Қазақ ұлттық драма театрының қалыптасуы мен дамуы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.6

1. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ДРАМА ТЕАТРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ДАМУЫ

1.1. Драма театрының қалыптасу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7.21
1.2. Қазақ театрының Ұлы Отан соғысы кезеңінен бастап 1972. жылға дейінгі болмысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21.33

2. ТЕАТРДЫҢ ЖАҢАША ДАМУЫ (1972.2007 ЖЖ.)

2.1. Жаңа кезең және Егемендік жылдарындағы театр ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34.42
2.2. Театр тарихын жазуға үлес қосқан тарландар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42.46

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..47

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі. Театр – қазіргі халық өнеріне табиғи түрде енген, өзімен бірге өсіп, бірге қалыптасып келе жаттқан ұлттық мақтаныш. Елімізде қырық сегіз театрдың болуын театр мамандарының кейбірі мәдениетіміздің дамуымен байланыстырады. Еліміздің мәдени-ғылыми әрі рухан-көркемдік жедел өркендеуіне әлеуметтік зор үлес қосып, қоғамдық тәлім-тәрбие рөлін мүлтіксіз атқарып келе жатқан театрдың сексен жылдық тарихы бола тұра осы күнге дейін арнайы зерттеу объектісі, нысаны болған емес. Рухани сұраныс пен шығармашылық күштерге қысым жасалып, өнердің мәңгі мызғымас талаптары уақытша идеологияның ыңғайына бейімделуге мәжбүр болған кеңестік дәуірде театр да сол талаптарға сай жұмыс жүргізді.
Бір кезде «қазаққа театр қажет пе, ата- бабасында болмаған, қанына сіңбеген өнерді халық керексіне қояр ма екен?»-деген күңкілдердің болғаны да бар. Бұл, әрине, халықтың тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын білмей, үстірт айтылған топшылау еді. Әйтпесе, біздің елде театр негізгі ерте күннен бері бар болған.
Осынау жылдар ішінде театр шыққан биік-биік белестер мен асқар-асқар асуларды санамалап шығу, оның дамуы мен қалыптасуы жолында тер төккен тектілер, халқының жүрегінен мәңгілікке орын алған кіл жампоздар мен жайсаңдар туралы диплом жұмысында тауысып айту мүмкінде емес. Бұл –келешектің сыбағасы.
Қазақстанның мәдениет тарихында «театр» ерекше орын алады. Қазақ жерінде пайда болған алғашқы театрлардың рөлі өз тарихи дамуын бастан өткеріп, тәуелсіздік алғаннан кейін тіпті арта түсті. Қазақ ұлты өткен тарихына көз тастап, төл тарихын түгендеу барысында – мәдениетіміздің жаршысы ретінде театр тарихын да зерттеп, зерделеу қолға алынды. Сонымен, Қазақстан театрларының ең үздік өнер ордасына айналған Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ Ұлттық Академиялық драма театрының тарихына деген қызығушылық артып отыр.
Республикадағы кәсіби сахна өнерінің «Қарашаңырағы» атанған тұңғыш театрдың қазақ халқының мәдени тарихында алатын орны өзгеше. Ол біздің драмалық өнерімізді дамып, жетілудің шырқау биігіне көтеріп қана қоймай, ұлттық өнеріміздің толып жатқан басқа салаларының тууына, келешекте олардың шығармашылық енші алып, өз алдына отау тігуіне ұйытқы болды.
1. Қазақ театрының тарихы, А., 1975-78. 1- том. 375-б
2. Қазақ театрының тарихы, А., 1975-78. 2-том 360-б
3. Львов Н.И. Казахский театр. М., 1961 195-б
4. Құндақбаев Б. Режиссура мен спектакль. А., 1971 157-б
5. Кундакбаев Б. Путь театра. А.,1974 150-б
6. Құндақбаев Б. Уақыт және театр. А., 1981 157-б
7. Құндақбаев Б. Әуезов және театр. А.,1997 60-б
8. Құндақбаев Б. Заман және театр өнері. А., 2001 95-б
9. Құндақбаев Б. Облыстық театрлар. А., 1964 125-б
10. «История советского драматияеского театра. М., 1966-71. 355-б
11. История театроведения народов СССР. М., 1987 240-б
12. Қуандықов К. Серке Қожамқұлов А.,1996 100-б
13. Қуандықов К. Тұңғыш ұлт театры Қ-О.1969 210-б
14. Қуандықов К. Театрда туған ойлар А1972
15. Сығай Ә. Сахна саңлақтары А.,1998 510-б
16. Әуезов М. «Жалпы театр өнері мен қазақ театры» –А.,1964 254-б
17. Әуезов М. Шығармалар. –Алматы: «Жазушы», 11-том.1969, 280.
18. Бабкина М.П., Потабенко С.И. Народный театр Индии. М., 1964 254-стр
19. Әуезов М. Уақыт және әдебиет, Алматы, 1962, 255-б.
20. Қазақ театрының тарихы. Алматы, 1975, Т-1,325- б.
21. ЛандауС.Г Из истории драматического театра в Омске(1765-1946). Омск, 1950.250 стр
22. Незнамов М. Старейший русский театр на Урале. Чкалов,1948,625-стр
23. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы: 1959, 17-бет.
24. «Казахстанская правда», // Ж.Махамбетова «Встреча ветеранов театра» 1996,31 январь
25. Сансызбаев Н. «Театр тарихындағы шындық», «Қазақ әдебиеті». 2007, 20 мамыр
26. Садуақасов С. Ұлт театры туралы. Қызылода, 1926, 57- бет.
27. Данилов С.С. Русский драматический театр XIX века, часть I. М.,1957, стр.210
28. Садуақасов С. «Ұлт театры», «Еңбекші қазақ». 1926, 26 қаңтар
29. Садуақасов С. «Ұлт театры», «Еңбекші қазақ». 1926, 20 қаңтар
30. «Еңбекші қазақ». 1927, №2 13қаңтар «Оқу комиссары С.Садуақасовпен әңгіме»,
31. Мұхамеджанов Қ. Сәуле. – «Қазақ әдебиеті». 1961, № 9
32. Богатенкова Л. Хадиша Букеева. А., 1965 122-б
33. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, 2-тізбе, 91-іс, 11-байлам, 65-66 бет
34. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, 2-тізбе, 207 -іс,8-бет
35. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, 91-тізбе, 93-бет
36. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, 91-тізбе, 124-бет
37. Львов Н.И. Казахский академический театр драмы. А., 1957
38. Львов Н.И Казахский театр. М., Искусство, 1961.
39. Токарь Х. Спектакль о героических земляках. - «Казахстанская правда», 1942, № 28
40. Сармұрзин Ғ. «Намыс гвардиясы». – «Социалистік Қазақстан»,1942, 18қараша; Жармағамбетов Қ. Жауға өшпенділікті кернете түседі; Герага П. Бағалы постановка – «Социалистік Қазақстан»,1942, 18қараша; Ж.Мұқанова «Зор мақтаныш көрдік». – «Социалистік Қазақстан»,1942, 29 қараша
41. Маловичко А. Жанрдың қалыптасуы. –«Советский Казахстан», 1957, №8
42. Тамаша театр. ––«Социалистік Қазақстан», 1945, 2 қазан.
43. Қазақ көркем өнерінің мақтанышы –«Социалистік Қазақстан», 1946, 6сәуір.
44. Байтерякова Д. «Одно дерево – не лес», –«Советская культура», 1958, 13желтоқсан.
45. «Социалистік Қазақстан», 1958, 15 шілде.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
...........................................3-6
1. ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ДРАМА ТЕАТРЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН
ДАМУЫ
1. ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... кезеңінен бастап 1972- жылға дейінгі
болмысы..................................................................
.......................................21-33
1. ТЕАТРДЫҢ ЖАҢАША ... ... ... Жаңа ... және ... жылдарындағы
театр....................................34-42
2. Театр тарихын жазуға үлес қосқан
тарландар............................................42-46
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..........................47
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
.......................................................
Кіріспе
Театр –ел өмірінің түзу айналысы, театр –
міндетінің құрулы ... ... ... ... ... күй ... мәдениет, өнер кендерінің терең
ошағы, ұйтқысы болсын...
Қаныш Сәтбаев.
Тақырыптың өзектілігі. Театр – қазіргі ... ... ... түрде
енген, өзімен бірге өсіп, бірге қалыптасып келе жаттқан ... ... ... сегіз театрдың болуын театр ... ... ... ... ... ... әрі
рухан-көркемдік жедел өркендеуіне әлеуметтік зор үлес қосып, қоғамдық тәлім-
тәрбие рөлін мүлтіксіз атқарып келе ... ... ... ... ... тұра осы ... ... арнайы зерттеу объектісі, нысаны ... ... ... пен ... ... қысым жасалып, өнердің мәңгі
мызғымас талаптары уақытша идеологияның ыңғайына ... ... ... ... ... да сол талаптарға сай жұмыс жүргізді.
Бір кезде ... ... ... пе, ата- бабасында болмаған, ... ... ... керексіне қояр ма екен?»-деген күңкілдердің болғаны
да бар. Бұл, ... ... ... ... ... үстірт
айтылған топшылау еді. Әйтпесе, біздің елде театр негізгі ерте күннен бері
бар болған.
Осынау жылдар ішінде театр ... ... ... мен ... санамалап шығу, оның дамуы мен қалыптасуы ... тер ... ... жүрегінен мәңгілікке орын алған кіл ... ... ... ... жұмысында тауысып айту мүмкінде ... ... ... мәдениет тарихында «театр» ерекше орын алады. Қазақ
жерінде пайда болған алғашқы театрлардың рөлі өз ... ... ... ... ... кейін тіпті арта түсті. Қазақ ұлты ... көз ... төл ... түгендеу барысында – мәдениетіміздің
жаршысы ретінде театр тарихын да зерттеп, зерделеу қолға алынды. Сонымен,
Қазақстан ... ең ... өнер ... ... ... ... Қазақ Ұлттық Академиялық ... ... ... ... ... ... кәсіби сахна өнерінің «Қарашаңырағы» атанған ... ... ... ... ... ... орны өзгеше. Ол біздің
драмалық өнерімізді дамып, жетілудің ... ... ... қана қоймай,
ұлттық өнеріміздің толып жатқан басқа салаларының тууына, келешекте олардың
шығармашылық енші алып, өз алдына отау тігуіне ұйытқы болды.
Қазақ ... сан ... ... ... ... ... көрермен көзайымына айналған тарихын зерттеу – біздің алдымызда
тұрған киелі ... ... бай, ... ... ел болғандығын дәлелдеу
үшін мәдениеттің негізгі саласы театр тарихын зерттеу бүгінгі таңның аса
өзекті мәселесі ... ... ... ... алып дербес мемлекет ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және рухани өміріндегі
өзгерістер, еліміздің тарихымен мәдениетін, әдебиеті мен ... ... ... жаңа ... ... ... талап етеді. Сол ... ... ... Ұлттық драма театрының тарихын жаңашыл көзқараста
жазылуы өзекті мәселе болып келеді.
Тақырыптың мақсаты мен міндеті. ... ... мен оның ... ... ... ... ... тарихи материалдар негізінде Қазақ
Ұлттық драма театрының қалыптасуы мен бүгінге дейінгі даму ... ... ... тәрбиелеуде театрдың ролін ашуды диплом
жұмысының басты мақсаты етіп алдым. ... ... жету ... міндеттер белгіленді:
- көрермендер тәрбиелеуде поэтикалық туындылар бойынша қойылған
спектаклдердің басты құрал ... ... ... ... жас ... ... ... дүниетанымдық және көркемдік талғамын
қалыптастырудағы театрдың тәлімдік, танымдық маңызын айқындау;
Хронологиялық шеңбері. Диплом жұмысы XX ғасырдың ... ... ... ... ... кезеңді қамтиды. Ол кезең аралығындағы қазақ
театрының қалыптасуына кеңестік ... ... ... ... ... өлкедегі мәдени өзгерістерге, театрдың дамуындағы төрт
кезеңге тоқталады. Әр жылдардағы театр репертуары мен ... ... мен ... барынша ашылған.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Қарастырып отырған мәселеміз, яғни ... ... ... тарихы аз зерттелген. 1975 жылы Б.Құндақбайұлы және
басқа ... ... ... ... ... ... жұмысы
«Қазақ театрының тарихы»(1) және 1961 жылы жарыққа шыққан Н.И. Львовтың
«Қазақ театры» (2) атты ... ... ... ... ... Әуезов театры ұлттық сахна өнерінің дамуына үлкен үлес қосқан
мәдени ошақтың бірі. «Қазақ ... ... ... ... томында
осы театрдың қалыптасуы мен оның ең таңдаулы қойылымдары іріктеліп өзге
театрлармен салыстырыла жазылған.
Елу жылға жуық ... бері ... ... ғылымын кәсіби тұрғыда
дамыту ісіне орасан зор еңбек сіңіріп келе жатқан Бағыбек Құндақбайұлының
қаламынан көптеген ғылыми ... ... Оның ... тән өткірлігі мен
зерттеушілік зердесінің ауқымдығын танытатын «Режисура мен спектакль» (1971
ж.) (3), «Путь театра» (1974 ж.) (4), ... және ... (1981 ж.) ... ... және театр» (1997 ж.) (6), «Заман және ... ... ... (7) ... ... ... қыр ... терең аңғартатын туындылар.
Елу жылға ... бері ... ... ... жіліктің майын
шаққандай түбегейлі зерттеген театр тарихшысының қаламынан ... ... ... ... туу, өсу, ... және өркендеу
кезеңдерінің бәрі ... ... ... және ... деп ... әр жылдарда жазылған мақалалары, зерттеулері мен көрнекті өнер
қайраткерлерінің шығармашылық ... ... Біз ... ... ... ... ... театр өнерінің тарихына байланысты ұжымдық
монографиялардың «Облыстық театрлар»(1964) (8), екі ... ... ... (1975,1978, көлемі 40б.т.) , Мәскеуден шыққан 6 томдық ... ... ... ... (9), ... ... ... (1987) (10) деген күрделі зерттеулердің қазақ театрына
байланысты тарауларын жазады.
Театр сыншысы Қажықұмар Қуандықовтың «Серке ... (1996) ... ұлт ... (1969) (12), ... ... ... (1972) (13) сияқты
еңбектері қазір кезде өзінің мән ... ... ... ... ... драма театрының тарихын ашып жазудағы ең сарқылмас дерек
көзі ... ... ... ... еңбектерінде сол кездегі дарынды,
тума ... ... ... ... қосқан зор үлесін ашып
жазады.
Драматургия мен қойылым көркемдігі ... ... ... мен
режиссерлер, жалпы театр өнері жайында көптеген сыни дүниелер жариялаған,
ұстанымы мықты сыншының азды – көпті еңбегіне ... ... ... ерекше
болуға тиіс.
Бұл мәселеге қатысты соңғы еңбектердің ... ... ... көп
жылғы шығармашылық ізденістерінен туындаған «Сахна саңлақтары» атты еңбегі
жатады (14). Онда ... ... ... ... таныс өнер
қайраткерлерінің өмір, өнер жолдарын ... ... жан ... ... таразылап, әсерлі кескіндейді. Сонымен қатар жалпы қазақ сахна
өнерінің ... ... оның даму ... мен ... ... ... ... осындай ғылыми еңбектердің жемістерін пайдалана ... ... ... ... ... ... негізі. Зерттеудің деректік негізін алғаш рет ғылыми
айналымға енген ... ... қол ... ... ... ... қолданылған, жарияланған деректер сипатына тоқталсақ.
XX ғасырдың басындағы оқиғалар туралы баспасөзде жарияланған ... ... ... ... «Еңбекші қазақ» газетінде
жарияланылған зиялы қауым өкілдерінің хаттары, мақалаларында ... ... ... ... талданып, жарияланып отырды.
Материалдарда театр ашылуын ... ... ... спектакльдердің нәтижелері туралы көзқарастар жазылған(15).
Диплом жұмысының жаңалығы.
- диплом жұмысында ... ... ... болу ... ... талдау
жасалынды;
- қазақ театрының қазіргі шығармашылық жетістіктерінің ағылшын
театрының осы күнгі шығармашылық ... ... ... даму ... ... ... ... мәселесін шешуде драматургия мен
режиссура қызметінің маңызы ашып көрсетілді.
Тақырыптың құрылымы. Жазылған жұмыс ... екі ... ... ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
I тарауда негізінен театрдың шымылдығын ашуынан бастап оның дамуын
қарастырдық. ... ... ... ... ... тұрғыдан жиі
болатын жетістіктері мен кемшіліктерін де атап ... ... ... ... ... қазақ театрларының репертуарлық
салмағы қандай? Комедия жанрындағы пьесалардың жиі сахналануының себебі
неде? Сол жайында ашып ... Және де ... ... зерттеуде қажымай
ғылыми еңбектер жазған Бағыбек Құндақбайұлы мен тағы басқа театр сыншылары
туралы сөз ... ... ... ... ... ... ... театрының қалыптасуы
Қазақтың М.Әуезов атындағы академиялық драма театрының жүріп өткен
шығармашылық жолы жайлы жазылған ... саны ... ... ... ... үш мың жылдан астам ғұмыры барлығын ... ... ... ... жылдың төңірегін қамтитын кәсіпқой сахнамыздың
өмірбаяны үлкен уақыт ... көз ... ... ... ... аян. ... де, театр тарихы тірнектеп жасалынатын ... ... ... ... ... ... процестері өнер өлкесінде нық
қалыптасып, рухани–мәдени талаптар құндылықтары ... атты ... ...... ... ... бас ... алғашқы қаз тұрған күндерінен бастап, ... ... ... ... ... айтпаған зиялыларымыз кемде–кем.
Ғұлама ғалымдарымыз бен кемел ... ... ... ... ... ... ... сыр толғамағандары
жоқ десе де болады.
Солардың ең ортасында тұрған: Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, ... ... ... ... ... ... ... Жүсіпбек Аймауытов,
Смағұл Садуақасов, Темірбек Жүргенов, Орынбек Беков, Әбділда Тәжібаев сынды
тағы басқа ... ... ... ... ... ... құрайды. Оның теориялық сипаттағы ... ... ... Б.Құндақбаев, Қ.Қуандықов, Л.И.Богатенкова,
И.Шостак, К.Нұрпейісов, Ә.Сығай сынды театр зерттеушілері бас театрымыздың
тарихы және оның әйгілі ... мен ... ... ... ... ... ... түзіп, буклет–брошюралар құрастырды. Бәрін
де қарпып айту, қамтып айту күрделі міндет.
Театрдың алғашқы іргетасы ... ... ... оның ... ... тыс ... күні ... дейін шығармашылық жолы
үздіксіз айтылып, талассыз жазылып ... Әр ... өз ... ... тағдырына қатысты өзіндік ой қорытып, бұл күнде қарашаңырақ
аталып келген атақты өнер ордасының ... ... ... зор үлес ... ... ... ... халық өнерінен бөліп қарауға болмайды.
Бұл екеуі бір-бірімен ажырамайтын ... ... ... ... ... емес. Бұл құбылысты әлем театрының тарихынан да ... ... ... әрі ғалым Мұхтар Әуезов өзінің «Жалпы театр өнері мен қазақ
театры» зерттеуінде сахна өнері мен ... ... ... халық
өнеріне бастау алған. Оны ұйымдастырушылар мен ... да ... ... табиғи дарын иелері. Жоғарғыда аталған мақалада: «Елдің
болымсыз ойынынан, болымсыз күлдіргі әңгімелерінен, ... ... ... ... алсақ, олар заман озған сайын буын-буын болып
тұрған ірі жазушылардың тартуына ілініп, ... ... ... ... ашыла берген, ел тіршілігінің дәл өз ... ... ... кейінгі ірі жазушыларына бет-бағыт белгілеп бергендей болды. Қай
елдің жазушысы болса да драмаларына алдымен өз ... ... өз ... ... ... ... деп санады. Барлығы да
еліне салт театрын жасап берді. Басында елдің өз ... ... ... ... театрлар кейін салт театрына айналған
уақытына дейін бір мезгіл елді ... ... Бұл ... ... қалың
елдің театры болудан айныған жоқ. Ел өмірі, ел қалпымен қол ... ... ... салт ... бетімен жазылған пьесалар бұл сөздерге дәлел»,
(13.82) – дейді. М. Әуезовтің кішкене салт театры деп ... ... бойы ... ... болып келген халық шығармаларының сахна
өнеріне етене жақын үлгілері.
Қай ұлттың болмасын ... ... ... нақ ... ... дайын
түрде ғұмырға келе қоймағаны мәлім. Әр қайсысының да қалыптасуы ... ... өмір ... бар. Бір ... ... ... ... өмір жолын
біздің дәуірімізге дейінгі ежелгі заманнан бастаса, екінші бір ... ... ... басталады. Театр зерттеушілер дүние жүзінің ... көне грек ... ... оған іле–шала белгілі болған театр
ежелгі үндінің классикалық санскриттік театрын біздің дәуірімізге дейінгі
I ғасырдың ортасында дүниеге келгенін айтады(15.6).
Біз ... ... ... ... әріден бастай алмаймыз. Бір кезде
«қазаққа театр қажет пе, ата-бабасында болмаған, қанына сіңбеген ... ... қояр ма ... -деген күңкілдердің болғаны да бар. Бұл,
әрине, халықтың тұрмыс-салтын, әдет-ғұрпын ... ... ... ... ... ... елде театр негізгі ерте күннен бері бар болған.
Рас, ол замандағы өнер бүгінше театр деп ... жоқ. ... ... кірген жоқ... Шынында да ерте күнде ас пен ... ... ... ... ... ... айтысатын көп ақындар, өз заманына
театр жасамай, не жасады? Оның сол ... ... ... еркек пен әйел
қақ жарылып алып айтысатын жар-жар, салт-ойыны туғызған театрдың өзі емес
пе?»(18). Бір ... ... ұлт ... екі бағытта- қалалық һәм далалық
болып дамиды деген пікір айтқан. Осы ойға орай қыр театрының (дала театры)
репертуарына ... мен ... ... салт ... еніп, өзінің
тамаша орындалуымен дүйім елді таң тамашаға бөлеп отырған.
Қазақ драматургиясы мен ... туып ... ... ... орны ... ... жырының композициялық құрылысы,
әңгімелік қызықтылығы, қатысатын адамдардың ... ... ... ... мен ... айналу жолдары өте– мөте драматургия
үшін дайын тұрған көркем материал болып шықты.
Қазақ ... ... ... ... оның ... ... барлық жағынан драмаға айналып, сахнаға шығарылуға әзір тұрғанын
ғалым Мұхтар ... ... да, ... Мұхтар пьесаға
айналдырған»(19.35).
Қазақ театр өнерінің тууына ықпал жасаған орыс ... ... ... ... ... 1865 жылы ... театрдың
ашылуы(1.98) –үлкен маңызы бар, мәдени оқиға болды. XIX ғасырдың екінші
жартысында бұл театрдың ... ... оның ... ... пен ... ... ... Ал, қаланың өзі болса, өнер мен
білімге ұмтылған ... ... ... ... ... ... болды. Халқымыздың ұлы ғалымы, демократ-ағартушысы ... ... онан ... ... ... қазақ жастарының білім
алып, мәдениетке араласуы осы қаламен тығыз ... ... ... ... ... ... тағы ... болды. Бұлармен бірге, білім
мен мәдениетке ұмтылған Жұмат Шанин де осы қалада болып, әрі ... ... ... ... ... ... қосып, өнер мен мәдениетке
баулыған «Бірлік» ұйымы да осы Омбыда ашылған. Сол ... ... ... ... халқымыздың ардагер ұлдарының орыстың озық мәдениетінен
үйреніп, театр өмірімен ... ... ... ... ... басталып, тез жетіліп, қалыптасуына себеп болғаны
даусыз. 1916 жылғы қара ... ... ... ... ... ... Қуанышбаев төңкеріс қарсаңында Омбыға жұмыс іздеп келгенде өмірінде
тұңғыш рет осындағы театрдың бір ... ... ... ... ... Төңкерістен бұрын оқу іздеп, білімге ... ... ... ... ... бірі – ... ... театр 1869 жылы 14 қаңтардан бастап жұмыс істеген. Бұл
театрдың сахнасыда орыстың атақты актрисасы П.А.Стрепетова ойнаған. Сонымен
бірге В.Ф.Комиссаржевская, Г.Н,Федотова, В.А.Андреев-Бурлак, ... ... өнер ... ... ... ... өткізген. Ал,
Орынбор болса білім алуға ұмтылған қазақ жастарының басын қосқан қалалардың
бірі еді. Мұнда әртүрлі оқу орындарында, ... ... ... ... ... ... ойын-сауықтар ұйымдастырып, Орынбордағы орыс
театрынан көрген-білгендерін, алған ... ... ... жүрді.
Қазақтың ұлттық театрын ұйымдастыру мәселесі ел ішінде «Дала театры»
деп атауға әбден лайық халық өнерінің сан қилы ... ... ... ... ... ... ... драматургия мен театрға өзінің
көркемдік табиғатымен етене жақын ... жаңа ... ... келуінде
ерекше орын бар. Қазақтың кең даласының әр ... ... ... мен драматургиялық шығармалардың тууы осы халық шығармашылығының
көркемдік құдыреті(5.65).
Сонымен бірге ұлттық сахна өнерінің ... ... ... орыс ... Орыстың демократиялық идеясымен қаруланып, олардың ... ... ... ... Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы
сияқты ұлтымыздың ұлылары өз халқының болашағын орыс халқымен ... деп ... Олар ... ... ... ... ... қызметтерінде орыс тілін үйренуге,
орыс мәдениетін меңгеруге шақырды. өз халқының ғасырлар бойындағы ... ... ... орыс ... көрген Абай мен Ыбырай орыс
классиктерінің көптеген шығамаларын қазақ тіліне аударғаны ... ... ... кәсіби театр өнері дамудың шырқау биігіне
көтеріледі. Олардың шығармашылық ... ... ірі ... шет ... да ... ... ... Сол кездегі
Қазақстанды басқару әкімшілік орталықтары болған ... ... ... ... Орал сияқты қалаларда театрлар ашлып, кәсіби сахна өнері
қазақ жеріне де жақындай түседі.
Ал, Қазақстан жеріндегі тұңғыш орыс ... Орал ... 1860 ... Бұл ... ... ... ... әкімшілік
орындары өз мүдделері үшін пайдаланбақ болды. ... ... ... ... ... ... кезінен
(1863ж.) бастап жергілікті халыққа әсер ететін құралдардың бірі театр деп,
ұғып, оның ашылуын ... ... ... ... ... мен Азияның
түйіскен жеріне орналасып, барлық Орта азиялық хандықтар саудагерлерінің
бас ... орны ... ... орыс ... ... театрдың қажеттілігі бұрыннан байқалды»(2.11) – деп ... ... ... ... ... да кем ... ... туды.
Орыбор мен Орал театрларының сахнасына орыс және ... ... ... ... Кіші ... ұлы актрисасы
Г.Н.Федотованың келуіне сәйкес ... ... ... Мелентьева» мен «Найзағай» ... ... ... ... етек алып, халық арасына көбірек
тараған жері Семей ... ... өзге ... да 1890 ... ... бастаған халық үйлерінде орыстың ... ... ... да ... ... ... ... төңкерісінен
кейін іле шала құрылған Семей, Петропавл, Верный, т.б. қалалардағы алғашқы
орыс-кеңес ... ... осы ... ... ... ... барлығы
қазақтың театр өнерінің тууына себеп болған жағдайлар.
Ал, Орынбор болса, сол тұстағы, әсіресе бірінші орыс төңкерісінен кейін
білім алуға ұмтылған қазақ, башқұрт, ... ... ... қосқан мәдени
орталық іспеттес. Мұнда түрлі оқу орындарын, қысқа ... ... ... қала мен ... ... ... ... біліммен бірге өнердің жаңа түрін елге таратады. ... ... мен ... труппаларынан көрген-білгендерін, театрының актрисасы
И.П.Анненкова-Бернард қазақ дастанының негізінде «Бекет» атты драма жазып,
сахнаға қойдырады. Бұл ойынды сол кездегі қазақ жастары көріп ... ... ... ... тікелей себеп болған тағы бір жағдай -1905
жылғы төңкерістен кейін Қазақстанға жер аударылып орыстың прогресшіл-
демократ ... ... Олар оқу ... ... ... әр ... ... істейді. Қазақ жастарының оқуына, ұлт мәдениеті жөнінде
алғашқы қадам жасауына, сөз жоқ, ... да ... ... ... ... ... татар труппаларының гастрольдері
басталған. Олар Қызылжар, Семей, Орал қалаларында ұзағырақ аялдап жаңа
ойындар ... Бұл ... ... ұмтылғпн қазақ жастарына ... ... ... осы ... ... ... қазақтың беделді
жастары ұлттық сахна өнерін құруға талпынады. ... ... ... олар ... ... ... әдет-ғұрыптарын, ұлттық
ойындарын сахналаудан бастайды. Бірақ ... аз ғана ... әрі ... ... әрі оған мүмкіншілігі де келмеді.
Бірақ өз жұмысын осындай жаңа ... ... ... ... үйірмелеріне қатысып, азды-көпті тәжірибе алған дарынды өнерсүйер
жастар ... ... ... ... ... ... болды. Халық
шығармасының бай мұрасынан, сахналық өнер ... ... ... ... ... ... ... академиялық
театрларымызды құрысқаны баршаға мәлім. Көркем үйірмелердің екінші ... - ... ... ... дамуына ұйытқы болуы. Бұған
кәсіби театрымыз құрылмай тұрған ... ... ... ... ... драмалық шығармалары толық дәлел. Осындай ірі
жазушылардың әдеби ... ... ... ... жанрының батыл
енуі кездейсоқ оқиға емес.
Төңкерістен ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың азды-көпті оқыған жастары өнердің жаңа
түрі – театр өнерін жасаудағы алғашқы қадамдарын бастады. ... ... ... ... ... артып,ән салумен шектеліп келген қазақ жастары енді
орыс, ... ... ... ... ... ... ұлттық ойын, ақындар айтысын, дастандарды
сахнаға бейімдеп көрсетуге кіріседі.
«Омбыдағы әдебиет ... ... ... ... ... ... Бекмұхамбет Серкебаев 1915 жылы жасалған ... ... ... ... ... және ... үш ... айтады (5.12). Кештін қазақ бөлімінде ақындар айтысы көрсетіліп
(Орынбай және Тоқжан ақын айтысы), «Қаракөз», ... ... ... және тағы басқа ... ... ... ... ... ... ... тыс бір перделі «Ерім қайтты»
комедиясының қойылғанын, кешке халықтың өте көп ... ... ... әдеби кештер мен ойын-сауықтар ол кезде жиі болып
тұрған. Әсіресе, тілі ... ... ... ... пен ... ... шығармашылық ынтымақ өте күшті болған. Бұл қазақ-татар театр
өнерінің алғашқа даму жылдарында дәстүрге ... әрі сол ... ... себеп болған жай.
Қазақ топырағына ене бастаған сахна ... ... ... ... басталғанын архивтік материалдар толық дәлелдеп отыр. Бұл ... ... ... ... айналған құбылыс. Әрине, ол
пьесалардың көркемдік сапасын толық ... ... ... ... мәліметтерден, шағын мақалалардан олардың көбісі ағартушылық
сарында ... ... ... ... ... кезінде сондағы барлық ойын-сауықтар мен түрлі
театр кештерін көзімен көріп, кейін соларды ұйымдастырушылардың ... Абай ... ... ... ... арасына таралу
жолдарын түсіндіре келіп, ... ... ... мен ... ел ... жәрменкелерде, базарларда, әртүрлі астарда, айт пен
тойларда, жас-желеңнің сауық мәжілістерінде көпшілікке ... ... ... да Абай өмірі туралы, өскен ортасы туралы, алған білім-
өнегесі туралы, ағартушылық еңбектері туралы көптеген түсініктерді ... ... ... ... газет-журналдарға басылған хабарлар мен кейбір
мақалаларға, сақталған азды-көпті ... ... ... ... Абай ... ... ... үйірмелері
некен-саяқ.
Халық үйінің қасынан 1919 жылы Ақмола (қазіргі Астана ... ... ... ... ... ... Оның ... «Бостандық жемісі», «Алтын сақина», «Ескі оқу» ... мен ... ... шал» ... ... ... (Бөкей губернаторы) театр труппасы ұйымдастырылды. Оған
И.Меңдіханов жетекшілік етті. Ол 1919 жылы ақ ... ... ... ... ... труппа 1925 жылы Орал қаласындағы
жастардың драмалық ұжымына ... ... ... ... ... ауыл ... жас ақын Әбіғали Сұлтанов. Оның пьесалары «Дариға
– Қайдар», «Сүліктер».
Қостанайдың үздік саяси ағарту бөлімінің жанынан 1918 жылдың ... ... ... ... мұны ... ... ... жылы Троицкідегі қазақ жастарының сауықшылар тобы қосылады. Репертуары
1922-23 жылдары күшейеді М.Әуезовтың «Еңілік–Кебек», «Бәйбіше-тоқал»,
И.Меңдіхановтың «Малдыбай» пьесаларын ... ... Бұл ... ... ... сырнайшы О.Аяқбаев, Ә.Еленова, Ж.Еленов,
Е.Өмірзақов, Қ.Бадыров ... ... ... 1922-23 ... ... ... оқу бөлімінің ұйғаруымен ел аралайтын көшпелі труппаға айналып,
Қостанай, Торғай ... ойын ... ... ... ... ... «Тахир-Зухра», «Бойжігіт»,
«Башмағым» спектакльдерін көрсеткен. Қазақ-татар труппаларының ынтымағы
күшті болған. Бір-бірімен тәжірибе алмасып, дамуға алғышарттар
Қазан төңкерісінен ... ... ... ... ұмытылып, жан-
жақтан бас қосқан қаласы республикамыздың тұңғыш астанасы ... ... ... ... ... ... һәм ... жастар клубының»
ашылуы ұлттық мәдениетініміздің дамуына мол әсерін тигізді. Сәкен Сейфуллин
осы клубтың әдебиет ... ... ... ... 1921 жылы ... ағарту институты КИНО (Казахский институт народного ... ... ... ... ... оқу орны ... 1915 жылы 13-ақпанда өткізілген ойын-сауық қазақ ұлтының рухани
тарихындағы мәдени құбылыс болды. Бұл, шын ... ... ... ... ... ... айтпағанда, әлемдік театр біздің заманымыздан
бұрын 535-жылы көне гректердің тау жотасындағы театрында қойылған ... ... ... ... Дионис құдайының құрметіне
қойылған осы спектакльдің аты да ... тек ... жылы ... ... ... ... ... мерзімін тұңғыш қойылымнан бастау барлық
өркениетті елдің ... ... ... ... Орта ... ... ... жіктеп-межелеу науқаны өткеннен кейін, Қазақ
және Түркістан республикаларына бөлініп жатқан қазақ жерлерінің ... ... бір ... ... ... ... туды. Қазақ
Автономиясына Түрікреспубликадан межеленген қазақ облыстарын қосты. Соның
нәтижесінде, 1925 жылғы 15-19 сәуірде Ақмешітте ... ... ... ... мен халқы біріктірілгеннен кейін Бірінші, Күлліқазақ құрылтайы
Ресей Федерациясы құрамындағы біртұтас ... ... ... ... Автономиядағы «Халық ағартудың өзекті мәселелері жөнінде»
арнайы қарар қабылдады. Онда «тұрмысы ... ... ... Қазақстанды
күшті, шаруашылығы жаңғырған, мәдениетті Кеңес республикасына айналдыру»
жолдары, соның ішінде, ұлт ... құру ... де атап ... ... ... ... театрын құру жеделдетілсін» деген тұжырым
жазылған болатын(21.18).
Құрылтай ... ...... ...... ... ... автономия тыныс-тіршілігін жандандыруға, жер-су мен халқы
біртұтастанғаннан кейін тұңғыш астанасының ... ... ... зор ... атсалысты. Алайда, қазақтың ұлттық театрын құру
жайындағы қаулыны ... ... ... ... ... ... бұл қаулының
орындалуын жүзеге асыруды Діншенің – Дінмұхамед ... ... ... Ол ... ... ... жетекшілерінің бірі Сұлтанбек
Қожановтың ұсынысымен, 1925 жылғы жазда Ағарту халық комиссарының ... ... ... еді. Сол ... жас республикаға қажет
мамандардың еліміздің ірі қалаларындағы белгілі оқу орындарында оқытып
дайындау ... күн ... ... ... ... ... ... төрағасы болды. Шәкірттер ірі қалалар орталықтарына
түрлі оқу орындарына жіберілді. Осы науқан ... ... ол ... ... ... ... ... бастады.
1925 жылғы 1-желтоқсанда Ресей компартиясы ... ... ... ... ... ... күні ұлт театрының алғашқы ойын
көрсетуі болды. ... одан ... ... ұйымдастырудың жоқтан бар жасауда
маңдайтер төккізген қияметін біле бермейсің. Кәсіби сахнаның не ... ауыл ... ... өнер ... ... жасауға бет
алған ол кезеңнің қиындығы бәріде өнер қайраткерлері жазған ... ... ғана ... ... ... ... 1926 жылы ресми ашылуы бұл ... ... ... келе ... ... ... басын қосып, біріктіріп-
мемлекеттік статус берілуі еді. Жаңа ұйымдасқан мемлекеттік театрдың
тікелей өнерімен ... ...... ... музыканты,
суретшісі бәрі-бәрі де бұрыннан кең байтақ қазақ жерінің әр ... һәм ... ... ... ... ... айналысып
келген халық өнерінің қайталанбас шеберлері.
Республикадағы кәсіби сахна өнерінің «Қарашаңырағы» ... ... ... халқының мәдени тарихында алатын орны өзгеше. Ол ... ... ... ... ... ... көтеріп қана қоймай,
ұлттық өнеріміздің толып жатқан басқа салаларының тууына, келешекте олардың
шығармашылық енші ... өз ... отау ... ... болды. Бұрын сайда
саны, құмда ізі білінбей, әрі бойындағы өнерін, табиғи ... ... ... алмай жүрген халық өнерінің майталмандары алғашқы ... ... ... ... жан ... ... күйшілер, аққумен ән
қосқан әйгілі әншілер, топ жарған суырып салма ... ... ... ... ... күлкіден ауыз жиғызбайтын күлдіргіш шеберлер, тіпті
жауырыны жерге тимеген балуан да ... ... кең ... ... ... ... келе ... Семей жағынан әйгілі әнші Әміре Қашаубаев,
төкпе ақын Иса Байзақов. ... ... ... ... ... әрі ... ... жазған Жұмат Шанин, жәрменке мен жиындарда
табиғи талантымен атағы шыққан Қалыбек Қуанышбаев, сауық үйірмесінен Латып
Әшкеевтер, ... ... ... ... ... ойындарын қыздыра
ұйымдастырып жүрген әнші домбырашы, сауыққой Елубай Өмірзақов, комедиалық
дарынымен көзге түскен Серке ... ... ... бейім Қапан
Бадыров, Ташкент қаласында әнімен атағы шыққан Құрманбек Жандарбековтер
театр труппасының ... ... ... басқа балуан Қажұмқан
Мұңайтбасов, Абылқай Абдуллин, ... ... ... ... ... ... ... кейінірек қосылған Қазкен Бейісов, Манарбек
Ержанов тағы басқалар өз әлдерінше театрдың ірге ... ... ... деген ескіліктің бұғауын үзіп, театрдың шығармашылық
қызметіне ... ... Зура ... ... ... ... Мәліке Шамова, Жанбике Шанина, Хадиша Қожамқұлова, Бәтима
Нұрымова, Шәмсия Әлімбекова, Шәкітай Тәтімова, Ғазиза ... ... ... ... ... ... айтамыз.
Жас өнер отауының барар бағытын саралап, оның дамып, қалыптасуына
қыруар еңбек ... ұлы ... ... орны ... Ол ... негізін салды. Әлемдік театр мәдениетіне жанаса түсуіне
тәлімгерлік жол сілтеді. Өзге ... өз ... озық ... шебер
аударып, қазақ театр репертуарларының кеңи түсуіне мұрындық болды. Талантты
орыс режиссерлерін ... ... ... ... ... мәдениетіміздін
көтеріле түсуіне үлкен қолғабыс етті. М.Г.Насонов, И.Г.Боров, М.А.Соколов,
М.В.Соколовский сынды режиссерлер жас қазақ театры қанатының қатая ... ... ... орай күні ... ... осы ұлттық кәсіби театрымыздың ашылу
тарихы ... ... ... ... Оған ... себеп, осы істің
басы–қасында болған ұлт ... ... ... ... ... өнерін
дамытуға айтарлықтай өз үлестерін қосқан Смағұл ... ... ... ... ... қайраткерлеріміздің атына кезінде
тағылған Кеңес өкіметіне қарсы тұрған буржуазияшыл ... ... ... ... ... ... жала ... болатын.
Содан болар, қазақтың алғашқы ұлттық драма театры ... ... ... ... ... ... 1926 жылы, 10 не 13 қаңтарда,
тіпті 13 сәуірде ашылды деп те ... ... ... ... 1996 жылы 31 ... өз ... ... «Встреча ветеранов
театра» деген мақаласында республиканың кәсіби қазақ театрының шымылдығы
Қ.Кемеңгеровтың «Алтын сақина» ... ... деп ... ... күні 1926 жылы 12 ... деп қате ... ... ... Халық Ағарту Комиссариатында театр ұйымдастыру
мәселесіне арналған кеңейтілген мәжіліс болып, онда комиссар С.Садуақасов
баяндама жасайды, іске ... ... ... ... ... Үкімет
театрға 40 мың сом қаражат бөледі. Осы айда республиканың жан–жағында
жүрген 27 ... ... ... жасалып, халком Садуақасовтың қолымен
Қызылордаға шақырылады» (2.125). ... ... ... ... Құрманбек
Жандарбеков, Әміре Қашаубаев, Иса Байзақов, Калибек Қуанышбаев, ... ... ... ... ... даму кезеңінде С.Садуақасов, алдымен, репертуар
мәселесіне мейлінше көңіл бөлді. Труппалар ... ... ... ... «Еңілік-Кебек», Қошмұхамбет Кемеңгеровтың «Алтын сақина»,
Жұмат Шаниннің «Арқалық батыр» сияқты пьесаларының ойнауға ... ... ... ... ... көркемдік шоқтығының
биіктігін атап көрсетеді.
Халық Ағарту комиссары ... ... ... ... ... ай бойы ... бар күш-жігерін жұмсап тер төкті. ... ... ... театртанудың әліп-биі ретінде мақалалар жазды. 1926
жылдың 26, 29 ... ... ұлт ... ... ... ... ... жарияланды. Ол бұл еңбегінде театр деген ұғымға түсінік
береді... «Театр бізге қандай болу керек, ойнаушыла кім, ойналатындар ... ... ... ... ... ... ... болатынын, театр
үшін пьесаның маңызын, қазақтан шыққан пьеса ... ... ... пьесаларына талдау жасайды. «Пьесаны туғызатын оқушы емес, көруші».
Қазақ ... ... мен ... ... ... «жақсы пьесалар
жазуға бәйге тігу керек... Орыс жазушысы Тренев «Пугачевщинаны» жазса, біз
Кенесарыны неге ... (6.54) деп, сол ... ... досы ... ... білдіргендей болды.
«Қазақ жастарының тұрмысы, әйел ... ... ... ... жыл, ... өмірі, мұғалім тұрмысы, ұлт мәселесі, ... ... бәрі ... ... ... (9.7) – деп сол уақыттағы
өмір болмысының іргелі мәселелерін ... ... ... ... ... ... орны мен ... анықтауда да С.Садуақасов аса құнды
пікірлер айтқан. Ол: «Кітап оқу үшін хат білу керек. Театрды көзі ... ... адам ұға ... ...... ... Кітаптан театрдың өрісі
кең. Кітап жалғыз хат танитындардың қаруы, ... ... ... ... ... Бұл ... Н.В.Гогольдің: «Театр – ұлы мектеп, оның орны ... ... ... ... ... әрі ... әрі ... сабақ» (18.19)
–деген эстетикалық негізмен астарласып жатыр. Мұның бәрі С.Садуақасовтың
«театр көңіл көтеретін ойын үй ғана ... ол өз ... ... мектебі»
– деуі де театрдың әлеуметтік қоғам өміріндегі маңызын терең түсінуден
туған салалы пікір. Бұл да Н.В.Гогольдің – ... ... ... ... оны әлемге мол жақсылық айтатын кафедраға салыстыратын әйгілі ... ойға ... ... ... үшін ... ... ... Ел ішінде толып
жатқан өнерпаздардың Қоянды жәрмеңкесінде бір жігіт ... ... ... ... ... ... тұрған қымыз, самауыр, шыны-аяқ бәрін
қимылдатпай бір түсіп, бір ... ... ... ... кемпір,шал
болып ойнағанын, Серкенін «Мырқымбайды» ойнағаны Еуропаның қай ... кем ... ... үлкен абырой–атаққа ие болып ... ... ... мен ... ... Иса ... суырыпсалма
ақындығы, әндерді айту мәнері, Жұмат Шаниннің өзі әртіс,әрі жазушы бар
екенін ескертеді.
«Қазақтың ұлт театры ... ... бел ... болу ... ... мәдениеттің базарына біреуден ұрланды емес өз өнерімізбен, өз
еңбегімізбен тапқан бұйымды апару керек. ... ғана ... ... ... ... ... ... жылдың 25 желтоқсанында театр ... ... ... ... ... ... артистер қабылдана бастайды. 1926
жылдың қаңтарының бірінші ... ... ... ... ... хабарландыру жарияланады.
«Ғинуардың 13-і күні кешке сағат 6-да Мемлекеттік ұлт театры ашылу
мерекесі ... ... ... Қ.Кемеңгерұлының «Алтын сақинасы»
ойналады. Үзіліс ... ... ... ... ... кейін
концерт болады. Театр директоры Дінше». Дәл сол күні 9 мыңнан артық халық
бар Қызылорда ... ... ... мақтанышы-тұңғыш драма театры
ашылды (3.84).
Смағұл Садуақасовтың, Қошке Кемеңгерұлының, Дінше Әділовтың өмір жолын,
әдеби–тарихи мұраларын архивтерде терең зерттеген ...... ... ... ... ... Дәрімбетов, жазушы
Бейбіт Қойшыбаев, әсіресе, Дихан Қамзабекұлы көп еңбектер жазып, осы ... ... ... ... жаңғыртып, өз халқына кең таныстырып жүр.
Соның ішіндегі қазақ ... ... ... ... бұлжытпай дәлелдей
алғандығы да бар.
Ұлтжанды қайраткер С.Садуақасов мемлекеттік кәсіби ұлттық ... ірге тасы ... ... де оның ... адымына зер сала
қарап, жаман жеріне күйініп, жақсы жеріне сүйініп отырды.
Смағұл Садуақасов театрдың ресми ашылуы ... ... ... жазды. Біріншісі – «Баянды еңбек ... деп ... ... 13-і күні ұлт ... ... ... арнап қойылған
ойындарында ойнаушылардың келешегінен үміт ... ... ... ... ... ... бөлу, әртістердің кәсіби дәрежесін көтеру
керектігін атап өтеді. Екіншісі – ... ... ... ... ... театрдың ресми бірінші шымылдығын ашқан пьеса ... ... ... ... ... (21.83), – дей ... Қалибектің
шал, кемпір, қыз болып сөйлеп жылағаны, көк ... ... ... ... рөлін жақсы ойнағандарын, кейбір әйел ... ... ... сол ... айтылған тақырыпқа қолма-қол
шығарып ән салуы, ерен әншілер Елубай, Құрманбек, Әміренің ән ... ... ... ... 1927 ... ... ұлт театрының бір
жылдығына арнаулы бет ұйымдастырды. Онда «Оқу ... ... ... деп ... мақаласымен бірге театрдың жаңа
директоры ... ... ... мемлекеттік театры» деген мақаласы және
театр әртістерінің Халық комиссары ... ... ... ... Өз мақаласында Смағұл: «Жоқтан бар қылып жасаған ... осы ... ... ... ... қатарлы бір мәдени орын болды... Бір жылдық
өміріміз бұл жігіттердің ішінен болашақта ірі ... ... ... ... ... ... ... сықылды ойыншылардың түбінде үлкен
әртістер болуында сөз жоқ»,- деген еді(3.58).
Театрдың ... ... ... «Бәйбіше тоқал», «Қаракөз»,
Ж.Шаниннің «Арқалық батыр», «Торсықбай», «Айдарбек қу», ... ... ... ... ... , «Ел ... ... қияр»,
И.Меңдіқановтың «Үйшік-үйшік», ... ... ... ... ... Е.Ерданаевтың «Малқамбай» сияқты ... әр ... ... ... ... ... ... көбірек койылды. Бұлардың кейбірінде кездесетін ... ... ... ... ... ... әрі
ойнауға жеңіл шығармалар. Әсіресе, аңызға айналған эпостық, болмаса дайын
тарихи оқиғаға жазылған шығармаларда әртістер еркін ... әрі ... ... және ... мол ... халық шығармасы мен
ойындарының түрлері ... ... ... ... ... ... ... беруге мүмкіндік туғызды. Сондай–ақ, эпостық сюжетке
құрылған драмалық шығармалардағы ақындық пен шешендік ... ... ... ... ашу, ... ... ... психологиялық
толғану сәттері, тіпті тартысқа түскен екі жақтың жарыла отырып, бар зейін
ықыласымен берілуі, ... ... ... сөз ... аңғаруы,
әркімнің өзінше сезінуі, бағалауы тағы басқа сол ... ... ... образ жасаудағы амал-тәсілдеріне алғашқы ... ... Оның ... ... ... ... мен күйші болуы,
әзіл оспақ, тілге жүйрік болуы, ескі ауыл ... ... ... ... ... ... пьесаларды толық ... ... ... ... С.Қожамқұлов, Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев, ... тағы ... ... сол уақыттың өзінде жоғары бағаланып,
көрермен ... ... ... ... Зура ... Байзақова, Жанбике Шанина, Мәлике Шамова, Шәмсия Әлібековалар
драмалық дарындылықтарының үстіне төгіліп салған әсем ... де ... ... жас ... алғашқы даму кезеңінде спектакльмен қатар
концерт беріліп тұруы, бір жағынан, театр мен көрермен ... ... ... ... ... ... жағынан әртістердің синтетикалық
өнерді меңгеруіне жол салды.
Алғашқы дүниеге келген ... ... ... ... ұлттық
драматургиямен ғана шектеліп қалмай, классикалық пьесаларды қойып,
актерлік және режиссерлік ... ... ... Бұл ... ... ... ... директоры және көркемдік жетекшісі болып
тағайындалған ... ... ізгі ... атап ... Ол 1927 жылы
А.С.Пушкиннің «Тас мейман», «Сараң сері», В ... ... ал ... пен Қ.Жандарбеков Н.В.Гогольдің «Үйлену»
комедиясын қояды. Бұл спектакльдер айтарлықтай табысты ... ... ... классикалық шығармаларды меңгерудегі алғашқы
талпынысы еді.
Осы кезде қазақ ... ... ... ... ... ... ... шағын пьесалар да театр сахнасынан көбірек көріне
бастады. ... ... ... ... ... бірі Бейімбет
Майлиннің «Айша», «Сәлде», «Көзілдірік», Ж.Тілепбергеновтың «Перизат-
Рамазан», Ө.Оспанов пен ... ... ... ... ... «Үй тұтқындары» сияқты әйел ... ... ... ... ... жаңа ... ... түсуде Жұмат Шанин қосқан
үлес те өз алдына бір төбе болды. Өйткені бұл ... ... ... ... де өзі ... еді. ... алғашқы кезеңінде режессура
жұмысына Қ.Жандарбеков пен С.Қожамқұлов жиі араласып, бірнеше спектакльдер
қояды. ... ... ... ... ... де ... қойып отырды. Бұл айтылған спектакльдердің барлығы
бірдей көркемдік дәрежесіне көтеріле ... ... ... септігін тигізгені даусыз. Бұлардың көбісі Жұмат Шанин
режиссурасынан туып, ұлттық режиссура ... ... ... игі ... ... ... театры шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... бет алған шағы.Және
әуесқойлық труппалар мен үйірмелердің азды көпті ... ... бай ... ... ... жақсы қасиеттерін өз бойына
жинақтады. Бұлар бірін–бірі ... ... ... толықтырып,
бұрын–соңдықалың қауымға бей таныс болып келген кәсіби сахналық өнерге жол
салды. ... сол ... ... ... ... мазмұны,
актерлік режиссерлік өнер ерекшелігі, жас ұжымның алғашқы ... ... ... ... ... сияқты.
1928 жылы қазақ театры республикамыздың жаңа астанасы Алматыға көшіп
келді. Жол ... ... ... ойын ... ... дарынды
актерлермен толықтырып отырды. Жаңа қоныста ... ... ... жүргізуге айтарлықтай жағдай жасалып, театрға қызмет үйі
беріледі. Костюм, декарация жасайтын цехтар ұйымдастырылып, қосалқы топпен
актер труппасы күшейтіледі. ... ... ... ... мен ... қатар дамыған Күләш Бәйсейітова, актерлік, режиссерлік қызметімен
бірге, драматургиямен ... ... ... жазған Қанабек Бәйсейітов,
Шара Жандарбекова, Жүсіпбек Елебеков, Қазкен ... ... ... Тұрдықұлова, Ақыш Шанин және басқалары болды.
Отызыншы жылдардың басында Камал Қармысов, ... ... ... ... Майқанова, Сейфулла Телғараев, Шәкен Айманов, Жағда
Егізбаева, Гүлзипа Сыздықова, ... ... ... ... ... Ақыш және ... Нахметовтер, Айша Абдуллина, Әмірғали
Есенбаев, Жанысбек Құрманғалиев, Әбсамет Сабырбаев, Әбен Мұхамадьяров т.б.
талантты жастардың ... ... жас ... ... ... ... ... берді. Ең алғаш 1931 жылы ... ... ... ... пен Ж. ... ... ... тұстағы театр сахнасына қойылған шығармалардың дені ... тап ... ... ескіліктің сарқыншағын әшкерелейтін
пьесалар еді. Қанабек Бәйсейітов пен Атығай Шаниннің «Сәуле», «Тартыс»,
Жұмат ... ... ... нұсқасы), Тайыр Жароковтың «Қанды таяқ»
театрдың өсу жолында елеулі орны бар ... ... ... ... мен бостандығын қаһармандық қайсарлықпен қорғаған М.Шамованың
Зәуресі, сүйген жары Зәуре ... ... ... күреспен сабақтастыра
білген, революциялық қозғалысқа саналы түрде кіріскен Қ. Жандарбековтың
Сайдасы, өз көлеңкесінен ... келе келе ... ... ... ... ... пен ... жоғарғы орындардағы ластықтың
күшіне сүйенген Қ.Бәйсейітовтың Темірбегі,өмірдің ... ... ... күштің құлы болған Ш. Байзақованың Жамалы-ірі актерлік табыстар.
«Зәуре» қомақты ... ... ... сахналық көркемдеу,
режиссерлік шешімі жағынан да театрдың ансамбльдік спектакльдерінің бірі»
(39.32).
«Қанды ... ... ... ... алғашқы қадамы
суреттелсе, Қ.Бәйсейітов пен А.Шанин ... сол ... ... ... ... ... Ал осы авторлардың «Тартысындағы» оқиға сол кезеңнің
өзекті мәселесіне құрылып, спектакльде колхоз құрлысының алдыңғы ... ... және ... ... ... ... пьесаларға қарағанда дұрыс шешім тапқан.
Отызыншы жылдардың ішінде Бейімбет Майлиннің «Талтаңбайдың тәртібі»,
«Майдан», І.Жансүгіровтың «Кек», «Турксиб», ... ... ...... ... жаңа ... меңгеруге шұғыл бет бұрғанына
айғақ. Бұл спектакльдерде ... ... ... ... барысы,
колхоздандыру кезеңіндегі айқасқан тап тартысы көркемдікпен шешілген.
Әсіресе қазақ ауылындағы революциялық ... ... ... ... батыраған кедей шаруалардың басын қосып, социалистік жаңа
өмірдің үлгісі–колхозға ұйымдастыру ... ... ... жаңа ... ... ... ... бастаған төрешілдік,
тоғышарлық, өзімшілдік сияқты тағы басқа ескінің қалдығынан шенеу, жаңаның
өскелең өмірін көрсету («Талтаңбайдың тәртібі») көрушілердің көз ... ... ізі ... сол ... ... ... ... бейнесі көрушілерге үлкен әсер қалдырды (13.27).
Осы спектакльді қойған «Жұмат Шаниннің пьесалардағы суреттеген ... ... ... ... қалыптасуы-жалпы сахналық шығарманың дұрыс
шешім табуына мүмкіндік жасаған» (29.18). Сахнада өмір болмысының көрінісі
жинақты суреттелген. Сол сияқты ... ... ... де ... жете ... және ... бейнелеріне тәжірибелік өлшемдерімен келуі-
өз рөлдерін толық меңгеруге ұйытқы болған.
Б. ... ... ... ... ... ... ... бірі. Мұндағы барлық кейіпкерлердің іс-әрекеттері,
мінездері шиеленіскен саяси ... ... ... ... ... ... Досан (арт. Бейісов), аудандық партия ... ... (арт. ... ... кеңес председателі Зәуре
(Ш.Байзақова) т.б. ұжымдастыру кезінде халықты жаңа істі ... ... ұлы ... жетелеген кеңестік заманның өкілдері, бұлардың негізгі
мақсаттары ыдыраған кедей мен орта ... ... ... ... ... ... қойылуында ұнамды кейіпкерлерден гөрі ұнамсыз
кейіпкерлердің сахналық бейнесі басым ... ... ... ... таптық оты сөнбеген айлалы әккі, ел ішінде әлі де болса беделді бай
– Бекболат ... ... бар ... ... ... жауыздық әрекетін жүзеге асырып ...... ... ... ... ... ... амалын асырып
кететін, айлалы тап жауының жинақы бейнесін ... ... ... әрі қарай жалғастырып, жаңа ұйымдасқан колхоздың ойранын шығарып
келгендер Бекболаттың бәйбішісі- Мамық ... ... ... көрінгеннің өсегіне еріп, алданып жүрген ... ... ... ... Әліш (арт. ... бейнелері де
спектакльде сахналық көркем шешім тапқан.
1965 жылы жазушының 70 жылдық ... ... ... ... ... қайта қойылды.
Бұл спектакілде театрдың шығармашылық мүмкіншілігін ... ... ... демеу болды, әрі ұжымның сол уақыттағы ұлы дүрбелеңге
үн қосып, ... ... ең ... ... ... ... ... сәтті қадамы. Және қазақ театрының осы ... ... ... ... ... ... ... Ілияс
Жансүгіровтің драматургиясы әсер етті.
1934 жылы ... ... ... ... ... ... бірге, драматургия мен театр жайы да кеңінен сөз болды. Театр
репертуарын көркемдік –идеялық мазмұны ... ... ... съездің маңызы зор болды(29.58).
Отызыншы жылдары қазақ театрының дамуында кәсіби ... бар ... көп ... ... ... ... М.А.Соколов,
Ю.Л.Рутковский, М.В.Соколовскийлер қазақ актеріне орыс кеңес театрының бай
тәжірибесін таныстырып, кәсіби сахна өнерін меңгеруге ... ... ... ... ... пен ... ... сабақтар
жүргізеді. К.С.Станиславский «жүйесімен» таныстырып, сахналық образ
жасаудың ... амал ... ... Олар бұл ... теория жүзінде ғана емес, сонымен бірге дайындық үстінде орыс
кеңес пьесаларының ... ... ... қою арқылы жүзеге асырып
отырды(41.20).
Театр Қызылордадан Алматыға ... ... ... қиын ... ... ... ... сяқти қиын кездерде де өнердін өз мұратынан
айнымаған үлкен театрымыз «Академиялық» ... ... ... ие болды.
Республикадағы кәсіби сахна ... ... ... ... ... ... ... тарихында алатын орны өзгеше. Ол ... ... ... ... ... ... көтеріп қана қоймай,
ұлттық өнеріміздің толып ... ... ... ... ... ... енші ... өз алдына отау тігуіне ұйытқы болды.
1.2. Қазақ театры Ұлы Отан соғысы кезінен ... 1970- ... ... ... ... 1940-72 ... шығармашылық қуаныш ... ... ... ... ... ... ... ұлтжандылық
сезімін оятар көркем қойылымдар өмірге келді. Қазақ театрының ғимаратында
орыс тобымен бірге ... ... ... ... ... да
жемісті болды. Театрдың шығармашылық құрамы да жас таланттармен ... ... кеңи ... ... ... бас ... ... Ш.Айманов, К.Қармысов, С.Майқанова, С.Телғараевтардың қатарына
аталған ұжым жанындағы студиядан тағы да ... жас ... ... (4.25).
40-жылдардың басында театр құрамыны Мәскеудің А.В.Луначарский атындағы
театр өнері институтының актерлік факультетін тәмамдаған Мәнтай ... ... ... ... Жамал Жалмұхамедова, Сақып Өгізбаева т.б.
бір топ жастармен толықтырылды.
Театрдың өсіп–өрбуіне өз ... ... ... ... Мәскеуде кәсіби жоғары білім алып шыққан ... ... ... ... ... ... Ш.Құсайыновтың, Ә.Әбішевтің араласуы – театр репертуарын
жаңарта, жаңғырта ... Отан ... ... ... жау бейбіт жатқан Кеңес
адамдарының өмір тыныштығын бұзып, аласұрды. Халақ қаһармандары ... ... ... ... ... жерін қанқұйлы дұшпандардан азат етуге
бірінің соңынан бірі аттанып жатты. Отан қорғау ісі ... ... ... Ұлы іске қаһарлы халық жұмыла кірісті. Миллиондаған халық
жүрегі бірге соқты. Халықтың ой-күші, арман–ниеті, ... ... ауыр ... ... ... де жауапкершілігін
арттыра түсті, олардың алдында халықтың ұлтжандылық ... ... өнер ... ... ... ... Игілікті шығармашылық еңбекке
– қазақ театры өнерінің қызметкерлері де шұғыл араласып, өздерінің ... ... ... Академиялық драма театрының өнерлі труппасынан талантты
өнерпаздар – Оразғали ... ... ... ... Әділшінев,
Әбсемет Сабырбаев, Әмірғали Есембаевтермен қатар, көптеген жас ... тобы өнер ... ... ... ... ... ... өздерінің сүйікті театрларына қайтып оралған жоқ. Олар Отан
–ананы жаудан азат ету ... ... қаза ... ... актерлермен бірге кеңес жауынгерлерінің арасында
ойын–сауық қойып, қанатты өнер дүниесінен үлкен ... ... ...
Елубай Өмірзақов, Хадиша Бөкеева бастаған театрдың бір топ ... ... ... майдан шебіне барып қайтқан(44.8).
Қазақ актерлерінің өнерін көріп тамашалаған майдан даласындағы ардагер
кеңес жауынгерлері олардың ... ... жиі ... ... ... атынан көптеген сағынышты сәлем–хаттар жолдайды, өздерінің ... ... ... деген алғыс сезімдерін білдіреді(27.33).
Сөйтіп ... ... де ... ... болып, майдан сахнасы ... ... ... ... ... ... ... кезінде қазақ театры орыс театрымен бірлесе отырып, ... ... ... ... ... ... ... Украинаның,
Беларуссияның шығармалық ұжымдары Қазақстанға келе бастады. 1943 жылдың
басында республикаға көшіп ... ... ... саны жиырмаға
жетті(42.24).
Алматыға соғыс жылдары басқа қалалардан көптеген театр мамандары
келеді. ... ... ... ... қоныс аударған Моссовет
атындағы театр кейін Алматыға келіп орналасты. Одақтың орыс театрының
шеберлері ... ... ... ... ат ... ... ... отырды. Оның құрамында Одаққа әйгілі театр тарландары
КСРО халық әртістері Ю.А. Задавский, В.П.Марецкая, ... ... ... ... ... ... Қазақ театры сахнасында тамаша
спектакілдер қойып, өздерінің ... ... ... ... ... ... болды. Қазақ театрының актерлері олар
көрсеткен спектакльдерге үзбей қатысып отыратын. Олардың ойнынан өнерлік
шеберліктің шыңын көтеріп, ... ... ... ... ... ... шығармашылық зертханасына зер сала үйрететін, оқып ... ... ... КСРО ... ... ... дайындық
кезіндегі әрбір рөлге дәйекті анализ ... ... ... ... ... үшін үлкен мектеп болып
қалды. Ю.А.Завадский сахнада ... мен ... ... ... ... Оның режиссерлік ой ... ... ... өте ... ... ... ... әсіресе соғыстың алғашқы айларындағы
ауыртпалықтарына қарамастан, республиканың театр өнері аса зор белсенділік
және ... ... ... ... Актерлердің үлкен тобының
майданға кетуіне және бірсыпыра материалдық қиыншылықтарға ... ... ... ... шығармашылыққа деген шығармашылық-
көркемдік талапты төмендеткен жоқ.
Қазақ театрының қайраткерлері өздерінің күнделікті еңбегін ... ... ... ... ... салғастырып отырды. Әрине жас
театр ұжымдарының бәрі бірдей қиыншылықтарға төтеп бере алған жоқ. ... 1941 жылы ... ... ... мен ... ... ... қалды(31.25). Кейбір жекелеген ұжымдар, ... ... 1942-43 ... ... әйел мен екі ... қана қалған Гурьев театры
өз жұмысын концерт бригадаларының ... ... етіп ... құрып, концерт
беріп, тек бір актілі пьесалар ғана қоюға ... ... ... ... ... үшін ... жылдары үздіксіз шығармашылық
өсу және принципті көркемдік табыстарға жету жылдары болды. Тұңғыш ... ... жаңа үйде ... ... ... ... мақсаты мен
1941жылдың 1қазан Қазақ академиялық ... ... мен ... ... ... екі ... үйі де, ... де біреу
болатын болды. Бірақ труппаларды басқаратын көркемдік ... жоқ. ... өзі ... ... ... мен шығармашылық
тұтастығын сақтап қалуға мүмкіндік берді.
Уақыт талабына тез орындау мақсатымын ұжым Ф.Вольфтің ... ... ... ... ... ... алды. 1941жылы
11 қазан спектакльдің премьерасы ойналды. «Профессор Мамлок» ... сол ... шет ел ... ... ... спектакілі
еді(13.48). Мұның өзі актерлерге кейбір қиыншылықтар да ... ... ... ... ... арқылы ғана сахна шындығын жасай
алды. Бұл үшін актерлер аурухананың ... ... ... ... жұмысын қадағалап үйренді. Олардың операция кезіндегі ... ... ... ... дәрігердің қимылдарын меңгере
білуі сахналық образды терең ... ... ... ... ... ... ... пьесасын таңдап алу қаншама сәтті болғанымен, өмір ... ... жаңа ... алға ... ... жер үшін жаумен жан
алмай соғысып жатқан кеңес халықтарының орасан зор ерлігі қазақ әдебиеті
мен ... ... биік ... ... тудыруға
жігерлендірді (12.16).
Соғыстың алғашқы айларының ізімен М.Әуезов өзінің «Сын сағатта»
пьесасын ... Бұл ... ... ... басты-басты театр ұжымының
репертуарына айналды. «Сын сағатта» Алматының, Қарағандының, ... ... ... ... ... Пьесаның негізгі тақырыбы
біздің адамдарымыздың моральдық беріктігі, сын сағатта шыққан халықтар
достығы еді. Пьеса сұрапыл ... ... ... адамдарының бойындағы
Отанға деген махаббаттың кеңінен ... ... ... ... ... ... Отан шін өзін ... етуге әзір
екендігі айтылады, өлім мен қайғы, жоқшылық пен жетімсіздік ... ... ... ... ... ... деген қасиетті сенімдік
ешқандай жаудың ... ... ... ... және ... ... ұлтжандылық және кеңес
адамдарының биік моралдік рухы - міне осы оқиға сол ... ... ... ... арқау болды. Сондықтан тақырып жақынжығы,
көркемдік шешім ұқсастығы сияқты құбылыстардың ... ... іс ... ... ... белгілері Орта Азия драматургтерінің, атап айтқанда
А.Тоқомбаевтың «Ант» пьесасымен ғана үндес болып қойған жоқ, сонымен ... ... ... 1943 жылы ... «От ... пьесасымен де
ұқсас болып шықты(10.20).
«Сын сағатта» пьесасы қазақ драматургиясындағы отты ... ... үн ... ... туындысы. Рас, бұған дейін де көптеген
драматургиялық шығармалар жазылған–ды, бірақ олардың ... ... ... байланысты асығыс жазылғандықтан –көркемдік, жазу шеберлігі
жағынан Ұлы Отан соғысы кезіндегі кеңес ... ... ... ... ашып бере ... ... пьесалар негізіде қойылған
спектакльдер театр сахналарында көп тұрақтай алған жоқ. ... ... ... мен ... ... нәзіктікпен шешудің орнына қызу ... ... ... бір сарынды ой қуалап кету басым болды. Ал, бұл
жағынан алып қарағанда «Сын сағатта» пьесасы ... ... ... өсіп ... ... әлде ... биік ... Автор ауыр
күндердегі адам жанының ішкі ... ... ... ... адамдарының
туыстық, саналы бірлігін өз шығармасына негізгі ой етіп тарты. Басқа күн
туғанда адам ... ... ... жеке ... ... ... қатая түсіп, үлкен парасат–ақылдың иесі ... ... өз ... ... ... етіп қойды. Бірақ жеке ой мен
ұжымдық ойдың арасындағы ... өз ... ... ... ... ... ... әсіресе соғыстың алғашқы айларындағы
ауыртпалықтарына ... ... ... ... аса зор ... ... өрлеу жағдайында болды. Актерлердің үлкен ... ... және ... ... ... ... басына түскен ауыртпалылық шығармашылыққа деген идеялық-көркемдік
талапты төмендеткен жоқ.
Соғыс кезінің қиыншылықтарына, әсіресе соғыстың ... ... ... ... театр өнері аса зор белсенділік
және шығармашылық өрлеу жағдайында болды. Актерлердің үлкен ... ... және ... материалдық қиыншылықтарға байланысты
театрдың басына түскен ауыртпалылық шығармашылыққа деген идеялық-көркемдік
талапты төмендеткен жоқ.
Театр сахнасына «Абай» секілді ... ... ... режиссерлік
дебютін бастаған Асқар Тоқпанов ұлттық драматургиядан Мұхтар Әуезовтың
соғыс тақырыбына жазылған «Сын сағатта» драмасын қойды. ... Ұлы ... ... төрт ... мерекесіне арналған(25.31).
Драматургтің өзекті оқиғаға байланысты туған ойын ... кең ... ... ... ... көркемдік–идеялық ерекшелігін толық
ашуға күш салды.
Қазақтың тұңғыш ұлт театрының туғанына сексен бір жыл ... Бұл ... ... ғана мерекесі емес, сонымен бірге жалпы мәдениетіміздің,
тұтас өнеріміздің мерекесі. Осы сексен ... ... ... ... белесі, күрделі көркемдік ... толы ... ... әрі ... ... дамуының тарихи дәуірі
жатыр.
Ұлы шайқас кезіндегі кеңес ... ... ... ... ... азаматтық борышын терең сезінуі –спектакльдің негізгі
тақырыбы болды.
Спектакль майдан шебінен алыс ... ... ... ... ... ауыр ... ... қажырлы қайратын, сондай –ақ
майдан даласындағы кеңес жауынгерлерінің ерлігін паш етті. Еңбек ... ұрыс ... ... ... ажырамас ұлтжандылығын жырлғады
спектакль. Бірақ, осындай ізгі ойды негізге ... ... ... ... ... күрделі тартысын көркемдік дәрежеде шеше алған жоқ.
Оның басты себебі: спектакльге ... ... ... ... ... ... ... қарым–қатынастар,
динамикалық даму желісі босаң болатын. «Сын ... ... ... ... ... болса, бірде майданның алдыңғы шебінде немесе
дала госпиталында жүріп жатты. Мұндай әдіс драматургтің өз ... ... ... ... ... сарын серуіне мүмкіндік
туғызды. Сонымен бірге бұндай әдіс пьесадағы оқиғалардың ... ... ... ... оқиғалармен қалыңдатып алуға да апарып
соғады. Міне, осы себептен де пьесадағы майдан картиналары шұбалаңқы, ... ... ... ... ... ... жете білмегендік себеп болды.
Оның үстіне ... ... ... тақырыбы декларативті түрде ғана
шешілді. Шығармада орыс, украин, ... ... ... әр алуан ұлт
өкілдерінің аттары аталғанымен, олар ... ... ... шешуде
тиісті қызмет атқармайды.
Мұхтар Әуезовтың бұл пьесасы қазақ драматургиясының тарихында елеулі
құбылыс бола алған жоқ. ... ол ... ... ... зор ... ... Оның ... отансүгіштігі
көрермендер жүрегіндегі отансүгіштікпен ұштасып, пьесаның тәрбиелік жалыны
алаулап тұрды.
«Сын сағатта» спектаклін Қазақтың академиялық драма театры ... ... ... шығарды. Спектаклді әзірлеу кезінде театрдың бүкіл
шығармашылық ұжымы жұмыла қызмет етті, театр қаһармандарының арман-мақсаты,
ой-тілегі оны ... ... ... ... «Сын сағатта»
спектаклінің ерекшелігі сол, мұнда нағыз халықтың қаһармандық характері бой
көрсетті.
Мұхтар Әуезов осындай кемшіліктерді кейіннен ескере отырып, ... ... ... ... ... уақиғаға құрылған «Намыс
гвардиясы» атты пьесаны ... Осы ... ... ... ... Республиканың көптеген театрының сахнасында жол тапқан бұл пьеса
тек Қазақтың академиялық драма театрының сахнасында ғана ең ... ... ... ... ... ... ... генерал Панфилов
бастаған 28-гвардияшылардың адам айтып жеткізе алмайтын ұлы ерлігі ... ... Ұлы Отан ... тақырыбын меңгерудегі елеулі
табысы болды.
Ұшқыр шығармашылық қиял мен үлкен актерлік шеберліктен Қ.Қуанышпаевтың
дарынды әскери қолбасшы, мейірімді ... ... ... ... ... образы және қызу қанды, жау жүрек, айтқанынан қайтпайтын өжет,
лапылдап жанып тұрған от мінезді ... ... ... ... ... ... Қапан Бадыровтың тамаша ойындары кезінде «жүрекке жылы тиіп»
көрушілерге әсер, ықпалы ересен болған ... ... ...... ...... ...
Ш.Айманов, Чупров – С.Қожамқұлов, генерал - Ә.Хәсенов ойындары спектакльдің
көркем шығуына мол үлес қосқан.
Жалпы алғанда, ... ... ... режиссерлік шешім
байламдары, актерлік ойындары, декорациялық көркемдеу жағынан ... ... үнге толы ... ... ... ... өткен соң театр сахнасында А.Л.Мадиевскийдің режиссурасымен
«Намыс гвардиясы» пьесасы қайта қойылып, ... өз ... ... ... Ұлы Отан ... ... халқының тендесі жоқ ерлігінің
жиырма жылдық мерекелі ... ... ... Спектакльдің әр бір
көрінісі, әсіресе, оның ... ... ... ... ... боямасыз шындығымен астасып жатты.
Бұл спектакльдің өмірінің ұзақ болуы, көрермендерге үздіксіз әскер ... ... ... жазылып, тез сахнаға шығарылғандығында ғана емес
еді. Сонымен бірге оның шығармашылық көркемдік ... ... ... ... ... өзгеше ықыласпен назар аударып отырды.
«Намыс гвардиясы» ... ... өз ... ... ... оның ... ... өзгертпей орындап отырған өзгеше спектакль
болды. ... ... ... ойы ... өз ... іштей
ұстасып жатты. Көрермендер көздері сахнаға түсісімен-ақ олар оқиға
шындығына бірден зер ... ... ... мен ... де өз ... ... қоян–қолтық араласып жатты.
«Намыс гвардиясы» арқылы қол жеткен түбегейлі табысынан ... ... ... репертуарын әлсіретіп алды. 1942-43 ... ... ... ... мен ... «Петр Крымов» пьесасы бойынша
қойылған спектакльдер театрды табысқа жеткізген жоқ (6.32).
Драма театрының сахнасында ... ... ... ... толы өмірлерін, патриоттық сезімдерін, жанқиярлық еңбектерін
көрсететін спектакльдермен қатар, халқымыздың көтеріңкі, рухани асыл ... ... ... ... ... тақырыптағы драматургиялық
шығармаларға да көп көңіл аударған.
Соғыс жылдарындағы комедиялық спектакльдін ішінде Ш.Құсайыновтың
«Алдар ... ... зор ... ие ... Қызықты рөлдері көп бұл
комедияға тамаша ... ... Олар ауыз ... ... ... сана тұрғысынан қарап, момақан жай ... ... ... ... ... ... ... тарихи немесе ауыз әдебиеті тақырыбына
негізделген ... ... ... ... ... спектаклінде де қаһарман
мен халықтың тағдыр тұтастығы жайындағы ой толғам көтерілді. Бұл ... ... ... ... ... көсе ... ойнаған Ш.Айманов өз қаһарманын ... ... ... ... жан ... ... Ол ... басынан аяғына дейін жеңіспен аяқтап отырды. ... ... ... ... ... ... мысқылмен мінеп отырса, халыққа
ол соншашықты сезімталдық, ықылас, құрмет көрсетеді.
Қазақ театрлары соғыс жылдарында орыс пен ... ... ... ... Соғыстың бас кезінде Шымкент ... оның ... ... оқып ... ... бауыр басқан «Кешіккен махаббат»
пен «Зұлымдық пен махаббат» қойылып жүрді. Оның ... ... ... ойнады. 1944 жылы режиссер Насонов А.Островскийдің «Мысыққа
күнде той бола бермесін» қойды. Мұнда ол 1940 жылы ... ... ... ... ... қайталап шықты(30.32).
Қазақ театрының дүниежүзілік классиканы меңгерудегі аса зор ... ... ... театры 1943 жылы қойған «Асауға тұсау» спектаклі
болды. Бұл спектакль ... ең ... ... айналды. Бұл
спектакль сол кездегі қазақ және орыс театр ... ... ... мен ... ... жемісті болатындығын дәлелдеді. Орыс режиссері
О.И.Пыжова мен Б.В.Бибикова қазақ ... қол ... ... тек ... ғана ... ... режиссерлердің өздеріне де елеулі кезең болып
табылатын сахналық өнер туындысын жасады.
Ең алдымен пьесалар сәтті іріктеліп алынды. ... ... ... ... ұжымы өздерінің түсінікті, түйсігі ... ... ... еді ... ұғым ... Қазақ театрының аударма комедиясындағы
қол жеткен табысы Шекспир, ... ... ... ... ... сахна өнерінің тарихында соғыс жылдары аса маңызды, әрі қызықты
болып табылады. ... ... осы аз ... ... аса ... еңбегінің
нәтижесінде жасалған спектакльдердің бірсыпырасы еліміздің мәдени өмірінің
алтын қорына кіреді. Олар қазіргі ... ... ... ... ... ... ... «Ақан сері–Ақтоқты» және классикалық
шығарма «Асауға тұсау» спектакльдері.
Қазақ ... ... бұл ... ... ... ... ... еңбек етті. Сахнаға жаңа спектакльдер әзірлеудің ... ... ... ... ... ... совхоздарына
барып үнемі ойындар көрсетіп отырды. Көптеген концерт бригадалары майданның
алғы шебіне барып, Кеңес ... ... ... өнер ... ... ... республиканың шалғай аудандарына гастрольге шықты.
Соғыстың қиын күндерінде ... ... ... шұбап колхоздарға барып,
бара сала еңбекшілерге егін жинауға, шөп шабуға көмек көрсетті. ... бұл жылы ... ... ... танытты(53). Күнделікті
жұмыстың, жүріс-тұрыстың қиыншылығына қарамастан олар ... биік ... ... ойын-сауық, спектакльдердің көркемдік
дәрежесіне ерекше мән беріп отырды. Оларға шығармашылық жағынан өсе түсуіне
Қазақстанға көшіп ... ... ... ... де ... аз болған
жоқ.
«Намыс гвардиясы» спектаклі жоғары бағаланды. ... ... ... ... беттерінде спектакльдің көрермендер көңіліне
қонғандығы атап көрсетілді. Барлық пікір бір ... ... ... спектаклі біздің қаһарман жерлестеріміздің ерлігін паш еткен
жоғарғы дәрежедегі көркем спектакль, ол Академиялық қазақ театры ... ... ... ... ... гвардиясы» – шын мәнінде де Ұлы Отан соғысы жайындағы қазақ
пьесаларының ең таңдаулысы болды. Ол ... ... ... ... Ұлы Отан соғысынан көп жылдар ... де тек ... ... ғана ... парыз тақырыбының ойдағыдай шешім тапқаны
баспасөз беттерінде атап ... Бұл ... ... ... ... кейіннен орын алды. Ал Академиялық қазақ
драма театрының спектаклі Ұлы Отан соғысы кезіндегі ең таңдаулы спектакль
ретінде ... ... ... ... көп жыл ... сол спектакль
сахнадан түспеді. Жеңіс күні де, жеңімпаздар Қазақстанға оралған күні ... ... тағы да ... ... ... қабылдады.
Бұл спектакльдің өмірінің ұзақ болуы, көрермендерге үздіксіз әсер етуі
пьесаның өзекті тақырыпқа жазылып, тез сахнаға ... ғана ... ... ... оның ... ... ... болатын.
Актерлердің өздері пьесаға өзгеше ықыласпен назар аударып отырды. «Намыс
гвардиясы» актерлер өз ойындарын автордың ... ... оның ... ... ... ... ... спектакль болды. ... ... ... ... ... мен ... ... пьесасы бойынша қойылған спектакльдер театрды зор табысқа
жеткізген жоқ бола тұғын.
Соғыс жылдарындағы қазақ ... ... ... ерлігінің
салтанатты тақырыбы М.Әуезовтың «Қара қыпшақ Қобыланды» пьесасында ... ... ... ... Бұл ... ... жырының материалдарына
негізделді. Әуезов ... ... ... қыпшақтар елінің
қызылбас шапқыншыларына қарсы күресті. Шапқыншылардан өз жерін құтқару үшін
күресіп жатқан елдің ешқашан да жеңілмейтіндігі жайындағы ой ... ... ... жіп ... ... ... ... Әуезов пьесасы қазақ театрының ең көпшіл
спектакльнің бірі болып алды. Оның соғыс біте облыстық театрларда ... ... ... емтихан іспеттес болды. Әуезовтың бұрынғы
шығармалары сияқты, бұл ... да ... ... ... ... ... ... шеберлікті талап етті.
Қазақ сахна өнерінің тарихында соғыс жылдары аса маңызды, әрі қызықты
кезең болып ... ... ... осы аз уақыт ішіндегі аса жемісті
еңбегінің нәтижесінде жасалған спектакльдердің бірсыпырасын республикасы
мәдени ... ... ... ... Олар ... заман тақырыбына қойылған
«Намыс гвардиясы», тарихи тақырыпқа арналған «Ақан ... ... ... ... ... спектакльдері. Сахнаға қайта лайықтап,
өңделген «Еңілік–Кебек» трагедиясының жаңа ... мен ... ... ... –Баян сұлу», «Ақан сері–Ақтоқты» трагедиялары,
Ш.Құсайынов пен Пеншевскийдің «Алдар көсе» комедиясы да қойылған.
Бұл спектакльдерге ортақ ... ... ... ... ... жолындағы күресі мен жан сұлулығын ашып күрсетеді, соны паш
етушілік. Мұнда ... ... ... де тән.
Осы айтылған ұлттық драматургиялық ... ... ... ... ... орын ... ... шын мәніндегі кезендік табысы
болғаны – «Ақан сері -Ақтоқты» трагедиясы.
Театрға өз үнімен келген драматург ... бұл ... ... ... ... ... өзек ... негізгі оқиғалар қазақтың
ардагер ұлы, серілігімен аты шыққан әнші Ақан ... ... ... Ақан ... бас ... үшін ... ... шиеленісе
шешілетін тартысты көрсетті. Спектакльді ... ... ... ... ... көп еңбек сіңірді. Ол өзі ... ... баса ... үшін ... ... сахналарды енгізеді.
Спектакльге салтанатты сәнділік беруге тырысқан. Мұның өзі әсем бояулармен
дайындалған декарациялар мен ... ... ... ... ... романтикалық сазда қойылған «Ақан сері–Ақтоқты» спектаклі
театр ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... барып,
бұл спектакль Академиялық драма театр репертуарына берік орнын қайта ... ... ... ... ... мен өнерінің онкүндігінде «Ақын
трагедиясы» деген атпен астананың талғампаз қауымына көрсетілген болатын.
Ш.Аймановтың ... ... бұл ... көркемдеуші
–суретші А.Ненашев, Ш.Мусин (Ақан), З.Шәріпова ... ... ... ... ... ... тағы басқа актерлер
жасаған сахналық образдар жұртшылық назарын аударған-ды. Театр бұдан ... ... ... ... ... «Алдар көсесі» мен
Ә.Тәжібаев пен Г.Рошальдің «Жомарттың кілемін» көрсеткен. Соңғысын қойған
режиссер ... Бұл ... ... ... ... ... ... өз шеберліктерін танытып,
шығармашылық ... тың ... ... ... қайраткерлері бұл жылдарда ... ... ... ... ... ... ... жылдарында сахнаға жаңа
спектакльдер әзірлеудің үстіне олар әскери ... ... ... ... барып, үнемі ойындар көрсетіп отырды.
Көптеген концерт бригадалары майданның алғы ... ... ... ... алдында өнер көрсетті. Кейде тұтас ұжымдар республиканың
шалғай аудандарына гострольге шықты. ... қиын ... ... аяқ
артар лау да болмады. Артистердің жаяу–жалпылы шұбап колхоздарға барып,
бара сала еңбекшілерге егін жинауға, шөп ... ... ... актерлері бұл жылдары қажырлы ... ... ... ... ... қиыншылығына қарамастан олар өзінің
шығармашылығына биік талап қойып, ... ... ... ... мән ... ... ... шығармашылық жағынан өсе
түсуіне Қазақстанға көшіп келген кеңес сахнасы шеберлерінің де көмегі ... ... Отан ... ... ... ... ... соғыс зардабынан
күйреп–қираған шаруашылықты қалпына ... ... ... ... ... осы ... ... репертуарлар қарастырды. Уақыт талабына
сай шығармалар жарыққа келді. Мысалға: ... пен ... ... дала», «Менің махаббатым», «Бір семья» т.б. Аударма пьесалар да
сахнада кеңінен қойылып, ... ... ... «Мылтықты адам»,
«Терең тамырлар», «Намыс соты», «Ревизор», ... мен ... ... ... түбінде», «Қонақ үйдің қожасы», «Сараң»
т.б көрермен көңіліне шықты.
1946 жылдың сәуір ... ... ... ... ... 20 ... ... Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды(25.54). 1949
жылы қойылған «Абай» қойылымы шығармашылық үлкен жеңіс еді.
Ш.Айманов пен Я.Штейн ... ұлы ... ... ... ... рухани өмір жолын аса шынайы көрсетті. Инсценировка негізінде
қойылған ... ... және оған ... ... ... ... ... Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, суретші
В.Голубович сияқты бір топ орындаушыларға Мемлекеттік сыйлықтың ... ... аман есе, ... ... ... қарсы алған бүкіл елмен
бірге, қазақ театрлары да өзінің өнерлес ... ... ... ... ... Және 1950 ... ... құрамына арнайы сахна
өнерінің білімін алған жас кадрлар келді. Айталық, тек ... ... ... 1952 жылы ... ГИТИС–інің актерлік бөлімін бітіріп
Нұрмұхан Жантөрин, Ғабдолла Сүлейменов, 1953 жылы Алматы театр училищесінен
Зәмзәгүл (Шәріпова) Досанова, ал 1954 жылы ... ... ... Кеңес Одағының халық әртісі, профессор Иосиф Моисеевич Раевскийден
оқып бірірген: ... ... ... ... Таңат Жайлыбеков,
Рәбиға Қаныбаева, Ақыл Құланбаев тағы басқалар келіп ... ... ... нығайтты.
Ұлы Отан соғысы бітісімен соғыс тематикасы ұмыт бола қалған жоқ. ... ... да ... ... ... еді. Бұл міндетті орындауда ... ... ... ... ... ... ... жеңімпаздық
құдыретін сипаттаған Б.Чирсковтың «Жеңімпаздар» атты пьесасы өз ... ... ... ... ... 1947 ... басында арнайы, белгілі кеңес
режиссері Г.А.Товстоноговты шақырып, спектакльдің ... ... ... ...... ... идеялы, саяси өткір, психологиялық
өзгеше шешімде ... ... ... ... бұл ... соғыс
оқиғаларының эпопеясы етіп біреуді көздеген. Пьесадағы негізгі ... ... ... доктриналарға қарсы тұрған кеңес әскери басшылығының
позициясы ірі масштабта берілген (16.57). Осыған ... ... ... ... және адамдар тағдырлары өмірлік шындықпен жеткізілген. Адамдар
тағдырлары мен мемлекет тағдырының бірлестігін көрсету арқылы автор өзінің
түпкі ойын ... ... ... ... ... ... ... драма деп өте дәл атаған. Соғыстың қайнап
жатқан кезінде, ... ... ... солдаттың, әрбір командирдің
Отанға, халыққа деген беріктігі, өлім мен өмір ... өтіп ... ... мақсат генерал Муравьевтың – «Бізге тек қана соғысты ұту
емес, ... де ұту ...... ... ... ... бір ... шығып отырды. Пьесаның саяси –идеялық күші де
осы бірлестікте.
Қазақ театрының спектаклі де осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... мұқалмас қайратын
баяндайтын спектакль жасауға тырысқан. Сол себепті ол, кейіпкерлер
бейнелерінің психологиялық ... ... аса ... ... ... сахнасында сирек көрсетілген колхоз өмірі
соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... 50-жылдардан
бастап қазақ театры бұл тақырыпқа бірыңғай бет бұра бастады. Ғ.Мұстафинның
«Миллионері» (1950, ... ... ... даласы» (1952, қазан)
мен М.Иманжановтың ... ... (1953, ... ... ... ж. Мәскеуде өтетін Қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне даярлық
1956 жылдан басталды. Мәскеу көрерменіне, талғампаз сыншы қауымға ... ... ... ... сауал туды. Спектакльдерді іріктеу жұмысы
басталды. Фольклорлық, ... ... ... ... ... ... онша қиынға түскен жоқ. «Ақан сері–Ақтоқты», «Шоқан
Уәлиханов», «Асауға тұсау» Мәскеуге апаруға ... деп ... ... келбеті, замана тақырыбына бағышталған спектакльдер ... ... ... театры қойған «Жалғыз ағаш орман емес» атты
спектакль ... ... ... осы ... татымды дүниесі ретінде
ұсынылды. Онкүндік кезінде Мәскеу көрермендері де, ондағы ... ... бұл ... жақсы атап өтті. «Советская культура» газеті ... ... ... ... ... арнайы мақала жариялап: «Қазақтың
академиялық театры ... ... рет ... ... ... ... қол ... естіді. Сәт сапар, достар!»(59),
–деп жазды. Осының алдында республикалық ... ... ... ... ... есеп және ... ... жариялап,
сахналық туындының құндылығын республиканың баспасөзі де атап ... ағаш ... ... ... ... жұртшылық бұрынғы
«Гүлден, даладағы» кейіпкерлері Телғара, Жанас, Арман, Анар, Тоқбике,
Ұлсүйгендермен қайта дидарласады. ... екі ... ... ... ... ... ағаш ... емес» бүтіндей жаңа жоспарда шешілген, жаңа
пьеса еді. Режиссер Ә.Мәмбетов тырнақалды спектаклін жаңа шешімге құраған:
нәтижесінде «Гүлден, ... ... ... ағаш орман ... ... ... ... ... болып шықты.
Кәсіби диплом иесі, жаңа көзқарастағы жас та ... ... ... ... ... ... ... жұртшылықты елең
еткізді. Қазақтың Құрманғазы атындағы ... ... ... мен ... ... ... ... үркердей талантты
топ: Ф.Шәріпова, А.Әшімов, ... ... ... ... ... ... Б.Имашеваларды өнер
толғауы құдіретті ұжымға өзгеше леп берді. Қарымды режиссер Ә.Мәмбетов пен
жоғарыдағы жас ... ... ... ... қомақты
нәтижелерге қол жеткізді.
| ... ... ... ... |
| ... ... Ана», «Абай», «Қобыланды», |
| ... ... ... ... ұл», |
| ... ... ... «Вьетнам |
| ... ... ... |
| ... ... ... ... |
| |еді. 1966 жылы ... |
| ... сыйлығын ең бірінші болып |
| ... ... ... ... ... ... ... таныла бастады. Монументальдық эпикалық
масштабтағы сүйікті де салмақты сахналық ... ... ... режиссурасы өз көрермендерін риза ете түсті. Шығармашылық
ыңғайдағы әртүрлі пікір ... ... ... ... жалғастыру
ырғағына пәлендей залалы тигізбегені тарихтан да белгілі.
Лауреат қойылымдарының саны артты. Бірқатар артистер тобы ... ... ... ие ... ... ... ... Өфе, Қазан, Нөкіс, Бішкек шәһарларында табысты өнер көрсеткен
академиялық ұжым құрамының гүлденіп, апа, аға буын ... ... ... ... ... ... тіл тауып шығармашылық тату–тәті ынтымақ
салтанатын бастан кешірген ғажап шақтары еді, осынау жылдар аралығы. ... ... ... ... ... Осы жылдары өзінің інілері
Е.Обаев, В.Пұсырманов, Р.Сейтметов режиссураға келіп араласқан еді.
2. Театрдың жаңаша дамуы (1972-2007).
2.1. Жаңа ... және ... ... театр кезеңдері
Театр өмірінің үшінші (1972-92) және төртінші (1992-2007) кезеңдері.
1972-92 жылдардың нәтижелері де атақты режиссер Әзербайжан ... ... ... ... Ол ... әрі бас режиссер
міндетін атқара жүріп, тағы да сәтті деген бірнеше қойылымдарды ... ... «Қан мен ... ... ... «Біз ... «Қарагөз», «Ваня ағай», «Юлий Цезарь» сияқты ірі қойылымдар
көрермендердің ыстық ... ... ... ... ... қызмет істеп келе жатқан өнер
шеберлермен бірге, Г. ... ... ... ... Т.Мейрамов, Б.Жаңғалиева, Т.Жаманқұлов, Қ.Сұлтанбаев, Ш.
Меңдиярова, Ж.Мейрамова, М.Өтекешова, У.Сұлтанғазин, Ғ.Байғошқарова секілді
талантты артистер тобы ... ... шығу аясы кеңи ... ... ... театр
фестивальдарына қатысып, 1973 жылы Ш.Аймановтың «Ана –Жер ... ... ... ... ... ... және Латын Америкасы
театрларының халықаралық фестивалінде өнер көрсетті. 1984 жылы Францияның
Нанси қаласында ... ... ... Көрпеш– Баян сұлу»спектаклін
халықаралық театр фестивалінде көрсетті.
1974 жылы ... ... ... ... ... ... ... Ыдырыс
Ноғайбаев, Ақбаланы ойнаған Фарида Шәріпова, ... ... ... режиссер Әзірбайжан Мәмбетов – барлығы бес адам ... ... ... ... жылы қазақ театры өзінің жарты ғасырлық ... кең ... ... ... ... бәрі де ... ... Қожамқұлов Еңбек
Ері атағына ие болды. Театр «халықтар достығы» ... ... ... ... ... процестері табиғи жолмен жүріп жатты. Әйтсе
де, үлкен, егде ... ... ... ... құрметті демалысқа
шығуларына байланысты ... ... ... ... ... уақыт талабы ескермей қалған жоқ. ... ... орны ... ... ... аса ... ... халық артистері
Ыдрыс Ноғайбаевтың, Әнуар Молдабековтердің ... ... ... ... ... қалуына әкеп соқтырды. «Ваня ағай», «Қан мен
тер», «Ана ... ... ... өмір» т.б.
1963 жылы театрға арнайы үй (1962; арх.А.А.Леппик, А.И.Рапинский,
В.З.Кацаев; Коммунистік пр., 38) ... ... ... 1981 ... ... спектакльдер қойып, көрермендерге мәдени қызмет
көрсетті. Сол жылдың қаңтар айында театр ұжымы қазіргі сәулетті жаңа ... | ... ... ... жаңа | ... ... Оның | ... | ... М.Ф. | ... ... | ... ... Ол Абай | ... бойындағы | ... ... | ... ... | ... ... | ... ... және кіші | ... залы алынған. | ... ... ... ... ... класси | ... ... ... | ... ... | ... ... (815 | ... ... 3 қабат | ... ... кең | ... бар. ... ... | ... ... ... ... ... ... төбесіндегі әсем |
|люстра мен оның қабырғасындағы театр ... ... әсем ... ... ... ... Кіші ... (250 орынды) |
|жылжымалы сахнасы эксперименттік спектакльдер қоюға ... ... ... 3 түрлі жағдайға келтіруге болады(62). Ғимаратты әсемдеу ісінде |
|гранит, мәрмәр, ұлутас, ... ... ... т.б. ... ... ... алдынан | ... жылы М.О. ... | ... ... ды. Бұл| ... ... ... | ... ... | ... ... Е.А. | ... арх. О.Ж. | ... А.С. | ... т.б. ... ССР | ... сыйлығына 1982 | ... ... | ... ... – көне тозады. Бұл өмір заңы. Жас толқын төрге ... ... ... өз ... М.Омарова, Қ.Тілеуова, А.Омаров, С.Мерекенов,
О.Кенебаев, Б.Қаптағаев, ... ... ... ... 90 ... ... ... келген Ш.Асқарова,
Ш.Жанысбекова, Е.Біләлов, Д.Ақмолда, А.Боранбаев, Д.Жүсіптер жедел елесті.
Олар бірі бас рольдерде, бірі шағын рольдерде ... өнер ... ... ... ... ... Қ.Сүгірбеков
қойылымдарында шығармашылық тұрғыда үлкен тәжірибе жинақтады.
Ғабит Мүсірепов атындағы жастар мен ... ... ... әбден
ысылған Ғ.Әбдіналиева, ... ... ... ... қарашаңырақ атанған театрдың сахгасына ауысып келулері
өзгеше серпіліс әкелгендей болды.
Артистер қауымы әлемдік драматургияның інжу маржандарынан ... ... ... ... ... Бір топ ... мемлекеттік «Дарын»
сыйлығының лауреаттары атанды(5.63). Осы жылдары Халық артистері мен еңбек
сіңірген артистеріміздің қатары да толыға түсті. Әртүрлі ... ... ... де осы ... ... ... кіргізері сөзсіз.
Бұл тұста, отыз жылға жуық аталмыш ұжымды үздіксіз басқарған Әзірбайжан
Мәмбетов Алматының жас та ... ... ... атындағы
сазды–драма театрының көркемдік жетекшілігіне бекітілген еді.
|Егемендік алу жылдары, сөз | ... ... ... Ел | ... ... ... | ... өз ... ... | ... ... ... салтанат| ... ... де арқа ... ... ... ... жоқ. | ... ... ... | ... жойылды. Жоғарғыдан | ... ... ... | ... ... ... | ... ... ... | ... ... да жоқ | ... еді. Ол ... | ... ... өзге | ... ділгір болып | ... ұжым ... | ... ... ... ... кезекті статционарлық | ... дың | ... ... | ... | ... ... мен ... ... ... жетекшісі,
белгілі режиссер Грэхам Уайбраудың ... ... ... ... ... бір жыл ... ... Англиядағы миллионерлер
қатарына қосылады екен. Бұған ... ... ... Ал ... ... ... дегенді ұмытып қалды... Кейбірі мүлдем ... ... ... үзгенмен, қиын жанрдан жанкештілер қол үзіп кете
алмады. Жетпіс пен алпыстың арасындағы айтулы ... ... ... ... ... ... өндіре жазғаны ,
әлі де солардың жазып жүргені–ешкім дау айта алмас ақиқат. Республиканың
барлық ... кем ... ... ... ... ... ... қайсысы миллионер? Кітаптарын шығара
алмай, демеуші іздеп, ... ... Егер ... ... ... көк тиын да ... ... Қазақ драматургтері
тәлтіректеп күн кешіп ... ... ... алмайды, қаламақы мәселесін
шешуге тиісті орындардың бейғамдығына ашынады.
2006 сәуірде болған «Терезесі тең» ағылшын ... ... ... ... ... ... Исабековтің әңгімесінде «Англиядағы кейбір
театрлар арнайы әлеуметтік сауалнама жүргізіп, көрерменнің қай ... ... ... қызықтыратынын зерттеп, соған орай ... ... 300 ... ... ... Шоуды, Чеховті біркелкі
қоятын болса, 300 ... ... өмір ... қажеті қанша? Бір
–бірін қайталап жатса, ... ... ... қандай қақысы бар?
Драматургия – талас–тартыс. Тартыс болмаса, ... ... ... соңына дейін көрмей, көрерменнің кетіп жатқаны бұл да ... ... өз ... ... деп ... кетіп жатады. Мысалы,
Бернард Шоудың өзін былтыр басқаша, биыл басқалай қойса ... ... ... ... ... ... ... емес» деп қарсылық
білдіріп, шығып кетеді. «Бұл театрға келмеймін» деп ... ... да, ... ... ... де ... ... бізде, мемлекеттік тапсырыспен ... ... ... ... ... ал ... олай емес екен.
«Театрымыздың 40 ... ... ... ... ... ... ... (20.66). Тапсырыспен қойылған спектакльдерге
көремендері тартуды әкімшілік өз мойнына алады екен. Жыл ... 19 ... ... ... бар. Бұл біз үшін өте көп. ... ... ешкімге ұқсамайтын жаңа үлгідегі спектакль қоямын десе, өз ... ... ... театрымыздың тарихындағы қиын–қыстау кездерге оралсақ,
театрда сахна жиһаз–жабдығы, ... ... ... ... 1993 жылдан бастап басшылыққа келген ҚР халық ... ... ... ... сыйлықтарының лауреаты, елге ... ... ... ... Жаманқұловқа үлкен ұжымның ... ... ... жоқ, тұс–тұстан демеушілер іздеп, табаны тозды. Кеңестік
немқұрайлықпен салынған ғимарат бұл ... ... ... әбден ескірген
еді. Сахна механикасы, жарық , ... ... жылу ... ... ... технологияға сай болмай қалған. Соның бәрін қақпаған есігі қалмай
жүріп қаражат ... жаңа ... ... ... ... ... қазіргі
заманға сай дыбыс бері, жарық аппаратуралары бюджеттен тыс сатып алынды.
Облыстарға гострольдер ұйымдастырылды, ... ... ... ... ... ... сүйікті театрымен сағынып көрісті,
ризашылықтарында шек болмады.
Жаңа басшылық жыл ... ... ... ... ... өз ... Бұл ... экономикасындағы өте ауыр жылдарда ... ... ... ... ... ең ... жолы еді. Жыл
сайын ең үздік ... ... озық ... т.б. ... оны ... ... ... аяғы өнер мерекесіне айналып
отырды. Театр ... жаңа ... ... еңбегінің арқасында бірі
қалмай пәтерлі ... жаңа ... ... да ... бастысы, шығармашылық ұжымға суреткерлік еркіндік берілді. Көркемдік
Кеңес жағынан ... ... ... ... жағынан да, саны жағынан да мәнсіз еді. Қаламақының
мардымсыздығына байланысты тәжірбиелі де тіс ... ... ... үзіп ... ... Жас қаламгерлердің тәжірибесіздігі әйтпесе
қайсыбір пысықай жазғыштардың ... ... ... ... ... кеткен әлжуаз дүниелер театр талабын қанағаттандырмағаны
жасырын емес–ті.
Әйтсе де, театр бұл ... ... ... ... ... ... да шығармашылық намыспен шыға білді. «Абылай хан», «Томирис»,
«Мәңгілік бала ... ...... ... ... ханшайым»,
«Абылайдың ақырғы күндері», «Абай», «Ревизор» ... ... ... ... Сиректеу болса да осы заманғы тақырыптарды да ұмытқан жоқ. ... ... жас ... ... ... қояр ... ... үстінде. Жыл сайын өтетін Республикалық фестивальдардан театрдың
жүлдесіз қайтқан кезі болған ... ... Бас ... ... орыннан
төмен бәйге байламай келеді.
1996 жылы театр артистері М.Байсеркеновтың «Абылайдың ... ... ... ... Каир қаласында, 2003 жылы театр Иранда өткен
халықаралық театрлар фестивалінде М.Әуезовтың «Айман Шолпан» ... , ... ... ... ... ... жаңа басшылығы, оның тәжірибелі көркемдік жетекшісі,
халық артисі, професср Есмұхан Обаевтың ... ... ... ... ... Обаев жас режиссер ретінде 1965 жылы Мұхтар Әуезов
атындағы ... 40 ... ... әкемтеатрдың табалдырығын аттаған
болатын. Мәскеудің көркем театрында үш ... ... ... курсын
бітірген. Одан кейін Ғ.Мүсірепов атындағы ... ... ... ... ... ... ... бастады. 1990 жылдары ... ... жыл ... болды. Мәдениет министрлігінің бірінші
орынбасарлығы қызметінде 10 жыл бойы, ал ... ... ... атқарғанына 8 жылдай болды. Әуезов драматургиясында өзінің қоймаған
пьесасы жоқ, ... ... ... ... тұңғыш рет қойған. Одан
кейін ол кісінің «Мөлдір махаббатын» ... ... ... ... ... ... сіңірген өнер қайраткері деген атаққа ие ... ... ... халық әртісі атанды. Елуді еңсерген ректорлық
кезінде ... ... ... ... ... ... үшін өзін бақытты
адам деп санайды. «Театр өнері адам ... ... ... сахнада
мұңыңды да, шеріңді де, қуанышыңды да айта аласың»(17.65). Оны белгілі
өнер шебері өте жақсы сезінеді. ... ... бір ... ... ... келеріне нық сенімді.
Қазіргі кездегі театр репертуарында 30,40 жыл бұрын қойылған «Ана–Жер-
Ана», ... ... ... ... ... сілкініс тудырған
спектакльдер әлі де сахнадан түспей жүр. Себебі, театрдың рухын асқақтатып,
тірілтетін құдырет – репертуар. ... ... ... 42 ... жатыр. Осылардың барлығы бір күннің тірлігін қамтитын өзегі тар
дүниелер емес, ұлттың, халықтың бітім-болмысын, қайғы-қасіреті мен ... ... ... ... алдымыздан шыға беретін пенделік
проблемаларын жаңаша ұғындырып отыратын туындылар. ... ... жаңа ... қарау арқылы көрермендерге ұсынудан ұтпаса,
ұтымайды.
Бұға қоса Шекспирді айтпағанда, ... ... ... ... ... ... ... қойған жоқ. «Ана – Жер-Ана», «Қарақыпшақ
Қобыланды» пьесаларындағы көтерілген адами проблема ешқашан ... қоса ... ... театрға жыл сайын өміршең, көрермендерді
сілкінте ... ... ... 30-40 драматург жоқ. Сондықтан
«Қарақыпшақ Қобыланды» жаңа ... ... ... ... ... ... ... үшін қаншалықты қасірет екенін тағы бір еске салсақ, «Ана –
Жер-Ана» қоғам проблемалары уақыт ағымына сай сөз болады. ... 1926 ... рет ... ... спектаклі бір ғасырға жуық уақыт өтсе де
өзінің өзектілігін әлі ... ... ... қойған жоқ. Себебі-сол заманның
Қаракөзі қоғамдық құрылыстың, ... ... ... ... ... сатылмай, өз теңіне қосылуды армандай жүре есінен адасқан
ару болса, талантты ... ... ... сол ұлы ... Әуезовтың
«Қаракөзін» жаңаша қайта сахналады. Бүгінгі Қаракөз де ... ... дала ... ... мұнда Сырым мен Мөржан бәйбіше екеуі
айтыса ... ... ... ... сәйкес Мөржан қалыптасқан
дәстүрді қолдан ... ... ... біз өткенімізден бас тартпауға тиіспіз және ілгеріде
жазылған шығармаларды заманына қарай бейімдеп, бүгінгі ... ... ... ... драматургия мен режиссураның табысы деп ... ... ... ... өміршеңдігі міне, осында.
Театр тұтастай алғанда адам ... ... ... де ... ... алға ... заманмен үндесе
алатын, кез-келген сәтінде сол ... ... ... ... ... ... Рас, театрда жыл маусымында кездесетін науқан секілді қте
шығатын пьесалар да сахналанып жатады. ... ... ... төреші, күні
ертең сахнадан түсіп қала береді.
Адами проблемалардың ... ... Бәрі ... ... ... ... ... тетігі ретінде өмірдегі өз орнын дұрыс
анықтау тиіс. Олай етпесе ... ... ... ... да, ... келгенде мемлекттің ілгерілеуін тежейді. Сондықтан да театр
өзіндегі ... ... ... ... күш ... етектен
тартар әрқилы әрекеттерді батыл көрсетуді негізгі мақсаты деп санайды.
Осыған орай бір мысал айта кетсек. Өзбектің ... ... ... ... «Ат ... түн» дейтін спектакль қойды. Сондағы өзі кедей,
өзі пақыр бір ... жұрт ... ... ... ... береді.
Әйелі құрсақ көтермеген, ел секілді мінерге аты жоқ сол ... ... бір ат ... ... ... тілегін қабыл етеді. Сол ерен
жүйрік ... ... ... ақылдастары сойып тастайды. Атқа қоса тұқымын
жалғастырар бала беруін де ... еді. Әлгі ... ... ... ... сол ... «Әй, ... мен сенен бала сұрап едім. Сен маған оны
бермей-ақ қой. Ол да мына ... ... мен ... сорлы тірлік кешпесін,
қаптаған қос аяқты иттер оны да қор қылмасын» деп зарлайды. Бұл да өлмейтін
тақырып.
Иран-Ғайыптың «Мен - ... деп ... ... ... ... ... ... адам рахат өмір сүру үшін ... ... ... «Сен ... деп оны ... қудалап, өлтірмек те
болады. Ол адамдарға қайтып оралады. Келсе адамдар аңнан ... ... ... ... соң ... ... ... деп болжайды. Егер онда
да әділдік, адалдық, тазалық болмаса, онда ... ... өзім ... деп ой түйеді. Мұның астарында әрбір пендені ... ... ... мән ... ... ... жыл жүріп жатқан «Өмірзая» пьесасын ... үшін ... ... ... ... тастаған миллиция капитанының
қылығы қалайша көрерменнің бей-жай қалдырады.
Сондықтан Қазақ Ұлттық академиялық ... көне ... ... ... тың ... тудыра алмай келеді деген пікірмен келіспеймін.
Қазір де өткір, жасампаз жаңа ... бар, ... да бола ... ... ... деп ... ... да бүгінгі қалыбымызды
сипаттаумен бірге адами қасиетті, пендешілікті, ... пен ... ... ... ірі ... ... ... сырқаттанған актриса оны
емдеуге қаражат таппай, ақыры кезінде өзімен қызметтес ... ... ... тастап, коммерциямен айналысып кеткен ... ... ... ... «Е-е! ... мені ... ... Мен саған
20 мың доллар берейін, бірақ бір арманыма ... ... ... ... ... ... да күні ... сахнадан түсетін тақырып па?
Кеңестер тұсында мәдениет министрлігі жанында репертуарлық-редакциялық
кеңес болды. Сол кездегі шолақ ойлы ... ... елде ... ... осы ... де ... 40-50 жыл ... істеген
репертуарлық-редакциялық кеңеске сонау Мұхтар Әуезовтен бастап барша
драматургтер өз ... ... ... ... әрі талантты
драматургтер, өнертанушылар жұмыс ітеген бұл ... әр ... ... ... немесе тақырып аясы тар бір күндік дүниелерді әр тетрдың
мүмкіндігіне орай жолдап отыратын.
Екіншіден, ... ойға ... ... ... аяқтап шығуына
да жағдай тудырылатын. Кез-келген ... ... ... ... тақырыпқа қандай пьеса жазып жатқанын немесе жазбақ
ниеті ... ... Екі ... ... ... ... ... туындының 25 пайыз қаламақысың алатын. Бұл бір жағынан
драматургтің жауапкершілігін арттырса, екіншіден, оның материалдық жағдайын
да ... ... ... ... ... ... бірнеше дүркін министрліктің
табалдырығын тоздыра-тоздыра, міне, ақыры ... ... ... ... Енді осы ... ... музыка, драматургия
салаларындағы білікті азаматтардың үлкен шаруа атқаратыны ... ... ... әдебиетшілер мен өнер адамдарына – артистерге,
сазгерлерге, суретшілерге ... ... бір ... ... жоқ. ... ... құрғанымызбен, ақы төлеу мәселесін шешу
жағынан ... ... ... ... Өйткені, пьеса жазған драматургке
қаламақы төленетін болса, соны сахналауға бір кісідей қатысатын ... ... ... неге сырт қалу ... Жаңа ... ... ... көзделеді.
Несін жасырамыз, кезінде үлкен қызметтер атқарған әлдебір лауазым
иесінің ... ... ... ... де ... алмайтыны секілді,
театрда да жиырма жыл бұрын әлдебір рольді ... ... жүре ... ... кездесіп қалады. Егер Ереже болса
мұндайлардың да жолы кесілер еді.
Драматургтердің ... ... ... қорғау агенттігі арқылы
қорғалады. Ал, ... ... ... кім ... ... сүйене отырып
қорғайды? Сондықтан театр тарапынан дайындалып жатқан Ережеде ... ... ... ... біршама театр ұжымының құқығын
қорғау қарастырылмықшы. Қазір артистің құқығын қорғайтын Заң немесе ... ма? Жоқ, ... мен ... ... ең өзекті мәселесі–ауызбірлікті
қалыптастыру.
Жасыратын несі бар, ... алып ... ... бірде-бір сөзін
өзгертпей, кейіпкерлердің қимыл-әрекетін өзгеріссіз сахналауды қалайтын
драматургтер де болады. Олар сахна ... ... ... өрнегі болатынын түсінгісі келмейді. Мұндай жағдайда тәп-тәуір
пьеса сахналанбай ... ... ... ... өзінде көрермендер
хошеметіне бөлінбейді.
Драма театры ғана емес, бұл опера ... да ... ... ... ... операсын сахналау алдында композиторлар мен либреттосын
жазған ақындар арасында талай айтыс-тартыстың болғанын, ақыры түсінісе ... ... ... ... ... ... ... да мұндай
пікірталастардың көп болғаны рас және бұл ... ... ... ... ... ... мен ... бірлесе жұмыс істеуіне қолайлы
жағдайлар тудырылатын. Шығармашылық үйі, ... ... ... ... Оған қоса ... ... соң драматургтерге қаламақы төленіп,
олар әлгі шығармашылық ... ... ... ... ... ... қарап шығатын. Өнерін ойлаған үкімет алдағы кезде осыны ... жөн деп ... ... ... да ... ... кезеңдерінің болып
тұратынын жоққа шығара алмаймыз. Товстоногов кезінде: ... ... ... бір ... бір ... ... дегенді айтып кеткен болатын. Ол
көрерменге емес, театрдағы жұмыстың ұйымдастырылуына, соның басында ... ... мен ... ... ... атындағы театрға келсек, алғашқы құрылған кезінде білікті
режиссерлардың жоқтығынан тырнақалды қойылымдардың ... ... ... ... Кейінірек Жұмат Шанин, одан соң ... ... ... ... мен ... ... ... режиссерлар тұсында театр
да аяғынан қаз тұра бастады. Бұған қоса ... ... ... ... ... ... ... кеткен соң театрда қайтадан құлдырау ... ... аға буын ... ісін ... алып ... ... әлі ... қоймаған болатын.
Елуінші жылдардың екінші жартысында Мәскеуден оқы келген Әзірбайжан
Мәбетов театр жұмысын қолына алды да, ... ... ... Театрдың
дәуірлеу кезеңі тоқсаныншы жылға дейін, яғни отыз жыл бойы жалғасты.
Әзірбайжан ... ... соң ... серпіліс те біршама саябырсып, 5-
6 жыл бойы қоңырқай тірлік басталды(24.285). Тартымды қойылымдар азайып,
көрермендер сиреді. Екі мыңыншы ... ... ... ... ... ... ... көрермендер залы қаңырап бос тұрса, ... ... ... ... ... неде десеңіз, айтайын. Асанәлі Әшімов бастаған нарқасқа тұлғалар
қайтып оралды. Жас сайыпқырандар ... ... ... ... ... және басқа да киноәлеміне бет бұрған ... ... ... аттаған болатын. Сол актерлер ойнайтын спектакльдерге
қазір жас көрермендер ағылып келетін болды.
Және тағы бір айтатыным, театр синтетикалық, яғни сан қырлы ... ... ... ... ... ... үшін жанр жағына да
көңіл бөлу отыру керек. Жуырда өзі елеусіз қалғанымен, шығармалары арқылы
жарық жұлдыздай жарқ ... ... ... ... ... ... сахналанды. Бұл музыкалық шығарма. Ұлы сазгердің тағдырын ... жұрт ... ... енді ... ... жылайды. Ең соңында марш
орындалғанда, залға ... соңы ... ... тік ... ... ... ... қазіргі әнұранымыз театр сахнасында алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... тарланы –
Бағыбек Құндақбайұлы
Қазақтың еңбек сіңірген қайраткері, Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың
лауреаты, ... ... ... өлкетану докторы, профессор Бағыбек
Құндақбайұлы қазақ театртану көшіне елуінші ... ... ... ... ... содан бергі шығармашылық жолына зер сала
үңілсек, зейнетінен ... мол ... ... қол ... ... ... ... куә боласыз. Бұл кісі театртану мамандығы бойынша
қазақ топырағында тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... ғылым академиясының М.О.Әуезов атындағы
Әдебиет пен өнер институтының бөлім меңгерушісі, Т.Жүргенов атындағы Қазақ
ұлттың өнер ... ... ... жуық ... бері ... ... ғылымын кәсіби тұрғыда
дамыту ісіне орасан зор еңбек сіңіріп келе ... ... ... ... ... ... туды. Оның сыншыға тән өткірлігі мен
зерттеушілік зердесінің ауқымдығын танытатын «Режисура мен спектакль» (1971
ж.), «Путь театра» (1974 ж.), ... және ... (1981 ж.), ... ... ... (1997 ж.), ... және театр өнері» (2001 ж.) кітаптары сахна
өнерінің қыр ... ... ... ... Елу жылға жуықтан ... ... ... ... ... ... түбегейлі зерттеген
театр тарихшысының қаламынан туған аталмыш еңбектерде ... ... өсу, ... және ... ... бәрі ... қамтылған. Атап
айтсақ, Мұхтар Әуезов атындағы мемлекеттік ... ... ... ғасырлық даму белестері мен шығармашылық келбеті орыс тілінде ... ... ... деп ... ... ... ... Автор
Қазақстанда алғаш құрылған үйірмелердің болашақ театрымызға ... ... мен ... ... «Қазақтың академиялық драма театры» деген
монографиялық кітабында есімі ерекше аталған Ж.Шанин шығармашылығына
кеңінен ... ... ... Құндақбайұлы алдыңғы буын
театртанушылардың зерттеу нысаналарына ілікпей ... ... ... ... ... ... ... Ал, «Уақыт және театр» ... ... әр ... ... ... ... ... өнер қайраткерлерінің шығармашылық портреттерін ... ... ... ... ... сынды
драматургтердің пьеса жазу стильдері мен сан қилы ... ... ... шығарманың тәрбиелік мәніне ғылыми-эстетикалық
тұрғыда баға берді.
Б.Құндақбайұлы ұлттық ... ... ... ... мен
қалыптасуына, бүгінгі көркемдік ... ... ... ... ... ... өзінің ғылыми еңбектерінде үнемі қарастыра
келіп, 1997 жылы ... ... және ... атты ... ... терең бойлап, жүйелі түрде талдау жүргізген.
Мұнда ... ... оқып ... ... ... қазақ-татар
жастары бірігіп өткізген «Шығыс кешімен» Қазан ... ... ... ... ... ... жандануына ат
салысып, өзі де сол өнермен бірге шындалғаны әсерлі әңгімеленген. Автор
М.Әуезовтың «Жалпы театр ... мен ... ... ... ... ... ала ... оның эстетикалық көзқарастарын анықтап, сахна өнерінің
барлық компоненттеріне бірдей көңіл аударып, ... ... ... мен ... ... және ... ... әрбір
пьесаның жетістігі мен олқылығын театртанушыдай сараптағанына тәнті бола
отырып, қазақ театрының теориясын қалаған да ... ... ... бұдан кейін драматургтің «Еңлік-Кебек», ... ... ... ... ... ... қыпшақ Қобланды» тәрізді сахналық
шығамаларының шоқтығы биік екеніне арнай тоқтолған ... ... неше рет ... ... өңделгенін, оның композиция жағынан
қаншалықты ширағанын, кейіпкер бейнелері мен ... ... ... түлегенін бірнеше нұсқалар арқылы салыстыра отырып, өрелі ойлар
өрбіткен. ... ... ... ... ... ... бұл ... М.Әуезовтің театрға байланысты шығармашылық
қызметін ғылыми тұрғыда сипаттаумен құнды.
Сарабдал ... ... және ... ... ... ... ... театр
өнерінің алыптары Ж.Аймауытов, Ж.Шанин, Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов,
С.Қожамқұлов ... тағы ... ... ... өмір ... ... орны белгіленген. Монографияның келесі бөліміндерінде ғалымның
театр фестивальдері мен ... ... ... айтқан
пайымдаулары да қызғылықты десек, кітапта соңғы он-он бес жыл ... ... даму ... мен репертуар саясаты, театрлардағы
ізденістер мен ... ... ... ... ... ... ... қатар Б.Құндақбайұлы ұлттық театр
өнерінің тарихына байланысты ... ... ... екі томдық «Қазақ театрының тарихы» (1975,1978,көлемі
40б.т.), Мәскеуден ... 6 ... ... ... ... ... ... театроведения народов СССР» (1987) деген
күрделі зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... сырттай бақылаушы емес, оның дамуына, тарихының дұрыс
жазылуына ат саласып келе жатқан жанашыры. ... ... ... ... театрымыздың іргетасын қаласқан азаматтардың есімдерін атауға тыйым
салынғаны белгілі. ... ... ... де, ... де шындықты талап
ететін әділ сыншы қазақ театрының тарихының бірінші томына ... ... ... туғанда» (68) деген тарауларында өз пікірін бүкнесіз
білдірді. Бірақ заманның ... ... ... олардың атын ашық
айтқызған жоқ. Тек жариялылықтың лебі ескеннен кейін ғана ... ... ... ... Осы тұста Б.Құндақбайұлы ұлттық драматургиямыздың
сүрлеуін салушы, тума ... ... ... ... мен ... орны туралы бұрыннан жиған құнды деректерін жариялады. Оның
«Жүсіпбек Аймауытов және ... ... ... ... ... ... кітапқа кіріспе болып басылды(69). Автор өз кезеңінің өмір шындығын
бүкпесіс дәл ... ... ... ... ... ... сөз еткен. Ең бастысы, ... ... ... ... араласқанын және 1914 жылдан бастап
режиссурамен алғаш айналысқан ... бірі ... ... ... Ол ... Аймауытұлының әншілік, композиторлық қасиеттерінің
зерттелмей жатқанына қынжыла отырып, алдағы уақытта ... ... ... ... игі ... де ... ғалымның театр туралы ғылыми очерктері неміс, ағылшын, француз
тіліне тәржімаланып, дүние жүзіне қазақ ... ... ... ... сахнада болып жатқан құбылысты қалт жібермей бағдарлап, оның әділ
бағасын берумен ... ... ... ... ... ... дәл ... Мысалы, бүгінде барлығымыз бірдей қолданып жүрген
«актер»-«орыдаушы», «видение внутреннего зрения»- «көкірек ... ... ... толып жатқан терминдерді төл ... ... ... ... оның ... ... бөле ... қарауға болмайды. Ол ұзақ жылдардан бері Т.Жүргенов атаындағы театр
және кино институтының студенттеріне «Қазақ театрының тарихы» мен ... ... ... оқып келе ... ... көп ... ... түпкірінде еңбек етіп жүрген актерлер ... ... ... ... ... мазмұнды дәрістерін ұмыта
қойған жоқ. Ең бастысы, 1990 жылы осы ... ... ... ... ... топырағында болып көрмеген театртану ... ... ... ғылымын алға жылжыту үшін ана тілінде жазатын
мамандар даярлау керектіген жете ... ... ... ... жас ... ... жалыққан емес.
Ия, көрнекті ғалым, театр сыншысы, майталман педагог Б.Құндақбайұлының
қазақ театр өнерінің өркендеуі мен ... ... бей ... ... ... мол.
Театр сыншысы Қажықұмар Қуандықовтың «Серке Қожамқұлов» (1996),
«Тұңғыш ұлт театры» (1969), «Театрда туған ойлар» (1972) ... ... ... ... мән мағынасын жоғалтпаған еңбектер. Осы еңбектер Қазақ
драма ... ... ашып ... ең ... ... көзі ... керек. Қуандықов еңбектерінде сол кездегі дарынды, тума талантты
аға–апаларымыздың театрға, өнерге қосқан зор үлесін ашып жазады.
Драматургия мен ... ... ... ... ... мен
режиссерлер, жалпы театр өнері жайында көптеген сыни дүниелер жариялаған,
ұстанымы мықты сыншының азды – көпті еңбегіне ... ... ... ... ... мәселеге қатысты соңғы еңбектердің санына Әшірбек Сығайдың көп
жылғы шығармашылық ізденістерінен ... ... ... атты ... Онда автор мемлекетімізге есімдері кеңінен ... ... ... өнер ... ... ... жан –жақты байыппен
талдап таразылап, әсерлі кескіндейді. Сонымен қатар жалпы қазақ сахна
өнерінің келелі ... оның даму ... мен ... сипаты жайлы ой
қозғайды.
Қортынды.
Қорыта келе, Мұхтар Әуезов атындағы театр алғашқы құрылған ... ... ... ... ... бой ... ... емес. Кейінірек Жұмат Шанин, одан
соң ... ... ... ... ... мен ... ... астасқан
режиссерлар тұсында театр да аяғынан қаз тұра бастады. Бұған қоса ... ... ... спектакльдер қойды.
Қазақ Ұлттық Мұхтар Әуезов атындағы театрымыздың тарихын аның
қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... әрі
қарай дамып, театр тарихындағы елеулі шығармашылық жетістіктеріне жетіп
қазіргі танда өнердің «Қарашаңырағы» ... ... ... өнердің
дамып, жетілуінің шырқау биігіне көтерді. Қазақ халқының сан қырлы
қасиетін, ... ... ... ... ... ... ... барлық жағынан дамып, жас ... ... ... ... ... ... тануында театрдың мәніде
зор.
Қазақстанның мәдениет тарихында «театр» ерекше орын ... ... ... ... ... ... рөлі өз тарихи дамуын ... ... ... ... ... арта ... ... ұлты өткен
тарихына көз тастап, төл тарихын түгендеу барысында – ... ... ... ... да ... ... қолға алынды. Өкінішке
орай күні бүгінге дейін осы ұлттық кәсіби ... ... ... ... ... келеді. Оған негізгі себеп, осы істің басы–қасында
болған ұлт жанды қазақ халқының ... ... ... ... өз ... қосқан Смағұл Садуақасов, Қошмұхамед Кемеңгеров,
Дінмұхамед ... ... ... ... ... тағылған Кеңес
өкіметіне қарсы тұрған буржуазияшыл ұлтшылдар, тіпті соңғы екеуіне «халық
жауы» деген жала лақаптар айтқан болатын.
Көрермендерді жалықтырып ... ... ... үшін жанр ... көңіл бөлу отыру керек. Жуырда өзі елеусіз қалғанымен, шығармалары
арқылы ... ... жарқ ... ... ... ... ... серенадасы»
пьесасы сахналанды. Бұл музыкалық шығарма. Ұлы сазгердің тағдырын тамашалап
отырған жұрт біресе ... енді ... ... ... Ең соңында марш
орындалғанда, ... ... соңы ... ... тік ... қосыла шырқай
жөнеледі. Біздің қазіргі әнұранымыз театр сахнасында ... рет ... ... ... ... ... 30,40 жыл бұрын қойылған «Ана–Жер-
Ана», «Қарақыпшақ Қобыланды» секілді рухани әлемде ... ... әлі де ... ... жүр. ... ... ... асқақтатып,
тірілтетін құдырет – репертуар. Бүгін театрдың сахнасында 42 спектакль
жүріп жатыр. Осылардың барлығы бір ... ... ... ... ... емес, ұлттың, халықтың бітім-болмысын, қайғы-қасіреті мен қуаныш
махабатын, заман өзгергенімен қайталап алдымыздан шыға ... ... ... ... ... туындылар. Сондықтан оларға
режиссерлік жаңа көзқараспен қарау арқылы көрермендерге ... ...... ... ... ... ... белгілі.
Спектакльді соңына дейін көрмей, көрерменнің кетіп ... бұл да ... ... өз ... дұрыс деп тауып кетіп жатады. Мысалы,
Бернард Шоудың өзін былтыр басқаша, биыл басқалай ... ... ... ... ... ... ... пьесасы емес» деп қарсылық
білдіріп, шығып кетеді. «Бұл ... ... деп ... ала
қашатындар да, міндетті түрде келетіндері де баршылық» дейді.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
1. Қазақ театрының ... А., 1975-78. 1- том. ... ... театрының тарихы, А., 1975-78. 2-том 360-б
3. Львов Н.И. Казахский театр. М., 1961 ... ... Б. ... мен спектакль. А., 1971 157-б
5. Кундакбаев Б. Путь ... А.,1974 ... ... Б. ... және ... А., 1981 157-б
7. Құндақбаев Б. Әуезов және ... А.,1997 ... ... Б. ... және театр өнері. А., 2001 95-б
9. Құндақбаев Б. ... ... А., 1964 ... ... ... драматияеского театра. М., 1966-71. 355-б
11. История театроведения народов СССР. М., 1987 240-б
12. Қуандықов К. ... ... А.,1996 ... ... К. Тұңғыш ұлт театры Қ-О.1969 210-б
14. Қуандықов К. ... ... ... ... Сығай Ә. Сахна саңлақтары А.,1998 510-б
16. Әуезов М. «Жалпы театр ... мен ... ... ... ... ... М. Шығармалар. –Алматы: «Жазушы», 11-том.1969, 280.
18. Бабкина М.П., Потабенко С.И. Народный театр Индии. М., 1964 ... ... М. ... және ... ... 1962, 255-б.
20. Қазақ театрының тарихы. Алматы, 1975, Т-1,325- б.
21. ЛандауС.Г Из истории драматического театра в Омске(1765-1946). Омск,
1950.250 ... ... М. ... русский театр на Урале. Чкалов,1948,625-стр
23. Әуезов М. Әр жылдар ойлары. Алматы: 1959, 17-бет.
24. «Казахстанская правда», // Ж.Махамбетова ... ... ... январь
25. Сансызбаев Н. «Театр тарихындағы шындық», «Қазақ әдебиеті». 2007, ... ... С. Ұлт ... ... Қызылода, 1926, 57- бет.
27. Данилов С.С. Русский драматический театр XIX века, часть I. М.,1957,
стр.210
28. ... С. «Ұлт ... ... ... 1926, 26 қаңтар
29. Садуақасов С. «Ұлт театры», «Еңбекші қазақ». 1926, 20 ... ... ... 1927, №2 13қаңтар «Оқу ... ... ... Қ. ...... әдебиеті». 1961, № 9
32. Богатенкова Л. Хадиша Букеева. А., 1965 122-б
33. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, 2-тізбе, 91-іс, ... ... ... ... ... 1242-ф, ... 207 -іс,8-бет
35. Орталық мемлекттік архивы, 1242-ф, ... ... ... ... ... 1242-ф, ... 124-бет
37. Львов Н.И. Казахский академический театр драмы. А., ... ... Н.И ... ... М., ... ... Токарь Х. Спектакль о героических земляках. - «Казахстанская правда»,
1942, № 28
40. ... Ғ. ... ...... ... ... Қ. ... өшпенділікті кернете түседі;
Герага П. ... ...... ... ... «Зор мақтаныш көрдік». – «Социалистік Қазақстан»,1942, 29
қараша
41. Маловичко А. Жанрдың қалыптасуы. –«Советский Казахстан», 1957, №8
42. ... ... ... Қазақстан», 1945, 2 қазан.
43. Қазақ көркем өнерінің мақтанышы ... ... ... ... Д. «Одно дерево – не лес», –«Советская культура», 1958,
13желтоқсан.
45. «Социалистік Қазақстан», 1958, 15 шілде.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Каспий маңы ойпатының тұзды күмбезді құрылымдары35 бет
Тақырлардың қалыптасуының физикалық-географиялық жағдайлары102 бет
Тұзды жыныстар68 бет
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Үкіметтің қалыптасуының әлемдік тәжірбиесін салыстырмалы талдау27 бет
Еліміздің драма театрлары8 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
Ахмет Жұбанов4 бет
Ағылшын әдебиеті9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь