Көне түркі сөздік құрамының қалыптасуының түркі тайпалалары мен байланыстылығы

1. Кіріспе
1.1. Көне түркі тілі
1.2. Түркі халқының көне тарихы

2. Негізгі бөлімі
2.1. Түркі этнонимі
2.2. Көне түркі тілінің лексикасы

3. Қорытынды
3.1. Түркі мақал.мәтелдерінің сөздік құрамы
Көне түркі тілі – көне дәуірде Азияны мекендеген қазіргі түркі халықтар
тілі. Көне түркі тілінің кейбір материалдары топонимика мен ономастика тарихында көршілес елдердің жылнамаларында кездеседі.
Топономика ( грек. topos- орын және onуmа – есім, атау) географиялық атаулардың ( топонимдердің ) қызметін, маңызы мен шығу тегін даму заңдылықтарын зерттейтін негізгі салаларының бірі.
Ономастика ( грек.onyma – есім, ат) – тіл білімінің жалқы есімдерді зерттейтін саласы.Жалқы есімдерге жер-су, ру-тайпа, ел-жұрт, халық, ұлт аттары кісі есімдері мен фамилиялары, жан-жануарлардың аттары,
астрономиялық атаулар жатады.
Лексика ( грек. Iexikos-сөзге қатысты)- тілдегі сөздер жиынтығы; тілдің сөздік қоры.
Сөздік құрам, лексика – белгілі бір халықтың тұрмыс жағдайын, күнкөріс –
тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсететін тілдердегі сөздер жиынтығы.
Белгілі бір халықтың қоғамдық шаруашылық мәдени- тұрмысы неғұрлым күрделі болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады деген сөз.
Басты мәліметтер көне түркі жазба ескерткіштер ( V-VII ғасыр) мен
көне ұйғыр жазба ескерткіштерінде (V-XIII ғасыр) сақталып қалған. Олар жеке тайпалық тілдердің негізінде жасалған. Қазіргі түркі тілдерінің жетілу барысындағы белгілі бір дәуір кезеңін танытатын тарихи нұсқа көне түркі тілінің грамматикалық құрылысы фонетикалық жүйесі және оның негізгі сөздік қоры осы күнгі түркі тілдерінде түгелдей сақталған.
Кейбір өзгешеліктері мыналар; Грамматикалық ерекшеліктер; Көне түркі тілі типологиялық жағынан жалғамалы топқа жатады, оның морфологиялық
құрылысының негізі – аффиксация; түбір + жұрнақ + жалғау.Түбір көбінесе
бір буынды ғана болып келеді, аффиксациялық көрсеткіштер де іспеттес.
Көне түркі тілінде тек (род) категориясы болмаған. Атау тұлғада тұрған сөз
көптеген мәнде қолданылған.Жіктеу есімдіктері мен сілтеу есімдіктері – этимологиялық жағынан өзара төркіндес.Қазіргі түркі тілдерімен салыстыр-
ғанда, көне түркі тілінде мынандай айырмашылықтар кездеседі; табыс септігінің –ғ/г; -ығ/-іг жалғауы; сөз-сөздігі (сөзді), баш-башығ (басты);
-ғару/-геру (ға-ру,ге-ру) табғачару (табғачқа), -ңару/-ңеру,-ңар/-ңер: аңар (оған), -йа/-йе/: курйа (кері, кері қарай); құралдық септіктің –ын/-ін, -ун/үн жалғауы; көлік-көлгүн (көлікпен). Қазіргі қазақ тіліндегі көрі, ілгері,
сыртқары, шеткері, жазын, қысын, күзін сияқты сөздер. Көне түркі тілінің
кезінде қалыптасып кеткен реликті формаларда тұрып қолданылады.
Өткен шақ жекеше екінші жақ –тығ/-тіг: бардығ (бардық); ауыспалы келер шақ – тачы/течі, -дачы/-дечі:болатчы (болады), өлүртечі (өлтіреді);
өткен шақ –тұқ/-түк,-дұқ/-дүк: өтүнтүк (өтінген), бардуқ (барған); есімше
бірінші 2-ші жақ есімдіктерімен тіркесіп айтылады: болатчы сөн (боласың);
көсемшенің өткен шағы –бан/-пан, -бен/-пен арқылы берілген;
1. Ә. Қайдар, М. Оразов
Түкітануға кіріспе Алматы – 2004 ж.
2. Отар - Әлі – Бүркіт
Түркітану Алматы – 2003 ж.
3. А. Нұрмаханов
Түркі фразеологиясы Алматы – 1998 ж.
4. Ғ. Айдаров
Күлтегін ескерткіші Алматы – 1996 ж.
5. А. Салқынбай Е. Абақан
Лингвистикалық түсіндірме сөздік Алматы – 2002 ж.
6. Бас редактор Е.М. Арын
Жауапты редактор А.Ж. Құдабаев
Құрастырушы жауапты редактор Ә. Құрышанов
Қазақ тілі энциклопедия Алматы – 1998 ж.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Абай атындағы Қазақ Ұлттық Педагогикалық ... ... ... Көне ... ... ... ... тайпалалары мен байланыстылығы
Орындаған: Тажиев Ербол
3-курс, 1-топ
Тексерген: Кенжебаева Гүлдариға
Алматы -2007 ж.
Жоспар
1. Кіріспе
1.1. Көне түркі тілі
1.2. Түркі халқының көне ... ... ... ... ... Көне ... ... лексикасы
3. Қорытынды
3.1. Түркі мақал-мәтелдерінің сөздік құрамы
Көне түркі сөздік құрамының қалыптасуының түркі
тайпалары мен байланыстылығы
Көне түркі тілі – көне ... ... ... ... түркі халықтар
тілі. Көне түркі тілінің кейбір материалдары топонимика мен ономастика
тарихында көршілес елдердің жылнамаларында ... ( ... topos- орын және onуmа – ... ... географиялық
атаулардың ( топонимдердің ) қызметін, маңызы мен шығу тегін даму
заңдылықтарын зерттейтін негізгі ... ... ( ...... ат) – тіл ... ... ... саласы.Жалқы есімдерге жер-су, ру-тайпа, ел-жұрт, халық, ұлт
аттары кісі ... мен ... ... ... атаулар жатады.
Лексика ( грек. Iexikos-сөзге қатысты)- тілдегі сөздер жиынтығы; тілдің
сөздік қоры.
Сөздік құрам, лексика – ... бір ... ... жағдайын, күнкөріс –
тіршілігін, кәсібін түгел қамтып көрсететін тілдердегі сөздер жиынтығы.
Белгілі бір халықтың қоғамдық ... ... ... неғұрлым күрделі
болса, соғұрлым сол тілдің сөздік құрамы да бай болады деген сөз.
Басты мәліметтер көне түркі ... ... ( V-VII ... ... ... жазба ескерткіштерінде (V-XIII ғасыр) сақталып қалған. Олар жеке
тайпалық тілдердің негізінде жасалған. Қазіргі түркі тілдерінің жетілу
барысындағы белгілі бір дәуір ... ... ... ... көне түркі
тілінің грамматикалық құрылысы фонетикалық жүйесі және оның негізгі сөздік
қоры осы күнгі түркі ... ... ... ... ... ... ... Көне түркі тілі
типологиялық жағынан жалғамалы топқа жатады, оның морфологиялық
құрылысының ...... ... + жұрнақ + жалғау.Түбір көбінесе
бір буынды ғана болып келеді, аффиксациялық көрсеткіштер де іспеттес.
Көне ... ... тек (род) ... ... Атау ... ... ... мәнде қолданылған.Жіктеу есімдіктері мен сілтеу есімдіктері –
этимологиялық жағынан өзара ... ... ... ... көне ... тілінде мынандай айырмашылықтар кездеседі; табыс
септігінің –ғ/г; -ығ/-іг жалғауы; сөз-сөздігі (сөзді), баш-башығ ... ... ... (табғачқа), -ңару/-ңеру,-ңар/-ңер: аңар
(оған), -йа/-йе/: курйа (кері, кері қарай); құралдық ... ... ... көлік-көлгүн (көлікпен). Қазіргі қазақ тіліндегі көрі,
ілгері,
сыртқары, шеткері, жазын, қысын, күзін сияқты сөздер. Көне ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Өткен шақ жекеше екінші жақ –тығ/-тіг: бардығ (бардық); ауыспалы келер шақ
... ... ... ... ... шақ ... өтүнтүк (өтінген), бардуқ (барған); есімше
бірінші 2-ші жақ есімдіктерімен тіркесіп айтылады: болатчы сөн (боласың);
көсемшенің өткен шағы –бан/-пан, -бен/-пен ... ... ... ... рай ... ... (келсе);рай –ың/-
ің, -уң/-үң (2-ші жақ көпше,сыпайы түрі),
1
-ғыл/-гіл (2-ші жақ ... ... ... ... ... барғыл
(барыңдар) т.б. Ондық сан есімдердің жасалу жолдары ерекше түзілген: әуелі
бірлік сандар, ... соң ... ... ... 15 – беш ... ... – он бес).Осы іспеттес ерекшелік қазіргі сары ұйғыр тілінде
кездеседі. Сөздердің грамматикалық кластарға ... зат есім ... ... зат есім мен ... ... ... жиі қолданылған.
Үстеу мен шылау сөздердің саны барынша аз болған.
Синтаксистік ерекшеліктерінің басты бір ... ... ... ... да ... келуі) өте жиі жұмсалады: түрк будун
(түрік халқы), 2-түрі (бір сыңары жалғаулы болуы) біршама жиі (қаған інісі

ханның інісі),ал 3-түрі (екі ... да ... ... ... өте сирек
ұшырасады, бұл вариант қазіргі қазақ тілінде жиі қолданылады.
Фонетикалық ерекшеліктер. Жуан және жіңішке болып айтылатын
8 дауысты дыбыс ... а-е, о-ө, у-ү, ы-і, (и), 18 ... ... б, д, ж, з, г, ғ, к, қ, й, л, м, н, п, р, с, т, ч, ш. ... 1-
жартысында 8, қалған жартысында 6 не 7 ... ... ... ... соңында о, ө дыбыстары кездеспеген, у, ү өте сирек ұшырайтын болған).
Сөз басында 7 ... ... (б, т, қ, ч, м, с, й), ... ... ... ... ... Кейбір ұяң дауыссыздардың (ғ, г, б, д) сөз
соңында келуі әдеттегі құбылыс: сарығ (сары), кічіг (кіші), еб(үй), өд
(уақыт).
Сөздің ... ... ... екі ... қатар келмейді, бірақ
басқа орындарда ( түбір мен қосымшаның қосылған жерінде) кездесе береді,
сөз соңында лт, рт, нт тіркестері жиі ұшырайды: алты ... ... анта ... ... ... тілдермен салыстырғанда ғ, г
дыбыстарының ұ, й дыбыстармен алмасуы не болмаса айтылмай түсіп қалуы, сол
сияқты д/т/й ... жиі ... ... (ұры), оғул (ул/ұл), өгірет
(үйрет), тағ (тау), адақ, айақ (аяқ), т.б.
Көне түркі тілінде кейбір дыбыстар өзара ... ... ... ... дәреже), м/б: мен/бен (мен), т/д: тегірі/дегірі (де, ... ... ... е/и: ... (ел), н/и: анығ/айығ (сұм, зұлым), ң/и:
қоң/қой (қой) т.б. ... ... ... ... ... болған мұндай
фонетикалық құбылыстар сөздің қай поизициясында болса да ұшыраса береді.
Түркі халқының өзіне тән көне ... бар, ... күні ... ... ... ұстанған саясат бойынша олар туралы ашық айтуға ... еді. ... ... ... ... өз ... жоқ, ... ел еді деген көзқарастарды қалыптастырды. Қазір егемендікті алған
түркі халықтары өз тарихын іздеп, архивтерді ... ... ... ашық жазуға кірісті. Өзіндік мәдениетін жұртқа паш ете ... ... сол ... ... ... ... де көне
тарихы болғандығы, дүние жүзіндегі «мәдениет» деген ... ... ... бірі ... ... ... Тарихта бұрыннан
белгілі қытай халықтарымен иық тіресіп өмір
сүрген тайпалардың ішінде қазақ халқының ... ... көне ... ... т.б. ... болғандығы ашық айтыла бастады. Түркілердің
ұлы Кирмен соғысып, жерін бермей сақтап қалған ел екендігі,
Константинапольдің құлауына ... ... ... ... бірі ... ... бастады.
Түркі тайпалары тарихқа өз атымен тек VI ғасырда (545ж.) ... ... ... ... ... ... ... түркі
тайпаларының атын да, затын да өзгертіп беруге ... ... ... ... жыл санауымыздан бұрын 20-ғасырында жасаған түркі
тайпаларының бірін қытай ... ... ... – хундар, үшінші
тобын – дунхулар деп атап келді. Ал дунху сөзі:
дун – көне қытайша «шығыс», ху – ... ... ... еді. ... – «шығыстағы жабайылар» мағынасын береді. Еділ бойындағы түркі
тайпаларының аттары да осындай өз атымен аталмай, аудармасымен немесе
этностың ... ... ... Мысалы, П.В.Голубовскийдің
көрсетуінше, кумандар, қыпшақтар, половецтер – бір тайпаның атауы. Сыр
бойында жасаған массагеттер мен сақтар бір тайпаның ... ... ... ... ... ... ... бірнеше тайпалар бар екен деуге
болмайды. Түркі тайпалары туралы ... ... ... да ... бірақ
олардың тілі мен әдебиеті, қоғамдық құрылымы туралы жүйелі мәлімет
берілмеген. Сондай-ақ, XI-ғасырдан бастап түрктер өздері өз тарихынан
мәлімет беретін жазбаларын қалдырған. Онда да олар ... ... өз ... ... ... ... мен ... кейін тығыз қатынаста болған – арабтар.
Әму мен Сыр ... ... ... ... араб пен парсы тілдес
халықтармен араласып өмір сүрген кездері болды. ... ... ... ... тату өмір де ... ... ... Македонский Самарханға шабуыл
жасағанда оған соғдылар тізе қосып тұрған ... ... ... белгілі. Ал Кир мен сақтардың соғысы аңыз түрінде ... ... ... ... «Өлген массагетер патшасының жесірі Томирис елді
биледі. Кир оған елші жіберіп, өзіне күйеуге шығуын ұсынады. Бірақ ... ... ... оған ... ... ... ... соң Кир массагетерге
шабуыл жасауға дайындыққа кіріседі. Әмуден (Арахстан) өту үшін көпір сала
бастайды. Томирис оларға адам ... ... ... ... ... өз ... бір ... жерге шегертіп, Кир сарбаздарының өтуіне жағдай
жасайды. Томиристің жас баласын Кир қолға түсіріп, басын алады. Одан
хабардар болған Томирис: «Қанішер Кир. Өзінің ... ... ... ... ... суына алдап, баламның басын алдың. Күн құдайдың
атымен ант беремін, сені өз қолыммен ... ... - деп оған ... Кир ... құм ... ... кіргізіп, әбден шөлдетіп,
болдырған әскерлеріне массагеттер сарбазы шабуыл жасайды. Шала-жансар Кирді
сарбаздар ... ... ... оның басын кесіп, местегі қанға батырып, оны
еліне жібереді».
Түркі халықтары – бір-бірінен бөлініп, ... өмір ... ... қайта өзара тайпа-тайпа болып, жіті араласып, тығыз қарым-қатынаста
3
бірге жасап келе жатқан, кейде өзара жауласып, кейде одақтасып отырған
этникалық топтар. Сондықтан болар, көп ... ... ... әлеуметтік
жағдайы, мәдениеті, салт-дәстүрі, діні, тілі ортақ болып келген. Көне түркі
тайпалары мен халықтарының көптеген ғасырға созылған тарихын ... ... ... пән ... ... ... жағынан, әлі жас,
көптеген проблемалары шешіле қоймаған, әлі де дами ... ... ... Егер ... ... мен ... өз ... көріп, олар туралы өз
білгендерін талдап таратып, жазып ғылымда қымбат мәлімет қалдырған ертедегі
зиялы қауымды ... ... деп ... онда түркі әлемінде алғашқы
түркітанушы ғалым деп біз Махмуд Қашқариды санауымыз керек.Махмұт Қашқари
ХІ ғасырда өмір сүрген (1029-1039) – түркі халықтарының ... ... ... ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, зерттеуші ғалым.Оның шын
аты-жөні;
Махмут ибн Мухаммадин Қашқари .Махмут Қашқари Барсхан қаласында
туған.Бұл қаланы Тұран ... ... ... ... ... ... Қашқар қаласында, сосын- Бұхара,
Нишапур, Самарқан, Мерв және Бағдат шаһарларында оқыған.Ерекше ... ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрпы, наным-сенімі Махмут Қашқари осы мақсатын жүзеге
асыру үшін, бір жағы – Жетісу Мауренахр, Хорезм, ал ... ... ... Қара ... жағалауына дейінгі түркі тайпалары мекндеген ұлан-
ғайыр өлкені аралап шығады.Соның нәтижесінде қыруар көп тілдік
Этнографиялық деректер, ауыз ... ... ... ... ... жинағы» өмірге келеді.Ол өзінің «Түркі тілдерінің жинағы»
атты ... ... ... Аса қамқор, ерекше
мейірімді Алланың атымен бастаймын! былай деп ... «Мен сол ... ... ең ... ең әдемі әңгімешілерінен, ең бір
зеректерінен, ең білгерлерінен, ежелгі асыл тайпаларынан уа соғыс ісінде
мықты найзагерлерінен болдығымнан олардың шаһарлы мен сахарасын бастан ... ... ... ... ... йағма ,қырғыздардың сөздерін
және қасиет, құпияларын анықтап шықтым оларды пайдалндым.Мен осы
тілдердегі әрбір кішігірім айырмашылықтарын парықтап білу үшін ... ... ... тілі ... көңіліме ұялап, берік сақталып
қалды.Мен оларды мұқият реттеп, әбден тәртіпке келтіріп, жүйелеп шықтым да
«Диуани лұғат ит-түрік» ... ... ... ... ат бердім.
Бұл еңбек 1074 жылы жазылған. «Диуани лұғат ат-түрік» - қазіргітүркі
халықтарының бәріне ортақ мұра.Бұл сөздікте орта ғасырдағы түркі ... ... ... алты ... астам төл сөз бен жеке тайпаларға
ғана қатысты диалект сөздер бар. Бұл ... ... ... сөздер,
Мақалдар, өлең жолдары, т.б. түркі тілдерінің сөз тудыру, сөйлем құру
жүйелерін, әдеби тіл мен ... ... келу ... ... ... береді. «Диуани лұғат ат-түрік» - тіл білімінің ең басты салалары
бойынша теориялық тұрғыдан құнды түйіндер жасаған еңбек.
4
Көне түркі әдебиет ескерткіштерінің ... ... бұл ... көп ... келеді.Мәселен, осы «Диуани лұғат-ат-түрік» табылғаннан кейін
ғана Жүсіп Баласағұның «Құтты білік» дастанын оқу, аудару және транскрипция
жасу кезінде бұрын жіберілген қателіктер түзетілді.
Махмұт ... бұл ... шын ... ... туынды деуге
болады. Мұнда тек тіл мен әдебиетке ғана емес, сондай-ақ сол
ру-тайпалар мен халықтардың қоғамдық-экономикалық жағдайына,
көне ... мен ... ... аса ... деректер берілген.
Махмұт Қашқари еңбегінің осы бір өзіндік ерекшелігі, энциклопедиялық
Мән-мағынасы ... айта ... ... ... ... ... деп
жазды: «Мұнда ХІ ғасырдың түріктердің өмірі туралы; олардың материалдық
мәдениетінің бұйымдары, тұрмыс жайлары туралы..,
Этнонимдері мен топонимдері, ... ... ... және ... ... ... қызмет адамдарының титулдары мен аттары, тағам-
сусындардың аттары туралы, үй жануарлары мен аттары, тағам-сусындардың
аттары туралы, үй ... мен ... ... ... мал ... терминдері туралы, өсімдіктер мен дәмді
дақылдар туралы, астрономиялық терминдер, халықтық календарь, айлардың
және аптадағы күндердің аттары туралы, географиялық терминология мен
номенклатура туралы, ... ... мен ... ... ... туралы, материалдар туралы, әскери спорт және
әкімшілік терминологиясы ... ... ... және мифтік қаһармандардың
есімдері туралы, діни және этникалық терминология туралы
балалардың ойындары мен ермектері және тағы басқалар туралы көп ... ... ... ... түркітанушы С.Е.Маловтың пікіріне сүйенсек, «түркі халықтары
біздің жыл санауымызға жыл санауымызға дейін V ғасырдың өзінде ... ... ... одан да ... ... билеген яғни, көне
дәуірдің өзінде түркі халықтары Қытайдан Дунайға дейінгі аралықты
жайлаған».Ғалымның бұл пікіоіне күмән келтірген ғалымдар болса ... ... ... ... ірі ... ... түседі.Белгілі орыс фольклортанушысы, академик В.М.Жирмунский
түркі халқының эпосы «Алпамыс» пен грек эпосы «Одессея» сюжеттерінің
ұқсастығын бұл ... ... көне ... болғандығы деп санайды
және оны терең зерттеу қажетігін ... ... Ғұн ... бастап әлемге белгілі болды.Олардың тілі,
әдебиеті және мәдениеті мыңдаған жылдар бойы даму жолынан өткені мәлім.
Түркі ... ... ... даму ... де өзіндік ізін қалдыры.
Ғұн империясы ыдырап, оның құрамындағы халықтардың Еуропаға жылжуы
евразиялық материкті ... ... ... ... позитивті
ізін қалдырды. «Халықтардың ұлы қозғалысы» атауына ие болған бұл ... ... ... ... ... ... әлем ... толық мойындап
отыр. Көне түркілердің адамзат тарихындағы рөлі ерекше болғандығына бүгінде
әлемдік өркениетте өзінің анық ізін
5
қалдырған түркі ... ... әлі ... ... ... жазылмай отыр. Ал
халықтың тарихы оның тілінің тарихымен тығыз байланысты болып келетінін
ескерсек, түркі халықтарының тарихы олардың ... ... де ... ... ... человечества изучена крайне неравномерно. В то время как
последовательности и смен общественных формаций в Европе и на ... была ... в ... сводных работах уже в конце XIX веке,
а Индия и Китай ... в ... XX ... ... территория Евразийской
степи еще ждет своего исследователей», - деп ... ... ... белгілі түркітанушы Л.Н.Гумилев.
Кез-келген ғылымның зерттеу обьектісі – адам, халық болып табылады.
Ғылым атаулының ... ... үшін ... ... мен ... құриясын
ашуға бағытталған.
«Түркі этнонимі туралы»
Түркі халықтарының ортақ атауына айналған «түркі» терминінің қалыптасу
тарихы төңірегінде осы кезге ... ... ... ... ... ... ... бұл этноним ол баста түркі және монғол
тілдерінде ... ... ... ... «Түркүн», «төркін», «төргін»,
«түркін» сөзі арқылы ерте кезде түркі халықтары күйеуге шыққан әйел адамның
артында қалған үйі мен оның ... ... Бұл ... ... түркі
тайпасының ақсүйек тобының отбасы мүшелерін атау үшін қолданған. Көне қытай
жазбаларындағы деректерге сүйенсек, ... сөзі ... ... ұғымын
берген. Осы ұғымның негізінде «түркюттер» деген атау пайда болған. Көне
түркі дәуірінде өздерінің алғашқы мемлекетін құрған түркію тайпаларының
атауы осы сөздің ... ... ... түркію империясы мен оның
құрамына кірген түркі тайпаларының өмірі туралы мәлімет бізге ... ... ... ... ... белгілеуде «түрік» этнонимінің жаппай қолданыла
бастауы XV ғасырдан басталса керек. Түріктердің 1453 жылы ... алуы ... ... ... тез ... ... ... болды.
Түріктердің көрші мемлекеттерге үстемшілдік көзқарасы олардың әлемдік саяси
аренадағы орнын күшейітті. Орыстардың тамаққа отырарда құдайға: «О, ... ... мен ... ... және ... ... гөр», - деп мінәжат
етуі түріктердің шын мәнінде дүние жүзіне танымал болғандығын көрсетеді.
Осы кезеңнен бастап «түрік» ... ... ... ... ... халықтары мен олардың тілдерін белгілеу төңірегінде
түркітанушы ғалымдар арасында қалыптасқан ортақ келісім болмағандығын анық
көруге болады. Осының салдарынан әр ... ... ... ... ... ... өзі ... ғылымында белгілі дәрежеде қиыншылық туғызады.
Мысалы, О.Сенковский түркі ... ... ... деп ... жеке-жеке
тілдерге келгенде түрік тілінің өзбек диалектісі, түрік тілінің қазақ
диалектісі, түрік тілінің ... ... ... ... ... ... түркі тілдерін «түрік-татар тілдері» деп атады.
6
Академик О.Бетлингк түрік-якут тілі, түрік-қазақ тілі, ... ... тілі деп ... ... Ал түрік тілінің өзін осман-түрік
тілі дейді. Бұл терминдер мен олар арқылы ... ... ... өте
шұбалаңқы еді. Қалай болғанда да, түркі тілдерін белгілеуге оңтайлы термин
қажеттігі білініп тұрды. Ол термин «түркі» (тюркский) сөзі болатын.
Түркі ... ... ... ... ... ... таныған В.В.Радлов болды.Сондықтан В.В.Радлов өзінің
кез-келген еңбегінде бұл терминді батыл қолданды. Мысалы: «Образцы народной
литературы тюркских племен» (10 томов, ... ... ... ... (4 тома 1883-1911).
В.В.Григорьев, П.С.Савельев, И.Н.Березин «түркі» және ... ... ... отырды. XIX ғасырдың ортасында «түрік» сөзін қолданушылардың
саны әлдеқайда басым бола бастады. А.Н.Самойлович орыс ... ... мен ... ... ... ... қолданатын
ғалымның қалмағандығын өкінішпен айтады. Тіпті түркі халықтары мен ... ... ... ... ... Ф.Корш, В.Бартольд,
А.Гордлевский, С.Малов сияқты ғалымдардың өзі «түрік» сөзін қолдануға
көшкендігін мойындайды.
Көне тарихта қолданылған «түрк» сөзі қазіргі ... жаңа ... ... Егер ... ... тек ... «түрк будуны» тіркесінде ғана
қолданса, бүгінде «түркі» этнонимі түркі тілдес халықтардың,
ру-тайпалардың бәріне бірдей өкілеттік жасайтын терминге айналды. Қазан
төңкерісіне дейін ... ... ... мағына беріліп, оны бірде татар,
енді бірде түркі-татар терминімен теңестіріп келдік. Қазір түрк //түрік
терминіні Түркияның ... ... ... ... ... барша түркі
тектес халықтардың жалпы атауына айналды. «Түрк» сөзі ... ... үшін ... ... ... тіркесте қолданылып жүр. Қалай болса да,
түрк // түрік // түркі атауларының түп-төркіні бір ... ... ... XX ... ... 1935 жылы КСРО Ғылым
академиясының академик Н.Я.Маррға арналған ғылыми ... ... ... ... халықтары, түркі тілдері терминдерін қолданады. Ал ұзақ уақыт
бойы ғалымдардың талас обьектісіне ... ... сөзі ... ... ... бір тілдің бүкіл сөз байлығы оның лексикасы деп аталады.
Орхон-Енисей түркілерінің өздеріне сай бай лексикасы бар. Ол қалай ... сөз ... ... ... емес, оның әлденеше замандар бойына
жинақталып, қалыптасуының, толығып, баюының өзіндік ерекше заңдары мен
тәсілдері бар. Қай елдің де сөздік қоры біріне-бірі қатысты ... ... ... тіл болмайды. Ендеше, Орхон-Енисей
ескерткіштері тілінің сөздік құрамы қалыптасуы, дамуы сол түркі
тайпаларының тарихымен тығыз байланысты.
Лексикалогияның семасиология, этимология, ... және ... ... ... Олар сөзді әр жақтан қарастырады.
Семасиология ( грек. semasia – мағыа, Iogos – сөз, ілім ) – сөз ... ... ... ( ... ... etymon – ... және Iogos – сөз, ілім )
сөздердің шығу төркінін, олардың ең алғашқы мағыналарын зерттейді.
Фразеология ( грек. phrasis – сөйлем және Iogos – сөз ілім ) - ... ... ... ... ... ( грек. onomastike – атау өнері ) – заттар мен ұғымдардың
белгілі бір сөзбен аталуының себептерін ... тіл ... ... ... – сөз. Сөз ... да
зерттеледі, бірақ лексика мен грамматиканың әрқайсысы сөзді әр түрлі
тұрғыдан қарастырады.
Қорыта айтқанда, лексика сөз мағынасын, түрлерін, шығу тегін, ... ... ... ... мен ... жақтарын
жан-жақты қарастырады.
Семасиология – сөз мағыналарын және олардың өзгеру себептерін
қарастыратын лексикологияның арнаулы бір саласы.
Сөз және ... ... пен ... ... кездесетін заттар мен
құбылыстар туралы адам санасында белгілі бір ұғым болады. Ұғымды
қалыптастыруға, оның айтуға сөз ... ... Сөз ... ... ұғым ... ұғым ... Адам санасындағы белгілі ұғым түйсіктен басталады.
Өмірдегі зат, құбылыс адам түйсігіне әсер еткенде адам ... ... ... сөз пайда болады. Ұғым – ойлаудың формасы, сондықтан ұғым ... ... ... және ... белгілерін қорытып, жинақтап қамтиды.
Ұғым мен сөз бір-бірімен байланысты, бірақ
екеуін тепе-тең деп қарауға болмайды. Ұғым – ойға тән ... сөз ... ... ұғым тілдегі сөздер мен терминдердің негізінде жасалады,
солар арқылы өмір сүреді.
Сөздер – табиғаттағы белгілі бір заттық ұғымның аты. ... ... сөз ... ... ... құралады.Өйткені біздің тіліміз дыбыстық
тіл болып есептеледі.Бірақ тіркелген дыбыстар ... бәрі ... ... ... ... ... ... бір затқа не құбылысқа атау
ретінде бекітінсе ғана сөз болады. Тілдегі сөз белгілі бір ... ... сөз ... ... қоғам өміріндегі заттар мен құбылыстардың
бәрә де тілдегі сөздермен аталады.
8
Олардың әр уақыт жалпылама мәні болады. Сөздің жалпылауыш қасиеті оның ең
негізгі ерекшелігі ... ... ... ... сыры мен мәні ... ... ... арқылы танылады.
Ескеткіштер тіліндегі таш-тас, тағ-тау, ығач-ағаш табиғаттағы белгілі
заттық ұғымдардың аты, йел-жел деген сөздер белгілі бір құбылыс ұғымдарының
аты, бег-бек, ... ... ... ... байланысты сан, сын,
қимыл, амал, мезгілді ұғымдарды да көрсетеді: үч-үш,
төрт-төрт, йегірімі-жиырма, қызыл-қызыл, сарығ-сары, қара-қара,
көк-көк, улуғ-үлкен, кічіг-кішкене, боғузланты-бауыздалды, ... ... ... ... ... ... әр түрлі ұғымды білдіретін сөздер
сол кездегі адамдардың бәріне ортақ және түсінікті болғаны белгілі.Олардың
басым көпшілігі қазіргі кездегі тілдерде өзгерсіз қолданылып ... ... ... ... ... ... ... және
ауыспалы мағынада қолданылған. Сөздің негізгі мағынасы зат, құбылыс тікелей
байланысты болады. Сөздер өзінің қолдану түріне қарай, ... ... ... ... ауыспалы мағынаға да ие бола береді.
Ескерткіште жеке тұрғанда мағынасы жоқ, бірақ тілдік белгілі қажетін
өтеу үшін қолданылатын көмекші сөздер де ... ... ... ... ... айтылған сипатта ғана
емес, әр түрлі мағынада қолданудың нәтижесінде көп мағынада қолданудың
нәтижесінде көп мағыналы да келуі мүмкін.
Сөздің көп мағыналылығы. ... ... ... әр ... мағынада
қолданыла береді. Мұндай сөздер көп мағыналы сөздер болып есептеледі. Ерте
кездердедің өзінде-ақ белгілері: бір-біріне ұқсас әр ... ... бір ... атаудың нәтижесінде сөздің көп мағыналары пайда болады.
Сөздердің көп тіл атаулының бәріне тән құбылыс бірақ олардың көп
мағыналы болуы бәрінде ... бола ... ... ... көп
мағыналылығы контексте айқын көрінеді.Бұған текстерден мысал келтірейік
Тілдің сөздік құрамы /лексикасы/ сөздердің сан жағынан көбеюі және қосылуы
арқылы байып қана ... ... ... олар сол ... бар ... жақтарынан дауы, жаңа мағына үстеулі арқылы да ... ... ... ... құрамы
Түркі мақал-мәтелдерінің сөздік құрамы түркі тілдерінің туыстығын
білдіретін ортақ сөздерден құралады. Оның үстіне мақал-мәтелдердің
лексикалық қоры көптеген ... ... ... өз басынан сан түрлі тарихи кезеңдерді өткізіп келді.
Солай боуына қарамастан, олар ... ... ... ... сақтап қалды. Бұл
пікіріміздің дәлелі – ерте кезеңдерден келе жатқан түркі халықтарының ескі
жазба мұралары, әр түрлі деректері, түркі ойшылдарының, ... ... ... ... болып есептеледі.
Түркі тілдерінің өз сөздері де ... ... ... ... ... болды. Бұл оқиғалар түркі тілдерінде терең із қалдырмай
қойған жоқ. Айтылып отырған мәселе өз ... ... ... ... ... ... ... Орал – Алтай тобының бел алатындығы дәлелелдеуді
керек етпейді.
Осындай жағдайларға байланысты жеке сөздер немесе сөз ... ... ... ... ... кейбір сөздердің шығу
төркінін анықтау керек болады. Тіл дамуының барысында қазіргі түркі
тілдерінде қолданылып жүрген бірсыпыра сөздердің бұрынғы мағынасы ұмтылып,
не болмаса ... жаңа ... ... кеткен кездері де аз емес.
Ондай сөздердің қайдан, қалай пайда болғанын анықтау артық болмайды. Бұл
жөнінен түркі мақал-мәтелдері көне ... ... ... қоймастан, көзі мен
құлағы ретінде, сөздік қорымыздың құнарлы, нәрлі, шұрайлы, сымбатты, сұлу,
маржан-меруерттерін өз бойына сіңіріп, халқымызға тілі бай мол мұра
сыйлаған.
Мақал-мәтелдерде ... ... ... ... қоры ... ... Оны ... мақал-мәтелдерін бір-бірімен
салыстырып зерттеу арқылы көруге болады.
10
Бұл мақал-мәтелдердегі қай сөзді алып ... та, ... ... ... ... қазіргі түркі тілдерінің барлығында да толық
түсінікті. Бір ғана таң ... ...... ... ескі ... (нан) ... сақталуы. Сол сияқты, татар тіліндегі «юрган» (көрпе)
сөзі туралы да осыны айтуға болады.
Мақал-мәтелдердің құрамындағы ... ... ... ... ... ... ... алып қарасақ
та, олар мазмұн үндестігін, сөздік құрамын, грамматикалық құрлысын сақтап
келген. (Біз жүйелі түрде түркі мақал-мәтелдерін салыстырып отырып,
айтылған пікірді дер ... ... ... ... ... ... жеке ұлт ... қалыптасу кезеңдерінде әр түрлі жағдайларды
басынан өткізген. Олардың ... ізін ... ... ... болады.
Түбі бір тектес түркі тілдері өзінің ескі келбетін айтарлықтай өзгерткен
жоқ.
Бұл өзгерістердің көпшілігі мақал-мәтелдердің ... ... Бір ... ескі ... ... өзі сақталған, екінші бір
жағдайда сөз мағыналары ауыс-күйіске түскен, синоним, антоним, омоним
процестері де кеңінен пайдаланылған.
Сая албаган ийне таңдайт Тіге ... ине ... ... у ч у к ... алмаған жіп
таңдайт (701) ... ... ... - «жіптің ұшы», тува тілінде «ужук» - «сабақты ине»
Қырғыз және қазақ тілдерін салыстырғанда, сөздердің шығу тегі ... ... ... ... ... және әр ... ... байланысты
сол ортақ сөздің өзі кейбір өзгеріске түскендігі байқалады.
Жылаандым териси к о о з, тиши – ... ... с ұ л у, тісі – ... – сұлу ... ... ... дәл осы ... қолданылады. Мәселен,
хақас тілінде – хоос «әдемі», «сұлу»: хоос коченек - әдемі көйлек;
хоос кізі – сұлу кісі.
Қырғыз мақал-мәтелдерін ... және Орта Азия ... ... көптеген лексикалық айырмашылықтар кездеседі. Солардың
әрқайсысына этимологиялық талдау жасамай-ақ, қазақ тілімен салыстырып
көрсетейік.
А б ы ш к а ... ат ... Қ а р т ... ат ... ... төр ... ... ... төр ... к ү л ү к бар, ... ... ... ... ж ү г ү р ө т. ... ... ... ... ... Өзі ... ... ... к е ш и к ... ... с а р қ ы т ... ... ... ... Сөз ... құлақ біледі,
Қыз жакшысын ы н а к ... Қыз ... ж а қ ы н ... у й г а ... ... с и ы р ғ а ... ... ... ... а ж ы г ы р ... кайынсак Ә л с і з ... ... ... ... ... ... ... кулаган турбайт, ... ... ... у т у н а н кулаган турат. ... ... ... ката кетирсе, ... қате ... ж е м е л е й т, Өзін к і н ә л а й д ... ката ... ... қате ... ж е ме л е й т. ... кінәлайды.
К е р к и с и н д е да бар, ... да ... е м и г и н д е да бар. ... де ... түркі тілдерінде сөздердің ауыс- күйісі мақал- мәтелдерде жиі
кездеседі. Пікірімізді дәлелдеу үшін татар тілінің кейбір мақал-мәтелдерін
қазіргі қазақ тілімен салыстырып көрейік
Ч и р ... ... ... Ауру ... да, әдет ... и р е н ... ... А у ы р у ы н ... ... ... ... ... ... ... татар тілінде чир – ауыру, сырқау мағынасында ... ... шер – ... ... ... ... чер сөзі қазақ тілімен мағыналас болып келеді:
капа, кайгы, ... ... и б ә р ч и б ә р ... Сұлу сұлу ... ч и б ә р ... ... – сұлу.
Ч и б ә р л е к туйда кирәк, С ұ л у л ы қ ... ... көн дә ... Ақыл ... ... ... халықтарында «шебер» сөзі «сұлулықты» білдірмесе де
«сұлулықты» білдірмесе де, «қолынан неше ... іс ... ... бал ... ... ... ... айтады. Сондықтан да қазақта
«шебердің қолы ортақ, шешенің тілі ортақ» деп ... ... ... ... тілінде бар мақал-мәтелдердің көбісі басқа түркі
тілдерінде де кездеседі. Бұл жерде де бір немесе ... ... ... ... ажыратады. Бірақ одан мақал-мәтелдерді
түсінуге ешқандай нұқсан келмейді.
Яман малы и д е т с е ң Арық ... а с ы р а с ... ... ... м а й е т е р,
Яман адам и д е т с е ң ... м а й е т е ... д а г л а р ... қ а н е т е ... ө в м е, ил сени ... Өзіңді-өзің мақтама,
халық сені
мақтасын.
Агзың көпи аша ... ... көбі асқа ... л и ң көпи ише якын Қ о л д ы ң көбі іске ... ч а г а с ы ... ... айы диләр. ... айды ... ... к ө п е к г у р т ... ... и т қ а с қ ы р ... гөзи ... – ат. Жаяу ...... у л а т ы н ы ң ... И т е л г і н і ң ... ... пен ж е с и н д е ... т ы р н а ғ ы н д ... ягшыдыр. ... ... ... башы а ш ак. ... ... басы т ө м е ... в а д а н л ы қ тойда ягшы, С ү л у л ы қ ... ... ... ақыл – ... ө в ү н сыгса, гөвре сыгар. К ө ң і л ... ... ... әдебиеттер:
1. Ә. Қайдар, М. Оразов
Түкітануға кіріспе ... – 2004 ... Отар - Әлі – ... Алматы – 2003 ж.
3. А. Нұрмаханов
Түркі фразеологиясы Алматы – 1998 ж.
4. Ғ. ... ... ... – 1996 ... А. ... Е. Абақан
Лингвистикалық түсіндірме сөздік Алматы – 2002 ... Бас ... Е.М. ... ... А.Ж. ... ... редактор Ә. Құрышанов
Қазақ тілі энциклопедия ... – 1998 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам өліміне әкеп соғатын жеке тұлғаға қарсы қылмыстың сипаттамасы53 бет
Қазақ тілі тарихын зерттеудің әдістері4 бет
Топырақтың гранулометриялық құрамының топырақ қасиеттеріне, құнарлығына және жер өңдеуге әсері5 бет
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет
2010-2012 жылдары аралығында атмосфералық жауын-шашынның химиялық құрамының өзгеруі46 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«ОҚ Қазавтосервис» ЖШС жылжымалы құрамының агрегаттарды жөндеу учаскесінің технологиясын жетілдіру34 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь