Талғар аймағының туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі

КІРІСПЕ

1 ТАЛҒАР АЙМАҒЫНА ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
6
1.1 Географиялық орны мен ерекшеліктері 6
1.2 Табиғи жағдайы мен ресурстары 9

2 ТАЛҒАР ҚАЛАСЫ МЕН АЙНАЛАСЫНЫҢ ТУРИЗМ МЕН ДЕМАЛЫС САЛАСЫН ДАМЫТУДЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ
20
2.1 Туризм мен демалыс саласын дамытудың табиғи алғышарттары
20
2.2 Туризм мен демалыс саласын дамытудың әлеуметтік.экономикалық алғышарттары
29
2.2.1 Аймақ территориясының этнографиялық ерекшеліктері 29
2.2.2 Тарихи.мәдени объектілер 35
2.2.3 Өндірістік.шаруашылық объектілер 41

3 ТАЛҒАР ҚАЛАСЫ МЕН ОНЫҢ АЙНАЛАСЫНЫҢ ТУРИСТІК.РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫН ҚАЗІРГІ КЕЗДЕ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ОНЫҢ БОЛАШАҒЫ

48
3.1 Туристік шаруашылық 48
3.2 Талғар қаласының туризмі 53
3.3 Аймақтың туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі бағыттары
59
3.3.1 Туриcтік қозғалысты ұйымдастыру 62

ҚОРЫТЫНДЫ 68

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 70
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі кезде қоғамның рекреациялы іс-әрекеті әлемде қатты дамып келе жатыр. Бұл құбылыс қызмет көрсету көлемінің кеңеюіне, халықтың білім деңгейінің көтерілуіне және халықтың материалды жағдайының жақсаруына байланысты көптеген дамыған индустриалды мемлекетерде жүріп жатыр. Қазіргі таңдағы еңбек түрінің өзгерісі, адамның жүйке жүйесіне әсер ететін қысымның көбеюі, қоршаған ортаның экологиясының бұзылуы, адамның физикалық және рухани күш-қуатын қалпына келтіруге деген қажеттілігінің өсуі және бос уақыттың болуы жергілікті тұратын жерден тыс рекреациялық іс-әрекетпен айналысатын халықтың санының өсуіне әсерін тигізді. Осыған орай қазіргі кездегі маңызды мәселелердің бірі – халықтың демалуына жағдай жасау болып табылады.
Туризм өзінің масштабтарымен, көпшілігімен, халықаралық және әлеуметтік сипатымен қоғам өмірінің әлеуметтік және экономикалық жағдай-ларына әсер етеді.Туризм саласының қоршаған ортаға, аудандардың экономикасы мен халықтың тұрмыстық жағдайына жағымды қуатты әсері анықталды. Осыны негізге ала отырып Қазақстан Республикасының Үкіметі туристік саланы ұзақ мерзімді бағдарламаға енгізіп, болашағы бар сала ретінде қарастырды. Туризмді дамытудың негізгі мақсаты – оның жоғарғы рентабельді индустриясын құра отырып, кіріс беретін салаға айналдыру. Қазіргі кезде бұл мақсатқа жету үшін еліміздің әр түрлі аудандарының турис-тік-рекреациялық әлеуетін тиімді түрде пайдаланудың, дамытудың негізгі бағытын жасау керек.
Туристік шаруашылықты дамыту мәселесі Талғар аймағындағы ең негізгі мәселелердің бірі болып саналады. Талғар аймағы туристік-рекреация-лық ресурстарға өте бай өңір. Аудан рекреациялық сұранысты туғызатын әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткішінің жоғарылығымен және туристік салада рационалды түрде пайдалану мен жан-жақты зерттеуді қажет ететін бай туристік-рекреациялық әлеуетімен сипатталады.
Туризм географиясы тұрғысынан алып қарасақ, Талғар аймағы табиғи және мәдени-тарихи ресурстарының бай кешенімен республикамыздың жар-тылай талап етілетін туристік-рекреациялық әлеуетіне жатқызылады. Сондықтан да ауданның туристік сферасының даму болашағын анықтау демалыс пен рекреация үшін мүмкіншіліктер мен жағдайларды терең түрде, жан-жақты талдауды қажет етеді.
1. Сәтбайұлы Ә.Б. Талғар тарихы ұрпаққа мұра. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. – 201б.
2. Пірімбетова М.П. Талғар тарихы таным көзі. – Талғар: Руханият, 1998. – 168б.
3. Маслов В.В. Жетісу – Алматы: Ғылым, 1992. – 293б.
4. Ердавлетов С.Р. Экономическая и социальная география Казахстана. – Алматы: Қазақ Университеті, 1998. – 108с.
5. Физическая география Республики Казахстан // Под ред. К.М. Джаналиевой. – Алматы: Қазақ Университеті, 1998. – 254с.
6. Айдаров К.М. Талғар аймағының табиғаты // Талғар №128, 2001. – 4-5Б.
7. Казахстан. Природные условия и естественные ресурсы СССР. – М.: Наука, 1969. – 221с.
8. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана. – Алма-Ата: Ғылым, 1992. – 183с.
9. Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы. 1 том
10. Тушинский Г.К., Давыдов М.И. Физическая география СССР. – М.: Просвещение, 1976. – 238с.
11. Пузырева А.А. Климатическое районирование Южного Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1995. – 213с.
12. Вилесов Е.Н., Уваров В.Н. Эволюция современного оледенения Заилийского Алатау в ХХ веке. – Алматы: Казак Университеты, 2001. – 174с.
13. Долгушин Л.Д., Осипова Г.Б. Пульсирующие ледники. – М.: Гидрометеоиздат, 1996. – 245с.
14. Макаревич Г.К. Заложники гор // Аргументы и факты №41, 2001. – 5-6 С.
15. Ердавлетов С.Р. География туризма: история, теория, методы, практика. – Алматы, 2000. – 336с.
16. Мироненко Н.С., Твердохлебов И.Т. Рекреационная география. – М.: МГУ, 1981. – 203с.
17. Вишневская И.В. Алматинский Заповедник. – Алма-Ата, 1991. – 167с.
18. Зверьев М.Д. Алматы қорығы. – Алматы, 1995. – 138с.
19. Ковшарь А.Ф. Заповедники Казахстана. – Алма-Ата, 1989. – 275с.
20 Андреев Д.А. Минеральные ресурсы Заилийского Алатау. – М.: Наука, 1986. – 212с.
21. Кубесова Г.Т. Оценка рекреационных ресурсов для целей развития турима и отдыха Актюбинской области: Автореф. дисс. канд. географ. наук. – Алматы, 2004. – 138с.
22. Турсинбаева К.С. Развитие туризма Карагандинской области: Автореф. канд. дисс. географ. наук. – Алматы, 2003.- 129с.
23. Абдикаримов Н.С. Қазақстан тарихы. – Алматы, 1997.- 301б.
24. Ақышев А.К. Қазақстан тарихы. – Алматы: Дәуір, 1994. – 324б.
25. Савельева Т.В. Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі VIII- ХVIII ғасырлардағы отырықшылыардың мәдениеті. – Алматы, 1994. – 267б.
26. Тұрлығұлова А.М. Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлері. – Алматы: Рауан, 1995. – 136б.
27. Алиева Ж.Н. Туризмология негіздері. – Алматы: Қазақ Университеті, 2004. – 172б.
28. Тарихи-мәдени мұраларды қорғау және пайдалану туралы, Қазақстан Республикасының заңы, 02.07.1992.
29. Қозыбаев М.К. Ұлы Жібек жолы және Қазақстан. – Алматы: Рауан, 1994. – 204б.
30. Байпақов М.К. Ұлы Жібек жолындағы орта ғасырлардағы Қазақстан қалалары. – Алматы, 1998. – 208б.
31. Байпақов М.К. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. – Алматы, 1992. – 219б.
32. Байпақов М.К. Жетісу және Оңтүстік Қазақстандағы орта ғасырда-ғы қалалардың мәдениеті. – Алматы, 1996. – 223б.
33. Ақышев К.А. Іле өзенінің аңғарындағы сақтар мен үйсіндердің ертедегі мәдениеті. – Алматы: Рауан, 1992. – 247б.
34. Пірімбетова М.П. Талғар қаласы жайлы деректер. – Талғар, 1993. – 197б.
35. Кәкішев К.Т. Талғар аймағының мәдени мұралары. – Талғар, 1995. – 163б.
36. Папирян Г.А. Экономика туризма. – М.: Финансы и статистика, 1998. – 213с.
37. Талғар ауданының 2003-2004 жылдардағы әлеуметтік-экономика-лық дамуының көрсеткіштері. – Талғар, Аудандық әкімшілік, 2004.
38. Талғар ауданының Әкімшілік Экономикалық Басқармасының даму бағдарламасы. – Талғар, 2004. – 58б.
39. Талғар ауданының Ауылшаруашылық Басқармасының 2004-2005 жылдардағы бағдарламасы. – Талғар, 2005. – 78б.
40. Бейсенбаев М.К. Талғар ауданының халқы жайлы // Жетісу, №5, 2004. – 11-12Б.
41. Биржаков М.Б. Введение в туризм. – СПб.: Издательскиий Торговый Дом “Герда”, 1999. – 448с.
42. Сәтбайұлы Ә.Б. Талғар қаласының тарихы. – Талғар, 1998. – 275б.
43. Талғар Энциклопедиясы. – Талғар, 1998. – 467б.
44. Атамекен
45. Жетісу энциклопедиясы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 446б.
46. Туристік саланы дамытудың 2003-2005 жылдарға арналған бағдарламасы.- Астана, 2003. – 96 б.
        
        Талғар аймағының туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі бағыттары
МАЗМҰНЫ
| ... | |
| | | |
|1 ... ... ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА | |
| | |6 ... ... орны мен ... |6 ... ... ... мен ресурстары |9 |
| | | |
|2 ... ... МЕН ... ... МЕН ДЕМАЛЫС САЛАСЫН | |
| ... ... |20 ... ... мен ... ... ... табиғи алғышарттары | |
| | |20 ... ... мен ... ... ... ... | |
| |алғышарттары |29 ... ... ... ... |29 ... ... |35 ... объектілер |41 |
| | | |
|3 ... ... МЕН ОНЫҢ ... ... | |
| ... ... КЕЗДЕ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ОНЫҢ БОЛАШАҒЫ | |
| | |48 ... ... ... |48 ... ... ... ... |53 ... ... ... мен ... ... дамытудың негізгі бағыттары| |
| | |59 ... ... ... |62 |
| | | |
| ... |68 |
| | | |
| ... ... ... |70 ... ... ... кезде қоғамның рекреациялы іс-әрекеті
әлемде қатты дамып келе жатыр. Бұл құбылыс қызмет ... ... ... ... ... ... және халықтың материалды
жағдайының жақсаруына ... ... ... ... ... ... ... таңдағы еңбек түрінің өзгерісі, адамның жүйке жүйесіне
әсер ететін ... ... ... ... ... бұзылуы,
адамның физикалық және рухани күш-қуатын қалпына ... ... өсуі және бос ... ... жергілікті тұратын жерден тыс
рекреациялық іс-әрекетпен айналысатын халықтың ... ... ... ... орай ... кездегі маңызды мәселелердің бірі – халықтың
демалуына жағдай жасау болып табылады.
Туризм ... ... ... ... және
әлеуметтік сипатымен қоғам өмірінің әлеуметтік және ... ... әсер ... ... ... ... ... экономикасы
мен халықтың тұрмыстық жағдайына жағымды қуатты әсері анықталды. Осыны
негізге ала ... ... ... ... туристік саланы ұзақ
мерзімді бағдарламаға енгізіп, болашағы бар сала ... ... ... негізгі мақсаты – оның жоғарғы рентабельді индустриясын
құра отырып, кіріс беретін салаға айналдыру. Қазіргі кезде бұл ... үшін ... әр ... ... ... әлеуетін
тиімді түрде пайдаланудың, дамытудың негізгі бағытын жасау керек.
Туристік шаруашылықты дамыту мәселесі Талғар аймағындағы ең ... бірі ... ... ... ... ... өте бай өңір. Аудан рекреациялық сұранысты туғызатын әлеуметтік-
экономикалық даму көрсеткішінің жоғарылығымен және ... ... ... ... мен ... зерттеуді қажет ететін бай
туристік-рекреациялық әлеуетімен сипатталады.
Туризм географиясы тұрғысынан алып қарасақ, Талғар аймағы табиғи ... ... бай ... ... жар-тылай талап
етілетін туристік-рекреациялық әлеуетіне жатқызылады. Сондықтан да ауданның
туристік сферасының даму болашағын анықтау ... пен ... ... мен жағдайларды терең түрде, жан-жақты талдауды қажет етеді.
Жұмыс Талғар аймағының туризм мен демалыс саласын ... ... ... ... ... ... жиын-тығынын анықтау мен
туристік-рекреациялық ресурстарын туризм мен демалыс ... ... ... ... ... ... ... өте маңызды
халықшаруашылық мәселелерді шешуге бағытталады. Аймақтың демалыс пен ... ... ... ... ... ... құрылуына,
экономикалық деңгейінің өсуіне, мәдениет пен тарих ... ... ... ... ... ... мұра
ескерткіштердің сақталуына, халықтың ... және ... ... және ... ... ... маңызы бар қоршаған
ортаны қорғау ... ... ... ... мүмкіншіліктер береді.
Зерттеу объектісі Талғар аймағының туристік-рекреациялық ресурста-ры
болып табылады. Зерттеу пәні ретінде ... ... ... мен ... ... ... ... зерттеу және
туристік саланың даму болашағын анықтау алынады.
Жұмыстың мақсаты аймақтың демалыс пен туризм ... ... ... ресурстарды белгілеу және оларды пайдалану жолдарын
анықтау ... ... ... жету үшін ... ... ... ... міндеттері
анықталды:
аймақтың физикалық-географиялық орнына сипаттама беру;
аймақтың туризм мен демалыс ... ... ... және
әлеуметтік-экономикалық алғышарттарын анықтау;
аймақтың жиынтық туристік әлеуетін анықтау;
аймақтың туризм мен демалыс саласының қазіргі ... ... ... ... пен туризм саласына
пайдаланудың жолдарын анықтау;
туристік саланы дамытудың бағытын жасау.
Жұмыстың ... және ... ... ... ... ... облысындағы қазақстандық және шетелдік ... ... ... жазу ... Қазақстандағы жаңа бағыттағы
қоғамдық географияның негізін қалаушы, география ... ... С.Р. ... ... және ... ... И.В. ... Преображенскийдің, Ю.А. Ведениннің, М.Б. ... ... С.А. ... Ж.Н. Алиеваның, К.С. Турсынбаеваның және
тағы басқалардың ғылыми жұмыстары пайдаланылды.[ 25 28 35 ... ... ... ... ... ... тарихи тұғыдан зерттеу, экономикалық және статистикалық ... ... ... ... ... ... ... аймағының территориясындағы туристік-
рекреациялық сфераның қазіргі көрінісі мен туризм мен ... ... және ... даму алғышарттарын анықтау мен
бағалауда ... ... ... ... ... Ауданның туристік
әлеуеті мен экскурсиялық әлеуеті ... ... ... ... ... ... құрастырылды. Талғардың таулы аудандары бойынша туристік
категориялы тау жорығы ... ... ... ... ... ... территориялық-рекреациялық жүйесін дамыту мен құрастыру
кезінде негізге алынатын демалыс пен туризм ... ... ... мен ... ... пайдаланудың жолдары
анықталды.
1 ТАЛҒАР АЙМАҒЫНА ФИЗИКАЛЫҚ - ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМА
1. Географиялық орны мен ... ... ... ... ... ... ... шығысында
орналасқан әкімшілік бөлік. Аудан территориясының жер аумағы – 3,8 мың км2.
Аудан жер көлемі бойынша Алматы ... ... 2,7 ... алып
жатыр. Талғар ауданы Алматы облысының құрамына ... ... ... көлемі бойынша 12-ші орында тұр. Аудан 450 солтүстік
ендікте орналасып, ... ... ... 250 км, 760 ... бойлықта
батыстан шығысқа қарай 100 км шамасында созылып жатыр. ... ... ... ... ... мен ... бөгенінің оңтүстік аумағында
орналасқан.
Талғар аймағының жері Қазақстанның оңтүстік-шығысынан орын алып жатқан
таңғажайып ... ... бар ... ... ... ... облысы деген атының өзі оның нақтылы жеті өзеннің атынан пайда
болғаны туралы айтып тұрғандай. Жеті ... ... Іле, Шу, ... ... Тентек, Көксу өзендері кіреді /1/. Жеті өзеннің тізіміне
Іле мен сол жағынан келіп құятын Талғар ... ... ... ... ... ... ... де енгізген жөн деп көптеген ... Бұл ... да ... жанасымды. Жетісу атауының түпкі
негізінде “өзенге бай жер” деген ұғым жатыр /2/.
Жетісу өлкесінің ең бір ... ... орын ... Талғар аймағы
оңтүстікте Тянь-Шань тау жоталарының бірі Іле Алатаудан басталып солтүстік
жағындағы ... тау ... ... кең ... жерді алып жатыр. Талғар
ауданының батыстағы шекарасы Шымбұлақ жотасынан басталып, шығысқа қарай ... сай, ... сай, Түзу сай, Сұлу сай, ... ... ... Бұлардың бәрі де Талғар тау торабынан басталады. Талғар аймағының
оңтүстік-шығыс шетінен Назар ... орын алып тұр. Одан ары Салт – ... ... көрініп тұр. Салт – атты шатқалынан 3-5 шақырым қашықтықта
Тасты, Тау теректі сай-жыралары жатыр. Ол жерлерде ... ... ... ... көтеген қайың-қарағайдан құралған тоғайлар, орман
шаруашылығының бау-бақшалары бар.
Талғар ... ... ... тау ... бірі Іле Алатауы
қоршап жатыр. Осы қарлы жотаның ұзындығы 350 км ... ... ... ... ... ені 30-40 ... орташа биіктігі 4000 м. ... ең биік шыңы – ... ... ... ... 20 шақырым жерде
орналасқан Талғар тау ... ... ... ... 5017 м. ... Іле ... мұзарты, биік шыңды, шілде-тамыз айларының өзінде
шыңдарының басында мәңгі мұз қорлар жатады. Іле ... ... ... ... 4200 м Мұхтар Әуезов шыңы ерекше бой көтеріп тұр. Осы
тау торабында ... асуы бар, сол ... ... ... ... ... ... Ол асуда екі жол бар, бірі Медеу, Күйгенсай ... ... ... ... ... ... одан сол Талғар шатқалына түсуге
болады. Екінші жол Үлкен ... ... ... ... ... ... ... өзенінің бас жағын ала сол жағынан шығуға болады. Іле ... ... ... тік ... ... бар бай шатқалдардан
тұрады.
Талғар тау торабы Іле Алатауының ең биік ауданы. Бұл жерлерде бұлттан
асқан аса биік ... ... оның ... ... ... орасан зор
мұзарттарының, үшкір ұштас жартастарының, үлкен үйінділерінің, мұнша
қызғылықты ... ... Іле ... ... ... ... ... алмапты. Мұның өзі ерекше табиғи құбылыс /3/.
Талғар ... ... ... тау ... ... тұр. Талғар шоқысы
Талғар қаласының шығыс жақ бөлігінен ... ... ал ... ... ... ... ... көрінеді.
Іле Алатауын тұңғыш рет П.П. ... ... ... Уәлиханов және В.В. Дмитриев зерттеп, көп құнды еңбектер қалдырған.
Талғар аймағының жер ... ... қар мен мұз ... ... тұрса, орталық және солтүстік бөлігі Қапшағай бөгеніне қарай
ылдилап келеді. ... ... ... ... ... аймағын
шартты түрде оңтүстік таулы бөлікке және солтүстік жазықтарға ... Бұл өңір ... ... ... ... 25 ... ... алып жатыр.
Таулы аймақтың табиғаты төменде жазықтық табиғатынан ерекшеленіп
тұрады. ... ... ... ... тәрізді теректермен жиектелген
бау-бақша мен жүзім егісінің кең тармақтары жатыр. Таудың ... ... ... ... ... және ... да жапырақты ағаштар өседі. Таудан
жоғары көтерілген сайын бұл ағаштар тобы құрамында тянь-шань ... ... ... ... ... ... одан жоғары қыраттарында
құрамында көптеген гүлдермен көмкерілген шырынды, құнарлы шөптері ... ... ... Бұл ... ... жайылым ретінде саналады.
Альпілік шалғындардан жоғары мүк пен қынадан тұратын ... ... тау ... орналасқан. Тундраның үстінен өсімдік жамылғысы
мүлдем жоқ қар мен мұз басқан ... бой ... тұр ... ... ... ... бір ... ішінде жылдың төрт
мезгілін кездестіруге болады. Қыркүйек айында таудың етегінен басына қарай
жорық жасауға болады. Тау ... ол ... ... ... пен бау-
бақшаға толы күз мезгілі көрініс тауып ... Одан ... ... ... ... жаз ... ... тұрады. Ал альпілік
шалғындарға жеткенде ... ... ... ... биік ... қарлы
ұйытқыған боранымен, мұзымен, аязымен мәңгілік қыс ... ... ... шығу ... ... суық ... барғандай өте қызықты. Бұл
құбылыс Іле Алатауының ... ... тән. ... оны табиғи
ландшафттық биіктік белдеулігінің әсерінен деп түсіндіреді. Бұл таңғажайып
көрініс Қазаққстанның басқа тауларының ешқайсысында кездеспейді.
Аймақ Алматы облысының ... ... ... ... ... ... да климаты шұғыл континенталды. Климаттың
континенталдылығы таудан жоғарлаған сайын айқын біліне бастайды. Биік ... суық ... көп ... ... ... 800-1000 ... Тауалды жоталар мен төменгі жазықтар жылы ... және ... ... ... ... ... ... белдеудің орташа және оңтүстік ендіктерде
орналасуы күн радиациясының үлкен ағымының таралуына себепші ... ... ... ауа температурасының көрсеткіштері жоғары ... ... тез ... Осы табиғи процесстердің барлығы қосылып
територияда аридтік ландшафттардың пайда болуына ... ... ... мен ... биік таулар оның
климатына, гидрографиясына және ... ... ... ... Іле ... ... бойынша созылып жатқан жалпақ дөңес құрып тұр.
Талғар ауданы жылы күндер санымен және ұзаққа созылатын ... бар ... ... ... ... ... ... орны оның әлеуметтік-экономикалық дамуына зор әсерін тигізеді.
Мұнда жазықтарда қоңыр-сұр топырақ, тауалды жоталар мен ... ... және ... қара ... ... Ауданның Алматы облысы
территориясында орналасуы шаруашылық, әлеуметтік және ... ... ... ... мен формаларын дамытуға үлкен мүмкіншіліктер
береді. Аймақтың орналасқан географиялық орны ... ... ... өте ... ... ... облысының құрамына кіруі,
аудан орталығы ... ... ... астанамыз – Алматы қаласына жақын
орналасуы табиғи байлықтарды игеруде, шаруашылық ... ... ... ... шаруашылығы мен ауылшаруашылық секторын дамытуда көп
көмегін тигізеді. Ауданның солтүстік жағы ... ... ... едәуір бөлігі аудан құрамына кіреді. Бөген суымен көршілес жатқан
елді мекендердегі 250 мың ... ... жер ... Онда ... ... егіліп, сонымен қатар шабындық пен жайылым суладырылады. Аймақтың
шығыс жақ жағалауы Еңбекші қазақ ауданымен ... ... ... ... кіретінэкономикалық әлеуеті жағынан алдыңғы ... ... ... ... бұл ... ауылшаруашылық секторындағы
біріккен шаруашылық субъектілері ... ... ... ... Аймақтың
оңтүстік жағалауы биік таулы аудан. Бұл таулы аудандар ... ... жері ... табылады. Осы оңтүстіктегі таулы аудандар демалыс ... ... ... айналысуға зор мүмкіншіліктер береді. Таулы
аудандар ... ... өте бай ... ... ... ... қаласы орналасқан. Алматы қаласынан солтүстікке қарай
Іле ауданымен шектеседі. Батыс жағалауындағы көршілес жатқан ... ... ... ... ... ... Табиғи жағдайы мен ресурстары
Демалушылардың демалу мен саяхат орнын таңдауда табиғи ресурстар
үлкен рөл атқарады. Туристер сол ... ... пен ... ... ... және ... әлемдерінің әр түрлілігіне, спорт, аң мен балық
аулау мүмкіндіктеріне ... ... ... ... ... мен ... ... ауданның табиғи ресурс кешеніне байланысты.
Үлкен туристік кешенді дамыту және жеке ... ... ... ... ... не ... ... орналасу орны маңызды рөл
атқарады. Ол дегеніміз мұхит, орман және тау ... ... ... ... магистраль жолдарына жақын орналасу
Жер бедері мен геологиялық құрылымы. Аудан территориясында екі негізгі
морфоқұрылым орныққан: Тянь-Шань ... ... тау ... және ... Іле қазаншұңқыры. Таулы аймақтардағы геоморфологиялық жағдайлар
басқа да табиғи факторлармен бірігіп интенсивті эрозия және ... ... және ... ... ... ... жасап
тұрады. Мұнда жиі болатын табиғи процесстер – селдер /5/.
Территориясының жер бедерінің қабатына байланысты аудан аймағын шартты
түрде Оңтүстік ... ... және ... ... ... ... шеткі оңтүстік бөлігі Іле Алатауында жатыр. Іле ... ... ... ... ... тізбегінде орналасып, Күнгей Алатауы
жоталарымен Солтүстік Тянь-Шань тау жүйесін ... тұр. ... ... 730 пен 780 ... бойлық арасы мен 430 солтүстік ... Іле ... ... ... ... ... ойыс болып
тұрған Іле қазаншұңқырымен шектеседі. Оңтүстікте ... ... ... ағып ... ... және ... ... өзен аңғарларымен
шектеседі. Күнгей Алатау тау ... ... ... ... ... тау ... құрады. Батыста Іле Алатауы Қастек асуынан кейін
Кеңдік тас тау бөктеріне дейін созылып жатыр. Шығыста Шелек өзенінің ... ... ... биік емес тау ... ... ... Алатауы ендік бойынша созылып жатқан дөңес құрып тұр. ... ... ... 250 ... ... ... ... бағытталған.
Сол 250 км ішіндегі 150 км биік орталық бөлік. Оның ... 4000 ... ... ... ... ... шыңды тау қырқалары ... ... Бұл тау ... ... өзен ... бөліп
тұрады. Мұндағы негізгі тау ыдырлары бөлшекті ыдырлар жүйесін құрып тұрады
/7,8/.
Аймақтағы ... ... тау ... бой түзеген және кембрийге
дейінгі кристалды тақтатасты тау жыныстары қабаттарынан түзілген. Сондай-ақ
мұнда конгломераттар, туфтар, ... ... және тағы ... ... ... Тау ... және аймақтың биіктігі орташа өңірлері
плейстоцен мен антропогендік шөгінділерден ... ... ... ... ... ... герцин қатпарлығымен тығыз байланысты. Одан
кейінгі кезеңдерде бұл таулар бірте-бірте ... ... ... ... ... басында альпілік орогенез ... ... өңір ... процесстер нәтижесінде кәдімгі
тауларды түзеген. ... ысы ... ... ... процесстер жалғасуда.
Оқтын- оқтын болатын жер сілкінулер – соның ... ... ... ... ... ... ... оның солтүстік
жоталарынан ағып түсетін меридиан ... ... өзен ... ... Іле ... ... солтүстік және солтүстік-батыс
ауа массалары қатты әсерін тигізеді.
Солтүстік тау жоталары құм-тасты конглометрлік, неогендік және төрттік
кезеңдердің шөгінділерінен құралған. ... ... ... ... ... ... ... дейін пенеплендік күйге дейін қираған.
Үштік кезеңнің аяғына қарай қуатты тектоникалық қозғалыстар жиі болып
тұрады. Бұл ... ... ... ... ... немесе түзу бағыттағы жеке блоктар мен блоктар жүйесіне бөлінеді.
Блоктар жүйесінің торы таудың әр ... ... ... ... ... ... ... мен фланг бөлігінде де вертикальды сатылы
құрылым осы процесстердің нәтижесінде пайда ... ... ... ... ... көтерілу процесі кезінде, шұғыл суытатын
циклдармен алмасып келетін жылы және ... ... ... ... үштік кезеңнің аяғында басталған төрт рет ... мұз ... ... ... ... реттік мұз басу жер бедерінің беткі
қабатын ғана қамтиды.екінші реттік мұз басу жер ... ... ... ... ... реттік пен төртінші реттік мұз басу ... ... Мұз басу ... ... ... зор ... Мұз басу ... аралық мұз басу дәуіріне бөлінген. Аралық мұз
басу кезінде мұз басу процесі ... ... ... үлкен
масштабтағы дамуы жүрді. Бірақ мұз басудың тоқтау процесі бірқалыпты
жүрмеді. ... ... мұз басу ... ... ... ал басқа
кезеңдерде тұрақты сақталынып тұрды. Мұз ерігеннен ... ... ... ... ... Ең ... бұл мореналар жуылып, эрозиялық
процесстердің арқасында түгелімен жойылды. Соңғы рет ... мұз ... ғана ... сақталды. Бұл мореналармен 2600-2700 м биіктікте
орналасқан ... мұз басу ... мен ... ... ... ... ... құрылымының ерекшелігі жаңа тектоникалық
процесстердің интенсивті түрде өтуі. Іле ... ... ... ... қалдықтармен бөлінген. Бұдан басқа таудың солтүстік-
батыс пен солтүстік-шығыс жоталары да ... ... Іле ... ... ... ... ғасырлар бойы жиналған тау жыныстарының
тізбектеліп орналасуы. ... өзі жер ... ... даму ... ... жайдайларға, биіктік зоналдылыққа және
территорияның тектоникалық даму ерекшелігіне себепші болды. Іле ... ... әр ... ... ... ... ... Тау
жоталарының осьтік бөліктері гранитті интрузиялардан және ... ... ... ... ... ... ... құрылымына протерезойлық және ... ... ... тас ... ... пермдік, вулканогендік
қалдықтар қатысады. Тұндырылған шөгінді тау ... мен ... ... ... ... өте қатты дислокацияланған. Тау арасындағы
қазаншұңқырларда палеоген-неогендік және төрттік кезеңнің ... ... кең ... Бұл тау ... ... 8-9 ... ... жатады. Көктемде сел тасқыны болуының қаупі бар. Қыста қар ... ... ... ... ... ... ... Кіші Алматы шатқалдарымен
тілімденген. Биік таулы ... ... әр ... ... ... жазық жер бедерлері де кездеседі.
Жазық территориялардағы алдыңғы қатардағы экзогенді процестер: ... ... ... ... эолдық орын алмастыруы, көл
жағалауындағы абразия және сорлардағы тұздардың ... ... ... мен абразия процестері айқын байқалады. Абразия – көлдердің және
өзге де су ... ... түп ... ... мен ... механикалық бұзылуы және мүжілуі /11/. Жазық кеңістіктер төменгі
тау жоталарымен кезектесіп орналасады. ... тау ... ... басқаша өтеді. Оларда жауын генезисінен құралған селдер, онша
үлкен емес ... ... ... болып тұрады.
Аудан территориясына жиі және айтарлықтай жер сілкіністерін болдыратын
интенсивті ... ... тән. Тау ... ... ... әсері және жазықтардағы таралу ерекшелігі ... ... ... ... ... ... құрамында сары топырақты және құмды
шөгінділер басым кайназойлық кезеңнің қалдықтары ... ... ... ... бөлігінің перифириялығынан оның петрографиялық фонының
өзгерістері болып тұрады. Төменгі тау белдеулеріндегі жер ... сары ... ... ... ... ... ... басты рөлді ойнап тұр. Төменгі тау жоталары мен ... ... да ... және ... ... ... позиция
алып отыр. Жарлы тау массивтерінің құлауынан ... ... ... ... ... ... әсерінен тектоникалық қозғалыстар жиі
болатын. Төменгі тау жоталарында сары ... ... ... ... ... ... және ... шөгінділердің кең
спектрі кездеседі. Төменгі тау жоталарында коаллювиалды шөгінділер, ... ... ... ... ... тас-құмдары,
құлама массивтер, жиі кездеседі. Биік таулы жоталарда ... ... ... ... ... жыныстары, құрымдар
кең тараған. Қазаншұңқырлардың да шөгінділері ... ... ... ... ... ... ... Тау-
құздардағы жыныстардың ежелгі тұрақтылығы оның жарықты құрамына, желге
мүжілген деңгейіне тәуелді.
Климаттық ... ... ... ... және таулы
аймақтардың климаты кеңістігіне байланысты ... ... ... ... ал ... солтүстік облыстарында шұғыл
континентальді климат басым. Жазық жерлердегі ауа температурасының жылдық
амплитудасы 350 ... ... ал ... кездерде 400 С-дан асады. Таулы
аймақтарда тау ... ... ... ... ауа ... ... 250 С. Биік ... аймақта ауа температурасы төмен болып,
өзінің континентальдігімен теңіз жағалауындағы климатқа ұқсас.
Климаттың континентальдігі оның ... ... ... ... ... ... қыс ... салыстырмалы жұмсақ қыспен алмасады;
қатты ыстық жаз қоңыржайлы салқын ауа райымен алмасады. Ертеңгі және ... ... ... жылы кезеңдермен кезектесіп отырады. ... ... жиі ... Бұл ... ... ... түрде
өңдеумен, мал шаруашылығымен және ... ... ... ... ... ... ... биіктікке байланысты өзгеріп отырады.
Бұл процесстің маңызды жағы аязы жоқ, салқын ауа ... ... ... ... /10,11/.
Биік таулы аймақтарда, әсіресе теңіз деңгейінен 3000 м ... ... ... күндер мүлде байқалмайды. 3500 м ... ... ... бойы ... да ... 4000 м ... ... да суықтық байқалады. Іле Алатауының теріс жылдық ауа ... м ... ... Биік таулы аудандарындағы өте маңызды
термикалық жағдайлар ауа температурасының 00 С-ға төмендеуі. Бұл процесстер
әдетте жаз ... ... ... ... ... ... ... қары жоқ учаскелерде де байқалады. Бұл температуралы
факторлар түрлі ... ... ... ... ... ... Мысалы, жол жамылғыларында анық байқалады. Оңтүстіктердегі
жарықтарда бұл құбылыстар суық ... ... ... түрде өтеді.
Іле Алатауының климаттық жағдайларына солтүстік және солтүстік-батыстағы
ауа массаларының әсері өте мол. ... ... ... ... ... 100 м 0,58 – 0,60 С-ға ... Іле ... өскен сайын жауын-шашын мөлшері көбейе түседі және ... ... ... ... ... Қыстың орташа
температурасы минус 10,20 С, жаздың ... ... 21,60 ... ... ... ... 370 С, ... максимум температура
400 С.
Аудан территориясындағы жазықтардың ылғалдану таулы террито- ... ... ... жерлерде жылдық атмосфералық жауын-шашын мөлшері
100-250мм аралығында түрленіп тұрады. Бұл территорияның аридтік ... ... ... ... анықталған гипсометрлік деңгейге
(3000м) қарай көбейеді, одан кейін барып төмендейді. ... ... ... 800 - 1400мм ... боладыӨсімдік жамылғысына
жағымды әсерін тигізетін осы жағдайдың арқасында ... ... ... ... ... аз мөлшері және буланудың
жиілігі шөлді және ... ... ... ... болды.
Ауданның қар жамылғысы кеңістік бойынша да, уақыт бойынша да ... ... ... ... аймақтарда қар жамылғысының өзгерісі
айқын білінеді. Құмды массивтерде қар ... ... ... ... ... ... Жер ... қарсыз жан- жақты құмды төбелері қарлы
адырлы жерлермен кезектесіп ... ... ... ... ... ... ретінде пайдаланып келген. Шөл мен шөлейттердің қар жамылғысы, ... ... ... ... жел ... және ... шөгінді
жыныстардың болатынын көрсетеді. Жазықтықтағы қар жамылғысы ... ... ... Ол ... ... ... тікелей
тәуелді.
Тауларда қар жамылғысының көптеген параметрлері биіктікке байланысты
өзгеріп тұрады. Төменгі тау жоталарында жер бедерінің формасына ... ... ... ... жер ... аз тілімденегн жерлер,
баяу соғатын желдер) еркшеленеді. Төменгі тау жоталарында қар жамылғысының
кеңістік бойынша үзіктілігі тау ... ... тік ... ... мен ірі ... кең ... байланысты өседі. Ормандарда
шыршалардың ұшар басының астында әдетте қар жамылғысы болмайды. Оңтүстік
экспозициядағы қыраттарда қар ... қар ... ... ... ... ашық күндері қар жамылғысы бірнеше тәуліктен ... еріп ... ... мен ... ... ... орын ... да қар жамылғысы
көпке дейін жатпайды.
Биік таулы ... қар ... ... ... ... жетеді. Тауда қыраттар, қатқыл шөгінділер, құрымдар кең ... қар ... ... жоқ ... ... ... ғана ... Қыс
мезгілінде қатты жел соғулар жиі болып тұрады. Жел айдап кеткен беткейлерде
қар айдаулары көп болып ... Қар ... ... ... ... 2 ... ... қуатты болады.
Орташа тау беткейлерінде қар көшкіндері қыс пен көктем айларында жиі
болып ... Биік ... қар ... жыл бойы тоқтаусыз өтіп тұрады.
Климатты сипаттайтын маңызды факторлардың бірі жел ... ... ... ... аймақтарында самал жел үздіксіз соғып тұрады. Қыс ... ... ... ... біраз қолайсыз жағдайлар туындайды.
Кейбір кездерде жердің жағымды ... жағы да бар. ... ... мен ... ауасын тазартып тұрады. Сонымен ауданның климатық ... ... ... ... ... ... сферасында мұны
ескеріп отыру қажет.
Топырағы мен өсімдік жамылғысы. Аймақтың жер бедерінің морфологиялық
негізгі құрылымы литогендік ... және ... ... ... ... ... ... жамылғысы алуан түрлі әр түстілігімен
ерекшеленеді. Тауалды қыраттарда ... және ... ... 15-18 пайыз болатын тау-шалғынды ... ... ... ... ... тауға жақын учаскелерде құнарлы қара топырақ
кездеседі. Солтүстік және оңтүстік тау жоталарының өсімдік жамылғысында да
біраз ерекшеліктер бар. ... ... ... ... және ... бөлік
болып бөлінеді. Орман ағаш түрлерінен Тянь-Шань шыршасы басым ... ... ... көз ... ... тау ... шатқалдарымен ғана бөлінген
орман тізбектерін көреміз. Бұның барлығы Іле Алатауының солтүстік жотасының
экспозициясында жатыр. Ал оңтүстікке ... ... екпе ... ... ... ... мүлде жоқ жерлері де бар. Жер бедерінің мезо және микро
әр түрләілігі климаттық жағдайлардың ... ... ... ... ... ... белдеулік және ішкі белдеулік дифференциациясына
да себепші болады. Биіктік белдеулердің өсімдік жамылғысы ендік зоналардағы
өсімдік жамылғысындағы ... ... ... ... ... ... шалғындар және биік таулы суық шөлдер жатыр. ... ... ... ... ... пен жануарлар әлемінің физикалық-географиялық
кешенінің алмасуы. 250 м ... ... ... тік ... ... ... ... сирек кездесетін ормандар таралған.
Субальпілік шалғындар 3100-3200 м биіктікке ... ... ... ... шалғындар мен таулы-мұзды жер бедерінде биік таулы
белдеу орналасқан. 3000 м жоғары ... ... ... ... ... 3400-3500 м биіктікте созылып жатыр. Биіктік белдеулерден
төмен қарай сары топырақты қабаттарда қалыптасқан дәнді шөптер биіктігі 900-
1200 м ... ... Одан ... бұталы-дәнді өсімдіктер өскен. Бұл
өсімдіктер қабаты 1300 м ... ... ... ... м биіктіктер
арасында орманды-жазықты белдеу жатыр. ... ... ... топырақ. Жапырақты ормандар бұталы ағаштармен теңіз деңгейінен 900-
1600 м биіктік аралығында кең таралған. 1600 ... 2700 ... ... қара түсті, таулы-шалғынды қарашірікті топырағы бар ... ... дала ... ... Бұл ... ... ... фрагменттерінің орманды формациялары таралған.
Өзендері мен жер асты сулары. Жер беті суларының бір жағынан су спорт
түрлерін ... ... ... таза ... шомылу маңызы болса, екінші
жағынан ... ... ... көз ... да ... зор. Рекреация
үшін тиімді гидрологиялық жағдайлар басты орында қажетті температурасы мен
ағысы дұрыс, ластанбаған су ағындары мен жер ... ... ... жағажайларды жасау, не болмаса жүзу ... құру ... бере ... одан ... ... су ... де су спортының
әр түрін дамытуға жағдай жасайды.
Талғар аймағының өзендер жүйесі Балқаш-Іле макрогеожүйесіне кіреді.
Мұндағы ... ... ... ... ... субгеожүйесі Үлкен және
Кіші Алматы, Қаскелен және ... ... ... іс-
әрекеттерінен құралған. Бұл өзендердің сол жағалаулы сағалары Қапшағай
бөгеніне ... ... ... көлемінен геожүйенің функциясының
интенсивті ... ... ... ... құратын физикалық-
геграфиялық ерекшеліктері: литогенді негізді құратын жыныстарының әр түрлі
кезеңдерге ... ... ... ... ... ... ... жауын-
шашын мөлшерінің ағын зоналарына байланысты өзгеруі. ... ... ... ... кері әсер ... ... өндірістік
және тағы басқа да антропогенді әсер етеді. Геожүйенің табиғи өмір ... ... ... бірі ... әсер ... Ауа ... Алматы субгеожүйесінің табиғи әлеуетіне өте үлкен зиян келтіреді.
Талғар ауданының территориясында Алматы субгеожүйесіне кіретін негізгі
өзен – Талғар өзені. ... ... ... – Сол ... Орта Талғар, Оң
Талғар. Бұл өзендердің барлығы Іле алабына кіреді. Өзендердің ... Іле ... ... ... Талғар мұздығынан басталып Қапшағай
бөгеніне құяды. Өзендердің қоректенуінде таулы бөліктердегі су ... ... ... ... жаз айларында еритін мұз ... ... ... ... типі ... мұз-жаңбырлы болады. Өзен суының қоректенуі
көктемгі жазғы кезеңдерде , ... ... ... ... Қоректену процесі әр түрлі биіктік зоналарындағы қар мен ... орта ... ... ... ... жүреді. Таулы
аймақтарда өзендер 200 құламалардан ағып түскенде ағыс ... ... ... ... өзенінің ұзындығы 117 кс, су жинайтын алабы 444 шаршы
шақырым. Аңғары тар ... кей ... ... тік ... ... келеді.
Жылдық орташа су ағыны Талғар қаласының тұсында 10,6 ... ... ... ... су ... да кездеседі. өзендердің
ені 10 метрден аспайды, орташа ені 5-8 м, тереңдігі 1-2 ... ... ... ... жылдамдығы жазық жерлерде ағатын ... ... ... ... ... және
аккумулятивті іс-әрекеттермен анықталады. Таулы ... өзен ... ... ... ... ... жақты эрозия және аккумуляция
кездеседі. Өзендердің таулы және жазықтықтағы ағып өтетін аңғар бөлігінің
температуралық және мұздық ... ... ... бар. ... су суық, жаз айларындағы температурасы 100 С жақын. Ал ... су ... ... жылдамдығынан тегіс мұз жамылғысы түзілмейді.
Жазық жерлерден өтетін өзен аңғарларындағы ... ... ... ... ... Мысалы, өзен суының таяз жерінде су 250 С ... ... ... ... ... мұз ... түзіледі. Су ағысы
жай, баяу ағатын болады.
Өзендердің таулы және жазықтықты бөлігінің суы ... Тау ... суы ... 10-25 мг/л ... минералданады,
жазық жерлерден өтетін өзен сулары 900-4500 мг/л минералданады.
Талғар ... ... ... жағынан Есік субгеожүйесі Есік
өзені ағып өтеді,. Есік субгеожүүйесі Есік өзенінің бассейнінде дамитын
геожүйелерді ... Есік ... ... нивальды-гляциальды геожүйесі
уақытша болатын мұз басуға ... ... ... ... ... зонадан құрғақ далалыққа таралған. Оңтүстіктен солтүстікке
қарай орташа жылдық ағыс ... 1000 мм – 2 мм ... Есік ... ... және ... ... тобын “қарасу” деп аталатын кішкене өзеншелер құрады.
Бұл өзеншелер жерасты суларымен қоректенеді. ... ... ... Құлтопай, Нұра, Жалғамыс өзендері жатады. Бұлар ... ... ... Бұл ... тау ... ... ... қоректенеді.
Бұрынғы кездерде бұл таза, қауіпсіз, керекті өзен сулары үлкен
шаруашылықты ... ие ... ... шығып жатқан жерлерінде
уақытша тұратын ... ... ... ... ... пайда болатын.
Бірақ күндері топырақтың ластануынан, жерасты суларына химиялық заттардың
келіп ... өзен ... ... ... ... ... ... байланысты тектоникалық,
дельталық, жайылма, эолды болып бөлінеді. Таулы көлдердің құрамында құлама,
құлама-тектоникалық және тағы ... да ... ... Олар ... ... Бұл көлдердің түзілуінде күрделі жер сілкіністері
басты ... ... Көл ... ... ... қол жетерлігімен танымал болады. Мұндай көлдер қатарына
Іле Алатауында орналасқан Есік көлі ... Есік көлі – Іле ... ... әсем ... ... ... деңгейінен 1759 м
жоғарыда орналасқан. Аумағы – 0,86 шаршы километр, ұзындығы 1,8 км, ені ... көл ... 8 мың жыл ... тау ... ... ... болған. Табиғи жолмен қалыптасқан бөгетке тау мұздықтары, қар, жауын-
шашын суы жиналып, тау аралығындағы әсем көлге айналған. 1963 ж ... ... сел ... ... бұзып кетті. 1990 жылдың ортасынан
бөгет қайта тұрғызылып, көл қалпына келтірілді. ... ... ... ... ... жылдары көл таза сумен толғаннан кейін туристік ... ... ... ... мен ... Алатау мореналарында жүздеген тоғандық-
мореналық ... ... бар. ... ... бұл көлдер бірнеше мыңнан
бурнеше мың ... ... ... дейін барады. Бұл көлдер 3100-
3600 м биіктікте орналасқан. Тау ...... ... ... бірі ... ... Олар ... сапалы ауыз судың
сақтаушысы. Бірақ екінші жағынан ... ... ... ... ... болып табылады.
Жерасты сулары. Аймақтың халықтары шаруашылық-тұрмыстық қызметтерінде
жерасты грунттық суларды пайдаланады. Талғар ауданының ... ... қоры – 850 ... км / /. Жер асты сулары жер бетіндегі атмосфералық
жауын-шашынмен, қардың ... ... ... ... ... Сондықтан да жерасты суларының деңгейі ... пен ... ... ... Тау ... ... территориясындағы биік таулардың
оңтүстік-шығысындағы табиғаттың бөлінбейтін ... ... ... ... тау ... ... көлемі – 12,05 км3 ... ... көп ... де ... ... ... ... қоймасы, бұлақ көзі секілді өте құнды. Бірақ мұздықтармен
байланысты теріс құбылыстарда кездеседі. Оларға гляциалды ... ... және мұз ... ... Тау туристері мен альпинистер үшін
көрінбей қармен ... ... ... ... туғызады. Қазіргі
кезде биік таулардағы шаруашылық, әсіресе рекреациялық ... ... мен ... ... байланысты кеңейтті.
Глобальді климаттың жылынуы, техносфераның қалдықтарымен мұз бетінің
шаң басуы және басқа да ... мұз ... ... ... Талғар
ауданының территориясында Іле Алатауының басын көмкерген бірқатар мұздықтар
бар. Планетарлы жылыну ... ... ... мұз басу ... ... ... ... тиесілі Іле Алатауының да мұздықтарының көлемін
өзгертті. ХХ ғасырдың ортасындағы кезеңді 1990 жылмен салыстырғанда Іле
Алатауының ... ... мұз ... 20 ... азайыпты /12/
(кесте1).
Мұздықтардың ең негізгі қасиеті олардың қозғалысы ... ... ... биік ... жер ... әр ... мореналар,
қыратар, дөңестер құрылады. Мореналық шөгінділер ағынды мұз суларына ... ... ... да сел ... ... ... мұздар өте
қауіпті. Мұздықтардың көзге ілінбейтін ... ... ... ... ... ... ... әдеттегі мұз
қозғалысынан бірнеше рет артық болады. ... ... ... ... ішкі ... және әсер ететін климаттық факторларға
тікелей байланысты /13,14/. Іле ... ... ... ... Шокальский мұздығы. Орта Талғардың биік ... ... және ... ... мұздықтары да пульсацияға ұшырайды /15/.
Кесте 1 – Іле ... ... ... өзен бассейндері
бойынша мұздықтар көлемінің 1955-1990 жылдар аралығындағы
өзгеруі /12/.
|Бассейндер |Мұз ... ... |Мұз ... |
| ... км2 ... |
| | ... |
| | ... км2 |
| |1955 ж. |1979 ж. |1990 ж. |% |
|1 |2 |3 |4 |5 ... |12,2 |10,31 |9,169 |28,9 ... |2,6 |2,24 |1,540 |40,8 ... |13,5 |12,86 |10,667 |21 ... |13,5 |12,49 |19,664 |21,2 ... |3,9 |2,89 |2,439 |37,5 ... ... |33,9 |25,25 |21,938 |35,3 ... |9,3 |8,12 |6,353 |31,7 ... |112,5 |89,24 |79,702 |29,2 ... |49,5 |36,77 |34,755 |29,8 ... |35,7 |28,88 |26,338 |26,2 |
| |287,3 |229,05 |203,54 |29,2 ... 2 – ... ... ірі мұздықтары /12/.
|мұздықтар ... км2 ұз ... км |Мұз ... км3 ... – Іле ... ... жүйесі ... |36,1 |13,7 |4,18 ... |30,3 |8,3 |3,42 ... |16,0 |6,95 |1,42 ... |14,36 |4,0 |1,17 ... |12,03 |5,2 |0,92 ... |11,84 |5,5 |0,90 ... ... ... тау мұздықтарының саны 16. Олардағы жалпы мұз
көлемі – 12 км3 (кесте 2).
Сонымен осы тарауда қарастырған барлық мәліметтерді қорытындылай ... ... орны оның ... өте ... ... ... ... жері Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы
Жетісу өңіріне кіретін Алматы облысының құрамына енеді. Жетісу өлкесінің
жайлы табиғаты бар, ... ... бар ... ... аудан
табиғи байлықтарға өте бай.
Аймақтың оңтүстігін Тянь-Шань тауының Іле-Алатау тау жотасы қоршап
жатыр. Бұл таулы ... ... ... мен ... әр ... ... жағымдылығымен ерекшеленетін
құтты өңір. Іле-Алатауының солтүстік жотасында оның ең биік – ... ... ... ... ... орны, климаты, топырағы, өзендер
жүйесі және табиғи ресурстары оның экологиялық дамуына зор әсерін тигізеді.
Мұндағы табиғат байлықтары ... ... ... әр түрлі түрлері мен формаларын
дамытуға үлкен мүмкіншіліктер береді. Таулы ... ... ... өте бай ... Аймақтың Алматы облысы құрамына кіруі оның табиғи
байлықтарын игеріп, әр ... ... ... пайдалануға жағдай
жасайды. Ауданның биік таулары, климаты, гидрографиясы және топырақ-өсімдік
жамылғысы туристік ... ... ... жол ... Тек ... ... ... жерлері игерілмей жатыр. Ауданның
табиғи жағдайы басқа көршілес жатқан аудандармен салыстырғанда жанға сая,
дертке ... ... ... деп ... та ... ... байлықтарын игеру үшін, рационалды түрде пайдалану үшін,
аймақ көлемінде табиғи байлықтарды пайдаланудың бағдарламасы ... ... ... барлық сферасын қамтып, ауданның экономикасын
көтеруге зор септігін тигізер еді.
ТАЛҒАР ҚАЛАСЫ МЕН ... ... МЕН ... ... ... ... мен демалыс саласын дамытудың табиғи алғышарттары
Демалушылар демалыс пен саяхат аймағын таңдаған кезде табиғи ресурстар
үлкен рөл атқарады. ... ... пен ... ерекшеліктері,
өсімдік пен жануар әлемінің байлығы мен әртүрлілігі және ... ... аң және ... аулау үшін табиғи ... ... ... ... жиынтығына байланысты рекреациялық іс-
әрекеттің түрі ұйымдастырылады. Ірі туристік кешендерді және ... құру ... ... ... ... яғни ... тау мен орман массивтеріне жақындығы басты орынды алады /15/.
Туризм мен ... ... ... жер ... ... ... және ... да табиғи нысандары өте маңызды. Жер бедері
территорияның салыстырмалы биіктігін, су ... ... ... ... ... маңызды элементі. Территорияның рекреациялық іс-
әрекетке жарамдығын анықтауда климат басты орын ... Өзен ... су ... ... ... ... таза ... суға шомылуға
мүмкіншілік береді. Қолайлы гидрологиялық жағдайлар табиғи ... ... ... да берілген жердің туристік функциясының ... ... ... ... кешендері атмосфераны оттегімен және
озонмен толтырады, желдің жылдамдығын азайтады және ауа ... және ... ... ... ... жамылғысы тағы да
ландшафтқа ... ... ... ... аймағының орналасқан жері, ... ... ... және ... ... ... ... әр
түрлі түрлерін дамытуға үлкен мүмкіншіліктер береді. Талғар қаласы мен ... ... ... ... ... өте бай. ... ... іс-әрекеттерді ұйымдастыру, туристік
инфрақұрылымды құрастыру өте қолайлы. өйткені аймақта демалыс пен ... ... ... ... ... ... ... нысандар негізінен оңтүстік болігінде
орналасқан. Оңтүстіктегі таулы аудандар жергілікті халықтың демалыс орнына
айналған. Өйткені бұл жерлерде ... пен ... ... ... ... ... ... аймағағының территориясына Іле Алатау Ұлттық паркі еніп жатыр.
Ұлттық парктің территориясы төрт ... ... ... ... аудандық бөлімше, Түрген аудандық бөлімше, Медеу аудандық бөлімше
және Ақсай аудандық бөлімше кіреді. Талғар аудандық ... үш ... ... ... ... ... істеп тұр. Осы орман
шаруашылықтары бойынша ... ... ... ... ... ... парктің негізгі мақсаты мен міндеті адамдардың табиғатта
демалуына мүмкіншілік бере ... ... ... қорғау және қайта
қалпына келтіру; туризмді, спортты дамыту, табиғатты ... ... ... мен ... беру. Қорғалатын табиғи байлықтары – Іле ... Іле ... ... ... ... 1996 жылы ақпанда
ұйымдастырылды. Аумағы 164,4 мың га. Шамалған өңірінен Түрген ... ... ... ... парк әсем ... ... ерекшелігімен
қайталанбас ерекше табиғи нысан болып табылады. Паркке ... ... ... ... ... ... алады. Вертикалды ландшафт
зоналдылығының тізбегі төменгі ... ... мен ... даладан басталып
альпілік шалғындар мен мәңгі қар мен басқа шыңдарға ... ... ... ... аса түрі өседі. Оның 36 түрі Қазақстанның Қызыл
Кітабына енгізілген. Жануарлар ... де өте бай және ... ... 1500, ... ... 213 ... етеді. Соның ішінде сүтқоректілердің 47, ... 8, ... 2, ... 8, құстардың 148 түрі
бар /9/.
Іле Алатауы. Ұлттық парктің Талғар ... ... ... ... ... ... Іле ... орталық бөлігіндегі
табиғат байлығын қорғау мен ... ... ... мақсатында
құрылған.
Тянь – Шань тауының ең биік ... Іле ... ... ... ... тауы тізбегінде Алматы мемлекеттік қорығы орын алып жатыр.
Бұл қорық Іле Алатауындағы Кіші ... ... ... ... жылы ұйымдастырылған. Бұдан кейінгі жылдары қорықтың жер ... рет ... 1935 жылы ... ... ... ... Талғар,
Есік, Түрген, Шелек, Таушелек, Табанқарағай орман алқаптары ... ... жылы оған тағы да ... даласы, Бұғыты тауы және Іле өзені
жағасындағы ... мен ... жері ... Ол ... ... ... мың га ... жеткен еді.
1937 жылдан бері қорықта ғылыми бөлім жұмыс істей бастады. Қорықтың
Талғар өңірі бөлігіндегі ... мен ... ... республикаға
танымал ғалым-зоолог М.Д. Зверев, М.А. Проскуряков көп зерттеп ... ... Отан ... жылдары қорықта майдан мақсаты үшін аң аулауға рұқсат
беріліп, ормандардан ағаш ... ... өріс ... Ұлы Отан ... ... ... ... территориясының көлемін қысқарту ешбір
дәлелге сыймайтын сияқты еді. 1946 жылы ... ... ... ... ... ... Одан ... қорық қарамағына тек Шелек
орман алқабы мен тау ... ... ... ... 1952 жылы қорық
жабылып қалды да, ондағы жұмыс тоқталып қалды.
Алматы қорығы әуелі Табанқарағай ... ... ... Ол ... ... орталығы Шелек селосында болатын. 1964
жылы бұл қорыққа Талғар өзендерінің сол және оң жақ қабағында ... ... ... Оған Іле ... ... орналасқан “Әнші тау” да кірді.
Қазір Алматы қорығының территориясы 73,342 гектар. Қорық бір-бірінен
оқшау екі ... ... Оның бірі – Іле ... ... бөлігінде
орналасқан таулы аймақ, екіншісі Қалқан шөлді ... ... ... ... 25 ... жерде Талғар қаласына таяу орналасқан. Онда
ғылыми зертхана мен ... ... ... ... ... ... бар.
Жер бедері мен ауа райы. Алматы ... Іле ... ... орын ... Биік ... ... мұз бен қар ... сұлу шыршалы
ормандарына қараса, көз тоймайтын әсем тау кімді болса да ... ... ... Іле ... ... ...... деңгейінен
1400 – 5017 м биіктік аралығында орналасқан ... тау ... ... Жер
бедері күшті тілімденген. Топырағына эрозия зор әсер етеді. Жерінің жиырма
бес мың гектарын тасты ... алып ... ... ... тау ... жақын
орналасуы оның ауа райына үлкен әсерін тигізеді. Соған сәйкес таудан ... ... ... болатын жауын-шашын мөлшері де азая береді. Мәселен,
теңіз деңгейінен 1000м биіктікте 500мм, ал 2400 – 3000м ... 780 ... ... ... ... ... әрбір 100м көтерілген сайын ... 0,71 0С ... ... ... жел соғып, жаздың салқындау
болуы да жасыл шабындықтың ... ... ... ... Қыс ... ... болмайды. Бұл қорықта паналайтын хайуанаттардың қыстан күйлі шығуына
көмектеседі /17/.
Қорық территориясы кіші-гірім өзеншелер арқылы бөлінетін бірнеше ... ... ... суы мол негізгі өзендер – Талғар мен Есік.
Басын мәңгі ... ... бұл ... ені 3 – 5 м, тереңдігі 0,5 – 1
м ... ... ... ... ... су ... ... тәулік ішінде
бірнеше рет өзгереді. Жаз айларында су деңгейінің тәуліктік ауысуы кейде ... 50 ... ... ... Тау ... ... ... күшті
болуы, микроклиматтың әр алуандығы тау топырағының ала-құла болуына ... ... тау ... ... ... ... топырақбасым
да, ал одан жоғары қара топырақта бұталы ағаштар мен шабындық ... ... ... ... бір ... – тау ... субальпі және альпі өсімдік белдеулерінің ұштасып жатуы.
Шөлді айақ “Әнші тау” төңірегін қамтиды.
Орманды-дала белдеуі ... ... 1300 – 2600 м ... ... Оның төменгі етегінде жапырақты ағаштар мен бұталар өседі. Олардың
көпшілігі жабайы жеміс ағаштары. Бұл ... ... ... ағаш
түрлері – ала, өрік, долана, көктерек, тал. Бұталармен ұштаса ... және ... ... Қорықтағы алма бағы 1700 м биіктікке дейінгі
тау ... ... ... ойпаттарда көбірек өседі. Көктерек
жоталардың солтүстік және шығыс беткейлерінде ... ... ... ... ... алып ... ... 157 гектардай. Жеміс бақтары,
негізінен, Талғар өзендерінің бойын алып жатыр.
Алатауға сән ... ... ... жапырақты ормандар 1400 – 2800 ... ... ... ежелгі ағаш түрі – Тянь-Шань немесе Шренк
шыршасы. Тянь-Шаньның ... ... ... – көне ... ... дейін жеткен асыл қазына. Оның қоры тек қана Қырғызстан мен
Қазақстан тауларында сақталған. Шырша орманының ... ... 500000 ... ... деп шамаланса, оның 300000 гектары біздің республиканың, 200000
гектары Қырғызстанның тау беткейлерінде. Алматы қорығында орман көлемі ... ... алып ... Тоғызыншы бесжылдықта қорық қызметкерлері 121
гектар орман ағашын қолдан отырғызды. ... ... су ... ... қорғауда, селді тасқынға қарсы күресу ісінде атқаратын рөлі зор.
Алматы қорығындағы ... ... ... 5300 гектар болады. Таудың
теріскей жағында өскен шырша орманы саялы ... де, ... ... тал, ... және қара ... ... ... Көне дәуір куәсі болып
саналатын бұл ағаштар тек Алматы ... ғана ... ... ... ... ... да ... да алынған.
Орманды-дала белдеуінің ашық алаңдарында шабындық – көкмайса шөптер
өседі. Таудың ... ... ... боз, ... ... ... ... жақсы өседі. Алматы қорығының шырша орманының жоғарғы
жағын субальпі белдеуі алып жатыр. ... ... ... 2600 – 3000 ... ... ... тән ... – биіктігі 0,5 – 1,0 м болып өсетін
арша. Бұл бұталы ағаш таудың күнгей ... ала 700 ... ... ... ... 3000 – 3600 м ... орналасқан, одан ары қар мен
мәңгі мұз орын тебеді. Бұл өңір ... 70 – 80 ... қой ... ... алып ... ... ... жарылуынан, бұзылуынан пайда болған
тасты шөгінділер ... ... ... ... ... көбіне доңызсырт
шөптері өседі, аздап дәнекті шөп түрлері ... ... ... ... ... ... ... түрлері кездеседі. Олардың бастылары
– долана, итмұрын жемістері және кәдімгі киікоты. ... адам ... ... ... ... ... ... биологиялық
ерекшеліктерін терең зерттеу қорық қызметкерлерінің абыройлы міндеті.
Көрікті де әсем Алатаудың қыраттары теріскей бетте ... ... ... ... шөлді жазира даламен ұласады. Осы ... ... ... шөлді аймағы орналасқан. Оның жер ... ... ... ... ... ... Шөлді өңір құмды – “Әнші тау”
төңірегін алып ... Ол – ... ... ... ... Онда шөлге тән
сораң, бұйырғын және жусан өседі /18/.
“Әнші тау” құпиясы. Қорыққа қарасты “Әнші тау” биіктігі 150 ... үш ... жуық құмы ... ақ ... ... Кейде оны
“Жаңғырық тау” деп те атайды. Ғажайып “Әнші тау” халық арасында неше ... ... ... бұл ... төбелерде өзінің жырымен
жолаушаларды еліктіріп,қауіпті сусыз шөлдерге апарып, қырғынға ұшырататын
әйел кескінді мақұлық ән ... ... ... ... әр қилы хикаялар
дінге сенуден, жоққа нанушылықтан туған. Көне дәуірде аңыз-әңгімеге арқау
болған “Әнші тау” ... бұл ... ... ... ... ... шығаруының кейбір себептері ғана белгілі болып отыр. Мұндай
қасиеттер өте ... ... ... бар ... таза ... ... ... Ондай құм түйіршігі ұсақ және біркелкі мөлшерде
қиыршық болып келеді. Құмның тек ... ... ғана ... ... Егер құм ... ... оның ... дыбысы бірте-бірте күшейіп,
реактивтік ұшақтың гүрілі сияқты қуатты гуілге ұласады. ... ... ... ғалым В.И. Арабаджидің сіңірген еңбегі зор. өзінің ... ... ... В.И. ... ... жоғарғы қабатының
астында жел әсерінен пайда болатын “құм толқындары” осындай дыбыс шығарады
деген қорытындыға келді.Қорғауға алынған табиғаттың осы бір ... ... ... ... ... жолаушылар тасқыны “Әнші тау” бағытында еш
толастамайды.
Жануарлар дүниесі. Қорықтың жер бедерінің күрделілігі, ауа ... ... ... ... ... өсімдік түрлерінің көптігі жан-
жануарлар ... кең ... ... ... ... ... ... ал сүтқоректілердің 40-тай түрі тіршілік ... ... ... ... ... ... ... шиқылдақ торғай, қызылқұйрық
торғай, тоқылдақтар мекендесе, орманды-дала белдеуінде кәдімгі ... ... ... ... жапалақ, қара қарға, үкі, кептер, құр ... да ... ... құстар тіршілік етеді. Таудың биік құздарында ұлар мен
қозықұрмай ұшырасады.
Қорық территориясында жабайы ... өрік және ... ... тау
беткейлерін, өзен бойын мекендеп сарғалдақ пен ... ... ... 1500 – 1700 м кейде 1900 – 2000 м ... ... ... ... ... ... ... тал, алма ағаштарының бұтақтарына аспалы
тор сияқты іліп ... ... ... мен бақ ағаштарына зиян келтіретін
шыбын-шіркейлермен қоректеніп, пайда келтіреді. Қара шымшық жапырақты,
қылқан жапырақты ... ... ... Іле ... 600 –2600 ... ... ... Жаз айларында жауын құрты, ... ал күз бен қыс ... ... ... ұшқат, арша
жемістерімен қоректенеді. Қара шымшық ... үшін ... құс. Ол ... ... жемісін бір жерден екінші жерге ... ... ... ... Тянь – Шань ... шырша мен арша өскен
белдеуді құр паналайды. Қорық ... құр ... ... әлі көбейе қойған жоқ. Сондықтанда бұл аса бағалы құстың санын ... ... ... ... ... ... керек. Іле Алатауының
қойнауындағы шырша орманын мекен еткен құстың бірі – ... ... Ол ... сәл ... ... жолақтары бар, қоңыр-қызыл келген құс. Ағаштың
басына шығып ... ... ... ... тұмсығы қашау сияқты,
табандары қысқа, тырнақтары ішіне қарай иілген орман үшін өте ... құс ... ... ... “орман санитары” деп атайды. Өйткені,
олардың ... ... 700-ге жуық ... ... ... Сонымен
қатар тоқылдақтар тек зиянкес жәндіктері бар ағаштардың діңін ғана ... ұя ... ... өзі ... ... ағаштың зақымдалғанын және
оларды сақтап қалуға дереу шара қолдану ... дер ... ... ... бұл құстың саны жылдан-жылға артып келеді. Табиғатты
қорғауда кәсіптік маңызы бар ... ... ... ... ... 550 – 600 граммдай шағын келген бұл құс тас арасында
өмір сүруге бейімделген. Қорықтың Іле ... ... ... ... ... құстың бірі – қырғауыл. Жетісу қырғауылы біздің елдегі
тауық тұқымдас ... ең ... де ... ... алып, жағдай
жасаудың нәтижесінде бұл құстың Алматы төңірегіндегі қоры үш ... ... ... ... ... ... ... бұлдырық сияқты құстар тіршілік
етеді. Жылқышы – түн құсы. ... ... ... ... ... үкі, жапалақ кездеседі. Олар ұясын ағашқа салып, ... ... ... Негізгі қорегі – ұсақ кемірушілер мен торғайлар. Таулардың
биік құздарында өлекселермен қоректенетін құмай да тіршілік етеді. ... ... ... бұл құстарға қорықта жақсы қамқорлық
жасалған.
Қорықта елік, ... ... ... ... аю, ... сусар, тиін
сияқты аңдарда бар. Әсіресе, орманды-дала ... (2000 м ... елік ... ... қорығында өз мамандығын сүйетін көптеген жақсы кадрлар болуының
арқасында көптеген ғылыми зерттеулер жүзеге асуда. Мұнда ... ... ... ... Бұл ... ... ... жатқан жұмыстар,
оларды мезгілінде орындап шығу үшін керекті шаралар, ғылыми зерттеулердің
нәтижелері талданып отырады.
Қорық ... ... ... бірі – ...... мен оның жеке элементтерінің антропогенді іс-
әрекеттің әсерінен болатын өзгерістерге болжау мен ... және ... ... ...... ... ортаның сапасын басқаруды
қоспайтын ақпараттық жүйе /19/. ... ... 8 ... ... ... ауа ... су, жер бедері мен топырағы, флора мен
өсімдік дүниесі, фауна мен жануарлар ... ... ... ғылыми
зерттеу жұмыстырының қорытындысы. әрбір ... жеке ... ... басқарады. Мониторинг бойынша ғылыми ақпарат жинау жүйесіне
ғылыми ... ... ... ... ... қатысады.
Табиғат инспекторлары арнайы құрастырылған фенологиялық анкеталарды толтыру
мен бақылаулар ... ... ... ... ... ... арқасында жиналған табиғат туралы ақпараттар ғылыми ... ... ... ... түрде қабылданып “Табиғат шежіресінің” келесі
беттеріне жазылып жатады. Мониторинг жұмыстарының біріне “Табиғат шежіресі”
күнделігін ... ... ... ... келесі 5 жыл ... ... ... ... ... туралы томдық кітаптарға
басылып шығады. Осы кезге дейін Алматы қорығы туралы ... ... ... ... ... ... территориясынан ағып өтетін өзен суының
деңгейі, су шығыны, ауа ... ... қар ... туралы
мәіметтер “Селден қорғау” пункттерінен алынады. Қорық территориясында
“Селден қорғау” пункттерінің бес ... ... ... ... ... ... ... экологиялық тәрбие мен білім
беру. Қазіргі кезде ... ... 3 ... қызметкерлері бар
экскурсиялық қызмет бөлімі жұмыс жасайды. Экскурсиялық қызмет жұмысы ... ... ... ... ... мұражайы 1967 жылдан бастап
ашылған. Сол кезден ... ... ... ... ... ... тұр. ... жалпы ауданы – 120 шаршы метр. Қорық мұражайы екі үлкен залдардан
тұрады. Бірінші залда аудан ... ... ... және ... ... ... қына мен ... саңырауқұлақтардың,
құстардың ғылыми коллекциясы қойылған. Екінші залда қорық табиғатын
сипаттайтын ... ... ... ... кіре ... қорық жұмыстары туралы мәлімет беретін ... ... ... мен жануарлардың 300 аса экспонаты ... ... ... территорисының Іле бойындағы шөл зоналарынан бастап, Іле
Алатауы қарлы шыңдарына дейінгі табиғат әлемі ... ... ... ... ... ... ... экологиялық соқпақтары
құрылған. Бұл жол соқпақтарының негізгі ... ... ... ... ... ... ... соқпақтар арқылы адамдар жергілікті өсімдік пен
жануарлар дүниесімен таныса алады. Экологиялық соқпақтар ... ... ... ... 1). ... ... – экскурсоводтар, ғылыми инспекторлар жүргізеді. Соқпақ
жолдармен жүру ережесі мен ... ... ... ... ... әр ... ... өзіне тән жіберілетін экологиялық салмағы болады.
Мониторинг іс-шаралары ... ... әсер ... ... ... 6 ... сопақ бар. Алты экологиялық соқпақтың
төртеуі қорық шекарасы мен ... ... зона ... ... Екі
соқпақ қорықтың орталық бөлігінен табиғатқа зиян келмейтін ... ... ... ... ... ... алып ... оқылады. Жыл сайын мұражай мен экологиялық соқпақтарға 4 мың ... ... ... ... беру ... және ... ... ғана шектелмейді. Қорықтағы ғылыми-өндірістік ұйым конференциялар,
көрмелер өткізіп тұрады. Көпшілік ақпарат құралдарына қорық туралы ақпарат
басып жібереді. ... ... ... ... беретін мекемелермен тығыз
байланыста. Талғар қаласының ... ... ... ... ... жұмыс жүргізеді.
Республикамыздың және ТМД мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... университеттерінің
студенттері зерттеу жұмыстарын жүргізіп, өндірістік практикаларын өтуде.
Қорықты көруге жыл ... ... ... ... ... ... ... ағылып келіп жатады.
Алматы қорығының негізгі міндеті – осы өлкедегі табиғат байлықтарын
қорғап, оның қорын молайту. Келешекте қорық ... одан әрі ... ... ... ... құралдармен жабдықтау мәселесі шешіліп жатыр. Оны
барлық жағдайларын ескере отырып, озық ... ... ... ... тау ... ... ... әлемнің көптеген
мемлекеттерінің альпинистері мен туристерін қызықтырады. ... ең ...... шыңы. Талғар – Іле Алатауының Талғар масссивтеріндегі шың.
Биіктігі – 4973 м. ... ... ... Шың ... ... Богатырь мұздықтары құрсап жатыр. Талғар шыңының басына тұңғыш
рет 1935 жылы В.М. ... ... ... ... жағынан
көтерілген.
Талғар қаласынан шыққан соқпақ жол Орта Талғар өзенінің арнасын бойлай
Іле Алатауының ... ... ... ... бастауына өтеді. Осы
соқпақ жолмен жүрген адам ... ... ... ... асуы – Іле
Алатауының орта бөлігіндегі асу. Асу ... шыңы мен ... ... ... ... 4263 ... өзені – Талғар ауданындағы ең ірі өзен. Іле алабына тиісті
өзен. Ұзындығы 117 км, су ... ... 444 ... км. ... мұздығынан
басталып, Қапшағай бөгеніне құяды. Арнасы тар шатқалды, кей жерінде ... ... ... ... ... Жауын-шашын суымен қорланады. Басты
саласы – Сол Талғар, Орта Талғар, Оң Талғар. Жылдық орташа су ... ... ... ... ... мен ... кездеседі. Олар
таудағы қар мен мәңгі мұздардан қоректенеді. Солардың ... ең ... көл ... ... Есік көлі – Іле ... көл. Көл Есік ... ... 17 км жерде Іле Алатауының теріскей баурайындағы әсем шатқалдардың
бірінде теңіз ... 1759 м ... ... ... 0,86 ... км,
ұзындығы 1850 м, ені – 600 м. Көл суы ... ... көк ... ... ... көл суының түсі сан рет құбылып өзгеріп тұрады. Таңертең
судың түсі ашық көк жасыл ... ... ... таман жасыл ашық түске
айналады, түстен ... ашық ... ... ... ... ... ... ашық сұр түсіне айналады. Көл суы көк жасыл түстердің
политрасын жинағандай. Айлы ... көл суы ... ... ... табиғат көрінісімен ертегідегідей таңғажайып сиқырлы түске ... ... ... ... ... Көл суы ... суық. Жаздың маусым айының
ортасына қарай көл суының жоғарғы қабатының температурасы плюс 90. ... ... ... ... ... Жазғы күндері мұз бен қардың
еруі белсенді жүрген кезде, көлге өзен суымен ағып келетін тау ... бір шама ... Көл ... ... ... айында көтеріледі. Көл
суының төменгі және жоғарғы деңгейінің арасындағы айырмашылық 15 м. ... ... жоқ. ... ... құятын Есік өзенінде форель балығы кездеседі.
Тянь-Шань тауының інжу-маржаны болып ... Есік көлі ... ... әсем көл. Көл суы ... тау мұздықтары, қар, жауын-шашын
суларымен жиналған. 1963 жылғы шілденің жетісінде ... ... сел ... суын ... ... бұзып кетті. Қазір бөгет қайта тұрғызылып, көл
қалпына келтірілді. Көлге ... ... ... ... саны ... жатыр.
Жер асты суының жер қыртысының терең қабатымен түйісуі нәти-жесінде
жоғарғы ... ... бар жылы ... ... болады. Көптеген
тектоникалық бұзылулар жер асты суларының байлығын анықтайды. ... ... ... төменгі тектоникалық бұзылулар кезеңіне
ұштасады. Минерализация мөлшері ... және ... ... ... ... ... емес ... белсенді компоненттері бар жер асты
минералды сулары таулы аймақтың көп жерінде кездеседі. Тек Талғар өзенінің
оң тармағы жағында жылы ... бес тобы бар. Іле ... ... ... ... ... Бұл ... сулар кремний
қышқылының жоғары концентрациясымен, жоғары температурасымен сипатталады.
Иондық құрамы бойынша сульфатты-гидрокарбонатты натрилі сулар ... ... ... ... зонасында жатқан Алмаарасан, Горельник су
бұлақтары жатады. Судан күкірт сутегінің иісі ... Су ... ... ... ... ... ... Минералды көздердің дебиттері
1-ден 20 м3/тәулік бойынша өзгереді және ... ... 0,3 ... Бұл ... қан ... және қозғалыс органдарын, жүйке ... ... ... ... пайдаланылады. Сульфат-натрийлі – кальцийлі сулар
Жаманаты және Таутүрген минералды көздерінен шығады. Жаманаты минералды кен
орны деллювиалды ... ... ... ... ... ... жатады. Жаманаты минералды суларының дебиті ... ... ... ... Су ... 18-240 С ... мөлшері 0,4-0,7 г/л деңгейде. Құрамындағы ортакремнийлі
қышқылдың мөлшері 36-40 мг/л, фтордың мөлшері 3,7-5,0 ... ... және ... жыныстарда радондық минералды сулар
шығады. Иондық құрамы бойынша гидрокарбонат-сульфатты, ... ... ... сулары болып бөлінеді. Іле ... ... ... ... ... ... ... радондық
минералды су бұлақтары бар. Су бұлағының дебиттері 8-115 м3/тәулік және
минерализация ... 0,1-0,3 м/л ... ... 16 км ... Орта ... ... шатқалында “Әулие
Бастауы” деп аталатын жылы бұлағы бар. ... ... ... 1785 ... орналасқан. Әлі аз зерттелген. Талғар таулы өңіріндегі жылы
бұлақтардың ... ... ... бола ... осы ... ... ... үшін пайдаланылмай отыр.
Талғар аймағының солтүстіік шетінде Қапшағай ... ...... ... ... ... 70 км ... Іле аңғарына
салынған бөген. Бөгеннің суға толтырылуы 1970 жылдан басталды. Ауданы 18,47
шаршы км, ұзындығы 187 км, енді жері 23 км, ... ... 15 м, ең ... 46 м. ... ... сыйымдылығы 23 шаршы км, су жиналатын алабы
113 мың шаршы км, жағасының ұзындығы 430 км. ... ... ... тасты, едәуір бөлігі биік және тік жарлы, оңтүстік жағасы
аласа, жайпақ, құмды ... ... ... ... Іле ... ... ... төрт метрге
ауытқиды. Бөгенде балықтың 26 түрі кеездеседі, олардың ішінде 16 ... ... бар. ... энергетикалық және ирригациялық зор маңызы
бар. Сондай-ақ бөгеннің туристік маңызы бар. Қала ... ... ... мен ... саласын дамытудың
әлеуметтік-экономикалық алғышарттары
2.2.1 Аймақ территориясының этнографиялық ерекшеліктері
Территорияның тұрақты даму мәселесін қарастырған ... ... ... мұралардың сақталуын қамтамасыз ететін іс-шараларды
ұйымдастыру өте маңызды. Археологиялық және тарихи ескерткіштер, ... ... ... әдет-ғұрыптар және салт дәстүрлер, фольклор ... ... ... қол ... ... және ... ... этикалық және рухани құндылыұтар жүйесі – берілген
ауданның мәдениетін ... Осы ... ... ... өзіне
тартады және танымдық ... ... ... ... ... ... ... туризмді дамыту мен басқару жоспарын дұрыс
жүргізуге ... ... ... саласының басқарылуы мен ... ... ... ... ... қалпына келтіріледі немесе
тіпті жойылып кетеді /21/.
Этнография – (грек тілінде ethnos – ... grapho – ... ... ... ... ... және ... өзара
қатынастарын, олардың материалды және ... ... ... ... ... ғылымдардың саласы. Этнографияның
объектісі ретінде этнос, яғни халық алынады. Мәдени-тарихи мұраларды ... ... ... ... ... орталық үкімет және
жергілікті басқару органдары жауапкершілік алады. Ұлттық тілді, мәдениетті
және ... ... ... мен ... ... халық орындайды /22/.
Талғар аймағында б.з. дейінгі V ғасырда Сақ және Үйсін мемлекеттерінің
жері болды. Сақ пен ... ... ... ... ... өсуіне де көп көңіл бөлген. Сол кезде өте бастаған Ұлы Жібек
жолының солтүстік ... ... ... ... ... ... сол кезде
өмір сүрген халықтың төл мәдениетіне зор әсерін тигізген. Ұлы ... ... Сақ және ... ... ... ... ... байланыста болған.
Оған Бесшатыр маңында табылған көне бұйымдар дәлел /23/.
Сақ тайпалары үш топқа бөлінді: теңіз жағасын ... ... ... ... ... ...... және шошақ бөрікті
бас киім киетін тиграхауд сақтары. Тиграхауд – ... ... ... ... ... Олар ... ... грек тарихшысы
Геродот былай деп жазған: “Шошақ бөрікті сақтардың бас ... киіз ... ... киді және ... ... мен оқтары болды”/24/. Сақ пен
Үйсін тайпаларының негізгі шаруашылық түрі мал шаруашылығы болған. ... ... ... ... түрі ... ... ... жақын орналасуына, сауда жолдарына байланысты ... ... Жыл бойы олар ... ауыстырып отыратын.
Қысқы мекен-жайлары ұзақ тұруға ... ... ... ... ... ... жылқы, түйе, қой болатын. Қысқы тұрақтар ... мен ... ... ... ... бір ... ... қысқа
азық-түлік дайындау үшін қыстауда қалып, егіншілікпен айналысқан. Сақ
тайпалары ... ... ... және оны ... ... қола ... кәсіпшіліктері мен кәсіптері жоғары дамыған еді. Сақ ісмерлері
қоладан қанжарлар, оқ жебелерін, ... ... ... ... мен ... сол ... ... мен құрбандық ыдыстарын жасаған.
Олардың көбісі көркем өнердің таңдаулы туындыларының қатарына жатады ... ... ... өнер ... ... биік ... көтерілген.
Зергер-шеберлер алтын-күмісті балқытып құю, штампылап өңдеу ісімен таныс
болған. Олар ... мен ... ... жасаған, олардан киім-кешектерді,
аттың ер тұрманын, тұрмыстық мүліктерді әшекейлеп, безендіруге пайдаланған.
Бұған Жақсылық қалашығынан табылған ... ... ... ... Есік ... ... ... толық көрінеді.
Дәулетті-текті кісілер киімдерін жібек және биязы жүн маталардан
тіктіреді, ал қарапайым ... ... ... жүн маталарынан,
былғары мен қой терісінен тіктіріп киеді ... ... ... ... ... айқын байқалады. Үйсін обалары өздерінің көлемі жағынан үш
топқа бөлінеді: диаметрі 80 м, ... 15 м ... ... үлкен обалар;
диаметрі 15 м және биіктігі 2 м ... ... ... ... ... 10 м,
биіктігі 1 м дейін жететін ең көп ... ... ... ... ... ... ... оның бірнеше
кезеңдері айрықша көзге ... ... ... ... даму ... ұсақ ... бойы халықтың еуропатекті ... ... ... да, ... жүре келе ... моңғол текті
түрге қарай өзгере бастайды. Қола дәуірінде көшпелі мал шаруашылықты сақ
пен үйсін тайпалары мекен ... ... ... этникалық процестердің шешуші
кезеңі б.з. 1-мың жылдығының орта кезінен түріктердің батыс ... ... ... ... ... бел алады. Солтүстік Монғолиядан
Амударияға дейін Жетісуды қосқанда ... және ... ... ... жатқан орасан зор территорияға біртіндеп түрік тайпалары ... ... ... ... ... ... түріктер және олардың беклі,
түргеш, қарлұқ, бұлақ сияқты ... осы ... ... ... үйсіндермен араласып сіңісіп кетті. Ноғай ордасы кезеңінде ... ... Ұлы жүз ... ... ... ... Ұлы жүздің ірі рулары: албандар, дулаттар, ... ... ... ... ... ... ... және тағы басқалары. Ұлы
жүз рулары Сырдариядан бастап Жетісу ... ... ... ... мен ... жері ... бері қазақ халқының
құрылып, қалыптасуының басты-басты екі ... ...... аса ірі екі этникалық-саяси қауымдастығының тоғысқан жері
болатын. Олар – Орталық және ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы Үйсін тайпалар одағы. Олар қазақтың Орта
және Ұлы жүздеріне негіз болды.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... қоймалар мен нан пісіретін тандырлардың орындары табылып
отыр. Сонымен қатар жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... табылған.
Қазақ халқының тұрғын үйі – материалдық мәдениеттің тамаша ... ... және ... ерекшеленіп, қыстық және жаздық болып
бөлінеді. ... ... ... ... ... ... киіз ... қыста
тұрақты, жылытылатын: “ ағаш үй”, “жер үй” деп ... ... ... Ағаш
пен киізден жасалатын жиналмалы киіз үй ... ... ... ... ... ... ... Киіз үйдің көлемі
қанаттарының санына байланысты болды. Он екі қанаттан тұратын үйлер ... ... ... ... ... ... ... аздап майыстырылған 36
сағанақтан құралды. Үйдің әдетте ... ... ... адам ... ... тік бұрышты ойық формасында болды. Он,ың екі жаққа ашылмалы,
қос қақпалы есігіне көбінесе оюлы ... ... ... ... ... ... ... көмкіріліп, оның сырты киізбен жабылды. Өзінің
пайдалануына қарай киіз ... үш ... ... ... ... ... ... көлемінің аумақтылығымен және бай жиһаздармен
ерекшеленеді. Салтанатты үйлер ең ... он екі ... ... олардың үстіне ақ киіз бен жібек ... ... ... ... бай үйлер үйлену тойы өтетін – отау үй болды. Ал, тұрғын
үйлер шағын көлемде жасалған. ... ... ... бір ... ғана
немесе тіпті бір атқа тиеліп тасымалданды.
Үй ортасына таман орналасатын ошақта тамақ әзірленді және күн ... ол үйді ... ... қарама-қарсы тұс үйдің ең құрметті орны –
“төр” деп аталды. Төрге қонақтар мен ауылдың қадірлі ... ... ... ...... деп ... ... кіре-беріс оң
қанатта үй аспаптары мен ыдыс-аяқтар, сол қанатта ат ер-тұрмандары тұрды.
Босағаның оң жағынан үй ... ... ... оның ішке ... шымылдықпен жабылып қойылды.
Қазақтың ұлттық киімдері Қазақстанның барлық аймақтарының ... және ... ... байланысты жасалған материалы мен
салынған өрнектерде ... ... ... ... ... ... ... элементтері барлық жерде бір типті болып келді. ... жүн мен ... ... киізден және аң терісінен тігілді.
Қазақтарда құланның, ақ бөкеннің, жолбарыстың, ... ... ... ... бағаланды. Шалбарлар мауытыдан, шұғыдан тігіліп, көрнекті
кестелермен әшекейленді. ХV - ХVII ғғ. Жеңі жоқ, ... ... ... ақ ... тігілген шапандар әйгілі болды. Еркектер мен әйелдердің
сырт киімдерінің ... түрі – жүн және ... ... тігілетін
шапандар болды. Ерлер мен әйел адамдардың бас киімдері әр ... ... ... ... ... келе жатқан әрі
дәстүрлі бас киімі – қалпақ жұқа ақ ... ... ... ақ ... биік етіліп жасалынғаны ақ ... ал ... ... ... ... – айыр ... деп ... Көктем мен күзде қазақтар
төбесі ... ... ... аң ... ... ... киіп жүрді. Қыста
киетін үш құлақшынды бас киім “тымақ” деп ... ... ... және ... ... көк ... тотының үлпек қауырсындары тағылып әшекейленді. ... ... ... бас киімдері “кәмшат бөрік” деп, ... ...... ... деп аталды. Барқыттан немесе қамқадан тігілген
жаздық жеңіл бас киім – “тақия” үкінің үлпек қауырсынымен, күміс және ... ... ... бас киімдері арасынан неғұрлым өзіндік
сән-салтанатымен ерекшеленетін қыздардың тұрмысқа шығардағы бас ... ... ... ... конус тәрізді үшкірлене, биік етіліп жасалатын ол
алтын және күміс ... ... ... ... ... ... ... жас әйел ақ матадан тігілетін бас киім
кимешек киіп жүрді /26/.
Ерлер мен әйелдердің аяқ киімдері де әр ... ... биік ... қонышы тізеден жоғары асатын етіктері “шоңқайма
етік” деп аталды. Олар қыста ... ... ...... мен ... ... аяқ киімдері еркектердікінен гөрі әсесділігімен,
қоныштарындағы бай ою-өрнектермен бөлектенді. Олардың үй ... ...... ... ... ... ... аяқ-киім – кестелі
етіктер, жасыл түсті былғарыдан тігілетін, ... және ... ... биік ... – “көк сауыр” киді.
Қайыстан, барқыттан, жүннен және жібектен жасалған белдіктер қазақ
киімдерінің міндетті бір бөлшегі болды. ... ... ... ... ... жапсармалармен, асыл тастардан көздер салумен, ... ... ... ... белдіктер “кісе” деп аталды. әйелдердің
белдіктері жалпақ әрі сәнді келді және ... ... пен ... әйелдер сондай-ақ белдеріне жұмсақ белбеу байлады.
Әйелдердің әшекейлері алтыннан, күмістен, асыл тастардан әзірленді.
Салмақты ... ... ... ... оюлы ... салынды.
Сырғалар негізінен күміс сымдардан имек, ... ... ... ... ... ... өзара күміс сыммен бекітілген төрт
бұрышты қиықша дөңгелек жалпақ тілікті түрлері ... ... ... ... ... ... шиыршықтармен біріктірілетін алқалар немесе
теңгелер тізбесі түріндегі шашбаулар кеңінен ... ... ... қатарына аспалы шолпылар да жатады. Жүзіктер құйылып ... ... ... көп ... қисында жасалды. Олар көбінесе
бетіне түрлі-түсті асыл тастар салумен ... ... ... ет және сүт ... ... ... әр ... болды. Бие сүтінен – ... түйе ...... ... ешкі мен ... сүті негізінен алғанда айран ұйытуға,
май ... әр ... ... ... ... Қазақтардың
сүйсініп ішетін сусындарының бірі – айран болды. Айранға су араластырылған
сусынды “шалап” дейді. Күбіде пісіп, сүттен май ... Ол ... ... үшін оны суық ... ... ... ... салды. Тағам түрлерінен
құрт-ірімшіктер маңызды орын алады. ... сары ... ақ ... және
басқа тағамдар жасалды. Ұлттық ас мәзірінің ерекшеліктері, тағамдардың әр
түрлілігі, ... ... ... ... көп ... дейін сақталып,
олар демалыс аймағын ғана ... ... ... ... белсенді
насихаттаушысы болады /26/.
Қазақ халқының мәдениеті өте бай. ... ... ... ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа беріліп құралған. Туризм және оның
танымдық мақсаттағы іс-шаралары ... ... ... ... ... келтіруге, арнайы ғылыми фольклорлы зерттеулер жүргізе отырып келер
ұрпақты тәрбиелеуде және ұлттық мәдениетімізді әлемге ... ... ... ... ...... ... құрамындағы аудандармен салыстырғанда
жергілікті қазақ халқының басымдылығымен ерекшеленеді.
Талғар ауданы көп ұлтты өңір. ... ... ... аса ... ... ... ... 45,5 пайызын жергілікті халық – қазақтар,
30,4 пайызын орыстар, 11,2 пайызын ұйғырлар, түріктер мен азербайжандар ... ... және ... 1,5 ... басқа ұлт өкілдері құрайды. ... ұлт ... ... көрсетілген.
Ауданда басқа да ұлт өкілдерінің мәдениетін жаңғырту мақсатында 13
ұлттық-мәдени орталық ... ... ... 71,9 ... ... тілді
жоғары деңгейде меңгерген.
Талғар қаласында Атакәсіптік Әдістемелік Орталық 1995 жылдан бері
жұмыс жасайды. Орталық “Ата ... ... ... ... ... өнерге, кәсіптік шеберлікке үйретеді.
Кесте –3 ... ... ... ... ... ... |ұлттар ... ... ... |Тілдік семья |
| | ... | ... |
| | | | ... |
|1 ... |60534 ... ... |
|2 ... |40433 ... ... |
|3 ... |2772 ... |Түркі |
|4 ... |72 ... ... |
|5 ... |13 ... ... |
|6 ... |46 ... ... |
|7 ... |239 ... ... |
|8 ... |22 ... ... |
|9 ... |38 ... ... ... ... |35 ... ... ... ... |62 ... |Нах ... ... |37 ... ... ... ... |28 ... ... ... ... |131 ... ... ... ... |22 ... ... ... ... |10 ... |Фин ... ... |101 ... |Роман |
|18 ... |74 ... |Фин ... ... |16 ... |Иран ... ... |50 ... ... ... ... |1328 ... ... ... ... |19 ... ... ... ... |36 ... |Фин ... |Өзбектер |309 ... ... ... ... |14884 ... ... ... |Украиндер |1624 ... ... ... ... |14 ... ... |
|28 |Чечендер |223 ... |Нах ... ... |53 ... ... ... ... |15 |Фал |Фин |
| | | | | |
| | | | | ... әсіресе шетел азаматтарына жергілікті халықтың мәдениеті
мен тарихы ғана емес, басқа ұлттардың да ... ... өте ... еді.
Талғар қаласы мен аймағының этнографиялық ... ... ... ... ... керек:
- әр түрлі саладағы мамандардың қатысуымен аудандағы көпшілікті
туризмді дамыту мақсатында ғылыми экспедицияларды ... ... ... ... және ... түрде
пайдалану;
- халық арасында туристік-рекреациялық объектілерді қорғау туралы
үгіт-насихат жүргізу;
- ауданның туристік имиджін құрастыру.
2.2.2 Тарихи-мәдени объектілер
Рекреациялық ресурстар кешенінде мәдени-тарихи ... ... ... ... мен ... ... үшін ... ре-сурстар
белгілі бір территорияның тартымдылық ... ... ... бірі ... табылады. Тарихи-мәдени рекреациялық ресурстар
рекреациялық іс-әрекеттің мәдени-танымдық түрін ұйым-дастырудың бірден бір
алғышарты /27/.
Қазақстан ... ... ... ... және ... ... “Тарихи-мәдени мұралар халықтың тарихи өмірінің ... оның ... және ... ... негізі, міндетті түрдегі
жағдайы және ... ... ... ... ... ... Оларды
әрқашан барлық қауіп-қатерден қорғауға ... ... ... бұл
талапты орындау барлық тұлғалардың борышы болып табылады,”- делінген /28/.
Осыған байланысты туризм мен демалыс саласының дамуы ... ... ... ... жөндеп, сақтап қана қоймай, оларды болашақта
зерттеуге, насихаттауға, танымал ... жол ... ... ішінде тартымдылық қасиетімен ерекшеленетін
тарих пен мәдениет ескерткіштері алдыңғы қатарда тұр. Тарих пен ... ... ... бойынша бес түрге бөлінеді: тарихи,
археологиялық, қала ... мен ... ... өнер және ... ... ... ... мәні бойынша типологияға бөлінеді.
Типологияның негізгі белгілеріне объектінің бір ... ... ... ... ... қаласы мен аймағында 30-дан астам тарихи-мәдени ескерткіштер
бар және 15 мұражай жұмыс істейді. Мұражайларда ... ... ... ... ... салт-дәстүр мен мәдениетті бейнелейтін ... ... ... бірі – ... ... ... ... Талхиз
қаласы. Талхиз – Шығыс пен Батысты байланыстырған Ұлы Жібек керуен ... ... ... ... ... ... VII-XIII ғасырларда
болған аса маңызды сауда және қолөнер орталығы ретінде танымал ... ... ... ... бойынан бой көтерген Отырар, ... ... ... ... ... және басқа да қалалар уақыт өте келе діни ... ғана ... ... ... мен ... ... ... /29/.
“Талхиз” тарихи-мәдени объект ретінде Қазақстан Республикасының “Ұлы
Жібек ... ... ... ... ... ... өркендету, түркі
тілдес мелекттердің ... ... ... ... және ... құру” деген Мемлкеттік бағдарламасына ... ... ... аймағында қазіргі уақытта жүзеге асып жатыр. “Жібек
Жолы” қазақ ... және оның ... ... мен
мәдениетінің өркендеуіне көп ықпалын жасаған. Тұрақты дипломатиялық, әрі
сауда жүйесін қалыптастырған Ұлы ... жолы өз ... көп ... етеді. Осы факторларға сәйкес Талғар қаласында ... ... ... ... туристік өнім шығару жоспарланып отыр.
Талхиз қалашығын қайта жөндеуден ... ... ... ашу ... ... ... ... құрамында сувенирлер шығару,
сату, экскурсия ұйымдастыру, тамақтану орындарын жандандыру жұмыстары бар.
“Талхиз” ... ... ... құру үшін және ... үшін ЖШС ... жолы ... Талғар қаласында тіркелген
аудандық бөлімі бір ... 250 адам ... ... ... ... ... ... осы жоба бойынша жұмыстар жүргізіліп жатыр.
1979 жылдан бері арасына үзіліс сала отырып, бірнеше жыл бойы Қазақ
Ұлттық ... ... Ә. ... ... ... ... профессор Карл Молдахметұлы Байпақовтың басшылығымен ... ... ... орта ... аса ірі ... ... ортағасырлық Талғар қаласының орнында қазба жұмыстарын жүргізіп
келеді. Карл Байпақов өзі туып өскен жерінің тарихын зерттеуге ... ... Ол осы ... ... көптеген құнды, археологиялық еңбектер жазды.
Ол өзінің ұйымдастыруымен Талғар археологиялық отрядын құрып, Талғар ауданы
аймағының тарихын зерттеумен ... ... К. ... ... ... археологиялық мұражай ашып қойды. Ол тарихи мұражайды
ғалым Савельева Тамара Владимировна басқарады. Онда Талхиз орнынан табылған
көне бұйымдар ... ... ... ... Т.В. Савельеваның
көне қала “Талхизді” зерттеуде еңбегі өте зор. К. Байпақов келешекте Талғар
маңынан ашық ... ... ... орны ... ... ... дуалмен қоршалған төрт
бұрышты алқап түрінде сақталған. Бекініс ішінің аумағы 9 гектардай. Дуалдың
оң ... және ... ... ... ... іргесінен
қазылған терең ор өткен /30/.
Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс қабырғаларының орта ... ... ... екі есік ... ... ... жалғастыратын жол
қаланы өзара тең дерлік бөлікке ... ... ... ... ... ... ... аймағы сияқты сан-алуан құрылыстар
салынған. Солармен қоса есептегенде қала 30 гектардай жерді алып жатқан.
Зерттеушілер жыл ... ... ... ... ... орналасқан
қаланың батыс бөлігін зерттей түсуде, соның нәтижесінде қазірдің өзінде
көне қаланың қандай болғанын ... ... ... ... ... бір-
бірімен тығыз орналасқан, үлкен жолдың немесе ішкі ... ... ... ... қалалардан бір ерекшелігі мұндағы көшелер
қаланы бірнеше бөлікке бөлетін шекарар тәрізді тұтас ... ... ... ... Бұл ... ... бөлек, барлық ... ... ... ... ... Бір ... ... туыстар
немесе кәсіби мен діни наным түсінігі ортақ адамдар мекендейтін 6-15 үй
болған. Талхиз ... ... ... ... шаршы метр, ол жалпы
көлемі 30 гектар блатын қала территориясында 60-тан аса ... ... ... ... ... да ... ... анықтала түсуде.
Мұндағы үйлер үш-төрт және одан да көп ... ... ... ... ... ас ... және нан ... тандыр, ошақтар болған.
Шаруашылық бөлмелерінде ас ... ... ... болған. Үйлердің
көпшілігінде астық сақтайтын үлкен орындар бар, ... үй ... ... ... ... ... ... Бұл тұрғындардың ... ... ... және ... айналадағы көшпелі,
жартылай көшпелі халықпен сауда-саттық жасап тұрғанын дәлелдейді /32/.
Жеті бөлмеден тұратын үй ... ... ... ... ... түрінде
сақталған. Қабырғаларының іргетасы тас пен үлкен ... ... ... ... тастың ойқы-шойқы тұстары да балшықпен
сыланып тегістелген. ... ... ... мен ... қазу кезінде
заттық материалдар, негізінен алғанда құйылмаған қыш ыдыстардың сынықтары,
сүйктен, металдан, ... ... ... ... табылған. Металл
бұйымдардың ішінде пышақ сынықтары, жебенің екі ұшы, ілгек, таға, ... ... ... әсем айылбастар, алқа түйреуіш, білезік,
басқа да әшекей бұйымдары бар. Қыш ... ... ... және ... ... ... өте көп. Солардың біреуі Талғарда тұратын ... ... ... ... ... ... ... Талғар қаласы үшін және оның халқы үшін үлкен тарихи жаңалық ... ... ... ... ... археологтар Талхиз қалашығының орнын
тапты. Табылған құмыра жарты ... ... ... ... ... басқа бұйымдармен бірге бүгінде Республикалық ... ... тұр. ... ... ... ... табылған бұйымдар
Абай атындағы Мемлекеттік Университеттің тарих бөлімінің мұражайында ... ... ... 4 ... мұражайында сақтаулы тұр.
“Талхиз” тарихи объектісінің орын алып жатқан жері Алматы кеңшарына
тиесілі болғандықтан ерекше ... ... ... ... ... өтпеу үшін Талғар ... ... ор ... ... ... жағынан кіре беріске күзетші қойдырылды. ... ... ... ... ... ... ... бағдарлама
бойынша Ұлы Жібек жолы бойында болған ірі тоғыз сауда қалаларының ... ... ... ішінен Талхиз және Түркістан ... ... тұр. ... ірі ... ... ... Талхиз қалашығы –
Қазақстан жеріндегі Ұлы Жібек жолы басталған қала ... ... ... ... ... ... ... жақ шетінен ашық
этнографиялық мұражай ашылмақшы. Бір сөзбен айтқанда Талхиз ... ... ... ... ... ... көрсету
мақсатында жұмыстар жүргізуде.
Талғар ауданының жерінде “Талхиз” қалашығымен қатар “Тунк”, “Жақсылық”
және “Модахмет” атты ... ... өмір ... ... қалашығы Талхизбен тығыз байланысты болған. Тунк ара қа-шықтығы
бір жарым екі шақырымға жетпейтін жерде орналасқан.
“Жақсылық” қалашығы – ... ... 55 ... ... Нұра ауылының оңтүстік-шығысында орналасқан. Жақсылық қалашығы Х-
ХIII ғасырларда өркендеп, дамыған қала. Қаланың орнын ... ... ... темірден жасалған найза, садақ ұштары табылған. ... ... ... ... ... ... 60 шақырым жердегі Туғанбай
ауылының батыс жағында ... ... Х-ХII ... ... ... ... бұйымдарға қарасақ, өзіндік мәдениеті болғаны байқалады.
Талғар аймағында ... ... ... V ... Сақ және ... жері ... Сақ пен Үйсін тайпалары ауылшаруашылықты
дамытумен қатар мәдениеттің өсуіне көңіл ... Олар ... ... ... ... Оған Бесшатыр маңында табылған көне бұйымдар дәлел
/34/.
Аймақтың ... ... ... ... ... ... Қаланың
ортасында орналасқан Рүстем қорғанының тарихи маңызы зор. Рүстем ... V ... ... Қорған өте мықты бекініс болған. Биіктігі
16 м, кіретін ескі ... ... ... 6 кез ... ... ... күрделі жөндеуден өткізу керек. Қазір қорған тарихи объект ретінде
қорғалады. ... ... ... ... ... 1869 ... шіркеу үйі жатады. өткен ғасырда салынған шіркеу үйінің жанында
шіркеулік діни мектебі болған. ... ... ... жоқ. Бүгінгі күні шіркеу
күрделі жөндеуден ... 1886 жылы ... ... ... ... ... тарихи
объектісінің бірі болып табылады. Спирт зауытын Пугасов деген көпес-
саудагер ... ... ... Алматы қаласындағы Қабанбай
көшесінің бойындағы көпір “Пугасов көпірі” деп ... ... әлі ... ... ... тұр. Қазір “Талғар-спирт” акционерлік қоғамы деп аталады.
Ауданның ірі елді мекендерінің бәрінде Ұлы Отан ... ... ... ... ... Олар ... ... Оқушылар үнемі төңірегін тазалап, гүл шоқтарын қойып ... ... де, ... де ұмытылмайды” деген естелік ... Бұл ... ... ... ... ... болғандардың
рухы алдындағы борыш.
Талғар қаласының дәр ортасындағы Тұрар Рысқұлов даңғылының ... ... оң ... ... бір туар ... ... ... тарихи ескерткіш орнатылған. Ескерткіш Тұрар Рысқұлов туғанына ... толу ... 1994 жылы ... Рысқұлов көшесі бойындағы шағын саябақта 1941-1945 жылдардағы Ұлы
Отан ... ... ... ... ескерткіш бар. Бұл ескерткіш
маңы аудан халқының жыл сайын 9-мамыр Жеңіс күні ... ... ... ... ... ... жер.
Ал 2002 жылы мамыр айында Жаңалық ауылының дәл ортасына қуғын-сүргін
құрбандарына арнап ескерткіш мемориалы орнатылған.
Ұлы Отан соғысы ... ... ... елді екнінің тұрғыны И.В.
Ладушкин жауға қарсы өшпес ерлік көрсетіп қаза ... ... ... ... ... арнап 1987 жылы ауылға ескерткіш орнатылған.
Тұздыбастау ауылды елді мекенінде М.И. Калининге ... ... бар. ... барельефтің үстіндегі постаментте тұр.
Талғар ауданына қарасты Белбұлақ ауылының Алматы-Талғар жол бойында 28
Панфиловшылар мен 316-шы ... ... ... орнатылған ескерткіш
тұр. Соғыс жылдары Талғар қаласында 316-шы атқыштар ... ... ... ... ... ... құрметіне орнатылған.
Талғар қаласынан 12 км қашықтықта Мичурин ауылындағы Алматы-Талғар жол
бойында ескерткіш-мемориал орнатылған. Бұл тарихи ескерткіш 1917 жылы ... ақ ... ... ... қолынан айуандықпен өлтірілген
Верный бекінісінің 2 бошевигі Александр Бере-зовский мен Карп ... ... ... ... Д.А. ... арнап қойылған мүсін бар.
Мүсін постаментің үстінде қойылған.
Талғар қаласына кіре ... ... ... гвардияшыл әскерлерге арнап
тұрғызылған ескерткіш-мемориал бар. ... екі ... ... қарай бағытталған бейнесі көрсетілген.
Талғар аймағында осындай тарихи ескерткіштер ... ... ... ... және Ұлы Отан ... ... пен ... үшін көрсеткен ерлігі туралы сыр шертеді. Жастарды
Отанды сүюге, патриоттық ... ... ... паш ... саны ... бастаған асыл бұйымдарды ... ... ... ... бойы өнердің қай саласында болмасын
өзіндік қолтаңбасының куәсі ретінде саналатын, ұрпақтан ... ... ... ... мәдени орындар – мұражайлар /35/.
Талғар қаласындағы М. Бейсебаев атындағы ауылшаруашылық колледжінде
ескі ... бар. ... ... қорғауқа, екіншісі өлке тануға арналып,
ұйымдастырылып жабдықталған. Номірі 4 ... ... ... ... ... істейді.
Аудандағы ең бір үлкен мұражай 1994 жылы мамыр айында Тұрар Рықұловтың
туғанына 100 жыл толу ... ... ... орта ... ... ... ... Т. Рысқұловтың өмір жолына арналған
деректер, суреттер және бюст бейнесі қойылған.
Қ. Әбдіғұлов атындағы ... 34 орта ... ... ... ... мұражайы 1993 жылы ұйымдастырылған.
Талғар қаласындағы тарихи тұңғыш 1985 жылы ... ... ... орны ерекше. Мұражайда Талғар аймағы туралы көптеген
деректер жинақталған. Бұл мұражайға ... ... ... ... келуімен қатар, еліміздің түкпір-түкпірінен қонаұтар жиі келіп,
өздеріне керекті деректер әкетіп жүр. ... ... ... көптеген
шетелдің қоғам қайраткерлері, мәдени саласындағы қызметкерлер мен ғалымдар
жиі ... ... ... ішінде мәңгі жанып тұратын шырақ жарық ... ... ... ауқымы кеңейтіліп төрт бөлмеге жүйеленіп
орналатырылған. Бірінші бөлмеде - өлкетанулық деректер ... ... – ұлт ... мен ... салт ... ... ... Мұнда сонымен қатар дүниежүзілік мәдениет тарихының сабақтары
өтіліп тұрады. Үшінші бөлмеде – ... ... үй ... және қол ... ... ... ... – Қазақстан Республикасының тарихына
байланысты мәліметтер жинақталған.
Тарихи тағылымға толы ... ... мен оның ... ... өте көп. Танымдық туризмнің ... ... ... ... ... өңдеуден өткізіп, жөндеу жұмыстары
жүргізілуі керек. Ескерткіштер – халқымыздың өткені туралы ... ... ... ... ... ... аймақтың тарихы, дамуы ... ... ... сыр ... Сондықтан да оларды қорғау біздің
міндетіміз. Бұл жұмыстарды ... үшін ... ... ... ... даму ... жасалу керек /34/. Талғар аймағының туристік
әлеуетінің жиынтық картасы 2-суретте көрсетілген.
Картада Талғар аймағының ... және ... ... ... ... әлеуетіне сараптама жасап,
аймақты туристік-рекреациялық ресурстар бойынша аудандастырылды.
Осы картада аймақтың ... ... бай ... ... бөлініп көрсетілген.
Туристік-рекреациялық ресурстардың жиынтығына байланысты қай аймақта
қандай туризм түрін дамытуды көрнекі түрде көре аламыз.
2.2.3 Өндітістік-шаруашылық объектілер
Адамның ... даму ... сол ... ... ... ... туризмді дамытудың және іскер туристер мен шетел
азаматтарын тартудың маңызды көрсеткіші болып табылады. Ауданның әлеуметтік-
экономикалық даму деңгейін көрсететін ... ... ... ... ... халықтың жұмыстар бос уақытының мөлшері,
халықтың ... ... ... ... ... пен білім
саласының өсуі, адамдардың орташа өмір сүру ұзақтығының өсуі жатады ... ... ... көрсеткендей, аудан халқының
ауқаттылығының орташа деңгейі аудандағы туристік ... ... ... тигізеді. Туристік құбылыстарды қарастырған кезде, халықтың
табысының көлемі мен ... ... ... тура ... бар ... ... өндітістік-шаруашылық деңгейі, халықтың табысының
деңгейі және туристік құбылыстар арасындағы ... ... ... ... ... сипаттайды. Аудан экономикасы көтерілген
сайын туристік саланы дамытуға жол ашылады /36/. Талғар аймағының халқының
ақша кірісі туралы мәлімет ... ... ... ақша ... |Өлшем |Факт |Факт |Өсім |Болжам ... ... ... |2003ж |2004ж |қарқыны |2005ж |қарқыны |
| | | | |% | |% ... ... ... |12427 |14652 |117,9 |15020 |102,5 ... | | | | | | ... жан ... |5772 |7115 |123,3 |7130 |100,2 ... ақша | | | | | | ... | | | | | | ... / 37/
Талғар ауданының ... ... 2004 ... 2003 жыл ... ... ... көрсетеді. Аудан бюджетіне 10430,6 млн. теңге ... Оның ... ... ... 4220,2 млн. ... кетті және
жергілікті бюджетте 6200,7 млн. ... ... /37/. Ал ... 2006 ... болжам көрсеткіштері кесте 5 көрнекі түрде көрсетілген.
Кесте ... ... ... ... ... ... ... 2004ж |Болжам |
| ... | | |
| | | |2006ж |2005ж ... ... сай |млн. ... | | | ... ... | |5400 |5500 |5600 ... көлем индексі |% |110 |110,5 |111 ... ... ... | | | ... цехтар | |7 |8 |8 ... ... ... ... |40 |45 |50 ... ... ... ... | | | ... жұмысқа қосу | |1 |2 | ... ... ... ... |65 |33 | ... ИСО ... |бірлік | | | ... сай ... | |1 |1 |1 ... ... ... ... ... кәсіпорындарының 2004 жылғы өндірістік өнім көлемі
5305,8 млн. теңге болды. Ауданның индустриалды базасын 13 ірі және ... ... ... ... 13 ірі және ... ... ... салмағымен алдыңғы қатарда тұрған кәсіпорындар: ЖШС “Интеллсервис”
(37,7 пайыз), ААҚ ... (22,9 ... ААҚ ... (8,6 пайыз), ЖШС
“Барон” (8,1 пайыз) /38/.
2004 жылы ... ... ... ... ... ... ... көбейту және керекті импорттық өнімді ... ... ... ... 2005 жылы 18 ... ... істеді және 210 жұмыс
орны ашылды.
ИСО халықаралық стандарт негізіндегі сапа жүйесі бағдарламасы бойынша
ауданда ААҚ “Тасқұм” ... ... ... ... ... ... 9001:2000 бойынша сертификаты бар. Аудан территориясында 4 ... ... ЖШС ... ЖШС ... ЖШС ... ЖШС ... ... 12 айының ішінде 656,4 млн. теңге беретін 759,5 мың ... ... ... ... ... қызметкер саны 136 адам.
Аудан территориясында 2734 ауылшаруашылық құрылымдар және 2692 ... бар. ... агро ... кешені Қазақстан Республикасы
Президентінің ауыл жылына байланысты ... екі ... ... өнімдерінің жалпы көлемі – 6872,8 млн. ... ... ... ... салыстырғанда 192,8 млн. теңге артық (кесте 6) /39/.
Шағын кәсіпкерлік субъектілерінің ... ... ... ... ... ... 2005 жылы 8280 млн. ... ... ... ... ... ... саны 2003 жылға қарағанда артып, жалпы
саны 17227 адам болды. Кәсіпкерлік іс-әрекеттен бюджетке 190,9 млн. ... 2005 жылы ... 18 ... ... ... істеді. Олардың ішінде
дүкендер, тұрмыстық қызмет көрсету орындары, дәріхана, компьютерлік клубтар
бар. Бұл ... бәрі ... ... ... ... ... 6 ... секторының жалпы өнімінің көлемі,
млн. теңге
| | |2005ж. ... % ... |2003ж. | | |
| ... | | |
| | ... ... ... |2003 ж. ... |7065,6 |6712 |6872,8 |102,4 |97,3 |
| |4118,9 |3849 |3925,8 |101,9 |95,3 |
| |2946,7 |2863 |2947 |102,9 |100,0 ... ... ... ... ... ... ... сала; 3-өнеркәсіп; 4-ауылшаруашылық;
5-сауда мен қоғамдық тамақтану.
Сурет 1
Аудан экономикасына тартылған инвестициялар көлемі 2005 жылы ... ... ... ... ... ... құралдары – 729,6 млн. теңге
- жергілікті бюджет құралдары – 129,3 млн. ... ... мен ... ... құралдары – 2733,8 млн. теңге
республикалық бюджет қаражатынан Бесағаш ауылына мектеп салынды. Қазір
селден қорғайтын плотина тұрғызылып жатыр.
2005 жылы аудан ... 31,9 мың м2 ... үй ... ... жылы көрсетілген сауықтыру қызмет көрсетулер көлемі 99,4 млн.
теңге болды. Он мың адамға қызмет көрсетілді.
Жеке кәсіпкерліктердің ... ... 2973,2 млн. ... ... 2004
жылғы көрсеткіштен біршама жоғары, сурет 2
2005 жылғы шағын және жеке кәсіпкерліктің салалар бөлінісіндегі өндірілген
өнім ... млн. ...... ... 2 – ... 3 – ... 4 - өнеркәсіп;
5 – ауылшаруашылық; 6 – қызмет көрсету.
Сурет 2
Ауданның автокөлік ... 2005 ... 12 ... 3829 ... ... ... айналым 72314,0 мың ж/км құрады.
Байланыс қызметтерінің көлемі 180,0 млн. теңге болған жылдың басынан
1132 телефон ... ... Үш ... елді ... (Алмерек, Ақтас, Кіші-
Байсерке) ... ... ... ... ... ... бойынша Талғар қаласындағы ортақ АТС-тің бес мың номері, Панфилов
ауылының 1500 ... ... ... 800 ... ... ... Гүлдала, Алмалық, Кеңдала, Талдыбұлақ ауылдарының байланыс құралын
монтаждау бар.
Ауданда 39 мектеп, оның ... 34 орта ... ... 1 ... 3 ... ... 1 ... мектеп бар. Мектептерде жалпы 26977
оқушы оқиды. 2004 жылы 1717 ... ... ... ... ... ... – 97, кредитке – 96, ақылы оқуға – 561, колледждерге –
255, ПТШ-ға – 47 ... ... ... ... Оқу ... ... 334 ... алынды.
Аудан халқына медициналық қызмет ... 43 ... ... Оның ... Талғар қаласының 1 ортақ ... ... ... 1 ... ... ... 12 ... дәрігерлік
амбулатория, 29 фельдшерлік акушерлік пункт. ... ... ... бюджеті 2004 жылы 138,7 млн. теңге болды. Оның ішінде облыстық
бюджеттен 90,8 млн. теңге, аудандық ... 47,9 млн. ... ... ... Алматы облысындағы халқының саны мен жалпы ішкі өнім
көлемі бойынша алдыңғы қатардағы ірі аудан. ... ... ... 8,6
пайызы тұрады, облыс көлеміндегі жапы ішкі өнімнің 6,4 пайызы шығарылады.
Аудан халқынң саны – 136,4 мың ... ... ... мен ... ... ... ... демографиясы мен миграциясы
|Көрсеткіштердің |Өлшем |Факт |Факт |Өсім ... ... ... ... |2003ж |2004ж ... %|2005ж |қарқыны %|
|Халықтың 1000 | | | | | | ... туу ... |13,7 |16,6 |121,2 |16,7 |100,6 ... 1000 | | | | | | ... өлім ... |9,2 |9,7 |105,1 |9,3 |95,9 ... 1000 | | | | | | ... ... | | | | | | ... |Коэфф. |4,5 |6,9 |153,3 |7,5 |108,7 ... ... саны ... ... ... ... (204,0 мың ... Қарасай (159,1) аудандарынан кейін үшінші орын алады. Халықтың орташ а
тығыздығы 1 шаршы км – 36 ... ... көп ... Қала халқы -44,1 мың
адам, ауыл халқы – 92,3 мың адам. Ауданның ... ... ... ... 67,7 ... ... елді мекенде тұрады. Аудан ... ... ... Олар 61 ... пункттен құралған. Халықтың
табиғи өсімі 865 адам болды. Бұл 2003 жылғы көрсеткішпен ... ... ... Туу ... 1000 ... ... 16,6 адам болды.
Демографиялық жағдайында оң сальдо байқалады. әрбір үшінші адамның ... ... ... бар ... мәдениет объектілері: 4 мәдениет үйі (Талғар қаласында,
Белбұлақ, Панфилов, Тұздыбастау ... 3 ... клуб ... ... ... ... ... Агробизнес пен менеджмент
колледжінің клубы, Талғар қаласының ... ... ... 28
кітапхана, оның 24-і мектептерде. Кітапханалардың кітап қоры 512,9 мың ... ... ... М. ... ... ... ... аудандағы ірі
кітапхана болып табылады. Ондағы кітап қоры 209 мың дана. Оның ішінде ... ... ... ... ... ... Панфилов ауылындағы спорт кешені
(бассейн, стадион), аудандық ЖСМ, 44 спорт залдар, 36 ... ... ... ... ... ... ... шығысында Іле Алатауының тауалды
жазығында орналасқан. Қала 1858 жылы құрылды. Қаланың алып жатқан орнының
көлемі 1808 га және ... ... ... м ... орналасқан. Қала
халқы 43353 мың адам. Қала арқылы республикалық маңызы бар Алматы ... ... ... 23 км автокөлік магистралі өтеді. Қаланың
республиканың ... ... ... Алматы қаласының автомобиль,
темір жол, әуе көліктері арқылы жүзеге ... ... ... континентальды. Жазы ыстық, қысы суық, топырағы
қара-қызғылт, ... ... ... қара ... ... ... ... облысындағы ірі өндірістік орталықтардың бірі
болып табылады. Қалада қала типінің ... ... ... ... ... ... ... қаласында әдени-көңіл көтеру орындары өте көп. Қалада “Звездопад”
көңіл көтеру орталығы, “Болашақ” мәдени көңіл ... ... ... ... ... ... кафесі, “Талхиз” кафесі,
“Томирис” кафелері және тағы басқа да объектілер бар.
Сондықтанда туризм саласының болашақтағы ... ... қала мен оның ... ... мүмкіншіліктері жоғары. Қала кең
даңғылдары мен, қазіргі заманғы сәулет өнерімен, тарихи объектілермен және
парктермен ... ... ... мен ... тамақтану орындарының кең
жүйесі жұмыс істейді. Қаланың ... ... ... ескере отырып, экскурсиялық, коммерциялық-іскелік және басқа
да туризм түрлерін дамытуға болады.
Қорытындылай келсек, аймақ туризм мен ... ... ... өте бай өңір ... ... ... ... мен демалыс
саласын дамытуға жол ашатын табиғи-рекреациялық ресурстарға ... ... ... ... отырып туристік сфераны дамытуға зор
мүмкіншіліктер бар. Аймақ территориясының табиғи туристік ... ... ... ... ... Оңтүстік таулы аудандар
жергілікті халықтың демалыс пен спорттың ... ... ... ... Талғар аймағының териториясына Іле Алатау Ұлттық паркі,
Алматы қорығы, Есік көлі еніп ... Іле ... ... байлықтарын
қорғауда Алматы қорығының атқаратын қызметі өте зор. өйткені ... ... ... осы ... ... ... ... оның
қорын молайту. Алматы қорығының ішінде халықтар үшін ... ... ... ... ... жол ... ... танысуға үлкен мүмкіншілік бар.
Тянь-Шань тауының інжу-маржаны болып саналатын Есік көлінің туристік
маңызы өте зор.
Талғарлық радондық су ... ... ... өте ... халық денсаулығы мен емдік туризм дамытуда маңызы зор.
Талғар аймағы туристік-рекреациялық ресурстарға өте бай. ... ... ... ... Жыл сайын Талғар шыңына көтеріліп
альпинистік дәреже алу үшін және ... ... ... өту үщін
жергілікті халықтан басқа шетелдік азаматтар, әсіресе, ТМД елдерінің
спортсмен ... жиі ... ... мен климаты таза, ауасы мұнда емдік-сауықтыру
туризмін дамытуға жол ашады. Таулы аймақтарда ... ... ... Алайда, олар әзірше игеріліп жатқан жоқ. Табиғи-рекреациялық
ресурстарды игеріп, мақсатта пайдалану үшін әлі көптеген ... ... ... ... ... ... ... туризмді дамытуға зор мүмкіншілігі бар екенін білеміз.
Аудан ... ... ... ... жұмысын атқарып жатқан
қызметтері көңіл толарлықтай. Ауданның этнографиялық ерекшеліктерін ескере
отырып, туристік имиджін ... ... ... ... ... толы “Талхиз” қалашығының орны
сақталған. “Талхиз” туристік ... ... ... ... ... тарихи орталықтарды қайта өркендету” бағдарламасына енгізілді.
Бұл бағдарлама бойынша аймақ көлемінде көптеген жұмыстар атқарылуда.
Аймақта ... ... ... Талғар өңірі көптеген
тарихи оқиғаларға куә болған таихи аймақтардың бірі. Аймақтың мәдени-тарихи
мұрасын сақтау және ... ... ... ... ... ... әлеуметік-экономикалық деңгейі туризм түрлерін дамытуға қолайлы.
Аймақтың экономикалық саласының ... ... ... ... түрін дамытуға жол ашады. Талғар қаласы мен
оның айналасы Алматы қаласының ірі өндірістік ... бірі ... ... өндірістік шаруашылық деңгейі, халық табысының ... ... ... ... ... ... көлемінде
аудандық, облыстық бюджеттен қаражат бөлі-ніп, жеке шетелдік инвестициялар
тартылып туристік сфераны көтеру үшін ... ... ... ... ... ҚАЛАСЫ МЕН ОНЫҢ АЙНАЛАСЫНЫҢ ТУРИСТІК-РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТАРЫН
ҚАЗІРГІ КЕЗДЕГІ ПАЙДАЛАНУ ЖӘНЕ ОНЫҢ ... ... ... ... ... ... ретінде туристік шаруашылық
территориялық жүйе мен ... ... ... ... ... ... ... сұраныс, демалыс түрінің үлкен спектрі және
сонымен қатар туристердің әлеуметтік деңгейіндегі ... ... ... ... Туристік шаруашылықта негізгі орынды
түнеу ... ... және ... базасы алады. Ауданның туристік
тартымдылығы жоғары болғанымен де туристік шаруашылықсыз ... ... ... ... ... ... ... база да айтарлықтай орын
алады. Қосалқы базаға көңіл көтеретін ... ... ... қамтамасыз ететін және тағы басқа құрылғылар мен құрылыстар
жатады /15/.
Туристік салада маңызды ... ... мен ... орындары
алады. Талғар аймағы бойынша 2004 жылы 2 қонақ үй, 6 турбаза, 12 ... 3 ... 7 ... 7 ... және 24 ... бар
екендігі есептелген. Соңғы жылдары демалушылардың орналастыру орындары
ретінде жеке ... мен мини ... ... ... ие ... ... қала ... орналасқан ірі қонақ үйлердің бәсекелестік
бағытын ... ... жаңа ... бәсеңдетті. Соңғы жылдары
аудан бойынша демалыс ... ... ... ... жаңа ... ... ... жүргізіліп жатыр. Демалыс орындарындағы екі
құрал жабдықтарды модернизациялау қызмет көрсету ... ... ... тарту үшін қызмет көрсетудің жаңа ... ... ... ... ... ... Орналастыру орындарында негізгі
назар ішкі жарық беруге және ішкі интерьерге беріледі.
Аймақ бойынша орналастыру орындарының ... ... ... қызмет
көрсетулерімен “Алия” қонақ үйі ерекшеленеді. “Алия” қонақ үй кешені 14
номерден тұрады. 14 номерлер 3 ... ... ... ... ... 30$, ... 11 номер); “1-ші класс”(тәулігіне 50$, барлығы 2
номер); “жоғарғы ... 80$, 1 ... ... ... және ... ... ... Қонақ үй кешенінде
асханасы мен спорт залы бар. ... үй жыл бойы ... ... ... негізінен Талғар қаласына іскерлік-коммерциялық мақсатта келетін ТМД
азаматтары және Қытай, Туркия азаматтары тоқтайды.
Қонақ ... мен ... жеке ... ... ... ... ретінде саналады. Талғар қаласында пәтерлік және пәтераралық дәлдал
бюросы ұйымдастырылған. Бұл бюролар өзінің жеке функциясымен ... ... ... ... ... ... қол жетерлік бағаға орналастыру
орындарын тауып берумен айналасады. Ал шетел азаматтарына, яғни ... ... ... ... ... ... Осы бюролардың
қызметтері арқылы қалаға немесе қала сыртына демалыс күндері, жаз айларында
келген азаматтар орналасу орнына тез қол ... ... таза ... табиғат аясында демалушылар үшін “Спутник”,
“Талғар”, “Алатау” туристік базалары жұмыс істеп тұр.
“Алатау” туристік базасы 1968 жылы ашылған кешен. Осы 1972 ... ... деп ... ... ... 22 ... орналасқан. Туристік база Қотырбұлақ шатқалында теңіз деңгейінен
1870 м бийіктікте тұр. Жыл бойы ... ... Жыл бойы ... 2 ... ... ... Туристік база аумағында кинозал, спорт ... ... ... ... танымал “Көк шыршалар өлкесіне ”, “Іле
Алатауының альпілік жолдарымен”, “Іле және ... ... ... ... туристік маршруттары бойынша жұмыс істейді. Қысқы маусымда ... ... 1-ші ... ... ... мұз ... ... кемпингтержәне де басқа да арнайы орналастыру орындары
ауданда қазіргі уақытта өкінішке орай жоқ. Мотельдер автотуристердің ... ... ... Аудан бойынша автокөлік пен жүру ... ... ... да және жергілікті жолдар арқылы да жиі жүзеге
асып жатады. Сондықтан ауданның ... ... ... ... ерекшеліктерді ескере отырып орташа модельдерді ... ... ... қана ... жаңа ... ... ... да көмектесер еді. Келешекте бұл орналастыру орнын салу жоспар ... ... мен ... ... үшін ... салу ... ... қаласында іске асуда.
Туристік саланың құрылуында маңызды орынды мейманханалар, кафелер және
басқа да қоғамдық тамақтану орындары ... ... ... ... ... мен ... ... және этнографиялық элементтерімен
ерекшеленеді. Талғар қаласының қоғамдық тамақтану орындарын ... ... ... қоғамдық тамақтану орындарының саны /37/.
|Жылдар |Мейманханалар ... ... ... және т.б. |
| ... ... ... |Отыратын |Бірлік |Отыратын |
| | ... саны | ... саны | ... саны ... |1 |120 |8 |303 |23 |306 ... |2 |270 |14 |512 |39 |436 ... мен шетел азаматтарының орналастыру мен тамақтану орындарымен
қамтамасыз етілуі қонақ ... мен ... ... ... ... талап етеді.
Рекреациялық іс-әрекеттің өсу көлемі демалыс пен туризмнің жаңа
территорияларын белгілеп, анықтауға ... ... ... қатынасының
территориялық рекреациялық жүйенің құрылуында ... ... ... ... И.С. ... мен И.Т. Твердохлебовтың айтуы
бойынша туристік сала жалпы ... ... ... халық
шаруашылығының басқа салаларымен бірдей деңгейде ... /16/. ... ... ... ... берілген территорияның қатынас
құралдары орнаған ... ғана ... ... ... ... ... шаруашылық қызмет көрсету арқылы көлік қатынасының ... ... көп ... ... ... орналасуын, құрылуын және дамуын
анықтайды. Оның маңыздылығы ... ... мен ... ... ... /41/.
Аймақта жолаушыларды тасымалдайтын 6 автокөлік ұйымдары жұмыс істейді.
Оның ішінде үшеуі 34 маршрут санымен Талғар қаласында орналасқан (кесте 9).
Аймақ бойынша ... ... бар ...... ... - Горный
Садовод, Талғар – ... ...... ... ... бар. ...
Талғар көлік трассасының ұзындығы 24 км. Көлік қатынасы Алматы қаласындағы
“Саяхат” көлік бекеті арқылы жүріп жатады. ...... ... 200
маршрут бойынша 40 графикпен күніне 120 рейс жүргізіледі. “Саяхат – Горный
Садовод” 2 ... алты рейс ... ...... көлік жолы
номірі 215 маршрут бойынша 1 ... 2 рейс ... ... Аймақтың
ауылды мекендерін жалғастыратын маңызды көлік жолдары: ... ... ... 120 км; ... - Өстемір – Жетіген ұзындығы 31
км; Юбилейное – Восток ұзындығы 24 км; Талғар – ... ... ... км; ...... ... ұзындығы 22 км және т.б.
Кесте 9
Автокөлік құралдарымен жолаушыларды тасымалдау /37/.
|Көрсеткіштердің аталуы ... ... ... ... |
| ... |2003 ж |2004 ж |2005 ж |
|Аудан бойынша маршруттар саны ... |34 |34 |34 ... ... ... ... | |- |- |
| | |1 | | |
| |мың адам | | | ... тасымалдау | |3125 |3235 |3235 ... ... ... |37 |43 |46 ... алынуы | | | | ... ... ... әсірісе демалыс күндері
азаматтардың жеке көлігі маңызды орын алады. Берілген ауданның
автомобильмен қамтамассыз етілген деңгейі келесі 100 тұрғынға ... ... Осы 2004 ... көрсеткіш бойынша келесі 100 адамда 8-9
жеке басты көлік бар екені белгілі болды ... жеке ... ... ... ... ... ... кезде
қоғамдық көліктің маңызы өседі. Ауданда алғаш рет төрт жеңіл автокөлік 1925
жылы пайда болған. Ал ең алғашқы ... ... ... бойынша 1938 жылдан
бастап жүре бастады. Ал 1950 жылдан бастап қала ... ... ... 15
км өсті. Қазіргі кезде ауданның автопаркі 34 мың автокөлік бірлігімен
есептелінеді. Алдынғы 2003 жылы ... ... 4012 мың ... Осы 2004 жылы 4050 мың ... ... ... ... Талғар қаласын 16 қалалық, 24 елді мекендік ... ... ... ... жаңа көлік жолдарын салу
аймақтың инфрақұрылымының дамуына үлкен септігін тигізеді.
Соңғы онжылдықта туризм саласы республикамыздың басқа аймақтарында ... ... ... ... ... және емдік қажеттіліктері,
іскерлік қатынастардың керектілігі адамдардың туристік миграциясының ... ... ... ... ... үлкен әсерін тигізеді.
Демалыс сферасында белгілі орынды емдік-сауықтыру санаторилері алады.
Ауданның емдік ... ... ... ... ерекше таза климат және
шипалы су бұлақтарының болуы анықтайды. ... ... ең ... ... ... ... “Тау-Самал” сана-ториі, “Алатау” сауықтыру
кешені, “Лесная сказка” сауықтыру кешені, ... ... ... ... ... ЖШС ... ... сауықтыру кешені; Шымбұлақ ауылындағы
“Ақбұлақ” сауықтыру кешені, Талғар ... ... ... ... және Қызыл-Қайрат ауылындағы “Огонек” ... ... ... ... ... құрылуының алғашқы кезеңі
Талғар қаласының айналасының емдік ресурстарын игеруден ... ... ...... емдік туризмнің дамуының маңызды факторларының
бірі. Қала төңірегінде ... ... өте көп. ... ... ... ... ... табиғи ғана ... ... ... ... әлеуеті, негізгі қор, капитал және т.б.) әсер
етеді.
Ғалымдардың 1990 ... ... ... ... кешені ретінде
салынған “Ақбұлақтың” таза ауасы, жер астынан табылған (250 м) минералды ас
суымен, атмосфералық қысымы және ... ... өте ... ... ... ... 2000 жылдан бастап “Қазақмыс”
корпорациясының құрамына ... ... ... жөндеуден өтті. Жататын
бөлмелері, асханасы, көңіл көтеретін ойын-сауық ... ... ... сай әсем де, ... ... ... 2002 жылы денсаулық
жылына орай ... екі ... ... ... ... осы ... сай жаңа ... құрал-жабдықтармен жабдықталды. Қазір мұнда
жедел диагностикадан бастап 30 аса емнің әр түрі бар. Мысалы: қан ... ... ... ... және әр ... тұздармен емдеу, асқазан-ішек
жуу, денені үгу, омыртқаны су астында тортып түзету, неше ... ... ... ... ... ешкі ... емдеу және бірнеше түрлі
жарықпен, тоқпен емдеу тәсілдері бар. Демалушы әрбір адам тек қана ... ... Бос ... әр түрлі ... ... ... ... аралап, арнайы көлікпен мұражайларға,
театр, әмбебап сауда орындарына бара алады. Сондай-ақ атқа ... ... ... ... ... де ... ... Кино көріп, би
билейтін, ән шырқайтын ойын-сауық ... ... ... ... әсем ... ... көздің жауын алатын
сәулетті, әсем Ақбұлақта әр егілген гүлдер мен ... ... жай ... ... жөнеледі. Сауықтыру кешенінде демалуға барлық ... ... ... ... ... ... ... алатын
орны ерекше. Сауықтыру кешені құрылғаннан бері 12 мың ... ... /37/. ... ... ... ... ... мен жастар үшін жазғы сауықтыру ... ... ... ... ... ... ... “Огонек”
сауықтыру лагері мен “Спутник” ... ... ... ... ... ... жабдықталған. Лагерьлердегі орын орын
саны кезектесіп тұратын 100-110 ... ... ... ... ... көтеретін орындар
жақсы дамуда. Спорттық-көңіл көтеретін мекемелердің ішінен ойынханаларды
бөліп көрсетуге болады. Талғар ... бес ... ... бар.
Ересектер арасында боулинг және бильярд ойындарына деген қызығушылық жоғары
деңгейде тұр. Аудан бойынша бильярд ... кең ... ... ... ... ... көтеру кешенді боулинг-клубы жұмыс істейді.
Боулингтің 10 ойын жолақтары бар. Ойынның ... ... 1500 ... ... қатар бильярд ойынын ойнайтын 2 үстел бар.
Аймақ ішіндегі туристік қызмет көрсетулердің маңызды формасы спорттық-
сауықтыру болып ... ... ... ... ... кешендер,
спортзалдар және стадиондар жатады (кесте 10).
Кесте 10 ... ... ... ... ... ... |2006 ж ... |
| ... ... | |
| ... | | ... кешені |1 |1 |- ... |2 |2 |- ... ... |44 |46 |+2 ... ... |36 |37 |+1 ... ... аймақ бойынша емдік және спорттық-сауықтыру турис-тік
саланың дамуын ақша құралдарының жетіспеушілігі, инвестициялық және капитал
салымдарының жоқ болуы бәсеңдетеді.
Қазіргі ... ... ... ... саласының дамуымен, халықтың
әлеуметтік деңгейі орташа тобының кеңеюімен және олардың ... шығу ... ... Шығу ... ... ... ... бағытталуымен түсіндіріледі. Осыған байланысты туристік фирмалардың
іс-әрекеттеріндегі ішкі және сыртқы туризмге ... ... ... ... өзекті болып табылады.
Кіру туризмі әлі дамымаған. Кіру туризмінің дамуын бәсеңдететін негігі
факторлар: керекті ... ... ... ... ... ... ... шаралары, туризм индустриясын талапқа ... ... ... ... ... және тағы да басқалары.
Бұл мәселе туризмнің керекті материалды-техникалық ... ... ... ... ... ... және көлік
құралдарының техникалық қамтамассыз етілу деңгейі және комфорттылық жағдайы
бәсекелестік салада өте ... ... кіру ... ... ... ... ... географиялық орналасуы,
территориялық факторы, мәдени-тарихи мұралардың көп ... ... бай ... ... ... ... тәөмен бағалануы
және тағы басқалары жатады.
3.2 Талғар қаласының туризмі
Талғар қаласы Іле Алатауының жотасында, Алматы қаласынан шығысқа ... км ... ... орталығы – Талдықорған қаласынан оңтүстікке қарай
298 км қашықтықта орналасқан. Қала Іле ... ... ... ... және ... шыңы мен ... ... баурайында, бұта аралас әр
түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты қоңыржай
ылғалды ... ... орын алып ... Қала теңіз деңгейінен 1000-
1300 м биіктікте 1808 га жерді алып ... Қала ... 43,353 мың ... климаты ыстық жазы мен суық қысы бар ... ... ... ... ... плус 21,60 С, ... ... минус 7,20 С.
Қала арқылы республикалық маңызы бар Алматы мен Талғар ... ... 23 км ... ... бар. ... қаласының
республиканың басқа қалаларымен байланысы Алматы қаласының автокөлік, темір
жол және әуе көлігімен жүзеге асады.
Талғар ... ... ірі ... орталықтарының бірі болып
табылады. Талғар қалалық инфрақұрылымы құрастырылған, ... ... бар ... типіне жатады. Қалада орталықтанған сумен
жабдықтау, электрэнергия жүйесі, телекоммуникация ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттік қорығымен, шығыс
жағында Талғар мен Еңбекшіқазақ аудандарының ауылшаруашылық зоналарында
орналасқан өсімдік және мал ... ... ... ... ... ... 1858 жылы тау ... құнарлы жерлердің
игерілуіне байланысты қаланды. Патшалық ... ... ... ... ... бес ... отбасының қасына Тобыл губерниясынан
25 казак-орыс жанұялары көшіріліп, ... ... ... ... ... ... ... Талғар қаласнынң халық саны 1871
жылы 3256 адамға жетеді. Келген казактар – жаңадан ... ... ... деп ... 1918 жылы ... ... ... келіп
қоныстанады. Қызыл әскерлері “Софийск” станциясы деген атты ... ... деп ... Себебі қалаға 30 әскерді басқарып ... ... ... ... Командир Мураевтің құрметіне қала ... ... 1919 жылы ... ... ... ... біраз жері Іле
болыстығына қосылуына байланысты Мураев селосы Талғар болып ... ... ... дейін Іле ауданының орталығы болып келген Талғар қаласы, сол
жылдың 14 мамырынан бастап ... ... ... ... ... ... күнге дейін Талғар ауданының орталығы болап қалуда.
Қала тарихы кеңестік дәуірмен тығыз ... ... ... жерге орналасуынан Верный бекінісіне ауылшаруашылық өнімдерін
жіберетін негізгі нүктесі болып есептелінді. Станцияда сол ... екі ... ... діни ... және ... ... кең ... алаңдары
болған. ХХ ғасырдың басында болған саяси өзгерістер Талғар қаласына да
әсерін тигізді. 1918 жылы ... ... ... ... Талғарда “Большевиктер” коммунасы құрылған болатын. 1919 ... ... ... ... ... бірінші құрметті азаматы Иван
Студенин бар комсомолдық ұяшық құрылған болатын.
Ал 1924 жылы станцияда “Труд” деп ... ... ... ... Одан ... ... бүркіт”, “Революция жиегі” деп аталатын
салалық артельдер жұмыс істей бастады.
Кезінде отаршылдық саясатты ойлаған патшалық үкімет қаланың ... ... ... ... ... ... деп, ... өндіріс
орнын салуға көңіл бөлмеген. Тек, 1879 жылы Сильнягин деген көпес-саудагер
бірінші рет ағаш тілетін ... ... ... 1886 жылы ... ... ... ... жасайтын зауыт жасайды. Бұл зауыт кейін
спирт шығаратын зауытқа айналады.
Кейін 1929-1933 жылдар аралығында ... төрт ... К. ... атындағы колхоз, В.И. Ленин атындағы ... ... ... ... және ... ... Ұлы Отан ... жылдарынан
кейін екі колхоз К. Марс атындағы және В.И. Ленин ... ... ... 1959 жылы ... ... ... ... Тауалды
жоталардағы Алматы апортының сортын көбейту мақсатында 1975 жылы қалада Т.
Рысқұлов атындағы ... ... Отан ... ... да ... қаласына өшпес таңбасын қалдырған
болатын. Талғар қаласы Кеңес Одағы Батыры атағын ... В.С. ... ... ... туып өскен жері. Соғыс жылдары Талғар қаласында 316-
атқыштар батальоны ... ... бұл ... аты ... ... ... қосылады. Ал 316-шы батальон енген 1973 полк кейін
Талғар полкі болып аталынады. ССРО Жоғарғы кеңесі ... ... ... ... ... көрсеткен ерліктері үшін Қызыл ... ... ... құрметіне Белбұлақ ауылына 28 Панфиловшылар
мен 316 атқыштар дивизиясына естелік ескерткіш орнатылған /43/.
Талғар қаласы мыңдаған жылдар бойы ... ... ... ... ... айналған тарихи қала. Қалаға жалпы қазақ халқының беттерінде
орын алған ұлт-азаттық көтеріліс, ... ... ...... ... Ұлы Отан ... үлкен ықпалын тигізген. Қалада тарихи
оқиғаларға куә ретінде сақталынған ғимараттар, тәуелсіздік пен ... ... ... үшін ... ... және ... сырларға
толы қасиетті жерлер өте көп. Қала бойынша Талғар тарихын ұрпаққа ... ... ... экскурсиялар құрастыруға барлық мүмкіншіліктер
бар.
Қазіргі таңда Талғар қаласы – ... ... ... және ... Арнасы кең, күркіреп-сарқырап аққан тасқыны зор Талғар өзені
Талғар қаласын кіге бөліп жатыр. Талғар өзенінің ... ... ... ... ... рөлі өте зор. ... мыңнан аса көлік өтетін
көпір. Жергілікті қала халқы бұл көпірді “Жизненная дорога” деп ... қала ... ... ... үлес ... ... ... үйінің
ғимараты 1987 жылы пайдалануға ... Бес ... үйді ... 8 айда ... ... танытты. Бұл ғимаратпен қатар бой
түзеп тұрған көңіл көтеретін мәдени ... өте көп. ... ... 1984 жылы бой көтерген Мәдениет сарайы бар. ... ... ... жұмыс жүргізеді. Мәдениет сарайы қалаға әсем ... ... ... бірі ... ... ... ... көшесінің
бойында “Қазақстанның 40 жылдығы” атты кинотеатр, Абай көшесінде ... және ... ... ... “Звездопад” жастар кинотеатры
бар.
“Звездопад” кинотеатры бұрынңғы аудандық кәсіп одақ ... ... ... 200 ... ... қолайлы, таза,
әсем көркемделген көрермен залы бар. Көрермен ... ... ... ... ... орналасқан. Залдағы кино көрсететін жоғарғы
сапалы құрылғылар, дауыс ... ... ... және ... жоболары
көрермендерді қызықтырып, тартып тұрады. Кинотеатрдағы ... ... ... ... кинотеатры жеткізіп тұрады. Кинотеатр
ішінде екі бильярд ойналатын бөлмелер, келушілерге ыстық тамақ пен ... ... ... екі бар және бір кафе ... ... тұр /44/.
Қалада көңіл көтеретін құрылғылар базасын ... ... ... жеке ... ... ... көтеру орталығы және
“Қарлығаш” диско-клубы жұмыс істейді.
Қаладағы діни ... ... ... ықпалын тигізетін
Орталық мешіттің орны ерекше. Орталық мешіт Талғар ... 1996 жылы ... ... ... ... салтанатында Қазақстанның сол кездегі Діни
басқармасының бастығы, бас муфти Ратбек қажы ... ... ... ... ... 100 ... метр, биік мұнараның ұзындығы 36 м. ... ... ... 18 м. ... ... архитектор түрік жігіті
Мұзаффар Ортілек сызған. Жоба ... ... ... ... прораб
түрік жігіті Арслан-Шахим. Мешіттің құрылысына 280-300 мың ... ... ... ... ... ... ... Диянет Вакфы өз
мойнына алған. Қазіргі таңда мешітке діни ... ... ... ... ... ауыл ... ағылып жиі келіп тұрады.
Қалада қилы тарихы бар шіркеу үйінде христиан діни орталығы Свято
Никольский ... ... ... ... жетекшісі – проторейі Барташович
Иван Владимирович. ... ... ... ... ... ... ... ететін үй Кеңес үкіметі орнағаннан 20 жж ... ... ... ... Кейін бұл жерде “Мир” кинотеатры
болыпты. Ал 1988 жылы шіркеу күрделі жөндеуден өткен соң қайтадан ... ... Т. ... ... бойында көркем ғимараттар тізбегін жалғас-
тырып, М. ... ... ... және ... ... ... колледж қаладағы алдыңғы қатарлы оқу орындарының бірі болып табылады.
Қазақстандағы алғаш ашылған оқу ... ... ... ... ... ... және менеджмент колледжі Жетісу ... ... ... орта ... ... ... қаласында 1918 жылы қазан айында құрылады. 1926 жылы училище Жетісу
ауылшаруашылық техникумы болып қайта ұйымдастырылады. Содан ... ... ... ... ... Кейі 1930 жылы ... ... қаласына көшіріледі, 1936 жылы ... ... және ... күрес жөніндегі Талғар
техникумымен қосылады. Талғар техникумымен ... ... ... ... деп ... ... 1942 жылы 8- гвардиялық
Панфилов дивизиясының 1073 Талғар ... ... ... ... бері ... ... ... жастар ауылшаруашылық мамандығын игеріп шығып,
егеменді еліміздің ауылшаруашылығын дамытуда өз үлестерін қосу ... ... ... ... ... ... Бейсебаев, Рақымжан
Мақашев, Ақай Нүсіпбеков және тағы басқалар. Қараша айы 1997 жылы осы ... өзі ... ... ... Бейсебаевтің есімі берілді. Бұл оқу
орны қаланың оқу ағарту ... зор ... ... ... білім
деңгейінің көтерілуіне үлкен әсерін тигізіп отыр. Оқу ... ... ... ... мамандықты толық игерулеріне барынша мүмкіндік
береді.
Қалада сонымен қатар ... ... ... сақшыларын
әзірлейтін Медициналық колледж бар. Бұл колледж 1937 жылы ашылып, содан
бері 15 мыңдай орта буын ... ... Төрт ... оқу ... ... ... 22 тәжірбие жүргізетін бөлмелері бар.колледж маңында 442
орынды жатақханасы бар. Колледжде ... ... ... ... ... ... ... 56 ұстаз-дәрігер қызмет етеді.
Бұрынғы Талғар механикаландыру техникумының ғимаратына 1997 жылы Д.А.
Қонаев атындағы Гуманитарлық Университетінің коледжі 1997 жылы ... ... ең ... ... ... оқу ... бірі болып саналады.
Колледж жалпы орта біліммен және орта ... ... ... оқу ... ... ... Агробизнес және менеджмент колледжіне қарама-
қарсы көк ... ... М. ... ... Орталық кітапхана болып
табылады. Бұл кітапхана 1992 жылы ... ... ... ... ... ... кітапхананың кітап қоры 212 мың кітап. Оның ішінде 40 мың
қазақ тіліндегі әдебиеттер. Кітапханада 2 оқырман залы, 1 ... ... ... орналасқан абонемент залы және кішігірім асхана ... Аз ... ... бұл орталық кітапхана халыққалауынаншығып, күннен
күнге ... саны ... ... ... ... ... 3 га Мәдениет және Демалыс саябағы
бар. ... орта ... 1918 жылы 16 ... ақ ... жазықсыз
қаза тапқан азаматтарға қойылған ескеркіш пен тарихи екі зеңбірек тұр. ... ... жыл ... 9 – ... ... күні ... ... азаматтарын еске
алып, тағзым ететін жері. Бұл саябақтан биік асулармен Іле Алатауының әдемі
көз ... тау ... ... ... Бұл ... қала халқының
мейрамдары салтанатты түрде өтетін, спорттық ... ... ... қала ... ... ... ... іші жасыл желекпен
көгалдандырылып, ... ... ... ... ... ... ... Самал”,
“Талхиз”, “Томирис” кафелері жоғарғы сапалы ... ... бай ... ... ... ... Абай көшесінде қалаға келетін қонақтарды,
шетел азаматтарын және туристерді орналастыратын “Алия” қонақ үйі ... ... ... ... ГЭС станциясынан жоғары Маралсай сауықтыру
санаторийі орналасқан. Маралсай сауықтыру санаторийі Алматы ... ... ... ... ... ... орны ... баурайында, теңіз деңгейінен 1300 м биіктікте орналасқан.
Табиғаты жанға сая, ... дауа ... ... ... бұл ... ... ... омыртқа, қол-аяқ аурулары, тыныс мүшелері сырқаттарының
бірден-бір дауалы мекен. Сонымен қатар мұнда ... ... ... ... ванна, порафин, ингалятор, электр ұйтқы, аэротерапия, оттекті
коктейл, массаж, механикалық массаж, гелиоемдеу, ... су ... ... ... әдістері де жеткілікті. Таулы аймақта ... ауа ... ... ... ... иондарға бай. Мұнда жаз мұнда
жаз қалыптағыдан 4-50 С салқын, ал қыс 4-50 С жылы. Мұндағы ... ... ... ... ... ... жете ... үшін мұнда барлық жағдай жасалған. Жайлы жатын бөлмесі,
сауна, клуб, кітапхана, бильярд, ... ... ... ... ... ... бір ... 600 адамды қабылдай алады. Қазіргі ... ... ... ... ... туризмнің іскерлік
саласындамытуға мол мүмкіншіліктері бар Алматы облысының алдыңғы қатардағы
өндірістік орталықтарының бірі. ... ... 9 ... ... ... кәсіпорны, 2 жеңіл машиналарға техникалық көмек көрсету орны, 3
текстильді ... ... ... ... және ... ... машина жасау және металл ... ... бар. ... ... ... ... ... сырты гофокартонмен
қапталған полиграфиялық іс-қағаздарын шығарады.
Қалада Талғар экспериментальды құйылма-механикалық зауыты (ТЭЛМЗ)
импорттық өнімдерді алмастыратын өнім ... ... ... Бұл ... ... ... провинциясының Миншан механикалық зауытымен бірлесіп
қуаттылығы 25 л.с. мини ... ... ЖШС ... Ресей
Федерациясының “Алсу” корпарациясымен бірігіп ... ... ... ие ... ... шығарады. ЖШС “Тексти Маркет” мекемесі
трикотажды фабрикаларға керекті текстиль ... ... ... ... ... шығаратын, ЖШС “Заилийский продукт” консерві өнімдерін
шығаратын ... ... ... ... орындары.
Қалада тұрмыстық қызмет көрсететін орындар жүйесі өте кең. Мұна 6
дүкен, 5 сауда орталықтары, сән салондары, ... аяқ киім мен ... ... және ... ... орындары бар.
Талғар қаласының туристік сферасы күннен-күнге дамып келе ... ... ... ... ... мен демалыс
үйлерінің жүйесі, мәдени көңіл-көтеретін орындары дәлел.
Қалада жеке ... 12 мың ... және көп ... 146 үй ... ... жеке меншік үйлер 30 кварталға, ал көп қабатты ... ... ... ... ... байланыс мекемесі ... ... ... ... ... іске қосылған. Үш автоматтандырылған телфон
станциясы 6 мың номерге бөлінген. ... ... 4 ... ... ... ... 120 канал арқылы жүзеге асады. ТМД мемлекеттеріне
де шығу каналы, 3 халықаралық канал іске қосылған.
Қаланың оңтүстік тұсында VII- VIII ... ... ... ... ... қаласының орны сақталынған. Талхиз туристік объект
ретінде Жібек жолы ... ... ... ... ... ... ... ЖШС “Жібек жолы компаниясымен”
бірігіп, Талхиз қалашығының жанына тұрғызылатын туристік кешеннің жобасын
жасаған. Бұл жоба ... ... ... ... ... алтын
наградасын жеңіп алды. Жоба құрамына туристік ... ... ... ... және ... ... салу енгізілген. Осы жоба бойынша
қазіргі кезде бірқатар жұмыстар жүргізілуде /47/.
Қаланың туристік-рекреациялық ресурстарын ескере ... ... ... ... және ... ... ... дамыту-ға мол
мүмкіншіліктері бар екенін көріп отырмыз. Қаланың туристік инфрақұрылымы
әлі де онша ... ... ... қала ... ... ... ... қала туризмін дамыту үшін аудан бюджетінен, ... және ... ... ... ... ... объектілері материалды-техникалық базамен толық жабдықталуы
керек. Қаланың орналасқан географиялық ... ... ... ... ... ... қаласына жақын орналасуы туристік индустрияны
дамытуға өте қолайлығымен сипатталады.
Қаланың “Туризмді дамыту” бағдарламасы ... ... ... қаланың экономикалық деңгейі көтерілуде /37/.
3.3 Аймақтың туризм мен демалыс саласын дамытудың негізгі
бағыттары
Туризм индусриясын дамытуда оны ... ... құру ... ... мен демалысты дамытудың негізгі ... ... орын ... ... ... мен ... саласында терең игерілмеген аймақ.
Республикалық “2003 – 2005 жылдар аралығындағы ... ... ... ... аудан болашақта туристік маңызы зор ... ... ... ... ... бай тарихи- мәдени
потенциалы, табиғи ресурстарының ... ... ... ... ... оның ... мен ... саласын дамытудың жоспарын
жасауға жол ашады. Туристік ... ... ... сұраныстың
тенденциясын талдау жергілікті халық үшін қысқа уақыттағы қала сыртындағы
демалыс, емдік ... ... және ... ... ... шығу ... пайдаланылатынын көрсетті. Талғар аймағына басқа аудандардан
келушілер үшін, сонымен қатар ... ... үшін ... ... ... туризмі үлкен сұранысқа ие /48/.
Жергілікті халықтың туристік қажеттіліктерінің құрылуында ... ... және ... ... басты рөл
атқарады.
Аудан бойынша туристік іс-әрекетті ұйымдастыруға кедергі ... ... ... құру үшін ... ... территория халқының біркелкі қоныстанбауы және ... ... ... ... ... үшін ... орнын таңдауда шешуші фактор ретінде табиғи
алғышарттар – таза ауа, ... ... ... өзен суы және ... қатар
көлік қатынасы басты орын алады. Осы ... ... ... аймақтың
табиғи кешенінің туристік игерілуі, көлік коммуникациясының дамуы, тұрақты
даму принципіне сүйенетін ... ... ... ... таралуы
бойынша кешенді түрде зерттеу жұмыстарын жүргізу өте маңызды. Аймақтың
туризм мен демалыс ... ... ... стратегиялық міндеттерді
орындаумен жүзеге асуы керек:
- жергілікті мекемелер мен ұйымдардың аудандық туристік ... ... ... ... ... ... туғызу;
- туристік инфрақұрылымды дамыту;
- туризм сферасы үшін кәсіби дайындығы бар мамандарды дайындау жүйесін
ұйымдастыру.
Аймақ территориясының туристік ... ... ... ... үшін туристік іс-әрекеттік аудандық әкімшіліктің жоспарлауы үлкен
маңызға ие. Осыған орай туристіксаланы басқару жүйенсін ұйымдастыруда
келесі жағдайлар жасалуы ... ... ... ... ... отырып, туризмді
дамытудың негізгі бағытарын анықтау;
- аймақтың ... мұра ... ... ... ... және туризмнің материалдық-техни-калық базасын дамытуда
басқару органдарының мекемелері мен ... ... ... ... ... ... қамтамассыз етілуін, кадрлар мәселесін
шешудің жолдарын қарастыру;
- туристердің қауіпсіздігін қамтамассыз ... ... ... ... ... ... әкелетін экономика саласына айналдыру үшін
капитал салымдары өте қажет. Туристік инфрақұрылымды құру мен дамытуда
келесі бағыттарды ... ... ... ... ... бойына қызмет көрсету
объектілерін ... ... ... ... ... ... ... орталықтар құру;
- Туристерді орналастыру базасын дамыту;
- Тарих пен мәдениет ескерткіштерін ... және ... ... Көңіл көтеру орталықтары мен тұрмыстық қызмет көрсету сферасын
дамыту;
- Туристік құрал-жабдықтарды шығаратын ... ... ... ... іске ... ... жарнама туристік мекеме мен
туристік өнім жайлы өте маңызды эмоционалды ... ... ... ... формадағы ақпаратты потенциалды тұтынушыларға
жеткізеді.
Туристік өнімнің нарықтағы қозғалысы туристік имиджді ... ... ... ... іске асады. Осы мақсатта
аймақта ... ... ... ... ... ... ... Аймақтың табиғаты жайлы, тарихы мен ... ... ... ... ... аймағының туристік мүмкіншіліктері туралы
туристік брошуралар шығару;
- Талғар аймағының демалыс орындары туралы жарнамалы-ақпараттық пакет
топтау;
- Алматы қорығы туралы және табиғи ескерткіштер ... ... ... ... ... кәсіби дайындығы бар жоғары білімі бар
мамандармен қамтамассыз ету өзекті мәселелердің бірі болып табылады. 2003
жылы Талғар қаласындағы Туризм мен ... ... ... ... ... экскурсовод маман- дығы бойынша оқу курсын
ұйымдастырған болатын. Бірақ соның өзінде де аймақтың туристік сферасында
жоғары ... ... ... ... оқу орны
жүйесі арқылы білім беру құрылымына туризм мен демалыс элементтерін ... сала үшін өте ... Бұл ... іске ... үшін келесі шарттар
жүзеге асуы керек:
- мектеп оқушыларының дене ... мен ... және ... ... ... ... құрал ретінде пайдалану;
- жас өспірімдередің танымдық қызығушылықтарын спорттық ойындар ... ... ... құру ... ... ... ... шолу” пәнін кіргізетін туристік профильдегі лицейлерді
ашу. Мектептерде “Қоршаған орта және ... ... ... ... ... пәнаралық білімдер беру;
- туристік сфера үшін тарихи-өлкетану мамандарын дайындау;
Аймақтың туристік потенциалы ... ... ... етеді. Осы-ған
байланысты аймақтың туристік потенциалын анықтау мақсатында табиғи
ландшафттарды, тарих пен мәдениет ескерткіштерін оқып білуді, зерттеуді
белсенді ... ... ... ... ... тарту үшін қазіргі уақытқа сай туристік
шаруашылық пен жоғары дамыған қалалық инфрақұрылымды құру керек.
Статистикалық ... ... ... ... ауданда іскерлік,
экскурсиялық, спорттық және курортты-емдік туризмнің бағыттарын ... зор ... ... ... ... нарықтағы болашағы бар, жоғары табыс әкелетін
туризм түрі болып табылады. Сондықтан әлемдегі 20 пайыз іскер ... ... ... ... ... және ... да ... қатысу үшін саяхатқа шығады. Талғар қаласының өндірістік-
шаруашылық секторының бірқатар ... ... ... ... ... ... ... қатарына сөзсіз қосуға блады. Ол үшін
қалада бар объектілерді модернизацилау жұмыстарын, бірқатар бизнес-
орталықтарын ашу және ... да ... ... ... Бұл ... ... түрлерінің сапасын жақсартуға, қызмет көрсету спектрін
кеңейтуге бағытталуы керек.
Аймақта жоғары тиімді туризм индустриясын құру үшін туризм саланы
құрастыратын жеке салаларды кешенді түрде ... мен ... ... ... Ол үшін ... ... іске асуы керек:
- қаланың қонақ үй базасын дамыту;
- туризм түрі бойынша материалдық база қалыптастыру;
- Талғар қаласы меен оның ... ... ... ... ... дамыту;
- туристік компьютерлік-ақпараттық жүйені туристік шаруашылыққа
енгізу.
Ұсынылып отырған іс-шаралар туризм сферасындағы біртұтас саясатты
құруға, экономикалық негізді ұйымдастыруға, қазіргі бәсеке-лестікке сай
туристік ... ... ... ... ... ... практика жүзінде туризмді ұйымдастыруға аймақты туристік-
рекреациялық ресурстарының жиынтығы шешуші рөл атқарады. Танымдық
мақсаттағы экологиялық таза аймақтарда ... ... ... соңғы
кезде сұраныс көбеюде.
Талғар аймағының территориясы туризм түрлерін ұйымдастыру үшін қолайлы
табиғи ресурстармен ерекшеленеді. аймақтың таулы аудандарының көптеген
жерлерінен өсімдік және жануарлар әлеміне бай ... ... ... ... ... ... жақсы игерілген ауданы – Іле Алатауының
таулы жүйесі. Таулы аудандардың жер ... ... ... әр ... ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандыруға
көмектеседі. Барлық қиындық категория-сына келетін тау биіктігі альпинизмді
дамытуға жол ашады. Тауларда тау шаңғы трассасымен жабдықтауға болатын
тегіс беткейлер ... ... тағы да ... ... ... ... қолайлы биік емес жоталарда кездеседі. Қала халқының арасында
жорықтарға шығып, таза ауада, табиғат аясында демалу үлкен сұранысқа ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін табиғи ортаға бағыттап дамытуға тырысады. Талғар
өңірінің таулы аудандарында спорттық туризм кең етек алған. ... үшін ... ... ... ... тікұшақ жалдап тауға шығарады.
Олар тауға тікұшақпен шыққаннан кейін өз бетінше төмен ... ... ... ... ... ... жорықтардың әдемі таулы
эдельвейстері туристердің есінде көпке дейін ... ... ... ... сол ... ... ... /49/.
Талғар аймағының таулы аудандары бойынша категориялы тау жорықтары жиі
болып тұрады. Сондай жорықтардың бірі “ Іле Алатауының қарлы аудандары
бойынша” атты ... ... тау ... ... ... – Алматы қорығы – Орта Талғар
өзені – Богатырь мұздығы – Оңтүстік-шығыс Талғар өзені – Жаңғырық мұздығы –
Чилик-Кеминский асуы – ... кель көлі – ... ...... ... ... – Разведочный асуы – Дмитриев мұздығы – Сол Талғар өзені –
Кіші Талғар асуы – Үлкен Талғар асуы – ... ... ...... ...... ... Маршруттың схемасы 5-суретте берілген.
Қиындық дәрежесі бойынша II категориялы маршрут. Ұзақтығы 8 күн. Жаяу
жүріс жерлерінің ұзындығы 135 км. ... 15 ... мен 30 ... іске ... ... ... жері – ... қаласы.
Маршруттың аяқталатын жері – Алматы қаласы. Талғар қаласынан ... ... 5 ... ... Маршруттың жаяу жүріс бөлігі Алматы қорығына кіре беріс жерде
басталады. Оңтүстік Талғар өзенінің бойымен оңтүстік-шығыс ... ... Орта ... ... сағасына жетеміз. Орта Талғар өзенінің бойымен
оңтүстік бағытта экологиялық соқпақ жолдар бойынша жоғары көтерілеміз. 3330
м биіктіктен ... Іле ... ... ... ... ... тұрып Орта Талғар өзенінің бойында түнеуге болады.
2-күн. Түнеу орнынан ары қарай Орта Талғар ... ... 2 ... ... Іле ... ... жоталары кездеседі. Мұзды ... ... ... ... болады. Қауіпсіздік ережелерін сақтай
отырып мұзды мореналар ... ... ... ... ... ... морена етегінен Богатырь мұздығының ... ... ... ... 8,3 км, ... 30,3 ... км. Батыс бағытта мұздық
етегімен жүріп түнеуге ... жер ... ... болады.
3-күн. Богатырь мұздығына шығу 10-150 тік мұзды аудандар бойынша
жүзеге асады, 40-50 минуттан ... ... ... ... дәл ... ... ... алуға болады. Мұздықтан төмен түсу
оңтүстік-шығыс бағытта жүзеге ... ... ... 25-300 ... ... ... моренаға өту онша қиын болмайды.
Мореналардан өткеннен кейін ... ... ... ... оның
оңтүстік жағалауына өтеміз. Одан ары оңтүстік бағытта төмен түсіп Жаңғы-рық
өзенінің жағалауына келеміз. ... ... ... Келесі маршрут бөлігі Жаңғырық өзенінің бойымен ... ... ... ... ... ... жүру ... 3484 м
биіктікте Жаңғырық мұздығының етегі көрінеді. Мұздыққа ... 10-150 ... ... ... 60 м жерді жүрумен жүзеге жүзеге асады. ... дәл ... ... ... Мұздықтың оңтүстік етегі-
мен оңтүстік-батыс бағытта мореналардан өту арқылы төмендейміз. Одан ары
(IБ) Чилико-Кемин асуы ... ... 4139 м ... асуы Іле
Алатауы мен Күнгей Алатауын ... ... пен ... ... үшін ... қызметін атқаратын асу болып табылады. ... ... ... ... ... ... жолдар бойымен жүріп
отырсақ түнеуге қолайлы орындар кездеседі. Бивуак ұйымдастыруға болады.
5-күн. Кемин мұздығынан ағып жатқан Джасыл кель ... ... ... ... отырамыз. Алдымыздан Джасыл кель көлі ... Бұл ... ... ... ... тау ... ... Көл жағасы-на
тоқтап тамақтанып, дем алып, суретке түсуге болады. Көлді оңтүстік жағымен
жағалай өтеміз. Көлді ... ... соң ... ... ... Чонг-Кемин
өзеніне жетеміз. Өзеннің солтүстік ... ... ... ... ... Батыс Талғар өзені ... ... ағып ... ... ... ... сағасына жеткенде түнеу орнын дайындаймыз.
6-күн. Келесі күні Оңтүстік-батыс Талғар өзенінің шығыс жақ ... ... ... жалғастырамыз. өзен бойымен жүріп отырып Іле
Алатауының мұзды мореналарына жақындаймыз. 3897 м биіктіктегі ... ... ... жүреміз. Алдымыздан Іле Алатауының биіктігі 4239
м Разведочный (1Б) асуы шығады. Қарлы аудан ... ... ... ... ... ... түсеміз. Солтүстік жағы 350 дейін тік ... ... ... тамақтанып алуға болады. Асудан кейін
Дмитриев ... ... ... ... ... жағалауымен жүріп отырып
Исира асуының төменгі етегінен өтеміз. ... ... ... ... ... орын ... алуға болады. Дмитриев мұздығының
ұзындығы 5,1 км, көлемі 18,8 шаршы км. ... ... бір ... ... тіс тәріздес қыраттары.
7-күн. Дмитриев мұздығына қайта шығып солтүстік шығыс ... ... Екі ... таяу ... ... ... 3450 м шамасында болады. Одан ары солтүстік бағытта жүрсек мұз
етегі көрінеді. Мореналар арқылы ... ... ... ... ... ... соң ... көрініп жатқан аудан арқылы жүреміз.
Осы жерлерде тамақтанып, демалып алуға болады. Жүрісті жалғас-тыра ... ... ... келеміз. өзеннен өткеннен кейін, өзеннің батыс
жағалауымен солтүстік бағытта ... ... ... ... жақын
жерде түнейміз.
8-күн. Сол Талғар өзенінің бойымен біраз жүргеннен кейін маршруты-
мызды батыс бағытқа ... ... ... ... ... ... ... жолдар қалың шырша орманының арасынан өтетін кең ... ... ... ... ... көтерілеміз. Одан әрі биіктігі 2870 м ... ... ... Осы ... ... ... ... және ашық ауа
райы күні Талғар шыңын да көруге ... ... ары ... ... ... ... соқпақ
арқылы жалғастырамыз. Одан Үлкен Талғар асуына ... ... ... соң ... ... ... дейін қанатты-кресел жолмен
төмен түсуге болады. Төмен түсуге 30 ... ... ... ... қанатты
жолмен төмен түсуге жағдай болмай қалса, томен қарай соқпақ жол ... ... ... Одан ары ... ... ... ... жеткеннен кейін
маршрутымыз аяқталады.
Талғар шыңына көтерілу маршруты. ... IV А ... ... ... ... ... лагерінен басталады. лагерьден
Оңтүстік Талғар мұздығының моренасына ... ... ... жол ... ... ... оң ... айналып өтіп, қарлы-мұзды жазыққа шығамыз.
Оңтүстік Талғар мұздығына түнейміз. Бивуактан тағертең ерте шығып 350 ... ... ... ... ... ... сақтандырылу керек.
Кулуардан жоғары көтерілсек қарлы жота көрінеді, оның биіктігі 3950 м.Ілмек
арқылы сақтандыру ... ... одан ... ... Одан жоғары
4550 м биіктікте Оңтүстік Талғар шыңына ... ... ... 6-суретте
берілген.
Талғар өңірінде орналасқан Алматы қорығында 6 экологиялық соқпақ
жолдар ұйымдастырылған. Алматы қорығының ... ... ... Талғар, Орта Талғар, Сол Талғар өзендері бойындағы экология-лық
соқпақтар ... ... ... ... ие. Бірінші экологиялық соқпаққа
орта есеппен 1 күнде 50 адамдай ... ... ... ... ... ... ересек адамдар және сонымен қатар шетелдік
азаиаттар экскурсоводтың көмегімен жүріп өту ... Іле ... ... көп ... алады. Алматы қорығының дирекциясы ... ... ... ... ... бар. ... төленген ақшалар
қорықтың ұлттық қорына жұмсалады. Ол ... ... ... ... 11 ... қорығындағы жүргізілетін экскурсиялар құны
|№ |Атаулары ... ... ... ... |
| | ... | |
| | | | ... |ТМД |Шет ел |
| | | | ... |аза- |аза |
| | | | ... |мат- ... | | | ... ... |на |
|1 |Оқу экскурсиялары, қорық |1 адам |1 күн |50 |150 |350 |
| ... оқу | | | | | |
| ... мен ... | | | | | |
| ... | | | | | |
|2 ... ... |1 адам |1 күн |100 |300 |700 |
| ... және қоршаған | | | | | |
| ... ... мен ... | | | | | |
| |ісі ... қайта | | | | | |
| ... | | | | | |
|3 ... ... кіру |1 адам |1 рет |100 |300 |700 |
|4 ... ... ... |1 адам |1 рет |100 |300 |700 |
|5 ... ... ... |1 адам |1 күн |150 |450 |1050 |
| ... туристік соқпақ |1 адам |2 күн |280 |840 |1960 |
| ... мен ... ... |1 адам |3 күн |400 |1200 |2800 |
|6 ... ... |1 сағ | | | | |
| ... |20 | | | | |
| ... ... | | | | |
| ... ... | | | | ... ... ... ... ... ... ... Бұл саланы дамыту тұрғындарды тәрбиелеу мақстында ғана емес
экономикалық өсу құралы ретінде де қолайлы. Талғар қаласы туристік-
экскурсиялық ... толы ... ... Қала ... қалалық шолу,
тақырыптық (тарихи, іскерлік, оқу-ағарту, мұражайлық) экскурсиялар өткізуге
болады. Талғар қаласы бойынша қалалық шолу ... ... ...... ... ... 3 академия-лық
сағат ( 2 сағат 15 ... ... ... ... ... ... ... Маршрут ұзындығы – 35 км.
Экскурсия мақсаты:
- патриотизмге, қарым-қатынасқа, қаланың мәдени-тарихи объектіле-рін,
табиғатын қорғауға ... ... ... ... ... ... ... тәр-
биелеу;
Экскурсияның міндеттері:
- мәдени-ағарту іс-шараларын жүргізу;
- экскурсанттардың білім деңгейін кеңейту;
- экскурсиялық әңгіме мен ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрімен
таныстыру.
Экскурсия маршруты: Алматы –Талғар – Достық ... ... ... ... көшесі – Абай көшесі - Әуезов көшесі – Рысқұлов даңғылы.
Экскурсия барысында экскурсанттар қаланың өткенін бейнелейтін ... ... және ... ... ... бейнелейтін
өндірістік орталықтармен, көрікті мәдени орындармен танысады.
Бақылай ... ... ... ... жоғары деңгейде дамы-
мағандығы байқалады. Алайда, Талғар қаласының туризмі күннен күнге жанданып
келе ... ... қала ... ... ... көптеген жұмыстар
атқарылуы тиіс. Қала жанында орналасқан Талхиз қалашығының мемлекеттік
“Жібек жолы бойындағы ... ... ... ... ... ... енуіне сай туристік салада көптеген жұмыстар жүргізілуде.
Аймақтың табиғи құндылықтары мен ... ... ... туристік шаруашылықты дамытуға зор мүм-кіншілік бар.
Аймақтың туристік мүмкіншіліктерін ескере отырып, туризм мен ... ... ... ... ... Мұндағы туристік-
рекреациялық ресурстарды пайдалана отырып, іскерлік, спорттық, емдік-
сауықтыру және танымдық туризм түрлерін дамытуға ... ... ... ... ... құру үшін ... саланы
құрастыратын жеке салаларды кешенді түрде қаржыландыру мен ... ... ... Ол үшін ... ... іске асуы керек:
- қаланың қонақ үй базасын дамыту;
- туризм түрі бойынша материалдық база қалыптастыру;
- Талғар қаласы мен оның айналасының туристік ... ... ... ... ... ... –ақпараттық жүйені туристік шаруашылыққа
енгізу.
Ұсынылып отырған іс-шаралар туризм сферасындағы біртұтас саясат-ты
құруға, экономикалық ... ... ... ... ... ... құруға бағытталған.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан басқа дәстүрлі туристік орталықтармен ... түсе ... ... ... келе ... ... ... есептелінеді. Туризм сферасының дамуы көп жағдайда республика
территориясының шаруашылық игерілу ... ... ... ресурстарымен қамтамасыз етілуін зерттеу территорияның игерілу
процессінің ерекшеліктерін анықтауда, рекреациялық әлеуметтік жеке аймаққа
әсер етуін талдауда және туристік ... даму ... ... ... алғанда Талғар аймағы туристік-рекреациялық ресурстарға өте бай
аудан. Демалушылардың әр ... ... ... ... ... аймақтың туристік-рекреациялық ресурстарын демалыс
пен туризм саласына ... ... ... ... ... мен демалыс саласының ұйымдастырылуы әлеуметтік
инфрақұрылымның ... ... жол ... ... туризм халық
шаруашылығының бір саласы ретінде ауданның ... ... ... ... демалысының әр түрлі түрлерінің тууына
айтарлықтай әсерін ... ... ... ... ... ... ... Аймақтың туристік-рекреациялық ресурстарын пайдалану арқылы демалыс
пен туризм саласын дамыту жоғары ... ... ... жергілікті халыққа жұмыс орнын тауып беруге, коммуналды
шаруашылық түрлерін дамытуға үлкен себебін тигізеді.
2) Туризмді дамытудың және туризм ... ... ... саналатын құндылығы зор ақпарат беретін аймақтың тарих пен
мәдениет ескеркіштеріне аналитикалық шолу жасалды.
3) ... ... ... үлкен қоры болғанымен
де, халықтың қажеттіліктері территория бойынша ... ... ... ... аймақ территориясы бойынша ... ... ... ... ... ... ... біркелкі
орналаспағандығымен және әлі де болса материалдық-техникалық
базасының ... ... ... ... жеке және шетелдік инвестицияларды ... ... ... ... ... ... ... жақсартуға
керекті аудандық, облыстық бюджеттен қаражат тарту саясаты ... ... ... сақталған Талхиз қалашығы мемлекеттік ... жолы ... ... ... ... ... және
түркі тілдес халықтардың мәдени ... ... және ... ... ... ... кешенін құру үшін бірқатар
жұмыстар жүргізілуде.
7) Аймақтың туристік-рекреациялық ресурстарының әлеуетін негізге ала
отырып, демалыс пен ... ... ... ... ... ... Қорытындысында аймақтың туристік-рекреациялық
ресурстарын пайдалана отырып, туризм мен демалысты дамытудың негізгі
бағыттары ... ... ... ... белгілеуге болады:
1) қазіргі таңда аймақтың туризм индустриясының табиғи және ... ... шешу ... туризмнің ғылыми дәлелденген
даму стратегиясын құрастыру өте қажет.
2) Туристермен жұмыс істеуге ... ... ... ... байланыс облысында кәсіби дайындығы бар білімді мамандарды
дайындауды ұйымдастыру.
3) Табиғатты тиімді ... және ... мен ... ... жолдарын қарастыру мақсатында географиялық-
мәліметтік жүйе құру.
4) Туристік іс-әрекеттің ... ... ... ... ... ... тамақтану, көлік, қосалқы база) дамыту.
5) Халықтың әлеуметтік деңгейін көтеру мақсатында аймақтың орта ... ... ... ... үшін ... ... қабылдап, жағдай жасау
керек. Жаңадан ашылған кәсіпорындар үшін ... беру ... ... ... ... салада да пайдаланылатын
халықшаруашылығының тұтыну тауарларын шығаратын өндіріс ... ашу ... ... ортаны сақтау және су мен топырақты ластануынан тазалау үшін
бюджеттен қаржыландыру қамтамасыз ететін және ... да ... ... ... бағдарламасын құру.
7) Туристік ғылыми білім беретін мекемелер мен әкімшілік аппараттың
интеграциясы керек.
8) Аймақ ... ... ... ... мен санаторилерге
баратын жолдарды қайта жөндеуден өткізіп, құрылыс жұмыстары жүргізілуі
керек. Жергілікті ... ... ... орындарындағы қоршаған
орта тазалығын сақтап ластануға жол бермеу керек.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Сәтбайұлы Ә.Б. Талғар тарихы ұрпаққа ...... ...... ... М.П. ... тарихы таным көзі. – Талғар: Руханият,
1998. – 168б.
3. Маслов В.В. ...... ... 1992. – ... ... С.Р. ... и ... география Казахстана. –
Алматы: Қазақ Университеті, 1998. – 108с.
5. Физическая география Республики Казахстан // Под ред. ...... ... Университеті, 1998. – 254с.
6. Айдаров К.М. Талғар аймағының табиғаты // Талғар №128, 2001. – ... ... ... ... и ... ... СССР. – М.:
Наука, 1969. – 221с.
8. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. ... ...... 1992. – ... ... ... ... 1 том
10. Тушинский Г.К., Давыдов М.И. Физическая география СССР. – ... 1976. – ... ... А.А. ... ... ... ...
Алма-Ата: Наука, 1995. – 213с.
12. Вилесов Е.Н., ... В.Н. ... ... оледенения
Заилийского Алатау в ХХ веке. – Алматы: ... ... 2001. – ... ... Л.Д., ... Г.Б. ... ледники. – М.:
Гидрометеоиздат, 1996. – 245с.
14. Макаревич Г.К. Заложники гор // ... и ... №41, 2001. – ... ... С.Р. ... туризма: история, теория, методы,
практика. – Алматы, 2000. – 336с.
16. Мироненко Н.С., ... И.Т. ... ...... 1981. – 203с.
17. Вишневская И.В. Алматинский Заповедник. – Алма-Ата, 1991. – 167с.
18. ... М.Д. ... ...... 1995. – ... ... А.Ф. ... Казахстана. – Алма-Ата, 1989. – 275с.
20 Андреев Д.А. Минеральные ресурсы Заилийского Алатау. – М.: ...... ... Г.Т. ... ... ... для целей развития
турима и отдыха ... ... ... дисс. канд. географ. наук. –
Алматы, 2004. – ... ... К.С. ... туризма Карагандинской области: Автореф.
канд. дисс. географ. наук. – Алматы, 2003.- 129с.
23. Абдикаримов Н.С. ... ...... 1997.- ... ... А.К. ... ... – Алматы: Дәуір, 1994. – 324б.
25. Савельева Т.В. Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі VIII- ХVIII
ғасырлардағы ... ...... 1994. – ... ... А.М. Қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрлері. – Алматы:
Рауан, 1995. – 136б.
27. Алиева Ж.Н. Туризмология негіздері. – Алматы: Қазақ ...... ... ... ... және ... ... Қазақстан
Республикасының заңы, 02.07.1992.
29. Қозыбаев М.К. Ұлы Жібек жолы және Қазақстан. – ... ...... ... М.К. Ұлы ... ... орта ... Қазақстан
қалалары. – Алматы, 1998. – 208б.
31. Байпақов М.К. Ұлы ... жолы және ... ...
Алматы, 1992. – 219б.
32. Байпақов М.К. Жетісу және ... ... орта ... мәдениеті. – Алматы, 1996. – 223б.
33. Ақышев К.А. Іле өзенінің аңғарындағы сақтар мен ... ...... ... 1992. – ... ... М.П. Талғар қаласы жайлы деректер. – Талғар, 1993. –
197б.
35. Кәкішев К.Т. Талғар аймағының ... ...... 1995. ... Папирян Г.А. Экономика туризма. – М.: Финансы и статистика, 1998.
– 213с.
37. Талғар ауданының 2003-2004 жылдардағы ... ...... ... әкімшілік, 2004.
38. Талғар ауданының Әкімшілік Экономикалық Басқармасының даму
бағдарламасы. – Талғар, 2004. – ... ... ... ... ... 2004-2005 жылдардағы
бағдарламасы. – Талғар, 2005. – 78б.
40. Бейсенбаев М.К. Талғар ауданының халқы жайлы // Жетісу, №5, 2004.
– 11-12Б.
41. Биржаков М.Б. ... в ... – СПб.: ... ... ... 1999. – ... ... Ә.Б. Талғар қаласының тарихы. – Талғар, 1998. – 275б.
43. Талғар ...... 1998. – ... Атамекен
45. Жетісу энциклопедиясы. – Алматы: Ғылым, 2001. – 446б.
46. Туристік ... ... ... ... арналған
бағдарламасы.- Астана, 2003. – 96 б.

Пән: Туризм
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Туристік инфрақұрылымды жақсарту бағдарламасы40 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет
Экономикадағы сараптау жүйелері74 бет
Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейінгі көлік стратегиясы96 бет
Азия – Тынық мұхиты аймағының мінездемесі9 бет
Алматы қаласының жаңа шекараларын бекіту мақсатында жүргізілетін топографо-геодезиялық жұмыстар29 бет
Арнайы экономикалық аймақ11 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Су ресурстарының экологиялық мәселелері4 бет
Судың экологиялық проблемалары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь