ареалдарын анықтау үшін ... ... ең ... рет ... бұрын табиғи ресурстар мен
табиғатты ... ... тұр, ... ... ... ... ... түсіндіру басты мәселе, мұндай жағдайда әр ... ... мен ... ... ... ... ... қызығушылық бар.
Бізге белгілі, географиялық атаулардың қайсысы болсын ... мен сол ... ... ... ... ... құнды
тарихи деректермен тұрады, себеі сол жердің физикалық ... ... ... ... оның атының ландшафтпен,
өсімдік және жануарлармен байланысты болуы. ... ... ... ... ... ... географиялық картасы қазақтың
атымен аталатын өзен, көл, жабайы жануаралардың атымен ... ... рөл ... себебі бұл жердің халқының өмірінде жабайы фауна ... ... ... былай деп жазған: «Сол жердің ... кең ... ... сол ... ... жер
бедерінің элементіне, су ресурстары мен өсімдігіне және жабайы жануарлардың
мал шаруашылығына кері әсерін тигізеді».
Топонимиканың басты ... біз ... ... ... ... мен жануарлар әлемінің, шаруашылықтың
түрлерімен байланысты.
Географиялық ортаның атауы жануарлардың атымен байланысты болуы, ... ... ... ... ... фаунасына: құлан, тышқан,
бұғы, марал, арқар, сібір ешкісі, ... ... ... ... барыс,
қарсақ, түлкі, қоян т.б. осылардың барлығы бұрында ... ... аң ... басты рөл атқаруы. Жергілікті тұрғындар әр түрлі
географиялық обьектілерге, жануарлардың атын берген.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... орын ... – қазіргі уақытта Қазақстанда ...... ... ... ... ... 180 түрі кездеседі. Бір
кездесрі құлан Қазақстанның барлық жерінде дерлік кездесті. Мұны көпжылдық
топонимика дәлелдейді. Бізге белгілі ... ... ... ... мен тағы ... ... ... Қазақстан аймағында 80 түрі.
Топонимика көптеген географиялық обьектіге және құландардың
өмірімен байланысты: су ... ... ... ... ... ... дала және жартылай шөл зонасында кездеседі. Қазақстанда ... ... ... Олар жиі Маңғышлақта, Үстіртте, Арал ... Іле ... ... ... ... ... Алтай және
Зайсан құландардың топонимикасы, бұл тарихи ареалдармен байланысты.
Айта кететін болсақ, топонимика бұл ... ... – ды ... бай ... ... ... тілінде
көрсетілуі. Көптеген жағдайларға байланысты топонимдердің жергілікті
географиялық ... ... ... ... ... ... ... Құланшат, жергілікті Құлансаз және Құланқорық т.б.
Құланқорық Талас жазығында, қазақ тілінде « құлан қорығы», ... ... бұл ... ... ... ... ... ерте
кездегі жергілікті жердің аң ... ... ... бірі ... ... қорықтарда Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ...... ; ... ... маңында кезіп
жүретін» Талас Алатауында ерте кезде құландардың белгілі бір ... ... ... ... Алатауында құландардың атымен байланысты 15
географиялық орны бар. Мұндай көптеген ... ... ... ... ... ... ... - қазіргі уақытта өзен тышқандары Қазақстанның Жайық
өзенінің ... ... ... ... ... ... ... жұмысы. Тышқандардың таралуы Есек ... ... ... Кіші және ... Қобда өзені Ақтөбе облысында.
Жалпы Республикада олардың 500 – дей түрі бар. Ерте ... ... ... ... ... өзені, Жем,Ырғыз, Нұра, Тобыл, Есіл және
Ертіс жерлерінде мекендеген.Бұған археологиялық зерттеулер дәлел бола
алады. ... ... ... ... тіліне аудармаған, аты камшат немесе
қама. Негізінен қазақ тілінде тышқан сөзі «құндыз» деген мағынаны ... ... – « ... ... сөзбе – сөз «камшат қайыр» ол қате болып
есептеледі.
Ерте ... ... ... аң аулаудың обьектісі болған.
Негізі әдемі терісі, құйрығы ... ... ... аты ... аты – құнай деп аталған.
Республика территориясында құндыздың атымен аталатын 40 топоним
бар. Айтып кететін бір жай бұл ... ... ... ... көл). ... ... топониммен аталатын адамның атына
байланысты емес, мұндай адамның аты жиі кездеседі.
«Тышқандардың» топонимі өзендердің ... ... ... Нұра, Тобыл, Есіл, Ертіс. Қазақстанда тышқандардың тарихи ... ... ... деп ... географиялық атаудың бір бөлігі
Шыңғыстау тауында, Тарбағатай және Жоңғар Алатауында ... ... су» деп ... өзен бар. ... ... бұрында осы өзеннің бойында
Тарбағатайда қайың т.б. көптеген өсімдіктер ... ... ... және орыс ... Иван ... 1722 – 1724 ... Жеті
өзенде болған, өзендірдің бірі «Жетіөзенде ...... ... ... ... ... да ... табылған.
Шыңғыстау тауында мекен еткен тышқандар (бобрлар) әдебиеттерде
айтылмаған, «құндыз» сөзімен аталатын 6 топоним кездеседі. Соңғы жүз ... ... ... бойында шаруашылық әрекетінен, адам әсерінен
ландшафт ... ... ... ... ... ... ... Бұл жерлердің су атаулары: Құндызы, ...... ... Бала ... ... ... және Арал құндызы тарихи
ареалдардың қама өзендерімен байланысты ... ... ... ... жылдары
Нұра өзенінің алабында өзен тышқандарының қалдықтары табылған.
11 ғасырда араб ... ... ... ... ... ... ... бірге Жем алабында Құндызды өзен бар екенін
айтады.1908 жылы академик П.П.Сушкин өзен ... ... ... ... ... «бобр» сөзімен аталатын топоним және орыс
тілінде ... ... ... ... ол Қара бобр Есіл ... Оренбург облысында, бұрын өзен Аққұндыз деп аталған. Мұндай
жұмыстарды ... жиі ... тұру ... ... ... ... Марқакөл қорығын (Шығыс Қазақстан облысы), Күршім өзенінің
алабында, Қалжыр және Құндызды. Бір кездері 19 ... ... ... ... мен ... ... байланысты түрлері болған.
Бұлан – республикамыздың солтүстік – батысында ... ... ... жері және де ... ... ... 20 ғасыр басында Қазақстанда бұлан жойылып кеткен, 30 – шы ... ... ... Ерте ... бұландардың ареалы Қазақстанның көптеген
ауданын алып жатты.
Бұландардың тарихи ареалы республикада әлі де толық ... үшін біз ... ... ... Көптеген топонимдер
бұландардың атымен аталады, ... ... ... сөзі ... ... ... сөзі.Бұрын жергілікті тұрғындар бұландарды аулаған, оның
еті мен терісі құнды болған.
11 ғасырдың оқымыстысы – энциклопедисті Махмуд Қашқари ... ... ... деп ... Оның ... ... сөзімен
теңестіретін болсақ болан – олень және орыс тілінде буланный.
14 ғасырда бұландардың ... ... Иран ... ад – дин Шаси ... ад – дин ... жазған. Олардың айтуынша Ұлытау
тауының маңында Тимурға қарсы Тоқтамыс хан үлкен аң ... ... ... жануарларды, моңғолдардың айтуынша – хандағай, қыпшақша –
бұлан ... ...... ... өзендердің бірі – қазақтың
ұсақ шоқысында Бұланты өзені. Қазіргі кезде бұландар ... шөл ... бұл ... маңында орман болған.
Қазақстан территориясында бұланның атымен байланысты 40 – тай
топоним ... оның 34–і ... 6–ы ... ... Осы ... ... ... Жайық өзені, Торғай, Көкшетау, Қарқаралыда
және Шыңғыстау ... ... ... және ... ... ... ... көл аттары сол жерде мекен ... ... ... ... ... ... Шыңғыстау және Қалба тауында,
тарбағатайда.
18 ... ... орыс ... және ... ... ... ... орналасқан Буланай тауын осы атпен бір кездері Семей
облысы территориясындағы тауды атаған.Қалба жотасының ... ... ... (моңғол тілінде) 17 ғасырдың 2 жартысында Ф.И.Байков ... ... осы ... ... Бұлан өзені көзіне түскен, ол ... ... ... Ерте ... ... мекен еткеніне жазба ... ... ... ... өзені мен Сырдария ... ... бұл ... ... ... мысалы: Буланты, бұрынғы
Қазалы уезінде. Бұрын бұлан Орал маңы даласында да мекендеген. Бұл ... ... ... және де ... ... Бұлан, Бұлан өзені,
Бұлансай құмы.
Барыс, ірбіс – мысық тұқымдасына жататын ... аң. Дене ... – 135 см, ... 60 см ( шоқтығынан алғанда), құй 40 кг – дай. Түсі
көк сұр, ... ... ... ... ... қара ... бар, жүні ... қалың.Қазақстан мен Орта Азияның биік тауларында (2000 м–ден ... Оның ең көп ... жері – басы ... қар ... ... ... мен қиялар. Қыста қар қалың түскенде, ... ... ... ... төменге түседі.Барыс тұяқты жануарларды, әсіресе, арқарды,
тау текені, тау ешкілерін, еліктерді, ал ... ұлар мен ... ... ... ... ... немесе түнде аулайды. Барыс 2 жасында
жыныстық ... ... ... 2 ... бір рет, ...... ... 98 – 103 күннен кейін мамыр – шілде айларында 1 – 5 ... 2 – 3 ) алан ... ... ... ... 300 – 600 грамм
болып ... 5–6 ... ... ... шығып, жүре бастайды.
Қазақстандағы барыстың саны 180 – ... Олар ... Ақсу – ... Лепсі, Тоқты қорықшаларында мекендейді.Аулауға тыйым салынған,
санының азайып кетуіне байланысты халықаралық және ... ... ... (1996 ж). ... ежелден барыстың тектілігін, ... пір ... ... жыл ... үшінші жылы Барыс жылы.
Барыс Алматы, Астана қалаларының төлтаңбаларында бейнеленген.
VI – ... ... ... ... жер – су ... ... ... тиімді әдістері
География пәнін оқыту барысында, оқушылардың өздері тұратын
жергілікті жердегі ... ... тау – тас ... шығу ... ... оқытудың тәрбиелік білімділік маңызы зор.
Географиялық обьектілерге, жер – суға ат ... өз ... ... ... ... ... ішінен тек біреуін ғана
атауға болады.Сондықтан географиялық атау тек обьектінің қасиетін ... ... сол атты ... ... ... ой – ... ... болмысын емес, қайта ең бір сирек белгісін паш етеді.
География сабағында топонимдерді түсіндіре отырып, басқа ... ... ... ... ... ... ойлау
қабілетін арттырады.
Сонымен бірге оқушылардың ойлау қабілеттерін арттыру мақсатында
сөзжұмбақ, анаграмма, криптограмма бойынша ... ... тыс ... үйірмесіне қатысатын оқушылармен «Таңғажайыптар ... » т.б. ... ... болады. Қазақ халқы ежелден жермен бірге
жаңарып, жермен бірге жасарып келеді. Қазақ халқы жері үшін ... ... ... әр ... ... жанын салып қорғаған. Сол халыққа тән ... ең ... ... ... ... сол ... ... көлденең қойылды. Қай жердің атын жергілікті тұрғын халық қойған.
Қазіргі педагогтық жоғарғы және орта арнаулы ... ... ... ... қорғау тақырыбына байланысты, қосымша факультативтік
сабақтар өткізілуде. Мектептерде «Адам өзін ... ... ... ... ... ... жануарлар мен өсімдіктер және оларды
қорғау» және тағы ... ... ... ... ... ... ... т.б. сол сияқты аранаулы күндерді мектепте мейрам есебінде
өткізу әдетке айналған. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... баулиды.
Қорытынды
Қорыта келгенде, топонимика географиялық атауларды зерттейтін
ономастиканың бір ... ... topos - орын + onuma - ... деген
сөздерінен алынған. Ол ... ... тау, сай – ... ... ... ... орман – тоғай,
жайлау аттарын (оронимдерді); елді – мекендердің аттарын (ойконимдерді) ... ... ... ... таулар мен өзендердің, көлдер ... және елді – ... ... дәл айту ... ... Ал жер – ... шығу төркіні, олардың қолдану ерекшеліктерін, ... ... ... жазудың қиындығы мен күрделілігін осыдан – ақ ... ... ... шығу ... ... аталу
себебі адамдарды ерте заманнан – ақ қызықтырып келеді.
Ертеде адамдар табиғатты да, жер – ... тау – ... ... де ... ... деп есептеп, оларға сиынып отырған.
Адамзат дамуының көне дәуірінде атау мен аталған ... ... ... ... бар ... түсінік болған.
Ертедегі грек және рим тарихшылары, жиһанкездері жер – су аттарының
қойылу себептерін, оның мән – мағынасын ашып көрсетуге ... ... ... Солардың ішінде топонимикалық зерттеулермен асқан ойшыл,
энциклопедист – ғалым Аристотель де шұғылданды.
Жер – су ... ... ... ... ... ғұлама ғалымы Әбу
Райхан әл – Бируни былай деп жазыпты: «названия изменяются быстро, ... – либо ... ... ... с ... ... Их ... часто коверкают названия, и в таком виде ... их свой ... ... в обычае греков.Они берут первоначальное значение, но ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырап, ауысып отыру құбылысы,
тарихи жағдайларға тікелей байланысты. ... ... ... ... ... ... ... ондағы жер – су аттары
тарихи ескерткіш іспетті көрінеді. 1837 жылы ... бір ... ... ... ... ... халықтардың миграциясын (көшуін),
жаңа жерлерге қоныстануын анықтауға болады деген тұжырым жасайды.
Әрине,біздің бүгінгі дәуірге жетіп отырған Қазақстан жер – су ... ... ... ... пайда болған. Филология ғылымының ... ... ... ... ... топқа бөліп қараған.
Қазіргі күндегі жануарлар дүниесінің топонимикасы, яғни атауы
бірнеше кезеңдерден, сатылардан өтіп қазіргі ... ... ... ... ... бұл жан–жануарлардың атаулары жаңара түседі.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. Әбдірахманов А. Топонимика және этимология. ... 1975 ... ... А. Терминдер мен атаулар сөздік. Алматы, 1990 ж.
3. Әбдірахманов А. Қазақстанның жер – су ... ... 1959 ... ... А. ... ... ... 1939 ж.
5. Жанұзақов Т. Қазақстан географиялық атаулары. Алматы, 2005 ... ... Ғ.Қ. ... ... ... термины. Известия АН
СССР серия география. №3. 1951 г.
7. Әбдірахманов Ж., ... Р., ... А. ... Жетісу
атаулары. Топонимдер анықтамалығы. Алматы
8. Нұрмағамбетұлы Ж. Жер ... аты – ... ... ... 1994 ... Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А. Қазақстандағы жануарлар әлемі. Алматы-
кітап, 2003 ж.
10. Бірмағамбетов Ә., ... ... ... ... ... 1986 ... ... Ә.,Қазақстанның физикалық географиясы.Алматы,2004 ж.
12. Тілеубердиев Б. Оңтүстік Қаазқстан топонимдерінің этнолингвистикалық
сипаттары. Алматы, 1995 ж.
13. Айтбаев Ө., ... А., ... Б. ... ... жер
– су аттары. Алматы, 1989 ж.
14. Қойшыбаев Е. Қазақстанның жер – су ... ... ... 1985 ... ... Б. ... ... Алматы, 1984 ж.
16. Қаймулдинова Қ. Қазақ топонимдерінің этноэкологиялық негіздері.
Алматы, 2001 ... ... ... ... ... ... « Ғылым» баспасы, 1998 ж.
18. Серікбаев М., Достай Ж. Қазақстанның өсімдіктері мен жануарларының
атымен аталатын ... ... М 1 : ... 2001 ... Әлменбаев К.М. Алматының хайуанаттар паркі. Алматы, « ... 1987 ... ... Қ. ... ... Алматы, « Мектеп» баспасы, 1979 ж.
21. Әлиев Ш., Бекенов А., Қыдырбаев Х. Сирек ... ... ... « Қайнар» баспасы, 1975 ж.
22. ҚазақССР – қысқаша энциклопедиясы. I – II ... ... ... ... I – XII ... ... Ұлттық энциклопедия. I – X том.
25. Қазақстан ... ... ... ... ... 2004 ж.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қостанай облысы аумағының топонимдеріндегі табиғат жағдайларының бейнелеу заңдылықтары60 бет
Дарвин Чарльз Роберт4 бет
Молда мұса шығармаларының тілі55 бет
Экожүйе экологиясы 4 бет
Қазақстан топонимиясы81 бет
Қарқаралы өңірі топонимдері46 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
XIX ғасыр қазақ әдебиетіндегі жыраулық дәстүрдің көрінісі38 бет
XVII ғасырдағы ғылыми революцияның механикалық дүние көрінісінің дамуы. И.Ньютон6 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь