Қазақстан аумағындағы қорықтар

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1. ҚАЗАҚСТАН ҚОРЫҚТАРЫНА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА ... ... ... .. 5
2. ҚОРЫҚТАР ЖӘНЕ ТАБИҒАТ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕСІ ... ... ... ... ... 9
2.1 . Ақсу . Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... .. 10
2.2 . Алматы мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.3 . Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.4 . Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.5 . Қорғалжың мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 36
2.6 . Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41
2.7 . Үстірт мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 47
2.8 . Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
2.9 . Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 54
2.10 . Қаратау мемлекеттік табиғи қорығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 60
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 65
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
Адам баласы ХХ-ХХІ ғасырлар аралығында негізгі қауіп-қатердің бірі - қоршаған ортаның нашарлауына тап болды. Осыған байланысты экожүйені әлемдік, аймақтық және ұлттық, дәрежеде қорғау жалпы мақсатқа жетудегі негізгі міндеті болып табылады. Әлемдегі ең ірі және беделді табиғат қорғау ұйымы халықаралық табиғат қорғау одағы (ХТҚО, ағылшынша қысқартылған атауы-JUCN) болып табылады, оған бірнеше мемлекеттер, сонымен қатар халықаралық және ұлттық үкіметтік емес бірлестіктер мүше болып кіреді. ХТҚО бүкіл әлемнен алты белгілі мақсатқа арналған бағытта жұмыс істейтін бірнеше мыңдаған сарапшыларды біріктіреді. Олардың бірі - қорғалатын территориялар жөніндегі Әлемдік комиссия (WCPA), табиғи экожүйені қорғаудың теориялық және практикалық мәселелері мен айналысады, табиғи қор жағдайларына сараптау мен бағалау жүргізеді, тәуелсіз мемлекеттер үкіметіне қорғалатын табиғи территориялар жүйесін құруға ұсыныстар дайындайды.
ХТҚО онжылдықта бір рет қорғалатын территориялардың Бүкіләлемдік конгресін өткізеді, онда табиғи экожүйелерді қорғаудағы қазіргі жағдай мәселелері қаралады және келешекке жоспар жасалады.
2003 жылы Дурбан қаласында (ЮАР) өткен бесінші Бүкіләлемдік конгресс комиссия жұмыстарын қорытындылай келе, биоәртүрлілікті қорғау және оның тұрақты дамуы үшін қорғалатын табиғи территориялар (ҚТТ) маңызын қайта бағалады. Оның ішінде, өткен онжылдықта табиғатты территориалдық қорғау мәселесінде ХТҚО келесідей нәтижелерге қол жеткізді:
- қорғалатын территориялар Биоәртүрлілік жөніндегі Конвенция пікірін іске асыруда негізгі топ болып танылды.
- 1992 жылдан бері әлемдегі ҚТТ-ның жалпы саны және олардың көлемі екі еседен көп ұлғайды: қазіргі кезде, Антарктиданы қоспағанда, құрлық бетінің 12%-ынан көбі қорғалады, тек территорияның, 10%-ына ғана қатаң қорғау тәртібі таралған.
1. Афанасьев А.Л. Зоогеография Казахстана (на основе распространения млекопитающих). Алма-Ата,1960.
2. Афанасьев Ю.Г., Смирнов, Ю.А. Перспективы заповедника Барсакельмес в связи с усыханием Аральского моря Проблемы и перспективы комплексного развития производительных сил Кзыл-Ординской области. Алма-Ата, 1985.
3. Бажанов В.С., Костенко Н.Н. Горы Актау Путеводитель по геологическим маршрутам Южного Казахстана. Алма-Ата, 1961.
4. Байдавлетов Р.Ж., Зинченко Ю.К. Фауна и экология грызунов и зайцеобразных Западңо-Алтайского Государственного заповедника Проблемы охраны и устойчивого исполъзования биоразнообразия животного мира Казахстана. Алматы, 1999.
5. Баймуканов М.Т. Нерестовое поведение Маркакольского ленка Вопросы ихтиологии,1966.
6. Байтенов М.С., Кудабаева Г.М., Мырзакулов П.М., Тогузаков Б.Ж. Флора Алма-Атинского заповедника. Алма-Ата, 1991.
7. Байтулин И.О., Мырзакулов П.М. К вопросу об организации Каратауского заповедника в Южном Казахстане Теоретические вопросы заповедного дела, Львов, 1985.
8. Березовиков Н.Н. Гнездовая фауна птиц Маркакольского заповедника. Русский орнитологический журнал. 2005.
9. Брагин Е.А., Брагина Т.М. Фауна Наурзумского заповедника. Рыбы, земноводные, пресмыкающиеся, Птицы, млекопитающие (аннотированные списки видов). Костанай, 2002.
10. Быков Е.А. Региональный анализ флоры и ботанико-географическое районирование Казахстана Проблемы освоения пустынь. 1975.
11. Быков Б.А., Ломакина Л.Т., Страутман Е.И., Джаныспаев А.Д. Гнездовая фауна птиц Алматинского заповедника Территориальные аспекты охраны птиц 8 Средней Азии н Казахстаңе. Москва, 1999.
12. Жапарова Н.К., Ляшенко Н.В. О состоянии эндемичной флоры Сырдарьинского Каратау Вестник АН КазССР. 1984.
13. Жевнеров Б.В. Джейран острова Барсакельмес. Алма-Ата, 1984.
14. Заповедное дело в Казахстане. Алма-Ата, 1982.
15. Зверев М.Д., Проскуряков М.А. Алма-Атинский заповедник. Алма-Ата, 1979.
16. 3инченко Ю.К. Фауна млекопитающих Маркакольского государ-ственного заповедника.
17. Охрана окружающей среды и природопользование Прииртышья. Усть-Каменогорск, 1990.
18. Иващенко А.А., Книстаутас А.Ю. Аксу-Джабаглы. Алма-Ата, 1988.
19. Иващенко А.А. Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары. Алматы, 2006 ж.
20. Кармышева Н.Х. Флора и растительность заповедника Аксу-Джабаглы. Алма-Ата, 1973.
21. Ковшарь А.Ф., Иващенко А.А. Заповедник Аксу-Джабаглы. Алма-Ата, 1982.
22. Котухов Ю. А., Иващенко А. А., Лайман Дж. Флора Западно-Алтайского заповедника. Алматы, 2002.
23. Мониторинг биологического разнообразия заповедника Аксу-Джабаглы Под ред. проф. А.Ф. Ковшаря.
24. Махмудов С.М. Қазақстанның қорықтары. Алматы, 1981 ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қазақстан Халықтар Достығы университеті
Оңтүстік Қазақстан ... ... ...... ... «Қазақстан аумағындағы қорықтар»
Ғылыми жетекшісі: ... ... ... тобының студенті
Ғыл.дәрежесі, ғыл.атағы
Моминшиков Т.К. ___________ ... ... 2008 ... ... ... ... ... ... 2008 ж. «___» ... ... ... РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚСТАН ХАЛЫҚТАР ДОСТЫҒЫ УНИВЕРСИТЕТІНІҢ
ҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ... ... ... ... мамандығы
География кафедрасы
Диплом жобасын (жұмысын) орындауға арналған
ТАПСЫРМА
Студентке Маханова Гулназ
Жобаның (жұмыстың ) тақырыбы «Қазақстан аумағындағы қорықтар»
ЖОО бойынша "_____" ... " 200 ____ ... ... ... (жұмысты) тапсыру мерзімі "12" 05 2008 ж.
Жоба бойынша қорытынды мәліметтер
Диплом ... ... ... ... ... немесе олардың
қысқаша мазмұны:
1. Қорықтардың ұйымдастыру себептері мен маңызы.
2. Қазақстан қорықтарының географиялық орналасуы.
3. ... ... ... ... ... ... ... көрсете отырып):
1. Қазақстанның қорықтарының картасы. 1 дана
2. Қазақстанның қорықтарындағы жануарлармен өсімдіктердің суреттері. 12
дана
Ұсынылатын негізгі әдебиет: ... А.А. ... ... мен ... ... 2006. Махмудов С.М. Қазақстанның қорықтары. Алматы, 1981.
Жоба (жұмыс) бойынша кеңесшілер;
|Бөлім ... ... |
|2 ... Е.С. ... және ... |
| | ... ШИ |
| | | ... ... ... "15" 10 2007 ... ... ... Елюбаев С.
Жобаның (жұмыстың) жетекшісі: а.о. Моминшиков Т.К.
Тапсырманы орындауға қабылдаған
Студент: Маханова Гулназ
Мерзімі: "15" 10 2007 ж.
МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ | 3 ... ... | ... ... ... ЖАЛПЫ СИПАТТАМА .............. | 5 ... ЖӘНЕ ... ... МӘСЕЛЕСІ ................... | 9 |
|. Ақсу – ... ... ... қорығы ………….............. |10 |
|. Алматы мемлекеттік табиғи қорығы |18 ... | |
|. ... ... ... ... |25 ... | |
|. ... ... ... қорығы |30 ... | |
|. ... ... ... ... |36 ... | |
|. ... ... ... ... |41 ... | |
|. ... ... табиғи қорығы |47 ... | |
|. ... ... мемлекеттік табиғи қорығы |50 ... | |
| . ... ... ... қорығы |54 ... | |
|. ... ... ... ... |60 ... | ... |65 ... ... | ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ |66 ... | ... ... ... ... ... негізгі қауіп-қатердің
бірі - ... ... ... тап ... Осыған байланысты экожүйені
әлемдік, аймақтық және ұлттық, дәрежеде қорғау жалпы мақсатқа ... ... ... табылады. Әлемдегі ең ірі және беделді табиғат қорғау
ұйымы ... ... ... ... ... ағылшынша қысқартылған атауы-
JUCN) болып табылады, оған бірнеше мемлекеттер, сонымен қатар халықаралық
және ... ... емес ... мүше ... ... ХТҚО ... алты белгілі мақсатқа арналған бағытта ... ... ... ... біріктіреді. Олардың бірі - қорғалатын территориялар
жөніндегі Әлемдік комиссия (WCPA), табиғи экожүйені ... ... ... ... мен айналысады, табиғи қор ... мен ... ... ... мемлекеттер үкіметіне қорғалатын
табиғи территориялар жүйесін құруға ұсыныстар дайындайды.
ХТҚО онжылдықта бір рет ... ... ... өткізеді, онда табиғи экожүйелерді қорғаудағы қазіргі жағдай
мәселелері қаралады және келешекке жоспар жасалады.
2003 жылы ... ... (ЮАР) ... ... ... ... ... қорытындылай келе, биоәртүрлілікті қорғау және оның
тұрақты дамуы үшін қорғалатын ... ... (ҚТТ) ... қайта
бағалады. Оның ішінде, өткен онжылдықта табиғатты территориалдық ... ХТҚО ... ... қол ... ... ... Биоәртүрлілік жөніндегі Конвенция пікірін
іске асыруда негізгі топ ... ... 1992 ... бері ... ... жалпы саны және олардың көлемі екі
еседен көп ұлғайды: қазіргі кезде, ... ... ... ... көбі ... тек ... 10%-ына ғана қатаң қорғау
тәртібі таралған.
- әлемдік мұраның табиғи және табиғи-мәдени нысаналар саны ... ... ... және де ... және ... ... қатар қорғау қажеттілігі
одан да бетер ақиқат болып ... ... ... ... адам ... басқа саладағы
мүдделерімен байланысы толық емес еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... біртұтас жалпы жүйесін
құру туралы қаулы ... ... үлгі ... ... ... ... 10%-ынан көбі қорғалатын табиғи ... ... ... ... ... ... көлемі жағынан әлемде тоғызыншы орын алатын Қазақстан, қорғалатын
территориялардың әлемдік жүйесінің дамуына маңызды рөл атқарады. ... ... құру ... 1922 жылдан басталады. Бұл жылы ... көне ... ... ... жөніндегі Түркістан комитеті
құрылған, ол ... рет сол ... ... құру ... мәселесін
көтерді. 1926 жылы Орта Азия мен Қазақстанда бірінші рет ... ... Бес ... ... яғни 1931 жылы ... мен Алматы
қорықтары, 1936 жылы Бурабай қорығы, ал 1939 жылы ... ... Одан әрі ... ... ... табиғи территориялардың
басқада түрлері - геологиялық, зоологиялық және ботаникалық қорықшалар,
табиғи ескерткіштер және тағы ... ... 1985 жылы ... ... рет ... мемлекеттік ұлттық қорығы құрылды. /19/
Кеңес Одағы кезінде Қазақстанның қорықтары, ұлттық ... ... ... ... ... ... бір бөлігін алып жатқан, үлкен
мемлекеттік ... ... ... жүйесінде болатын.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында ... ауыр ... ... ... бұл ... ... ... территорияларды зор шығынға
ұшыратты. Қаржының жетіспеушілігі жұмысшы адамдар ... ... ... ... ... ... жете зерттелген мәселелердің жабылуына
әкелді. Жағдай тек соңғы 6-7 жыл шамасында ғана ... ... ... ... ... ... ... одақтасуға және әлемдік
бірлестіктің толық құқықты мүшесі болуға талпынып жатыр. Бұл ... пен ... ... ... ... өзгертуді талап етеді.
Осындай талаптардың бірі ҚТТ ... ... ... ... табылады, оның
көлемі мемлекеттің бар ... ... ... ... қатар
қорғалатын табиғи территорияның жалпы жүйесіне енген болу ... Осы ... ... ... ... жетті.
1997 жылдың 17 шілдесінде қабылданған "Ерекше қорғалатын табиғи
территориялар ... ҚР Заңы ... ... заң ... базасы жете
дайындалды. Заң табиғат қорғау мемлекеттерін құру және ... ... ... ... Қазіргі заң шығаруға сәйкес ерекше
қорғалатын табиғи ... - ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз ететін қорғаудың құқықты шаралар
жүйесі немесе шаруашылық жұмыстардың реттелетін ережелері бар жер, ... және жер ... ... ... ... шаралары төмендегідей
бөлінеді: қорықтық, яғни қоршаған ортаның табиғи жағдайын бүлдіретін кез-
келген шаруашылық жұмыстарын ... ... ... және ... ... ... - ... қор нысаналарын сақтауға қауіп
төндірмейтін және олардың өсіп-дамуына зиян келтірмейтін ... ... ... тек ... ... мен уақытта рұқсат беріледі.
Қазақстан Заң шығаруында ... ... ... ... ... мен
нысаналарды пайдалану ерекшеліктеріне байланысты қорғалатын табиғи
территорияның 11 түрі ... ... ... ... табиғи қорықтар;
- мемлекеттік ұлттық бақтар;
- мемлекеттік табиғи қорлар;
- мемлекеттік табиғи ... ... ... ескерткіштер;
- мемлекеттік қорықтық аймақтар;
- мемлекеттік табиғи қорықшалар;
- ... ... ... ... ... бақтар;
- мемлекеттік дендрологиялық бақтар;
- мемлекеттік табиғи қорықтар-сепартерлер.
Соңғы ... жаңа ... мен ... ... ұйымдастырылды. 2005
жылдың соңында Қазақстанның 113 қорғалатын табиғи территорияларының жалпы
көлемі 21036283,2 га болды, яғни мемлекеттің бар ... ... ... ... ... ... көлемі 1075498 га 10 мемлекеттік табиғи
қорықтар мен жалпы көлемі 1456597 га 8 мемлекеттік ... ... ... ... ... территориялар жүйесі даму үстінде және ҚТТ-
ның жалпы және ... ... ... еніп ... ... жылдары
Дүниежүзілік Банкі және Жалпы Экологиялық Қоры қолдауымен Батыс Тянь-Шань
мен ... ... ... ... мен ... құру ... ... іске асты. Қазақстан реформа жүргізе отырып
әлемдегі дамыған мемлекеттер қатарына сеніммен кіреді. /24/
Мұндағы қорықтардың басты мақсаты - ... ... ... ... ... ... мен ... дүниесімен қоса сақтау,
табиғат кешендерінің табиғи даму ... ... ... ... (1-
сурет.)
1-сурет
2. ҚОРЫҚТАР ЖӘНЕ ТАБИҒАТ ҚОРҒАУ МӘСЕЛЕСІ
Совет елінде қорықтар ұйымдастырудың негізіне ғылыми принциптер алынды.
Оның мәні ... еді: 1) ... үшін ... ... ... орындары бөлінеді; 2) онда табиғаттың басқа да ... ... ... ... ... мен ... ... болады; 3)
қорықтар табиғи-географиялық аймақтардың үлгісі (эталоны) қызметін атқаруға
тиіс; 4) ... ... ... сол ... ... жүргізілуге тиіс;
5) ең алдымен сирек ұшырасатын, ... кету ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, қорық – табиғаттың бұрынғы қаз-
қалпындағы қайталанбас сұлу ... ... ... ... ... ... ... байлығын тиімді, дұрыс пайдалану дегеніміз – мүмкіндігінше оны
рәсуа ... ... ... ... ... ... ... қайтадан көбейтілуіне жол ашу деген сөз.
Табиғат – күрделі комплекс. Ондағы барлық құбылыстар ... ... ... осы ... бірі ... ... ... шамада
өзгерістер болуы мүмкін. Бірақ, табиғат болжап білу едәуір қиын. Әсіресе,
көлемді жерлерді игеру, су қоймаларын ... және тағы ... ... ... бұл ... ... түседі.
Соңғы жылдары ғылым мен техниканың шарықтап өсуі, өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығының дамуы, қала мен село ... өсуі ... ... ... ... проблемасын алға қойды. ... ... ... ... ... қана ... ... қатар денсаулық сақтау мен
эстетикалық мәнінің де зор екендігі жайлы ұғым ... ... да, ... ... ... ... ... бағалы аң терілері мен жеміс-жидек
қана ... ... ... ол ... ... тірі ... тыныс алуына
қажетті оттегінің сарқылмас қоры болып ... ... ... ... ... мен су электр станцияларын салу үшін ғана ... ... ... олар ... ауыз судың да алып арнасы. Бізді ... ... әсем ... ... бойы ... жырына,
композиторлардың әсем ырғақты әніне арқау болып келеді. ... ... ... ... «Мені қаңғыбастықтан құтқарған табиғат»
десе, орыстың атақты ғалымы В.В.Докучаев «Біздің топырағымыз алтыннан да
қымбат» ... ... ... жер ...... ұлттық мақтанышы.
/15/
Біз табиғатты халық үшін, ... және ... ... үшін қорғаймыз.
Табиғат – адамның ежелден ... ... етіп ... және мәңгілік мекен
ете беретін алтын бесігі.
Қазақстандағы қорықтар – шаруашылыққа пайдаланудан ... әр ... ... ... ... тұрақты және комплексті
зерттеу жүргізетін ғылыми мекемелер. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... санақ жүргізу әдістері,
орман және ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресудің ... ... ... азайып-көбеюіне әсер ететін факторлар, сирек аңдар мен
өсімдіктерді қалпына келтіру мәселесі ... ... ... ... ... жолдары белгіленеді.
2.1. Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы
Талас Алатауының батыс бөлігінде қорық ... ... Орта ... университетінің профессоры А.А.Бродскийдің ұсынысы ... жылы ескі ... ... ... және ... ... комитеті көтерген болатын. Осы комитеттің университетінің
көрнекті ғалымдары ... ... ... ... ... Ақсу мен ... ... ағысының, жоғарғы
жағында зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл өңір ... ... ... мен ... дүниесіне таң қалған олар Тянь-
Шанъ тауының осы бөлігі қорыққа айналдыру керек ... ... ... мен Ақсу ... жоғарғы жағында қорық ... ... бар: ... тек осы өңірге тән, әлі ешқандай кәсіптік мақсатқа
пайдаланылмаған өсімдіктер мен ... ... ... ... ... ... сәулетті және ғылыми тұрғыдан алғанда үлгі
боларлықтай. 1926 ... 14 ... ... ... ... ұйымдастырылды. Бұл қорықты ұйымдастырудағы негізгі мақсат- ... ... сол ... ... ... осы тау жүйесіндегі
табиғат комплекстерінің даму заңдылығын зерттеу. ... ... ... дүниеге осылайша келген еді. Бұл қорықта хайуанаттар жүйесіндегі
алғашқы ғылыми зерттеуді 1926 жылы ... ... Одан ... ... ... ... кейін бұл қорықта зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... ... келді.
Ақсу-Жабағылы қорығы қазірде ЮНЕСКО жасаған дүние жүзілік қорықтар
тізіміне енген. Күні бүгінге дейін Ақсу-Жабағылы ... ... ... ... бірі болып қалып отыр.
Жер бедері мен ауа ... ... ... ... ... ... біразын және оған көршілес Өгем жотасын алып
жатыр. Оның негізгі территориясы ... ... ... ... және Алғабас аудандары жерінде орналасқан.
Қазірде қорықтың жалпы жер көлемі 74416 ... оның 20616 ... ... 50576 ... ... ... болса, 224 гектары
Алғабас ауданының үлесіне тиеді. ... ... ... ... ... 18-20 ... ... Ново-Николаевка ауылында.
Ең биік шыңдары мәңгі мұзбен таласқан, ірі құзды Талас Алатауы ... ... ... ... батыста Шыршық пен Келес өзендерінің
жоғарғы ағысына дейін 250 шақырымнан аса қашықтыққа созылып жатыр. /1/
Ақсу мен ... ... ... ... ... ... ... Балдыбірек және басқада біраз тау жоталары кетеді.
Арнасын осы ... ... ... ... ... құяды. Жабағылы тауының
ең биік шыңы теңіз деңгейінен 2915 м, Алатаудікі - 4042 м, Өгем жотасынікі
- 4072 м ... ... ... ... тік келеді. Алатау жотасы мен
Балдыбірек тауының солтүстік беткейі - ... м ... ... ... ... Тау ... тән қасиет - онда орман ағаштары
жоқ. Тек кейбір учаскелерде ғана ойдым-ойдым ... ... ... ... территориясынан ағып өтетін өзендер, Топшақ пен ... Арыс ... ... ... ... ... ең ірі өзен
Ақсу. Ұзындығы 120 км, ені 20м, тереңдігі 0,5 метрдей, суы тасыған ... ... ... ... ... тау өзені. Мұнда су түсінің өзгеріп ... ... ... ... көгілдір түсті болса, ал жаз айында, өзен тасыған кезде
оның түсі сүт ақ бурыл болады. Жабағылы ... ... ... ... еседей қысқа, суының түсі тасыған уақытта сары болады, кейде ондағы саз
қоспаларының әсерінен қызыл түсті де ... ... ... ... ... ... Тек ... бірнеше ондаған шаршы километр болатын
көлшіктер мәңгі мұздар маңында ... ... ... пайда болады. Қорық
жерінде бұлақтарда бар. Бірақ көбі ... ... ... ... ... қар теңіз деңгейінен 3300 м биіктікте жатады. Мұздардың жалпы ... қар ... 4-5 есе кем. ... ... ... жағында
қалыңдығы 11 м, Бөгелітор жотасының теріскей беткейінде 14 м көшпелі мұз
бар. Олардың ішіндегі ең ... ... ... Оның ұзындығы 1600 м, ... м. ... ... ... мол. Темір, мыс, қорғасын қорлары көптеп
кездеседі.
Климаты. Қорықта ауа райы өте құбылмалы. Қысы суық кейде ... ... жазы ... ... ... ... Қаңтар айындағы орташа
температура - 4,9 ... ... ... ол +21,6 градус. Көбіне көктемде
бұл жер ... ... ... алғанда, қорықтың ауа райы Тянь-Шаньның
басқа жоталарына қарағанда ылғалды болады.
Өсімдіктер дүниесі. Жер бедері мен ауа ... әр ... ... ... алуан түрлі болуына жағдай жасайды. Тасты, ... ... ... ... м) ... онша ... емес. Субальпі
белдеуі (2000-3000 м) қоңыр топырақты келсе, орманды-дала белдеуі (1200-
2000 м) ... ... ал тау ... сұр ... ... келеді.
Ақсу-Жабағылы қорығы өсімдіктер дүниесіне бай. Оның территориясында мүктің
61, қынаның 58-ден астам, жоғары сатыдағы ... 1336 түрі ... ... ... ... 1200 ... 4200 ... дейін болатын
таулы өңірде орналасқандықтан, мұнда жартылай шөлейтті, далалы, орманды-
далалы, ... мен ... ... тән ... ... ... шөлейтті белдеуге тән баданалы қоңырбас, арпабас, қияқ, қозықұлақ,
шоқайна сияқты шөптерді Ақсу, Талдыбұлақ, Жабағылы ... ... ... м биіктік аралығынан кездестіреміз. Қорық орманында ағаштардан қара
арша, балғын арша және ... арша деп ... ... үш түрі ... ... жапырақты ағаштардан - талас терегі, тал мен қайыңның
бірнеше түрлері ... Тау ... ... ... ... ... ... өсетін каркас, мойыл бақтарын көрсек. онда ... екі ... ... ... жоңғар доланасы кездеседі. /14/
Бұталы ағаштың 60-тай түрі бар. ... ... ... 8 ... 10 ... қарақат бұталар көбірек таралған. Сондай-ақ, ... 3 ... ... 2 ... шиенің 3 түрі, бадам осы арадан
табылады. Өсімдіктер тұқымдастарының ... саны 438, түр саны 1306. ... ... ... ... саны - 69 (түр саны - 216), ... - 14 (131), ... тұқымдастар - 41 (122), ерінді гүлділер - 24
(70), шатырша гүлділер - 34 (69) ... ... ... ... - 24 (түр саны - 68), ... ... - 18 (49), сабынкөк
тұқымдастар - 12 (48), айлық ... - 21 (40), ... ... - ... Ал ... ... ... тұқымдастар саны 1 -ден 8 -ге ... ... мына ... ... қияқ ... ... тұқым
саны - 7 (түр саны 32), алабота тұқымдастар - 8 (14), ... ... ... - 4 (14), ... ... саны - 6 (13), ... шөп -4(12), ... -
1 (12), шермен гүлділердің тұқымдас саны - 5 (12), ... ... 5 (10), ... - 1 (8), ... - 2 (8), ... ... саны - 4 ... - 8. Басқа - өсімдік тұқымдастарының тұқым саны - 87, түр саны - ... осы ... ... ... ... ... процент
есебі мынадай: күрделі гүлділер тұқымдастарының процент есебі 17,4, бұршақ
тұқымдастардың процент есебі 9,5, ... ... ... ... процент есебі 8,9-дан 0,6 процентке дейін.
Жалпы алғанда Ақсу-Жабағылы қорығы территориясының 30 проценті аршалы
алқап. Арша - аса ... ... ... ... Оның ... жапырақтары
мен бұталарынан эфир майы көп алынады. Ал бүршігі мен жемісі ... ... ... ... ... жапырақты орман көлемі онша көп
емес, бар болғаны 210 гектардай өзен аңғарындағы ... ... ... ... өскен тау шабындығы 22-23 мың гектардай жерді
алады. Тау беткейлері мен өзен ... ... ... ... ... ... ... түрлері, жатаған бидайық, тянь-шань жоңышқасы,
қоңыраубас шөп түрі, беде, кәдімгі ақбас жусан, қарабас шалғын, ұсақ ... ... ... ... ... ... ... тау қаршығаның
бірнеше түрі, қазтамақ, гельцер қалампыры, кекіребас, бөденешөп, адыраспан
тән болса, ал ... ... ... ... тау таспасы, тасжарған,
сарғалдақ, қазтабан, қияқтың бірнеше түрлері кездеседі. /18/
Қорық территориясында жемшөптік, дәрі-дәрмектік, техникалық эфир ... ... ... ... ... ... ... бар 3 мың
өсімдік түрі болса, соның 200-дейі қорық территориясынан табылады. Мұнда,
әсіресе, емдік ... ... ... ... ... сияқты
өсімдіктердің қоры мол. Сонымен қатар, халық медицинасында талас қорғасыны,
ұсақ гүлді киікоты, жиек ... ... ... ... келеді.
Жемшөптік өсімдіктер - жабайы тянь-шань жоңышқасы, кекіребас, бедебас,
түлкіқұйрық, көде қорық жерінде жайқалып ... ... ... ... ... ... шөптерден - рауғаш, итқұмық, таран кездеседі. Ал эфир
майлы өсімдіктерге шаған, ... ... ... ... ... ... райханның екі түрі жатады. Жеміс-жидек беретін өсімдіктерден жабайы
алманы, шетенді, шиені, қарақатты, қарлығанды, сиыр ... ... ... жидені, қышқыл шөпті айтпай кетуге болмайды. Тауға әртүрлі
реңді сән беретін қызғалдақ, құртқашаш, жарықгүл, желайдар, қалампыр сияқты
өсімдіктер гүлдеген ... ... ... ... Тек таралу аймағы
қорық территориясы және онымен көршілес учаскелермен шектелетін эндемик
өсімдіктер түрі - 17. ... ... ... ... талас қайыңы, ақшыл
сары жоңышқа, қаратамыр, ... ... ... ... ... сүт
жапырақ бар. Қорықта реликті өсімдіктердің үш түрі ... ... ... ... Машат, Ақсу аңғарында ұшырасатын жалған масақша деп аталатын
өсімдік. Ленец Минквице қорықпен көршілес ... тау ... ... ... Сол тау мен Машат маңында реликті өсімдіктің үшінші түрі ... ... ... ... ... ... ... таулы және ауа райының құбылмалы болып
келуі жер шарының әртүрлі екендіктерінде мекендейтін сан алуан аңдар ... ... ... ... ... Оның шағын территориясында
Европа, Солтүстік Африка, Англия жоне Орта Азияның әртүрлі ландшафтыларында
мекендейтін хайуанаттар ұшырасады. ... ... ... ... және оған ... тау ... ... 238, сүт
қоректілердің 42, бауырымен жорғалаушылардың 9, қос ... 2 ... 2 түрі ... екен. Қорықта қанаттылардан кекілік, ұлар, шіл,
бөдене, кептер секілді кәсіптік маңызы бар ... ... ... ... ... ... әрі Қазақстанда тек Тянь-Шаньды мекен еткен
сирек кездесетін ... бірі - ... ... ... мен Өгем ... ... кездеседі. Ақсу-Жабағылы
қорығында саны өте аз, ерекше қорғауды керек етіп отырған жыртқыш құстар ... ... ... биік тау ... мекендейтін сақалтай немесе
қозықұмайды, сондай-ақ жыланжегішті, лашынды, ителгіні атауға болады. ... ... ... ... маңызы бар сүт қоректілерді,
Көкқұс
2-сурет.
қорғауда рөлі зор. ... - ... ... ... марал, жабайы шошқа,
барыс, мәлін, тас сусары, аккіс, түлкі, ... ... суыр ... ... Батыс Тянь-Шань тауының жоталарында маң-маң басып, марғау
қозғалған қоңыр аюларды көргенде бір таңданып ... ... ... ... бұл ірі ... қорық территориясында ағаш өспеген ашық тау
беткейлерін мекендей береді. Жаз айларындағы бұл аюдың ... ... - ... пен ... ... ... олардың арасынан насекомдарды
да теріп жейді. Күз айларында жеміс бақтарынан алма, алмұртты жесе, азық
құрамында суыр, ... ... де ... ... ... аю ... ... бұл хайуанаттар үңгірлерде аз уақытқа ұйқыға кетеді. ... - ... ... ... сусар, ақкіс және аққалақ сияқты,
терісі бағалы аңдар кең тараған. ... тау ... ... та көзге
түсіп қалады. ... ... ... кең таралғаны -
ұзынқұйрықты суыр. Оның ... ... ... көлінің төңірегінде, онда
200-250-дей суыр тіршілік етеді. ... ... ... ... ... ... қарашұбар және сұр
жыландар кездесіп қалады. Әсіресе, ... ... тас ... ... ... ... ағып өтетін кейбір өзендерде
қарабалық және талма ... ... ... ... ... бұл ... саны ... ғана. /20/
Қорықтың болашағы. Ақсу-Жабағылы мемлекеттік табиғи қорығы - бүгінде
шет ел ғалымдарын да ... ... ... ... ... ... кезде мұнда республикамыздың және одақтас республикалардың бірнеше
университеттері мен ... ... ... ... жұмыстарын жүргізіп, өндірістік практикаларын өткізуде. Сондай-ақ,
қорықты көруге жыл сайын ... ... шет ... ... ... туристер келіп жатады. Ақсу-Жабағылы
қорығын табиғаттың ... ... ... сыйы деп бағалай отырып, оның
жандана, гүлдене беруі үшін қолдан келгеннің ... ... ... Бұл қорық
аңдармен құстардың, өсімдіктердің өсіп-өнуін, даму заңдылықтарын зерттейтін
табиғат лабораториясы ретінде ... ... ... ... ... талабына сай тереңдей түсуі керек. Келешекте бұл аймақты ... аю, ... ... ... ... бар ... биологиясын,
қорықтың табиғи жағдайына бейімдеуін ғылыми тұрғыдан ... баса ... ... саны аз ... халықаралық табиғат қорғаудың "Қызыл
кітабына" енгізілген көк немесе мензбир ... ... ... осы қорық меншігіне бөлінгені орынды. Өйткені, бұл ... ... кету ... бар. ... суырының қазіргі қоныстарын қорық
территориясына қосу - оны сақтап, санын арттырудың бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... табиғи қорығы - алып ... ... ... Бұл қорық Іле Алатауындағы Кіші Алматы орман шаруашылығының
территориясында 1931 жылы ұйымдастырылды. Бұдан ... ... ... ... ... рет ... 1935 жылы ... территориясына Үлкен
Алматы, Талғар, Есік, Түрген, Шелек, Таушелек, Табанқарағай орман ... Ал 1936 жылы оған тағы да ... ... ... тауы ... жері ... Ол ... қорықтың жер көлемі 856,7 мың гектарға дейін
жеткен еді. 1937 жылдан бері қорықта ғылыми бөлім жұмыс істей бастады. ... ... ... ... бұл ... территориясында 34 мыңдай
қарақұйрық мекендесе, соның жартысын ... ... үшін ... рұқсат
етілді. Күнгей және Іле Алатауындағы ормандардан ағаш дайындау ... ... 1945 ... ... ... ... көлемін қысқарту ешбір
дәлелге сыймайтын сияқты еді. 1946 жылы Таушелек орман ... ... ... ... ал одан ... ... ... тек Шелек
орман алқабы мен тау етегіндегі далалық учаскелер қалдырылды. 1952 жылы бұл
қорық жабылып қалды да ондағы жұмыс ... ... ... қорығы әуелі
Табанқарағай орман алқабында қайтадан ұйымдастырылды. Ол кезде қорықтың
орталығы ... ... ... 1964 ... бұл қорыққа ... сол және оң жақ ... ... ... ... берілді. Оған Іле
өзені жағасында орналасқан "Әнші тау" да кірді. ... ... 89,6 мың ... ... ... екі ... тұрады. Оның
бірі - Іле Алатауының орталық бөлігінде орналасқан таулы ... ... га), ... ... ... ... (17850 га). Қорықтың орталығы
Алматы қаласынан 25 шақырым жерде, ... ... таяу ... ... ... мен ... музейі, қорық қызметкерлеріне арналып
салынған үйлер бар.
Қорық қызметкерлері алдында ғылыми жұмыстардан басқа, осы ... ... - ... мен өсімдіктер дүниесін, таудың сұлу көрікті
орындарын өз қалпында сақтап, келесі ұрпаққа жеткізу міндеті тұр. Алматы
қорығының ... ... ... - Іле ... ... табиғат
комплексін қорғай отырып, оны жете зерттеу болып табылады.
Жер бедері мен ауа ... ... ... Іле ... ... орын ... Биік шыңдарын мәңгі мұз бен қар басқан сұлу шыршалы
ормандарына қараса көз ... әсем тау ... ... ... Ғажап қой, тау іші шіркін! Тау шыңынан күн сәулесі көтеріле ... ... ... ... Алатау бауырында сылдырап аққан мөп-мөлдір
өзендер мен көкорай шалғындары, шыршалары, ... ... ... ... ... ... ... сыйын ардақтап, қорғаныңдар"
дегендей болады. Алматы қорығына Іле Алатауының орталық бөлігі - ... ... м ... аралығыыда орналасқан Талғар тау жоталары
енеді. Жер бедері күшті тілімделген. Жерінің 25 мың ... ... ... ... ... ... тау ... жақын орналасуы оның ауа райына
үлкен әсерін тигізеді. Соған сәйкес ... ... ... ... жылына
болатын жауын-шашын мөлшеріде азая береді. Мәселен, теңіз деңгейінен 1000 м
биіктікте 500 мм, ал 2400-3000 м биіктікте 780-870 мм ... ... ... ... 100 м ... ... ауа температурасы 0,71 ... ... ... жел ... ... ... болуы да жасыл
шабындықтың жайқалып өсуіне жағдай жасайды. Қыс ... онша суық ... ... ... ... қыстан күйлі шығуына көмектеседі.
Қорық территориясы кіші-гірім өзеншелер ... ... ... ... тұрады. Ондағы суы мол саналатын негізгі өзендер - Талғар мен
Есік. Басын мәңгі мұздардан алатын бұл ... ені 3-5 м, ... ... ... болып, ағысы қатты келеді. Өзендердің су деңгейі ... ... ... рет ... Жаз ... су ... тәуліктік ауысуы
кейде 40-50 см-ге дейін жетеді. ... ... ... жаңбырдың арты селге
айналатын жағдайларда кездеседі. /6/
Өсімдіктері. Алматы ... бір ... - тау ... ... және альпі өсімдік белдеулерінің ұштасып жатуы.
Шөлді аймақ "әнші тау" ... ... ... ... ... ... м ... аралығында өтеді. Оның төменгі етегінде
жапырақты ағаштар мен бұталар өседі. ... ... ... ... Бұл ... ... негізгі ағаш түрлері - алма, өрік,
долана, көктерек, тал. Бұталармен ... ... ... және ... ... ... ... тұтасып жатпай, ойдым-ойдым болып, өзен
аңғарларында, тау жоталарында кездеседі. Көктерек жоталардың солтүстік ... ... ... болады. Жалпы жабайы жеміс ағаштарының алып
жатқан аумағы 157 гектардай. Жеміс бақтары, негізінен, Талғар ... алып ... Алма ... ... 7-8 м, ал өрік 5-7 ... сән ... ... қылқан жапырақты ормандар 1400-2800 м
биіктікте орналасқан. Ормандағы ежелгі ағаш түрі - ... ... ... Тянь-Шаньның жасыл қылқанды шыршасы - көне ... ... ... ... асыл ... Оның қоры тек қана Қырғызстан мен
Қазақстан тауларында сақталған. Шырша орманының жалпы көлемі 500 мың ... деп ... оның 300 мың ... ... республиканың, 200 мың
гектары Қырғызстанның тау беткейлерінде. Алматы қорығында орман көлемі ... ... алып ... ... бес ... ... ... 121
гектар орман ағашын қолдан отырғызды. Шырша орманының су балансын сақтауда,
топырақ қорғауда, селді тасқынға қарсы күресу ... ... рөлі ... ағашы таудың солтүстік беткейінде өседі. Таудың шығыс және ... ол ... ... ... ... мүлдем кездеспейді.
Сондықтан да тұтас шырша орманы алқаптары тауларымызда сирек кездеседі,
көбінесе, ... ... ... ... ... ... өте ... қалыптасуы үшін көп жылдарды керек ететін ағаш. Алматы ... ... ... 5,3 мың ... ... Таудың теріскей жағында
ескен шырша орманы саялы келеді де, олардың арасында шетен, тал, ... ... және ... өседі. Бұл ағаштардың кепкен жемістері осында
қыстап қалатын құстар мен аңдар үшін жақсы азық болып ... ... ашық ... ... ... ... ... самалды қыраттарында боз, бетеге, қарабасшалғын
бетеге, жусан сияқты өсімдіктер жайқалып, ... ... ... ... арасында тау таспасы, қозықұлақ, ширатылған қоңыраубас, ... ... тағы ... ... шөптер көктемде қаулап шығып, тау
беткейін көкорай шалғынға айналдырады. Алматы қорығының шырша ... ... ... ... алып ... ... ... деңгейінен 2600-
3000 м биіктікте орналасқан. Бұған тән ... - ... ... м ... ... арша. Бұл бұталы ағаш таудың күнгей беткейін ала 700
жылға дейін жасайды.
Альпі ... ... м ... ... одан әрі қар мен ... орын ... Бұл өңір ... 70-80 процентін қой тастар мен ... ... ... ... ... бұзылуынан пайда болған тасты
шөгінділер үнемі қозғалыста болады да, шөп өспейді. Альпі ... ... ... ... ... ... шөп түрлері кездесіп қалады.
Қорықтың әр белдеуінде ауа райына ... әр ... ... ... ... алынатын өсімдіктердің көптеген түрлері кездеседі.
Олардың бастылары - долана, итмұрын жемістері және кәдімгі киікоты, тасшөп.
Осындай адам ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін терең зерттеу де қорық қызметкерлерінің абыройлы
міндеті.
Жануарлар дүниесі. Қорықтың жер бедерінің күрделілігі, ауа райының әр
белдеудегі ... ... ... ... түрлерінің көптігі жан-
жануарлар түрлерінің кең таралуына әсерін тигізеді. Мұнда құстардың 200-ден
аса, ал сүт ... ... түрі ... ... ... шырша
орманында самырсын құсы, шырша ... ... ... ... ... ... ... белдеуінде кәдімгі мысықторғай,
қара шымшық, бұлбұл, маубас жапалақ, қара қарға, үкі, кептер, құр және
басқа да ... ... ... ... етеді. Таудың биік құздарында ... ... ... 1965 жылы ... ... ... сары ... 145-
тейі жіберілген. Онда ол жақсы ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізіп отыр.
Қорықтың Іле өзені бойындағы шөлді бөлімшесінде қорғауға алынған құстың
бірі - ... ... ... ... ... тауық тұқымдас құстардың ең
ірісі де сұлуы. Қамқорлыққа алып, жағдай туғызудың нәтижесінде бұл құстың
Алматы төңірегіндегі қоры 3 ... асып ... ... ... ... ... бұлдырық сияқты құстар тіршілік етеді. Қорық жерінде жыртқыш
құстардан қаршыға, ... үкі, ... ... Олар ... ... ... ... басып шығарады. Негізгі қорегі - ұсақ кемірушілер
мен торғайлар. ... биік ... ... ... құмай да
тіршілік етеді. Бұл айтылған мәліметтер Алматы қорығында қанатты ... ... ... ... ... ... түсуі мәуелі орманды оның
зиянкестерінен қорғап қалуға әбден көмектеседі. Біздің орман, дала, ... ... ... ... бұл ... ... жақсы
қамқорлық жасалған.
Қорықта елік, таутеке, арқар, марал, қоңыр аю, ... ... ... ... да бар. ... орманды-дала белдеуінде елік көбірек
кездеседі. 1975 жылы қорық қызметкерлерінің жүргізген ... ... ... елік бар ... анықталды. Елікпен бірге тау биігін жайлаған
хайуанаттың бірі - таутеке. Ол қорықта альпі және ... ... ... Жазда Алатау қойнауында мәңгі мұзға жақын жүреді де, ... ... ... ... ... ... қаңтар-ақпанда таутекені
таудың күнгей беткейінен көбірек кездестіруге болады. ... ... ... ... ... саны ... асып ... Елік пен таутекеге
қарағанда мұнда марал сирек кездеседі. Ол жапырақты және қылқан жапырақты
орманды мекен ... Саны әлі де ... 30-шы ... Іле ... арқар
да едәуір кең таралған болатын. Арқар қорықтың таулы бөлігінде, тек ... қиын ... ... мекендейді. Қазіргі уақытта қорықтың шөлді
бөлімшелерінде арқар Кіші және Үлкен Қалқан тауларында кездеседі. Бұл ... ... 10 мың ... жер болғанымен жазда су көзінің
тапшылығынан әрі азық қорының жетіспеуінен олар ... - ... ... ... ... Биік тау ... ... еткен аңның бірі - барыс.
Кейде тау тұрғындары оны "ілбіс" деп те атайды. Бұл - бүкіл ... ... ... және ... ... бара ... аң. Қазір Қазақстанда
бар болғаны 500-дей барыс бар деп ... ... ... ғана ... ... саны ... дүние жүзінде күрт азайып кеткендіктен ол
қорғауға алынып, табиғат қорғаудың халықаралық "Қызыл кітабына" енгізілген.
Тұрғылықты халық ... да ... ... ... - ерекше сымбатты, күшті және епті аң. (4-сурет.)
Барыс
4-сурет
Қорық жерінде ... ... ... - ... аю да ... ... ... тау үңгірлерінде аз уақытқа ұйқыға кетеді. Әсіресе, аюды күзде
жабайы алма мен өрік өскен бақтарда жиі ... ... ... ... ... да ... ... жылдары Іле Алатауының шырша
орманына тиін жерсіндірілді. Қазіргі уақытта ол бұл ... ... ... өсіп ... Оның негізгі қоректері - шырша жаңғағы мен ... ... ... ... ... ... - осы ... байлықтарын қорғап, оның қорын молайту. Алматы қорығында халық
шаруашылығы үшін маңызы зор ... ... тау ... ... ... ... шығаруға негіз болатын арқар, "алтын мүйізді" марал ... ... әр ... ... ... Оларды ғылыми тұрғыдан
зерттеп, халық ... ... үшін ... мамандар еңбек етуде. Бұл
мәселеде қорық қызметкерлерінің атқарған істерімен қоса, атқарар жұмыстары
да ұлан-ғайыр. Өз учаскелерін бақылау, ондағы ... ... ... ... ... ... қызықты материалдар жинау қорықшылардың
біліміне де байланысты. Сондықтан да олардың білімін жетілдіру ... ... ... ... керек. Әсіресе, бұл жұмысқа маман кадрларды көптеп ... Олар ... ... ... ... ... ... бұл жұмыста кадрлардың тұрақтануына мүмкіндік туады. ... ... ... жылма-жыл есепке алып отыру керек. Келешекте
қорық жұмысын одан әрі ... үшін оның ... ... құралдармен
жабдықтау мәселесін тезірек шешу де ... ... ... ... ... іс ... ... Алматы мемлекеттік қорығының жағдайы
жақсара бермек. Ал оны озық үлгідегі қорыққа айналдыруға ... ... ... мемлекеттік табиғи қорығы
Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы Қостанай облысындағы Наурызым және
Семиозер ауданының территориясында 1934 жылы ... ... ... ... ... ... ең ... Наурызым қарағайлы
орманын сақтап қалу мақсатымен құрылған еді. Сонымен бірге оның құрамына аң-
құстар мекендейтін аймақ, өзендер мен ... ... ... жалпы көлемі
320 мың гектар еді. Міне, осы қорық ... ... ... ... ... ішінде Наурызым көлдері, ормандары талай өзгерістерді бастан
кешірді. 1951 жылы ол жабылып, оның ... ... ... ... жылы ... ... ... 1961 жылы өзгеріп, орман-аңшылық
шаруашылығы деп аталынды. 1966 ... 18 - ... ол ... ... ... ретінде жұмыс істей бастады. 1968 жылы ... ... ... ... ... және ... ... Бас
басқармасының қарамағынан алынып, орман шаруашылығы ... ... ... ... де ол облыстық орман шаруашылығы Бас басқармасына
бағынады. Әрине, мұндай өзгерістер қорық өмірінде айтарлықтай із ... ... ... ... ... ... рет өрт болып,
Наурызымның ... ... ... қарағайын едәуір азайтып жіберді. Көлдің
суы өте ... ... ... ... ... ... жалпы көлемі
320 мың гектар болса, қазір 85,7 мың ... ... яғни 3,5 ... ... ... ... ... бірнеше жеке учаскелерден тұрады.
Онда Терсек ... 4665 га), ... (7043 га) және ... (37063 ... ... мен Жаркөл, Ақсуат, Сарымойын көлдері бар. Олардың үлесіне
бетегелі-жусанды 5 мың гектар тың ... дала ... Осы ... ... ... орман шаруашылығына бөлінген, Сыпсың мен Терсек
қарағайлары Соснов орман шаруашылығына қараса, ... ... ... ... ... ... және ... маңындағы қарағайлар
Наурызым орман шаруашылығына енеді. ... ... ... ... ара ... ... 80 ... дейін жетеді. Қорықтың орталық
усадьбасы ... ... ... Ол ... - 31 км, ал ... - 24 км ... ... аймағындағы орманды алқаптар -
аңдармен құстар тіршілік ететін, қоныстайтын және паналайтын өте ... 1966 жылы ... ... ... болып құрылғанда, оның алдында
орманды қалпына келтіру, ... ... ... су құстарының тіршілік
ерекшеліктерін, өсімдіктер мен ... ... ... ... ... қорығының байлығы тек орман ғана емес, онда жабайы аңдар мен
құстар, ал өзен-көлдерінде ... да мол. ... ... мен ауа ... ... қорығы Қостанай облысының Торғай
ойпатында ... ... ... ... бұдан 20 мың жыл
бұрын Қостанайдың солтүстігін алып мұз басып жатқан. Мұз ери ... ... суы, ... қақпасымен" жылжып терістікке шегіне берді, сонымен
қоса суыққа төзімді ... мен ... да ... Бұл маң ... жыли ... ... ... Наурызым ауданы көлемінде жартылай
шөлейттік белгілері бар дала пайда болды. Континентті қысы ... ... ... ... орташа температурасы -18-19 градус. Жауын-шашынның
жылдық мөлшері 200-250 мм шамасында. Территориясы негізінен ... ... онда ... өзендер мен көлдер орналасқан. Аралары
өзен аңғарларымен бөлінген төбелер кездеседі, абсолютті биіктігі 120-140 м.
Ормандары мен ... ... ... ... 17662 гектары түгел
орманды алқап ... оның тек 4396 ... ... алып ... Онда
қарағай - 934, қайың 805, көктерек 1034 га жерге орналасқан. ... ... жері үш ... орман учаскелерінен тұрады. Бұлардың
арасындағы көлемдірегі - Наурызым қарағайы. Бұл қарағайлы ... ... ... ... ... ... ... қарай 20 км-ге созылып
жатыр, ені 10 км. Топырағы құмайтты, ... ... ... ... ... - Қазақстанның жазықтық бөлігінің ең оңтүстігінде
орналасқан. Ол - ерте дүниенің жұрнағы. Мұнда қарағай, аққайың, ... ... тал, ... ... өседі. Қалың орманда қоян, елік құр
ерісін жайылады. Орманмен қанаттас бетелі-жусанды, бозды ... ... ... ... ... ... ... безгелдек, аққоян, қосаяқ, сибир
елігі, аққұр сияқты кейбір бағалы және өте ... ... ... ... ... ... алқабы негізінен қайыңнан тұрады. Оның шет
жағасында далалы жерде ... ... ... Бұта мен ... ... көбіне құм селеу немесе құм бетеге ... дала ... ... шоқ-шоқ қайың орманының көбірек бөлігі
құмды ойпатының табанындағы ылғалды жерде немесе оның беткейінде кездеседі.
Бұл ... ақ ... ... өте ... ... ... орманы жеке-
жеке шоғырланып тұрады. Бұлардың аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... бөлігін қолдан
отырғызылған қарағайлар алып жатыр. Шоқ қарағайдың шетінде ... ... ... ... Ал ... неғұрлым қуаңшылық учаскелерінде қына да
кездеседі. Сыпсың мен Терсек орманы - орман құстары мен ... ... ... ... аймақ. Наурызым ормандары - тек табиғат ескерткіші
ғана ... ол бұл үшін ... ... жинаушы да болады. Бұл орман бүкіл аудан
климатына әсер етеді.
Жануарлар дүниесі. Жануарлар ... ... ... байланысты. Қорық жерінде омыртқалы жануарлардың 351 түрі,
яғни аңдардың 44 түрі, ... 290 ... ... ... ... 3 түрден, балықтың 11 түрі белгілі. ... ... ... түр, 135 түр ұшып ... ... ... ... болып
табылады. Сирек кездесетін құстардың 44 түрі бар. 36-сы Қазақстан ... 23-і ... ... ... Одағының Қызыл кітабына (ТҚХО)
енгізілген. Наурызымда жыртқыш құстар алуантүрлілігімен ерекше 28 түр бар,
оның 19-ы ... Тек ... бір ... төрт қыран түрі: бүркіт,
қарақұс, аққұйрық су бүркіті, дала қыраны ұялайды. ... ... ... 40 жұп, ... - 18-20, ... - 16-20, бүркіттер - 3-4 ... ... кең ... әкеп ... ... орната салған табиғи музейі
десе де болғандай. Тұзды көлдің ... ... ... ... ... ... ... ақ қайыңдар мен аралас өскен жыңғыл, тобылғы.
Ал, хайуанаттар, ... ... адам таң ... мол. ... құстың
200-ден, сүт қоректілердің ... қос ... мен ... ... ... ал құрт-құмырсқа сияқтылардың 700-ге жуық
түрі кездеседі. Өзен-көлдерде ... 10-ға жуық түрі ... ... ... ... және көгілдір көлінде бұта, орман құстары мен
су қанаттылары кеңінен таралған. Бетегелі-жусанды жазық далада шөл ... ... ... да ... Осы ... құр, аққұр, қаз,
үйрек, дуадақ, безгелдек, сұңқар секілді бағалы және өте сирек кездесетін
құстар мекендейді. /30/
Құр - ... 1,6 ... ... ... ірі ... құс. Қорық
төңірегінде құр көбіне қарағай, қайың және ... ... ... ... ... ... қарағайлы ормандарында көп болған.
Қорыққа ... ... ... ғана ... дала аймағында таралған аңдардың
бірі - суыр. Бірақ, олардың саны өте аз. ... осы ... 3-5 ... тың ... 1975 жылы ... 20 ғана дала ... кездескен. Біздің
өлкемізде ертеде дала суыры мол болғанымен ... оның ... ... саны ... ... отыр. (5-сурет.)
Наурызым қорығының оныншы бесжылдыққа жоспарлаған ғылыми-зерттеу
жұмыстары негізгі үш ... ... 1. ... ... орманын
қалпына келтірудің, орман ағашын өсірудің экологиялық және агротехникалық
ерекшеліктері.
2. Табиғат ... және ... ... ... сақтау
мақсатында Наурызым қорығындағы көлдердің тұзды су режимін реттеу.
3. Наурызым ... дала ... ... ... ... ... қорығы - үнемі зерттеулер жүргізілетін қорықтардың бірі. Ол
бірнеше жылдар бойы ММУ ғалымдары мен ... ... ... ... ... ... ... мен экология саласында
жұртшылыққа танымал жұмыстар ... ... ... ірі ғалымдар
А.Н.Формозов, А.Г.Воронов, А.М.Чельцов-Бебутов, И.А.Крупеников және ... ... ... ... бірегей табиғатын зерттеуге шетел
ғалымдары қызығушылық танытуда. 2002 жылы Қазақстан Республикасы ... ... ... мен көлдері" номинациясы құрамына ЮНЕСКО
Дүниежүзілік мәдени және табиғи мұра ... ... ... ... ... ... ... конвенциясы бекітуімен қорық көлдері
халықаралық дәрежедегі су-батпақ жерлері мәртебесін алады. Келешекте қорық
ядросы ретінде Наурызымды ... ... ... ... болашағы. Қорықта халық шаруашылығы үшін зор ... ... ... ... ... бөленген орман іші толы бағалы құстар мен
аңдар сияқты ресурстар қорғалады. Оларды ... ... ... ... ... ... үшін көптеген мамандар еңбек етуде. ... ... ... ... ... ... ... басқа да
жұмыстары мол. Наурызым қорығы - казақ жерінің көркем бір ... ... ... мол ... ... қорғау, оның ... ... ... әсіресе қалың жұртшылықтың қасиетті борыштарының бірі
болуы тиіс.
2.4. Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы - 1939 жылы ... ... ... солтүстік батыс бөлігіндегі Барсакелмес аралында орналасқан.
Әкімшілік-территориялық бөлінісі жағынан қорық Қызылорда облысының Арал
ауданына ... Арал ... ... ... базасы бар.
Барсакелмес аралынан Арал қаласына дейінгі қашықтық теңізбен жүзгенде 180
км. Ал ең ... жаға - ... ... Ол ... ... ... ... қарағанда неғұрлым жақын, яғни 22,5 км қашықтықта орналасқан. Жылдың
барлық маусымында қорықпен Арал қаласы арасында қатынас болып тұрады. Мамыр
айынан ... ... Арал ... жүк ... ... ... ... жеткізеді. /2/
Барсакелмес - оңтүстік батыстан солтүстік шығысқа қарай созылған арал,
оның жағасында шығанақ жоқ, кеме тоқтауға өте ... ... ... ... ... ... ені 11,5 км, ал шығыстағы ені 2,5 км, аралдың жалпы
көлемі шамамен 185 ... км. ... ... ... ... ... ... жерде, теңізден 2 км қашықтыққа
орналасқан. Орталықтың Аралдың шығыс және ... ... ... ... ... ... - өте ... Сонымен қатар, қорықта екі
кардон бар. Аралдың шығыс шетіндегі ... ... ... ... ... Бір - бірінен ара қашықтығы 13-15 км-
дей. Алғаш рет Арал теңізінің картасында Барсакелмес ... 1831 ... Бұл ... ... рет ... лейтенант А.И.Бутаков болып
саналады. 1929 жылы Барсакелмес аралында аң ... ... ... сұр кекіліктер, қырғауылдар, ор қояндар, қарақұйрықтар және
ақбөкен сияқты бағалы хайуанаттар жіберілген. Сол кезде бұл ... ... ... өте ... ... Бұл бағалы жануарлар жаңа жерге тез
жерсініп, көбейе бастады. 1935 жылы ... ... ... ... ... кейіннен аңшылық шаруашылығы онша табысты болмаған соң ол жабылып
қалды. 1939 жылы осы шаруашылықтың ... ... ... ... ... алғашқысында саны азайып құрып бара жатқан бағалы тұяқты
аңдардың бірі - ақбөкенді ... ... ... ... мен ауа ... ... қорығы орналасқан ұзынша келген
аралдың жағалауы аз тілімденгендіктен, қолтық, ... ... көп ... арал - ... ... ал ... жері құмды келеді. Биіктігі 100 м-дей
үстіртті келген ... ... тік ... ... ... ... ойпаттау. Жері көбіне белесті, сирегірек төбелер де кездеседі.
Аралдағы құм ... ... ... ... ... ... көбі хайуанаттардың сүйіп жейтін қорегі болып саналады.
Төбелердің ... 6-7 ... ... Қыс айларында мұндай төбелердің
арасы әр түрлі хайуанаттардың паналауына қолайлы келеді. Бұл аралда тұщы ... ... Жер асты суы ... ащы ... ... жер бедері соңғы
жылдары едәуір өзгерістерге ұшырады. Арал ... ... ... оның жағасынан су кейбір жерлерде 200-300 метрге дейін қашықтап
кетті. Осы себеппен аралдағы ащы ... ... ... ... ... ... cop пайда болды. Сондай-ақ, бірнеше жыл қатарынан жауын-шашын
болмағандықтан мұндағы тұщы ... ... ... ... ... ауа райы
республикамыздың солтүстігіндегі қоңыржай шөлді аймақтар ... Жазы ... қысы суық ... ... қыс 2-2,5 айға ... ... ... мм мөлшерінде түседі. Қыста ауаның жоғары температурасы -30 градус
болса, ең ыстық шілде айында +38, +39 ... ... ... айынан бастап
ауа райы суыта түседі де, ал ақпанның аяғында қар ери бастайды. Наурызда
орташа температура -3,5 ... ... Қыс ... ... қар ... көп
жатпайды, оның себебі түскен қарды көбінесе ... ... ... алып ... Арал ... ... ауа ... айтарлықтай өзгеріс
келтірмейді. Жазда ауаның ылғалдылығы өте ... ал ... ... аз
болады.
Қорыта айтқанда, Барсакелмес аралы - өзінің жер ... ... ... ... ерекшелігі бар және бүтіндей, тұтас бағалы
объектілерді қорғауға және ... ... өте ... ... ... Аралдың өсімдіктері де көбіне шөл даланың өсімдіктері
типтес. Оларға негізінде көп жылдық бұталар мен раң ... ... ... ... бұл ... флорасы толық анықталып отыр. Мұнда 256 түрлі
жоғары сатыдағы күрделі гүлді өсімдіктер өседі. ... ... ... ... ... ... шөптер, айқыш гүлділер тұқымдасы,
бұршақ тұқымдас өсімдіктер көбірек кездеседі. Аралдың ... ... ... ... бұйрығын, кейде сексеуіл мен ... ... тек ... ... ... ғана ... ... қара жусан,
қара және ақ сексеуілдер сияқты өсімдіктер де кездеседі. ... ... ... итсигек, адыраспан, жанаргүл, нәр, сораңшөп
сияқты дәрілік өсімдіктер өседі. Улы ... ... ... ... ... ... ... тек кішігірім реликті
өсімдіктерден тікенек киеуілі, шоберт ақтікені, қоян ... ... ... ... ... ... ... ішінде халық шаруашылығы үшін
маңызы бар көптеген пайдалы өсімдіктер кездесетіндіктен оларды жан-жақты
зерттеудің және қорғаудың ... өте зор. ... шет ... құмды
жерлерде бидайық, бетеге, арпабас, қоңырбас, мортық сияқты көптеген жабайы
жануарлар сүйсіне жейтін өсімдіктер ... ... ... ... төмендеуі Барсакелмес аралында кездесетін
-өсімдіктер дүниесіне де өз ... ... ... ... ... жеткіліксіз. Сол себепті де қорық территориясының қолда бар өсімдіктер
дүниесіне ерекше қамқорлық жасау керек.
Жануарлар дүниесі. Барсакелмес қорығындағы хайуанаттардың тіршілік ... ... ... ... ... ... түрлері өте аз. Мұнда
аңдардың 12, ... 200-ге ... ... 8, қос ... 1 ... Ал Арал теңізі жағасындағы ... ... ... ... ... Барсакелмес аралында Бауырымен
жорғалаушылардың 27, ... 95, сүт ... 30 ... ... ... ... ... кездесетін аңның бірі – құлан. (7-сурет.)
Құлан
7-сурет
Бұл - сымбатты жануар. ... ... ... ... ... ... салмағы 320 килограмға дейін ... ... ... әкеліп
жерсіндіру жұмысы 1953 жылы ... ... ... 19
құлан Түрікменстанның оңтүстігіндегі Бадхыз мемлекеттік қорығынан осында
әкелініп жіберілген. 1956 ... бері ... ... 1976 жылы ... 157 ... ... Құлан біздің елімізде кездесетін жабайы
жылқының бір ... ... ... ... айтылған екі қорықта ғана
кездеседі. Бадхыз қорығында оның бір ... ... ... ... ғасырда
көптеген шекаралас елдерде және республиканың шөл, шөлейтті аймақтарында
мол тараған аңның бірі ... ... еті мен ... үшін ... ... ... ... азайып, саны кеміп кеткен. Қорықта
құландар мекендейтін аймақтан қарақұйрықты да кездестіруге болады. /29/
Қазіргі уақытта жер ... тек ... ... территорияда орналасқан
Барсакелмес қорығында ғана шөл даланың көркі - құлан, қарақұйрық ... ... ... ... бір ... ... Сондықтан да қорықтың бұл
хайуанаттарды қорғауда рөлі өте зор. Қорықта кең таралған ... бірі ... ... ... ... республикамыздың негізінен шөлді және шөлейтті
аймақтарында кең тараған, ... ... ... ... ... жыртқыш
андардың түрі онша көп емес. 1948-1949 жылдардың өте ... ... ... ... ... және қарсақ енген. Қорықта таралған жан-жануарлардың
көбірек кездесетіні - ... ... ... ... қаз барылдауық
қаз, шүрегей, қараала қаз сияқты кәсіптік ... бар ... ... ... ... кезқұйрық, сазқұладыны бар. Аралдың негізгі
сазды, сортаң шөлді аймақтарында ең көп ... ... бірі ... бозторғайлар. Өзеннің жағасындағы қамыс тоғайының арасына сары
шымшық, қамысторғай, қаратамақ және сұр қаз, ал ... ... ... бен ... ұялайды. Сонымен қатар, өзеннің ортасындағы ... ... және көк ... су ... және ... ... төрт түрі мен ... кездеседі. Аралда қос мекенділердің бір түрі - жасыл құрбақа кең
таралған. Ол осы ... ... ... ... және ... жақсы бейімделген. Бауырымен жорғалаушылардың ... ... ... кездеседі. Ол жусан, бұйырғын өсетін сазды,
шөлді жерлерде мекендейді. Мұнда тақырдың ... ... ... ететін кесірткенің бірі - ысылдағыш геккон тіршілік етеді.
Қорыта айтқанда, Барсакелмес мемлекеттік ... ... ... көп ... ... ... ... объектісі - тұяқты аңдардың ... ... ... ... ... айқын көрсетеді.
Барсакелмес қорығында ... ... ... мен ... ... үшін ... қамқорлық жасалған.
Қорықтың болашағы. Барсакелмес ... ... ... ... ... оның ... ... Барсакелмес аралындағы қорық -
айтарлықтай ғылыми-зерттеу жұмысы жүргізіліп жатқан тамаша, ... ... ... ... ... - халық байлығы, табиғат көркі.
Сондықтан да оларды қорғап, санын ... ... ... орасан
зор маңызы бар.
2.5. Қорғалжың мемлекеттік табиғи қорығы
Қорғалжың мемлекеттік табиғи қорығы Целиноград ... ... ... Ол Тың ... ... әсем де бағалы жерін
сақтау мақсатымен 1958 жылы ... Бұл ... ... ... 140 ... ... ... көлінің оңтүстік
жағалауын алып жатыр. Ол кезде оның жер көлемі 15 мың гектардай еді. ... ... ... ... ... ... ... құрылды. 1968 жылы
Қазақ ССР Министрлер Советінің шешімі бойынша осы ... тағы ... ... ... ... ... көрікті орнын сақтау, аң-
құстарына тиіспей, оның көбеюіне ... ... ... ... ... ... мен өсімдіктер дүниесін ... ... ... еді. ... ... ... ... Қорғалжың көлдер
жүйесінің біразы енеді, Жер көлемі 183,7 мың гектар. Оның ... ... ... ... ... және ... көлдерінің еншісінде. Сондай-
ақ Бозарал түбегі және Мыңжылқы аралы да ... ... ... ... қамыс-құрақ өскен. Әсірес, қамысты қопалар Нұра ... ... ... ... ... ... шоғырланған.
Қорықтың біраз жерін жусан, бозшөп сияқты өсімдіктер кездесетін дала аймағы
алып жатыр. /25/
Республикамыздың бұл өңірінде қорық ұйымдастырудың өзіндік ... ... осы су ... арқылы Каспий теңізі жағалауында, Пакистанда,
Үндістанда және Солтүстік ... ... ... жыл ... ... ұшу жолы ... Сәуір, мамыр айларында Қорғалжың мен Теңіз көлдерін
су құстары мекендейді. Ғылыми қызметкерлердің есебіне ... ... 32 мың ... 10-12 ... ... көптеген аққу, қаздар және
басқа да құс ... ... ... Сондай-ақ, онда дүние жүзінде саны
тым азайып кеткен аққұтан, қызыл жемсаулы қасқалдақ, ... сары ... да ... болады.
Қорғалжың - қорығының мақтанышы - дүние жүзінде өте ... ... ... құс - қоқиқаз (фламинго). Қорықтың осы ... ... зор. ... ... да, ... ... де ... мен көлдер көп. Бұлар бір жағынан қорық табиғатының шөлді аймақтан
ерекше болуына ықпал етсе, ... ... шөл мен ... ... мен ... мол ... ... тигізеді. Өзендер мен
көлдердің сулары көктемде ... ... ... көбейеді де, жазда
азаяды.
Өсімдіктері. Қорықтың территориясында көбінесе жусан, көкпек, боз селеу
секілді өсімдіктер ... ... ... сол ... ... ... жақын
екендігін дәлелдейді. Өзен, көл жағаларында құрақ, қамыс, тал биік те бітік
өседі. Мұның өзі қорық ... ... ... оны шөл ... ... ... байыта түседі. Қорық даласнада Арқа жеріне кең тараған бұтаның
түрі - қызғылт тобылғы орманын ... оның ... ... ... ... құлпырған бозшөп жайқалады. Қорғалжың көлінде суда өсетін
өсімдіктердің 22 түрі кездеседі. Олардың ішінде құрақ, қоға, көл ... жебе ... кең ... ... мен ауа ... Қорғалжың қорығы шөлді, дала ... Ол ... ... және ... сияқты екі ірі көлдің
территориясын алып ... ... ... 39,6 мың ... ... 135 ... көлдің солтүстік және шығыс жағасы
қыратты, тілімделген, батысы мен ... ... ... ... 2
метрдей. Суы тұщы, жағалауында қамыс-қоға өседі. Көл жайылма келеді,
гидрохимиялық құрамында әр ... оның ... ... су ... ... суы ... өте мол болған, бірақ кейінгі жылдары Нұра өзенінің ... мен ауыл ... ... көбірек пайдалануға байланысты
ол көлге жетпей қалып, көл бірнеше ұсақ көлшіктерге ... ... ... ... 156 мың гектардай, жағаларының жалпы ұзындығы 450
километрдей, ... ... ... 3-5 метрдей. Суы ащы, жағалауында
қамыс-қоға сияқты өсімдіктер кездеспейді, тек балдырларға өте бай. Қорықтың
шығысында - ... ... ... ... ... ... Бұл
өзендердің де жағалары қалың қамыс, көк шалғын - түрлі аңдар мен құстардың
мекендеуіне қолайлы. Басқа ... ауа ... ... ... ... климаты өзгешелеу, оған оның территориясына кіретін жағасы қопалы
Қорғалжың көлі үлкен әсерін тигізеді. Қыста ауаның температурасы +38 ... ... 125-130 ... ... шуақ ... ... суық ... мамыр айының басында ғана аяқталады. Жылына 200 мм шамасында ... ... ... ... Ауа ... өсімдігі сияқты жер құрылысына сәйкес
жануарлары да әр түрлі бұл қорықтың ... ... 225, ... 30, ... мен ... жорғалаушылардың 10 шақты
түрі таралған. Қорғалжың көлінде балықтың көбеюі үшін ... ... ... ... ... ... ... шабақ, алабұға. сазан мекендейді.
Қорғалжың және Теңіз көлдерінің басты назар ... ... бірі - ... Бұл көлдерде олардың 119 түрі жұмыртқалайды, 106 түрі мұнда қоныс
аудару және қыстайтын жерлеріне ұшу мезгілдерінде мекендейді. Осы ... ... деп ... өте орынды. Мәселен, мұнда жалпақ тұмсық құстардың
27 түрі және балшықшылардың 30 түрі бар. Бірқазан, дуадақ, көкқұтан ... ... Бұл құс ... жер ... өте ... кездесетін
аққұтан, жемсаулы қызыл қасқалдақ, бұйра бірқазан, поляр жапалағы, жемсаулы
қарашақаз, ... ... ... және ... құстар бар. Қорғалжың
көлінде шағалалар, қасқалдақтар, қызыл ... және ... ... ... ... ... еліміздегі аққудың ең көп колониялы ұясының
бірі ... Бұл ... ... осы аталған су құстарымен бірге тұз
құстары да көп болады. Теңіз көлінде ... ... түрі ... ... мұнда олардың ерекше түрлері қоныстанады. Бұл көлде
көгілдір, сұр, қарабас шағалалар, өгіз ... ... ... және ... ... ... ... Сондай-ақ, Теңіз
көлі Солтүстік Азиядағы сары ала немесе ... және қара ала ... ... ... ... орны. Бұл көлдің басты айрықша ... - ... ... ... Осы көгілдір өлке - қызыл қаздың ұя салатын
солтүстіктегі ең шеткі мекені.
Қоқиқаз немесе қызылқаз - дүние ... өте ... ... ... Бұл ... тек ... ... - осы Теңіз ... ... ... Оны ... ... деп те ... Ол көлдің адам
аз баратын аралдарында жұмыртқалап, ... ... ... ... ... ... немесе мыңнан бір жерге тобымен ұялайды. Қызылқаз
- дүние жүзіндегі ең ... ... ... Оның ... - 1,5 м болса,
салмағы орташа - 4 кг-ға жетеді. ... ... ... ... ... ... ... түйенің ерекше көрінетіндігі сияқты, бұл
ғажайып құс қанаттылар ішінде сырт пішінімен таң қалдырады" деп дәл ... ... ... көл ... - аққу. Қорықтың айдын - көлдерінде сыбырлауық
аққуда тіршілік ... ... ... ... - ... Бұл қаз ... ... қоға өсетін өзен-көл құсы. ... ... ... ... және Нұра өзені бойында таралған. Бұл аймақтарда
көктемде және күзде ... ... ... ... қатар, түлкі,
қарсақ, жабайы шошқа, күзен, ... ... ... ... ... болашағы. Бұл қорықтың ғылым үшін зор маңызы бар. ... мол ... ... ... ... ... Ол ... сұлу, айдын көл еркелері атанған құстар мен суда ... ... ... ... ... ол ғалымдарымыздың туған өлке фаунасы
мен флорасының табиғи дамуын зерттейтін лабораториясы.
Қорыта айтқанда, Қорғалжың қорығының негізгі объектісі - су ... су ... ... ... ... ... табиғи қорығы
Марқакөл мемлекеттік табиғи қорығы - 1976 жылы 4 ... ... ... ... ... ... құрылған алтыншы
мемлекеттік қорық. Бұл қорықты ұйымдастырудағы ... ... - ... көлі мен оны ... ландшафтың қорғау, маңайда сирек кездесетін
бағалы аңдар мен құстарды және ... ... ... ... ... ... ... бірге жанға сая болатын орманын, ақ шабағы
шаршыған айдын-көлі мен өткел бермейтін асау ... сұлу да ... ... ... ... ... құрылды. Қорықтың қазіргі көлемі
75048 га, оның едәуір бөлігін (46045 га) ... көлі су ... ... ... жері екі ... оңтүстік-шығыс жағалауы мен Азутау
жотасының ... ... ... ... ... мен ... ... су
айрығы бөлігіне бөлінген. Қорық көлемі 2221 га қорғалатын аймақпен
қоршалған. ... ... іске ... үшін көл ... ... ... 1500 га аймақ ... және ... ... ... ... ... ... Урунхайка елді мекенінде орналасқан. Қорық жері
Оңтүстік Алтай тауында орналасқан, ол Оңтүстік ... ... ... шеті ... табылады. Физикалық-географиялық
аудандастыруға сәйкес Алтай таулы облысының ... ... ... бедері мен ауа райы. Марқакөл - Алтайдың ең ірі су ... ... ... 1500 м ... ... тау ... ... орналасқан.
Көл сопақша созылған пішінді және ... ... ... ... Оның ... 38 км, ... ең кең жері 19 км, ... ұзындығы 106 км, тереңдігі 24-27 м. Көл шұңқыры ... ... - ... пен ... ... - ... пен
шығыстан, Сорвенковский-солтүстік-шығыстан пайда болған. Жоталардың теңіз
деңгейінен биіктігі ... м. Ең биік жері - ... (3304,5 м). ... ... ... ... айналымының төрттік дәуірдегі мұздық
кезеңінің бірімен байланысты. Сол кездегі көтерілулер мен ... ... ... ... мен ... шұңқырлардың қатпарлы жүйелері
қалыптасқан, олар кейін мұздыққа айналған. Осы мұздықтар ізі Күршім жотасы
ұшында жақсы байқалады. /5/
Марқакөлдің ... ... және ... ... ені 1-2 ... маңы ... ... болып табылады. Көлді қоршап тұрған жоталардың
тайгалы баурайлары салыстырмалы тік ... ... ... ... ... ағып өтетін аңғарлар мен шексіз ормандардың бөлінуі оларға тән.
Ормандарда балқарағай басым, тек ... ... ... ... ... екпе ... кездеседі. Қарақат, үшқат, ... ... ... екі метр ... ... ... тұратын, өтуі қиын
биік шөптер орман үшін тән жағдай. Жотаның су айрықтарын субальпі мен ... ... ... және ... тундра алып жатыр. Тау шыңдары
- әдеттегі тақыр тастар үшін тау ... ... ... тастар. Олар жиі
үлкен көлемді жерді алып жатады. Күршім жотасының солтүстік-шығыс ... шың ... бар. Олар ... тік ... ... ... және
олардың түп жағында тоған тәрізді альпі көлдері бар. Сорвенский және Азутау
шыңдары тегістеу келген, күмбез тәрізді. Марқакөл ... су 95 әр ... ... келіп құяды. Едәуір ірі өзендер - Тополевка, ... ... ... мен Тығыз кілт. Бұлар кәдімгі тау өзендері, салыстырмалы
жіңішке ... ... ені 2-5 м, ... 2-3 м және өз ... ... ... салдар түзеді. Қара Ертіске құйылатын, тек бір
ғана өзен ... ... 128 км) ... ... ... қыста
қатады, 6 қарашадан 4 желтоқсан арасында, орташа 20 қарашада мұз қатады.
Қалжыр өзенінің ... көзі ғана ... онда көк ала ... ... мен ... ... қыстайды. Кейбір өзендер арналарында
(Тополевка, Урунхайка) шағын ... ... ... мұз ... ... ... ал мұздың толық босауы 27 мамырда жүреді.
Ауа райы қатаң континентальды, қысы қары көп әрі ... және ... әрі ... ... ... ... мен Алтайдың ең салқын
жері. Қазан басында алғашқы қар ... Қар ... ... ... ... ал ... жылдары (1984) қазанның екінші, үшінші он
күндігінде тұрақталады. Қар 110-170 күн ... Қар ... ... 87 см, ... ең ... ... наурыздың бірінші, екінші он
күндігінде байқалады, яғни осы кезде қар көп ... Кей ... ... қар 150-200 ... ... ... Әсіресе, 1996, 1997, 1998, 2000, 2001
жылдары қыста қар өте көп ... ... елді ... үйлердің
шатырына дейін қар көміп қалды. Қар әдетте көл ... ... ... ал тау су ... ... соңы мен маусымның
басында ериді. Мамырдың екінші жартысында (1983,1984) және тамыздың үшінші
онкүндігінде (1978,1979) қар жауып, қатты ... ... жиі ... ... төрт ... ... алты табиғи белдеу: нивальды (қарлы)
аймақта биік таулы нивальды белдеу, альпі тундралы-шалғынды аймақта ... және ... ... ... ... таулы-тайгалы
белдеу, таулы-орманды-далалы аймақта таулы орманды-далалы және ... ... ... мен ... дүниесі. Марқакөл шұңқыры ландшафтысы флораға
бай, жоғары өзекті өсімдіктердің 1000-дай түрі, сонымен қатар ағаштың ... мен ... 22 түрі бар. ... ... ... ... ... кету қаупі бар және сирек кездесетін 15 өсімдік түрі - таңдамалы
қылтанақ, дала және ... тау ... ... ... қар дәуаяғы, ала
күлте қызғалдақ, қызғылт семізот, алтай рауғашы, мақсыр маралтамыры, секпіл
шолпан кебіс, сабақсыз ... ... ... ... ... тау тобылғысы, фукс сүйсіні, бұйра лалагүл кездеседі. Қорықтың Алтай-
Саян аймағы зәузат қорының эндемиктік түрлерін ... ... зор ... ... ... алтай бәрпісі, ұқсас қазтамақ). Көлде және
оның түбінде хайуанат пен өсімдік организмдерінің 160-тан астам әр ... ... ... ... жүзген балықтардың негізгі төрт түрін атап
өтуге болады. Солардың бірі - ... ... ... ... ... ... Дене тұрқы 46-70 см, шоғырланбай, бытырап жүріп, тіршілік ... ... ... - тұщы су ... Марқакөлде ол мұз ерісімен уылдырық
шашып көбейеді. Дене тұрқы 20-30 см, ... 450 ... ... ... Дене ... 7-30 см, салмағы 250-300 грамдай
болатын теңге ... та ... ... ... ... ... шашады. Бұрынырақ Марқакөлден талма көбірек ауланатын, кәсіптік
маңызы бар болатын. Оның дене ... 30-75 см ... ... ... ... қоры ... кеткен. Қорықтың жануарлар әлемі алуан түрлі.
Омыртқасыздардан көл мекендеушілер құрамы жақсы зерттелген. /8/
Қорықта қосмекенділерден ... ... мен ... ... ... ... ... және жасыл кесіртке, кәдімгі сұржылан
мен кәдімгі су ... ... ... ... ... түрлі. Марқакөл шұңқырында әр түрлі жылдары
белгіленген 258 ... ... ... бері 239 түрі ... Оның ... ұялайды. Марқакөл көлінде суда жүзетін құстардың 17 түрі мекендейді.
Айдарлы сүңгуір, сусылдақ үйрек, сүр ... ... ... маңырауық
үйрек, үлкен бейнарық, отүйрек, даурықпа және ысылдақ шүрегейлер едәуір ... ... ... ... ... ... кездесетін және құрып
кету қаупі бар құстардың 19 түрі ... Оның ... ... ... сұр ... үкі, балықшы тұйғын, аққұйрық су бүркіті және алтай
ұлары ұялайды. Бірегей ... ... - ... тұйғынның ұялайтын
популяциясы он жұп. Ол республикадағы негізгі болып табылады.
Қорықта тіршілік ететін ... 58 ... ... ... ... тау ... ... Мұнда бұлан, елік, сібір ешкісі, ал жыртқыштардан
қоңыр аю, ... ... ... ... ... ... ақкіс, сарғыш
күзен, сарыкүзен, сасық күзен, американ су күзені, ... ... ... бар. ... ... ... болады. Насеком қоректілерден алтай көртышқаны
мен жертесерлердің бірнеше түрі, жарқанаттардан су жарқанаты, ... ... ... ... ... қоян ... -
аққоян мен алтай шақылдағы кездеседі. Сонымен қатар тиіндар отряды өкілдері
- алтай тиіні, сұр суыр, борша – ... ұсақ ... ... ... қатар Оңтүстік Алтай эндемигі -Страутман тышқаны тән.
Көл маңының табиғат көркіне көз тұнады. Тау ... ... ... ... қол ... ну ... Тау ... теріскей беткейінде
орман ағаштары 1700-1800 м, ал күнгей беткейінде ... ... ... м ... дейін өседі. Айдын көл ... ... ... ... ... ... және ... белдеулеріне тән
өсімдіктерді кездестіруге болады. Тау етектері мен ... ... ... және ... өседі.
Мұнда мүк, қына, алтайтырбық қайыңы да кездеседі. Жалпы алғанда,
қорықта өсімдіктердің алуан ... ... ... ... ... 19 ... ... қорық жерінде алуан түрлі палеонтологиялық ... бар. ... ... ... ... өте бай. Онда ... 40, ... 200-ден астам түрі мекен етеді. Оған қоса бұл
аймақта қос мекенділердің 3, бауырымен жорғалаушылардың 6 түрі ... ... ішін ... ... 20-30 құр ... болады. Көл
бетінде су еркесі - аққу қалықтайды. Сол сияқты бұл қорыққа бұрын осы ... ... ... және ... да аңдарды қайта жерсіндіру ... ... ... көз ... ... жағасында қорықтың орталығы
бой көрсетіп, онда ғылыми лаборатория, табиғат ... және ... ... салынады деген жоспарлар бар. 2005 жылы қорық ... ... ... ... жоба ... жүргізілді, оған Тихушка мен
Қалжыр өзендері аңғары арасындағы ... ... ... баурайы мен
Марқакөлдің солтүстік және ... ... ... Жан ... ... ... ормандары өрт пен кесуден сақталады, шалғындар өзінің ... және ашық ... көз ... ал Марқакөл біздің жеріміздегі
ең таза және ең әдемі көлдердің бірі болып қалады!
Марал
9-сурет
2.7. Үстірт мемлекеттік табиғи ... ... ... қорығы - 1984 жылы 12 ... ... ... ... ... ... түрде ұйымдастырылды, ол Маңғыстау
облысының оңтүстігінде Ералы ауданында орналасқан. Оның көлемі 223300 ... су ... ... ... қайталанбас ерекше, онда кең
көлемді қиыршық тас - тасты шоқы ... ... ... ... ... 1-
3 км жіңішке жолақ, ал солтүстігінде ені 5-10 км ... ... ... ... - ... ... оның ... 50 мың га. Оған жалғасып
жатқан төбелі - адырлы Қарынжарық ойпатын түзеді. Сазды тасты-қиыршық тасты
жазықтықтан үстірт ... ... ... ... ... бөлігі жіңішке
ұзын таспа болып бүкіл қорық арқылы созылып жатыр, Ал оның ... ... ... тағы 80 ... ... ... сатысының жалпы биіктігі 200-
250 м.
Климаты. Аймақтың ауа райы ... өте ... ... ... Эдуард
Эверсманн бұл өлкені "қатаң жер" деп сипаттады, ол дерлік екі ғасыр ... ... ... ... сипаттама берді. Шын мәнінде ауа райы қатаң
континентальды, ... ... тұщы су ... ... ... ... бұл
аймақта ұзақ уақыт болуы мүмкін емес. ... жазы өтe ... және ... ... да ... +40 градусқа жетеді. Қыс айларында
температура жиі -41 градусқа төмендейді. Осы ... ... жел мен ... жиі ... ... кей ... қыс қарсыз өтеді. Көктайғақ пен жұт
едәуір жиі. Жауын-шашын аз, ... ... ... ... 120 ... ... жері ... ботаника-географиялық аудандастыру бойынша Сахара,
Гоби шөлі облысының Солтүстік ... ... ... ... ... ... орта шөл ... Үстірт және Маңғыстау өңірінің ... ... ... Мұнда сараң өсімдіктер басым. Үстірттің орталық
бөлігіндегі өсімдіктер негізін баялыш ... және боз ... ... жерінде Үстіртке тән ландшафт пен өсімдік ... ... ... ... ... жонның сазды-тасты жерлерінде бұйырғын ақ
жусанмен сонымен қатар, түйесіңір мен ... ... ... ... ... ... ... жерінде түйесіңір мен шырмауықтан
басқа, қараған мен итсигек, ал жусанды-сораңды жабында біржылдық ... - ... ... мен ... ... Ылғалдылығы жоғары сазды
жерлерде ылғал сүйгіш шалғын астық тұқымдастарынан ажырық, қазоты, ... Кей ... ... пен кендір қара сексеуіл ағашының нағыз
тоғайлары көзге түседі, көбіне жиде, жыңғыл аласа ... ... ... ... пен жібілген көп ... ... ... жыраларда жыңғыл мен астық тұқымдастар, қамыс, алабота ... ... ... ... ... ... 20-40 ... шұңқырының ірі адырлы құмдарында жүзгін мен қоянсүйек араласқан
ақ сексеуіл тоғайлары кездеседі. Адыр баурайларында ... қау, ... тағы ... ... ... ... ... қара сексеуіл жиі
кездеседі. /3/
Қорық ауданы флорасында 43 тұқымдас 163 ... ... ... түрі бар. ... ... ... ... енгізілген, сирек кездесетін
өсімдіктердің төрт түрі: кәдімгі жұмсақ жеміс, майда ... хиуа ... ... сүттіген кездеседі. Қатаң ауа райы жағдайына қарамай, қорық
жануарлар әлемі бай және алуан ... ... сүт ... ... ... тіршілік етеді, оның ішінде сирек кездесетін қызыл кітаптық түрлер -
итаю, шағыл мысығы, сабаншы, ... ... ... ... ... кірпі, ала жертесер, шұбар күзен және қорықта анда-санда кездесетін
қарақұйрық, сонымен қатар, саны ... ... бара ... үстірт жабайы қойы
енгізілген.
Жануарлар дүниесі. Қорықта Қызыл ... ... ... ... ... саршұнақтар, ақбөкен, құм қояны және
басқалар әдеттегі түрлер болып саналады. Қорықта белсенді жыртқыштар да -
қасқыр, ... ... ... де ... ... құс түрі бар, ... құс түрі ғана ... Үстіртте дуадақ, саны өте аз, ең саны көп-
бозторғайлар. Үстіртте жиі ... пен көк ... ... ... мен
құмайды кездестіруге болады. Қорықта бауырымен жорғалаушылардың 27 түрі,
оның ... ... 17 түрі ... ... және ... саусақты
жармасқылар үстіртте, тасты баурайлар жырасында және Қарамай ... ... ... ... пен ... ... сайларынан түрлі
түсті қарашұбар оқжылан, қалқантұмсық жылан және абжыланды кездестіруге
болады. (10-сурет.) /22/
Аб ... ... ... ... -жерінде, едәуір ылғалды жерлерде қос
мекенділердің жалғыз түрі жасыл құрбақа, бұлақта ... бір ... ... ... көптеген басқа да көзге ... ... Ең ... ... әр ... тасқа айналған ежелгі омыртқасыздардың
қалдықтары, өсімдіктер және басқалар. Батыс Үстірт маңы мен Қарынжарық
құмынан адамдардың ... ... ... ... Жаңа-Өзен, Ақтау
топырақ жолы бойында ескі жерленген жерлер табылды. Бұл жол ... ... көш ... ... ол ... Каспий теңізі және Жайықтың төменгі
ағысымен ... ... ... жол ... ... тіреледі.
2.8. Батыс Алтай мемлекеттік табиғи қорығы
Батыс Алтай ... ... ... - ... ... ... биогеоценозды кешенді қорғау мақсатында 1992 ... ... ... ... ... ... ... Қаулысымен
құрылды. Оның көлемі 56078 га, ол Шығыс ... ... ... екі ... аудан жерінде - Риддер және Зырянда орналасқан.
Негізгі тау жоталары: Линей, Коксин, Иван және ... өте биік ... ... ... сипатта. Линей белкасының гранитті қалдықтары -
бірегей түзілістер, ... ... ... ... геологиялық
ескерткіштерінің бірі. Қорық территориясы құрылысына перм және ... ... ... тау жыныстары, сонымен қатар ең жас төрттік
дәуір түзілістері қатысады. Тауда Сидяшиха, ... ... ... бар Қара және Ақ Уба ... ... ... жүйе ... Осы өзендердің қайнар көзінде қар дәуірінде пайда болған ұсақ биік
таулы көл жиынтықтары бар. Ең ірі көлдер Кедр және ... Олар ... ... ... ... ... ... ұсақ жылғалар жоғарыда
батпақ түзеді, оның ішінде Батыс ... Қара ... ... ... ірі ... ... негізгі қорегі - қар, сондықтан су тасуы
мамыр-шілдеде, ал қараша мен наурызда су аз болады. ... ... ... әр ... ... ... ... Сібір
мен Орталық Азия таулары, Батыс Сібірдің кең жазықтықтары мен ... ... ... және ашық теңіздерден аулақ ... ауа райы ... ... жылдық және тәуліктік
температурасы +1,5 градус. Жылы кезең ... 130-145 күн. ... ... ... ... ... ауа ... күндізгі уақытта +18+24
градуста болатын қолайлы ауа райы басым. Ең ... ай ... ... ... +16,7 ... Қысы салыстырмалы жұмсақ, ең суық ай
қаңтардың температурасы -12,9 ... ең ... ... -46,7 ... ... ... онша жоғары емес: ... ол ... ал ... 10,5 градустан аспайды. Ең жоғарғы температура +41,5
градус. Қардың ең қалың жабыны Иванов ... ... ... ... ... ... 3-4 м/сек, қаңтарда жоғары және ... ... ... жел жылдамдығы 15-20 м/сек-қа жетеді.
Өсімдіктер дүниесі. Қорықтың топырақ жабынында орта тау және биік тау
"белдеулеріне тән ... ... ... ... ... ... альпі, таулы орманды шалғынды топырақтар, сонымен ... және ... ... бар. Батыс Алтайға тән өсімдік
бірлестіктерінің ... ... ... ... ұсақ ... және ... ормандары, субальпі және альпі шалғындары, биік таулы тундра.
(11-сурет.)
Қара және Ақ Уба өзен ... ... ... ұсақ ... ормандар
орналасқан. Негізгі орман құрушы ағаштар: қотыр және ... ... ... тал ... Шілік тоғайларда алтай үшқаты, орта тобылғы,
сібір шетені, қызыл қарақат ... ... ... Шөптесін
өсімдіктердің түр саны шектеулі, олардың арасында ақезу ... ... ... ... ... ... орман бетегесі, ұсақ
торлы ... ... тағы ... ... ... ... ... м
биіктіктегі орманның жоғарғы жолағын самырсындар мен балқарағайлар ... ... ... түзуші ағаштар - самырсын мен балқарағай. Субальпі
және альпі шалғындары теңіз деңгейінен ... м ... ... ... орманның жоғарғы шекарасына кіреді, сөйтіп биіктік 2,5
м қалың ... ... ... Оның ... ... ... ... марал тамыры, шай тиынтығы болады. Ылғалдылығы жоғарғы
жерлерде ... ... ... пен ... ... қалың болып өседі.
Алтай күнгелдісі субальпі шалғыны
11-сурет
Қорық флорасында 84 ... 339 ... 804 түрі бар. ... ... қатынасында Голарктиканың қоңыржай аймақтарындағы
флораны көрсетеді. Оның маңызды белгісі - өзгешеліктің ... ... 60 ... және ... ... өседі. Оның 5-еуі тар
таралған эндемиктер, тек қорық территориясынан ғана белгілі. ... ... 25 түр ... ... қау, ... ... ұсақ
торлы жуа, қандық, тамшылы шолпанкебіс, алтай рауғашы, көктем жанаргүлі,
дала тау ... ... тау ... ... ... ... және басқалар. Жалпы алғанда, қорықтың бар флорасының 10,2 % ... ... түрі ... ... ... ... ... жатады. /17/
Жануарлар дүниесі. Қорықтағы жануарлар әлемі алуан түрлілігі ішіндегі
ең ... ... сүт ... ... мен ... ... 6 ... яғни, насеком қоректілер, қолқанаттар, қоян
тәрізділер, жұптұяқтылар, кеміргіштер мен ... 52 түрі бар. ... ... ... саны көп, сонымен қатар шаруашылықта, экологиялықта
маңызы зор түрлер болып табылады. Ірі жыртқыштардан аю мен ... ... ... ... кездеседі. Қасқыр тек 1982 жылы бірінші рет Коменушка
өзенінің аңғарында пайда болды. Қазіргі кезде Уба мен Тургусун ... ... аз ... Құну өте аз кездеседі, жылына 1-2 ... ... және ... ... ... ... ... ормандарында терісі бағалы мына аңдар: бұлғын, сары күзен мен
сарғыш күзен әдеттегідей кездеседі. Барлық өзендерде ... ... ... жерсіндірілген құндыз бен американдық ... ... көбі ... тығыз байланысты әсіресе, терісі бағалы
аңдармен, өйткені олардың негізгі қорек ... ... ... ... ең
алдымен, ең көп ... ... ... ... ... су
тоқалтістері, кәдімгі және Орталық Азия орман тышқандары. Тіпті ... ... ... бүкіл өмірін жер асты індерінде өткізетін бураубасты
сарғыш күзен, сілеусін, аю, ... және ... ... Қорық ормандарындағы
ең көзге түсетін кеміргіштер: ұшар, тиін және борша тышқан. Қазақстандағы
ең ірі тұяқты бұлан мен ең ... ... ... ... ... мен ... аз кездеседі. Бұған себеп-қысқы кезеңде ... ... қары аз ... ... аударып кетуі. Осындай қоныс аудару кезінде
көп бөлігі қаскерлердің қолына түседі.
Қорықтағы құс фаунасы, толық емес мәліметтер ... 130 түр, ... ... 100 түрі ... ... ... ... ішінде торғай
тектестердің көптеген түрлері басым: жасыл, арай, ... ... ... құс, ала ... ... ... ... сайрауық, орман
қызылқунағы, кәдімгі құралай және басқалар. ... үшін ... ... ... бұлбұл мен көкшіл бұлбұл тек қорықта ғана ұялайды. Сұр
құрдан басқа, тауықтектестер: құр, ... құр, ... мен ... шілі ... ... биотоптардан көзге түсіп тұрады. Орманның барлық түрінде
тоқылдақ тәрізділер: бұрмамойын, қара ... және ... ... ... ... үйректер кездеседі. Қорықта басқа омыртқалы ... ... ... талма балық), бауырымен жорғалаушылардың 4 түрі су
жыланы, дала сұр жыланы, секіргіш және жасыл ... және ... ... ... бақа ... /32/
Омыртқасыз жануарлар әлемі бай және алуан түрлі, бірақ зерттелмеген.
Қызыл кітаптық түрлер: әдемі қыз ... дала ... ... ... және ... ... қоңыздары, буылтық құрт -
ерекше эйзения, моллюска - монохойдес ... - ... ... ... ... ... әшекейлейтін сирек қоңыз түрлері хош иісті
қоңыз, кішкене мүйізтұмсық, балауызшы және тағы басқа күндізгі ... ... - ... ... Феба, Клариус кездеседі. Түнгі
көбелектерден әдемілері Гебкірекейі мен түнгі кіші тауыс көзі.
Қорықта ... ... енді ғана ... ... ... - ... ... биологиялық және табиғи-ландшафты
нысаналарға ... ... Қара Уба ... ... ... бен жануарлардың сирек ... ... ... бақылау жасау үшін тұрақты мекеме ұйымдастыру.
2.9. Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы
Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы - Тентек өзені атырауындағы ... ... ... ... ... ... ... Алакөл көлі
аралдарындағы мойнақ шағаланың бірегей популяциясын және ... ... ... ... 1998 жыл 21 ... ... ... қаулысымен құрылды. Ол Алматы облысының Алакөл ауданымен ... ... ... ... орналасқан.
Қорықтың алғашқы көлемі 12520 гектар болатын, сонан кейін 20743
гектарға кеңейтілді. Қазіргі уақытта оған ... ... ... мен Алакөл
көлі аралдары кіреді. Бір бөлімше айналасында көлемі 21547 га 2 ... ... ... Қорғалатын аралдар, үлкен арал төбе, орта және
кішкене арал төбе айналасында да көлемі 5130 га 2 ... ... ... ... ... аң, ... ... қайықтар кішкене кеме мен
басқа да жүзетін заттар тұрағына тыйым салынады. Алакөл ... ... ... оңтүстік-шығыс бөлігі Тарбағатай мен Жоңғар Алатауы тау
жүйелері арасындағы шөлді ойпатты алып жатыр. Ойпат ортасында ірі ... - ... ... ұялы Алакөл, Жалаңашкөл орналасқан. Қазіргі
ландшафттар Мұздық дәуірден кейінгі ксеротермиялық кезеңде пайда болған көл
бедері сатылы ойпаң жер ... ... ол ... ... және ... ... ... көлді cop топырақты, шалғынды-батпақты және
cop шалғын топырағы басым 10-25 ... ... ... ... ... ... түрі ... Өзендер мен көлдердің ... ... ... ... ... ... ... шалғын топырағы,
ал батпақ пен көлдің төменгі жағалауларында қияқ-қамысты ... ... ... ... ... жерлерде тақырлар мен тақыр тәрізді топырақтар кездеседі. Эфемерлі-
жусанды өсімдіктер астында шалғынды сұр топырақ кең ... бұл ... ... тән. ... ... ... ... карбонаты аз
сұр топырақтар дамыған. /21/
Климаты. Аймақ ауа райы қатаң континентальды, жазы ... және ... ... қары аз және ... Ауаның жылдық орташа температурасы
6,2-7,2 градус аралығында ауытқиды, ең жоғарғы +42 градус және ең ... ... ... +24,1 ... Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері
146 мм-ден 279 ... ... ... ... градустан жоғарғы жылы кезең ұзақтығы 8-8,5 ай. Қазанның соңы мен
қарашаның басында алғашқы қар ... Көл маңы ... қар ... ... жартысында қалыптасады, ал наурыздың соңы мен ... қар еріп ... ... ... - ... ең ... жердің
бірі. Жоңғар қақпасы арқылы екі қарама-қарсы бағытта жыл бойы ... ... жел ... тән. ... ... ... Жоңғар қақпасының екі
жағындағы атмосфералық қысымның үлкен айырмашылығының ... ... ... Сасықкөл көлінің оң жағалауына жатады және ... ... суы мол ... ... ... ... Өзен өзінің
төменгі бөлігінде Россыпи сайында ... ... ... Олар - ... 25-те 20 ... кең атырау түзетін тармақ. Атыраудың сулы-
батпақты жерлері қалың өскен қамыс пен ... ... ... ... жер мен көл, тармақ иірімдердің күрделі жүйесінен тұрады.
Атыраудың ... ... суда ... және су маңы құстарының ұялауы
үшін ең маңыздысы Суқұзғын, Бірқазан, ... және ... ... ... жүйесі, ал батыс бөлігінде - Байбала мен Қарамойын көлдер
арасы. Су маңы және жүзіп жүретін өсімдіктер - ... аил ... ... көл ... ... ... ... топтар.
Өсімдіктер дүниесі. Өзен мен арналарда кәдімгі сары тұңғиық, ақбоз
тұңғиық, шөгінді мүйіз жапырақ, жебе ... ... ... ... ... және тік ... ... масақты егеушөп, қосмекенді
таран, кәдімгі дүңгіршек кездеседі. Тұңғиықтың көп өскен жері - ... ... және ... ... ... көл иірімдерінде және
көптеген арналарда тұңғиық едәуір кең тараған. /23/
Уақытша су басқан ... ... аил ... теңіз түйнекөлеңі,
қиякөлең, шоғыр сәлемшөп басым. Батпақты жерлерде қамыс, қоға түйнекөлең
бірлестіктері, ал ... ... ... қияқтар,
ажырықтар мен қараматаулар кездеседі. Шалғынды cop топырақты ойпатты көл
сатыларында қамыс араласқан ... тобы ... Өрт пен ... қатты
сиреген теректі - талды орман негізінен Тентек өзені жағалауынан ... ... ... биік дінді теректі-талды ормандарда бірлі - жарым
қайың аралас үйеңкіден тұратын қалың шілік ... бар. ... ... ... және ... ... ... Тентек атырауында ежелден көптеген - бұйра және
қызғылт бірқазан, үлкен суқұзғын, жалбағай, бақылдақ құтан, ... ... ... көп ... ... және қара ... өгіз ... және кіші әупілдек, қызыл қасқа сутартар, сутартар, тартардың (кіші
және мәстек) ... ... ... ... ... ... ... құстардан - қасқалдақ, қызылбас сүңгуір, қызыл тұмсық ... ... және сұр ... ... саны аз - ... сұқсыр, сұрқаз,
сыбырлақ аққу, жалпақ тұмсық, шүрегейлер ақкөз сүңгуір; сирек кездесетіндер
- қызыл жемсаулы маймаққаз, кіші және сұржақ ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқа. Мұнда 2000 жылы ... ал 2004 жылы кіші ... ... ... рет пайда болды.
Қамыс қопасы арасындағы құстардан басым кездесетіндері - ... сары ... ... ... ... ... ... кәдімгі және қамыс құрқылтайы, көкек, қара ... ... ... ... мен ... ... ... сүт қоректілер
- доңыз, ондатр, су тоқалтісі, су жертесері, сібір еліктері. (12-сурет.)
Жағалаудағы шөлді жерлерде ... ... ... борсық, ақкіс, сасық
күзен, аққалақ, қалқанқұлақ кірпілер мекендейді. Кемірушілерден құмқояны,
жыңғыл ... ... ... ... және кіші ... соқыртышқан
тағы басқа әдеттегі түрлер болып табылады.
Қорықта сүт ... ... 33 түрі ғана ... ... ... ... терең бөлігінде үш қорықтық аралдар (Үлкен Аралтөбе, Орта
және кіші Аралтөбе) орналасқан, олар ... 17 км және ... 40 ... ... ... ... Халық аралды Тасты (Каменные) деп атайды.
Ол оңтүстік жағынан 30-40 км, батыс жағынан 40-50 км және ... ... 10-15 км ... ... Арал ... біртіндеп сатылы
түрде төмендейді, олар сұр қоңыр, жетілмеген ... ... ... ... боз ... ... изен және тағы ... басым сирек
шөлейтті өсімдіктер мен жабылған. Шоқы етегі шағыл - жұмыр ұсақ тасты саз
топырақты және ... cop ... ... тұрады. Жағаны бойлай ұсақ
шағыл және жұмыр тастардан тұратын ... ... ... ашық ... лагуна тәрізді шығанақтары бар. Шоқы баурайында түз, кіші және дала
бозторғайы, ... ... ... ... ... ... қылаң торғай ұялайды. Соңғы 35 жылда Орта арал ... ... ие ... ... ... ... бұл ... жаңа түрі - мойнақ шағаланы тапқан болатын, ол қорық ... ... Бұл арал ... ... 60 м ... ... тасты шағыл ұсақ тасты шоқы. Аралдың ұзындығы 1,5 км, ені 0,5 км.
Оның оңтүстік-батыс бөлігі құз ... ... ... тік жарлы, оның
кертпештерінде су құзғыны мен боз шағаланың көптеген ... ... ... ... 57 тұқымдасқа жататын 193 туыстың 269 түрі
өсімдігін анықтады. Күрделі ... ала ... ... ... ерінгүлділер тұқымдастары алуан ... мен ... ұсақ шаян ... мен ... 197 ... ... атырауының макрозообентосына су түбі омыртқасыздарының 69
түрі жатады. Инеліктердің 39 түрі ... ... ... ... ... ... ... қорығы балық фаунасы 15 ... ... ... ... ... кітабына енген балқаш алабұғасы бар. Сазан, бозша,
мөңке, табан, теңбіл салпы ерін ... ... ... және тағы ... түрлер болып саналады. Алакөл қорығы территориясынан қосмекендінің
небары 2 түрі және бауырымен ... 14 түрі ... ... көл ... ... ... ... түсті кесіртке, шығыс
айдаһаршасы, ... және су ... ... қара ... ... дала ... қалқан тұмсық жылан, қорық үшін ... ... ... ... ... ... 272 құс ... сонымен қатар, Тентек атырауында
263 түр және Алакөл аралдарында 87 құс ... ... ... ... енген, сирек кездесетін және құрып бара жатқан құстардан Алакөл
шұңқырында 38 құс тіркелген, оның 27-сі ұялайды. ... ... ... ... ... кітаптық" түрлер - бұйра, бірқазан, жалбағай, қара дегелек,
сұңқылдақ аққу, ақбөз сүңгуір үйрек, ... ... ... су бүркіті,
жыланшы бүркіт, сұр ... ... ... ... ... ... өгіз шағала, мойнақ шағала, үкі кездеседі. Тағы 9 түр ... дала ... ... бүркіт, ителгі, қарабауыр бұлдырық,
қылқұйрық бұлдырық) шұңқырда қорық территориясынан сырт ... ... ... ... ... ... пен ... әлемін зерттеуде
үлкен жұмыс жүргізілді. Омыртқалы жануарлар фаунасы едәуір ... ... ... ... ... ... жұмыстары басталды.
Фенологиялық және гидробиологиялық бақылаулар жүргізіліп жатыр. ... ... ... ... ... ... ... 2004 жылы
жарыққа шыққан Алакөл ... ... ... ... томы болып
табылады. /28/
Қазіргі кезде қорғалатын территория көлемін кеңейту жөнінде белсенді
жұмыстар ... ... 2004 ... ... ... ... Қазақстандағы БҰҰ өкілдігінің ұзақ уақытқа созылған "суда
жүзетін ұшып ... ... ... ... ретінде жалпы маңызды сулы
батпақты жерлерді кешенді қорғау" атты жобасы іске асырыла бастады.
2.10. Қаратау мемлекеттік ... ... ... ... қорығы - еліміздегі қорықтар ішіндегі ең
жасы. Ол 2004 жылдың 1 наурызында ... ... ... ... ... ... Қаратаудың бірегей қалдық флорасын қорғау
қажеттігі ... ... ... 70-ші ... бастап, көптеген
қазақстандық ботаниктер М.С.Байтенов, В.П.Голоскоков, Н.Х.Кармышева, тағы
басқа жазған. "Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... 1975 жылы ... ... ... ... ... 1982 жылы ... рет ... бірге, ол сирек кездесетін жануарлар мен қалдық өсімдіктердің
бай ... ... 140 мың га ... едәуір биік бөлігінде қорық құру
қажеттілігі жайлы ... ... ... ... және ... ... үш жыл бойы ... академиясының "Қазақстандағы қорықтық
жұмыстардың дамуы" бағдарламасына сәйкес, территорияға әр ... ... ... территорияның жоспарланған көлемі 41,2
гектарға кішірейді. 1988 жылы TOO "Экожоба" Қазақстан ... ... ... ... ... ... техникалық-экономикалық
негіздемесін жасады. Негіздеменің қосымша және ақтық шешімі 2002 жылы күзде
Батыс Тянь-Шань биоалуан түрлілігін сақтау жөніндегі ... ... ... ... ... ғылыми экспедиция
нәтижелері болды. Созақ ... ... ... ... ... ... ... (34,3 мың га) Оңтүстік Қазақстан облысының
Түркістан ауданынан ғана берілді. Қорықтың орталық үй-жайы ... 40 ... ... ... ... орналасқан. Қорық
территориясы Қаратау жотасының едәуір биік жері ... тауы - ... 2167 м ... ... ... ... баурайын алып жатыр. /7/
Жер бедері мен ауа ... Анық ... ... ... ... беті
онша тегіс емес, жергілікті жер бедері - орта тау. Қорықтың тек солтүстік
шекарасында жалпақ тау өлкесі ... ... ... Жер ... ... - ... қатпарлы болуы. Тау жыныстарының жекелеген
қабаттары жиі сығылған, өзгеріске ұшыраған, тіпті ... ... ... - ... ... ... жотаның биік жерінен басталады.
Олар аңғардың жоғарғы жағында жіңішке, арна тәрізді, жиі ... ... ... ... ... ... болады.
Аңғардың төменгі бөлігі әдетте жайпақ әрі кең. Өзен тек ... ... ... жіңішке қысылған жерінен өтеді, онда ауа, қатты су ағысы
терең ... ... ... ауа райы - ... ... ... орташа температурасы 8-12 градус арасында ауытқиды. Ең суық ... ... ... -5 ... ең ... ай - ... 25-27 ... орташа жылдық мөлшері 400 мм ... ... ... 500 мм және ... ... 700 ... ... Қорық территориясы ботаника-география -
аудандастыруы бойынша ... ... ... ... тау - ... ... жатады. Басым кездесетін өсімдіктері мүлде ерекше және өзіндік
керемет. ... ... ... ... ... тұтас жиынтығы
бар. Тау жусандықтарында эндемиктік түр - қаратау жусаны басым ... ... ... ... ... және қаратау қаулары да жиі қатысады.
Мұнда көп жылдық тікенекті ... шала ... мен ... басым.
Қорықтың сирек өсімдіктер бірлестігіне сонымен қатар тоғайлы ормандар
жатады. Олардың ... ... ... тұт, ... ... ... үйеңкісі кездеседі. Үйеңкі шаған сияқты ежелгі үштік дәуір
ормандарының тірі ... ... ол ... ... ... ашық ... баурайларда жиі кездеседі. Сайлардың құрғақ түптері мен
баурайлардың төменгі бөліктерінде көлемі 0,01-ден 0,5 га жерлерде жеке ... ... ... түсі ... ... Бұл Раушан гүлдер
тұқымдасына жататын ерекше әдемі бұта монотипті ... ... ол ... ... ... тек екі ... - ... шөлі мен
Қаратау тауында ғана кездеседі. Баялдыр және Қантағы өзендері ... ... ... ... олардың ұзындығы 2,5 м, ал діңінің жуандығы 15 см.
Олардың ұшар бастары шеңбері 3 метрге дейін ... ал ... ... ... асады.
Сонымен, қорықтың жоғары өсімдіктер флорасы шамамен есептеу мәліметтері
бойынша 400 түрдей болады. Ол ... ... ... ... ол ежелгі және жаңа эндемиктік түрлердің жинағынан
құрылған. Қорықтың қазіргі территориясының өзінде қаратау эндемиктерінің 53
түрі, ... ... ... 10 ... бар. Қызыл кітапқа 42 түрі
енгізілген.
Қорықта монотипті туыстарды сақтаудың маңызы зор. Жоғарыда ... ... ... тағы 4 ... - ... ... шөл масағы, Регель
тарбақай, жалған сорғыш және Северцов цилиндр ... бар. Тек қана ... ... ... ... ... құмдақшөбі, қырықбуын тәрізді сайсабақ,
Линчевский кемпіршөбі, Павлов сарыаңдызы, үшкір кекіре, мыңжылқы тиынтағы,
Пятева танацетопсисі, ... ... ... ... ... Қорықтың көптеген пайдалы өсімдіктері ішінде аты аңызға ... ... тек 1929 жылы ғана аты ... ... ... ... 10-15 ... Кеңес Одағының жабайы өсімдіктер қорының ең танымалының бірі ... ... шар ... ... гүлділер тұқымдасына жататын онша биік
емес шала бұта тасты-шағыл, тасты үстірт пен ... ... ... 40 % ... сапалы каучук болады. Басқада пайдалы өсімдіктер
арасында едәуір есте қалатындары сәндік ... ... соңы мен ... гүлдейтін Альберт қызғалдағы алаңқайлардың керемет әшекейі,
олар сайдың тасты ... ... алып ... ... ... қалың
беткейлерде Грейг қызғалдағы да көп болып өседі. ... ... ... жиі ... ... ... будандар түзеді. (13-сурет.) /12/
Жануарлар дүниесі. Қорық территориясының жануарлар ... ... ... ... ... соңғы 100 жылдықта елеулі өзгерістерге
ұшырады. Осы кезенде тянь-шань аюы мен ... ... ... ал ... ... ... доңыз, елік, арқар, құм қояны және тағы басқа өте ... ... ... ... ... ... тау қойы ... Қаратау
тау қойы құйрықты қойдың жабайы ... оны ... ... ... мүмкіндігі бар. Қазіргі кезде оның саны аз, бірақ жақсы қорғалса,
қалыпты деңгейге дейін қалпына келтіруге болады. Қорықта сүт ... 30 түрі ... ... ішінде екі қызыл кітаптық түрлер - тас
сусары мен жайран бар. Тек ... ... оның ... ... және ... ... ... бар. Жыртқыштар - түлкі, қарсақ, қасқыр,
сасық күзен кәдімгідей сирек. Қуыстар мен үңгірлерде ... ... ... ... және ергежейлі жарқанаттар жиі кездеседі. Қорық құстар фаунасы
қызық әрі алуан түрлі, мұнда ... түр ... ... ... түседі, оның алатауы ителгі, бүркіт, жұртшы, боқалтақ қыран, жыланшы
мен сақалтай Қазақстан Қызыл ... ... ... ... ... ... ... Қосмекенділерден барлық жерде жасыл
құрбақа көп, көлбақа сирек ... ... ... ... ... ... Аласа тауларда мекендейтін қызыл кітаптық сары ... ... ... ... түрлі түсті қара шұбар жылан, ұзын жалан
кесіртпен сұр жармасқы ... ... оның ... ең ірі ... Насекомдар арнайы
зерттелмеген. Болжам мәліметтері бойынша 6 ... ... ... 18 ... ... ағаш дәуіті, тік қанаттылардан дала шегірткесі,
қоңыр қанатты шегіртке, тең қанаттылардан кармин ... ақ мия ... ... ... ... ... ... Гангльбауэр
тамыржегіш қоңызы, қоснүктелі қан қызы, ... қан ... дала ... сары қанатты сфекс және тағы ... ... ... ... ... ... мекендейтіні
анықталған. Қорық территориясы соңғы уақытқа ... ... ... ... ... ... тыс мал жаю, ағаштар кесу).
Сондықтан қызметкерлердің басты міндеті - ... ... ... нысаналарды есепке алу және сирек кездесетін өсімдіктері ... ... ... ұйымдастыру. Оларды көбіне тиімді қорғау
үшін қорық территориясын ... ... Ең ... ... ... ... ... мұнда арқардың біраз басы ... ... ұялы тобы бар, ... ... ... ... ... кітаптық
өсімдіктердің тіршілік ортасы.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорықтарда ғылыми жұмыстар бүкіл жыл бойы ... Ұзақ ... ... ... ... теориялық және практикалық
маңызы зор. ... ... ... ... ... отырады.
Онда ауа райы жөніндегі мәлімет, өзен-көл суының режим өзгерістері,
өсімдіктердің ... жыл ... ... ... ... ... алынған хайуанаттардың көбеюі орман көлемінің ұлғаюы, ... ... және ... ... ... тіркелінеді. Мұндай жан-
жақты мәліметтер қорық ... ... ... көп ... ... ... мүмкіндік береді. Сондықтан да өлкеміздің даңққа
бөленген көрікті орындарын бұрынғы ... ... ... саны азайған
хайуанаттар мен өсімдіктер дүниесін қамқорлыққа алу қажет. ... ... ... ... хайуанаттар санын молайту, су құстары мамырлайтын
және қыстайтын орындар мен балықтың уылдырық шашатын өзен-көлдерін ... ... ... ... маңызы зор міндеттер атқарып келеді,
алда да ... ... ... ... ... ... ресурстарды пайдалану және
олардың қайталанбас сұлулығын сақтаудың ғылыми негізін жасау ... ... тұр. ... бұл ... ... ... ... халық шаруашылығына тиімді пайдалану үшін зор ... бар. ... ... ... да ... ... аян. ... 2,7
миллион шаршы километр жерді алып жатқан байтақ өлке өзінің саялы да аялы
қалың орман-тоғайы, оны ... сан ... ... ... ... ... өзен суымен бай, көрікті. Біздің өлкеде 34 миллон
гектар ... ... жер, 186,9 ... ... ... мен
жайылымдықтар, 22 миллион гектар орман, Д.И.Менделеевтің ... ... ... ... ... ... ... ірі кен
орындары, 11 мың өзен, 7 мыңнан астам көлдер мен су ... бар, ... ... ... ... ... жан-жануарларға өте бай. Осы мол табиғат
қазыналарын ... ... ... қорғауда республикамыздағы
қорықтардың маңызы зор. Ұлан-байтақ республикамызда келшешекте де ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Афанасьев А.Л. Зоогеография Казахстана (на основе распространения
млекопитающих). Алма-Ата,1960.
2. ... Ю.Г., ... Ю.А. ... ... ... в
связи с усыханием Аральского моря Проблемы и перспективы комплексного
развития производительных сил Кзыл-Ординской области. ... ... ... В.С., ... Н.Н. Горы Актау Путеводитель по геологическим
маршрутам ... ... ... ... ... Р.Ж., Зинченко Ю.К. ... и ... ... и
зайцеобразных Западңо-Алтайского Государственного заповедника Проблемы
охраны и устойчивого исполъзования ... ... ... Алматы, 1999.
5. Баймуканов М.Т. Нерестовое поведение Маркакольского ленка ... ... М.С., ... Г.М., ... П.М., ... Б.Ж. Флора
Алма-Атинского заповедника. Алма-Ата, 1991.
7. Байтулин И.О., Мырзакулов П.М. К ... об ... ... в ... ... Теоретические вопросы заповедного дела,
Львов, 1985.
8. Березовиков Н.Н. Гнездовая фауна птиц ... ... ... ... 2005.
9. Брагин Е.А., Брагина Т.М. ... ... ... ... ... ... млекопитающие (аннотированные списки
видов). Костанай, 2002.
10. Быков Е.А. Региональный анализ ... и ... ... ... ... ... ... Быков Б.А., Ломакина Л.Т., Страутман Е.И., Джаныспаев А.Д. ... птиц ... ... ... ... охраны птиц 8
Средней Азии н Казахстаңе. Москва, 1999.
12. Жапарова Н.К., Ляшенко Н.В. О состоянии эндемичной флоры Сырдарьинского
Каратау ... АН ... ... Жевнеров Б.В. Джейран острова Барсакельмес. Алма-Ата, 1984.
14. Заповедное дело в Казахстане. Алма-Ата, 1982.
15. Зверев М.Д., Проскуряков М.А. ... ... ... 1979.
16. 3инченко Ю.К. Фауна ... ... ... Охрана окружающей среды и природопользование Прииртышья. ... ... ... А.А., ... А.Ю. ... ... ... Иващенко А.А. Қазақстанның қорықтары мен ұлттық бақтары. Алматы, 2006
ж.
20. ... Н.Х. ... и ... ... ... Алма-
Ата, 1973.
21. Ковшарь А.Ф., Иващенко А.А. ... ... ... ... Котухов Ю. А., Иващенко А. А., Лайман Дж. Флора Западно-Алтайского
заповедника. ... ... ... ... ... ... ... Под
ред. проф. А.Ф. Ковшаря.
24. Махмудов С.М. ... ... ... 1981 ... Перспективы формирования природно-заповедного фонда Казахстана. ... ... ... В.Л., ... В.А. ... ... «Остров
Барсакельмес». Алма-Ата, 1963.
27. Сидорова Т.В. Сосудистые растения Кургальджинского заповедника. Москва,
1988.
28. Труды Алакольского государственного природного ... Т.1. ... ... ... ... ... государственного заповедника Барса-Кельмес. Алма-Ата, 1950.
30. Флора и ... ... ... ... ... Хроков В.В. Заповедник Кургальджико. Алма-Ата, 1981.
32. Щербакое Б.В. Гнездовая ... птиц ... ... ... ... птиц в ... Азии и ... Москва,
1999.
Диплом жұмыс жетекшісінің
П І К І Р І
Студент – дипломант Маханова Гулназ «Қазақстанның ... ... ... диплом жұмысы автордың тұрақты да тиянақты
ізденуі, ... ... ... ерінбей парақтап жинаған
материалдарының жиынтығы болып табылады. Диплом тақырыбна сәйкес дипломант
өз ізденулерін Қазақстанның ... ... ... уақытта табиғи
ресурстарды пайдалана және олардың қайталанбас сұлулығын сақтаудың ... ... ... ... міндеттерін көрсеткен.
Сонымен қатар, дипломант Маханова Гулназ табиғат байлықтарын қорғау,
оларды халық шаруашылығына тиімді пайдалану ... ... ... ... ... ... ... материалдарды және әдебиеттен алынған толық
пайдалану арқылы хронологиялық жүйемен ... айта ... ... ... ... қазыналарын көздің қарашығындай сақтап,
қорғауда республикамыздағы қорықтардың ... зор, ... және ... ... мәдени-әлеуметтік жағдайының
дамыған 50 елдің деңгейіне ... ... ... тигізеді деп ойлаймын.
Диплом жұмыс көлемі, мазмұны, форматы, стилистикасы жағынан қазіргі күндегі
талапқа жауап береді, ал оның ... ... ... ... диплом жұмысын жазуды үлкен іздену және көптеген әдебиеттерді
оқу арқылы жаңа ... ... ... ... аға ... ... Т.
Диплом жұмысы бойынша кафедраның қорытындысы.
Студент Маханова Гулназдың дипломдық жұмысы тексеруден өтті.
Кафедра меңгерушісі: а.ш.ғ.докторы, профессор Елюбаев С.
___________________
қолы, күні
-----------------------
8

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азияның қорықтары на физикалық географиялық сипаттама17 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың әлеуметтiк-экологиялық-экономикалық тиiмдiлiгi (Ақсу-Жабағылы қорығы мысалында)41 бет
Ақсу-жабағылы мeмлeкeттік табиғи қoры туралы55 бет
Тәуелсiз Мемлекеттер Достастығы аймағындағы Қазақстанның саясаты19 бет
ΧIV – XV ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақстан аумағындағы мемлекеттер8 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Археология әуесқойларының Қазақстан және Түркістан аумағындағы қызметкерлері43 бет
Еуразия аумағындағы мемлекеттер қоғамында Батырлар институтының пайда болу тарихы39 бет
Табиғи қорықтар7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь