«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі

Кіріспе

Негізгі бөлім

1. М.Әуезов . суреткер
2. Абай жолындағы Құнанбай бейнесі
2.1. Құдіретті аға сұлтан
2.2. Кеңестік идеологияның жетегінде кеткен Құнанбай бейнесі
2.3. Құнанбай бейнесін жаңаша таныту
2.4. Іс.тәжірибелік бөлім

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Танымның төріне биіктеп, ұлттық әдебиетіміздің мейлінше бай тарихына қадала ой зерделетер болсақ, қашанда қоғамдық қалпымыз бен рухани болмыстың, әдеби шығармашылық бастаудың тел өрілген сыр -сыйпатын аңдар едік. Ұлыс пен халықтың басына бұлт болып үйірілген қилы қияметті кезең, тауқыметті тағдыр белестерінің әдебиет туындысы арқылы айнытпай белгі - бедер қалдыруы адамзат баласы тарихында үңіле зерттер құбылыс. Жеке алып қарағанда, адамның пәнилік ғүмыр жолы күрес -тартысқа қандайлық толы болса, сол сияқты жекелей ұлттардың, ірілі -ұсақты халықтардың ғасырларға шеру тартқан көш - керуені де сондайлық аласапыран заманға маңдай тіреп жатса, әдебиеттің нелер жауһар мұралары сол болған мен болмақты рухани жан-әлемімізде айнытпай көркем кестелеп беруімен құнды. Ал бұл өзі табиғаты бүгінде бізге ғана мағлұм болып отырған үрдіс емес. Енді жиынтықтай қорытып, алуан астармен айтылған осындай фәлсафалық тұжырымды жиырмасыншы ғасырға, оның ішінде тоталитарлық Кеңес өкіметі орнаған дәуірге қарай бағыттап, аталмыш кезеңде дүниеге келген ең атақты әдеби туындымыз мысалында бірқыдыру талдау - тексеру жасап көрелік.
Жиырмасыншы ғасыр көгінде қара сөзбен хатқа түскен төл көркем шығармалар ішінде ең шоқтығы биігі ұлы суреткер Мұхтар Әуезовтің "Абай жолы" болып қала бермектігі қай - қай дуалы ауыз тарапынан да ешбір талас - тартыс тудырмаса керек. Дей тұрғанмен, "Абай жолын" тарау – тарауымен талдай танып, көркемдігі мен тарихи деректілігін қосақабат өрімдей байланыстыра зерттеп - зерделеп болдық па екен? "Абай жолында" суреткер әу баста іштей тұжырымдаған барлық көркем шығарма желілері ешбір сыртқы қысым - қыспақсыз қағаз бетіне түсіріліп, әлем оқырмандарына бүкпе - бұлталақсыз жетті ме десеңізші? "Абай жолы" эпопеясында замана бұлғақтығына, зорлықшыл - қорлықшыл әкімшілдікке, идеологиялық тай-ғанақ, қитұрқы саясатқа бейімделе төменшіктетіліп, сынап - мінеліп, кейде, тіпті өрескел теріс бұрмаланып кейіптелген, яғни әлі күнге өз "ақтауын" күтудегі дара бейнелер, біртуар тұлғалар бар ма? "Ақындар ағасы" кітабы өз кезеңінде, жазылған тұсында неге шықпай қалды? Мұхтар Әуезовтің өзі жүрек түкпіріне үңіліп, ақиқат - ар алдында тұрғанда "Абай жолын" "әбден келіскен, титтей де өзгерту жасауға болмас, мейлінше кемел туынды" деп айта алар ма еді? Өзгерген, жаңғырған, сілкіне түрленген мынадай уақыттың кезі тірі куәгерлері, біздер, қолда бар айғақтарды көлденең тарта отырып, батыл байыптама жазалық, қатып - семген қағидаларды ми қатпарларынан арши отырып, адам бала-. сы таным күшінің ғаламаттай ерік-жігерін таныталық. Сөйтіп іргелі ізденістер дүниеге келуіне тартынбастан жол берелік!
1. Серік Қирабаев «Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті»
Алматы «Білім» 2003
2. Төлеутай Ақшолақов «Шығарманың көркем айшықтарын таныту». Алматы «Мектеп» 2007
3. Досым Омаров «Ұлылар үндестігі». Алматы «Санат» 1999
4. Біздің Мұхтар Алматы «Жазушы» 1976
5. Егемен Қазақстан 26 қазан 2006ж
6. Белгібай Шанабаев «Қазақ романының тууы мен қалыптасу тарихы». Алматы «Мектеп» 1983ж
7. Ғабит Мүсірепов «Заман және әдебиет».
Алматы «Жазушы» 1982
8. М.Әуезов 20 томдық шығармалар жинағы 1 том. Алматы «Жазушы» 1979 ж.
9. Абай Құнанбайұлы. Толық жинақ 2 том, Алматы 1940 ж.
10. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сырдарьинской области. Том 1, Ташкент, 1989. с.1723
11. Леденов И. Истории семиреченского казачьего войска, Омск 1908 ж.
12. Мекемтас Мырзахметов «Ғылым баспасы» 1982 ж. М.Әуезов және Абайтану проблемалары.
13. Кәкітай Ысқақұлы 1909 ж. Петербор «Абай өлеңдері» жинағы.
14. М.Әуезов 20 томдық шығармалар жинағы 15 том.
15. Бауыржан Бердембеков «Абайдың әдеби ортасы» монография, Семей «Үш биік» баспасы 2010 ж.
16. Белгібай Шалабаев «Қазақ романының туы мен қалыптасу тарихы» мектеп баспасы 1983 ж.
17. Дүкенбай Досжан «Абай айнасы» Алматы 1994 ж. 5-31 бет
18. Ғ.Мүсірепов «Заман және әдебиет», «Жазушы» баспасы Алматы 1982 ж. «Абай романы туралы» 36-52 бет
19. «Абай» журналы 1-2-95 «Құнанбай қажы» мақала 126-131 бет.
        
        Қазақстан  Республикасының Білім Ғылым министрлігі
«Семей педагогикалық колледжі»
Курс жұмысы
Тақырыбы: «Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Семей, 2010 жыл
Жоспары
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. М.Әуезов – суреткер
2. Абай ... ... ... Құдіретті аға сұлтан
2.2. Кеңестік идеологияның жетегінде кеткен Құнанбай бейнесі
2.3. Құнанбай бейнесін жаңаша таныту
2.4. ... ... ... ... ... тақырыбы:
Абай жолындағы Құнанбай бейнесі.
2.Зерттеу жұмысының мақсаты:
1. «Абай жолы» ... ... ... ... ... ... мен Абай ... Құнанбай бейнесінің
көз жеткізу
3. Құнанбай бейнесін берудегі авторлық көзқарасты айқындау
3. ... ... ... ... ... әдеби материалдарды жинақтау, саралау.
● «Абай жолы» эпопеясын ... ... ... ... ... ... жинастыру
●Қорытынды жасау
●Қолданылған әдебиеттер тізімін беру.
4.Зерттеу пәні: Қазақ әдебиеті
5 Зерттеу жұмысының өзектілігі:
Қазіргі білім, ғылым мен мәдениетті ... ... ... ... өз ... ... ... құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік
өркениетке кіргізуі заңды құбылыс.
ХІХ ғасыр ... қара ... ... ... төл ... шығармалар
ішінде ең шоқтығы биігі ұлы суреткер Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» болып
қала бермектігі қай дуалы ауыз тарапынан да ... ... ... Бір таныспен тоқтамастан баурап оқытар эпопеяда тұлғасы өрескел
бұрмаланып, алты алаштың озық ... өз ... ... ... ... ... ... талабы ыңғай- ығыменен кейіптелген
бейнелердің ең бірегейі, барынша соқталысы - Құнанбай қажы Өскенбайұлын
оқушыларға жаңаша ... - ... ... ... мәселелері болып
табылады.
6.Зерттеу жұмысының болжамы:
Курстық жұмыспен танысқан соң, «Абай жолы» романын басқаша көзқараспен
оқып, Құнанбай бейнесін ... ... ... ... ... ... ... жұмысы кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды және пайдаланылған
әдебиеттен тұрады. Кіріспе бөлімінде зерттеу жұмысының өзектілігі, мақсаты,
міндеттері, зерттеу ... ... ... ... ... берілген.
Негізгі бөлімде «Абай жолындағы» Құнанбай бейнесін жаңаша танытуға
байланысты деректер берілген. Кеңестік идеологияның ... ... ... ... ... таныту туралы айтылған. Қорытынды
бөлімде ел билеуші, бай шонжар ретінде біржақты суреттеліп, өзінің
толыққанды бағасын ала ... ... ... үш ... ... ... туралы, Ұлы суреткер «Абай жолы» эпопеясын оқу-
тәрбие үрдісіне қосарлық үлесі туралы айтылған.
"...Қазақ ішінде атын
үш жүздің
қазағы тугел
білетұғын
орны бар ... ... ... сөз ... ... төріне биіктеп, ұлттық әдебиетіміздің мейлінше бай тарихына
қадала ой зерделетер болсақ, қашанда қоғамдық қалпымыз бен рухани
болмыстың, әдеби шығармашылық ... тел ... сыр ... аңдар
едік. Ұлыс пен халықтың басына бұлт болып үйірілген қилы қияметті кезең,
тауқыметті тағдыр белестерінің әдебиет туындысы ... ... ... ... ... адамзат баласы тарихында үңіле зерттер құбылыс. Жеке алып
қарағанда, адамның пәнилік ғүмыр жолы күрес -тартысқа ... толы ... ... жекелей ұлттардың, ірілі -ұсақты халықтардың ғасырларға шеру
тартқан көш - керуені де сондайлық аласапыран заманға маңдай тіреп жатса,
әдебиеттің нелер жауһар мұралары сол ... мен ... ... ... ... көркем кестелеп беруімен құнды. Ал бұл өзі ... ... ғана ... ... ... ... емес. Енді жиынтықтай
қорытып, алуан астармен айтылған осындай фәлсафалық тұжырымды жиырмасыншы
ғасырға, оның ішінде тоталитарлық Кеңес өкіметі орнаған дәуірге ... ... ... ... келген ең атақты әдеби туындымыз
мысалында бірқыдыру талдау - ... ... ... ғасыр көгінде қара сөзбен хатқа түскен төл көркем
шығармалар ішінде ең шоқтығы ... ұлы ... ... ... ... болып қала бермектігі қай - қай дуалы ауыз тарапынан да ешбір талас -
тартыс тудырмаса керек. Дей тұрғанмен, ... ... ...... ... ... мен тарихи деректілігін қосақабат өрімдей
байланыстыра зерттеп - зерделеп болдық па екен? "Абай жолында" суреткер әу
баста іштей тұжырымдаған барлық көркем ... ... ... ... ... ... қағаз бетіне түсіріліп, әлем оқырмандарына бүкпе - бұлталақсыз
жетті ме десеңізші? ... ... ... ... бұлғақтығына, зорлықшыл
- қорлықшыл әкімшілдікке, идеологиялық тай-ғанақ, қитұрқы саясатқа
бейімделе төменшіктетіліп, сынап - мінеліп, кейде, тіпті өрескел теріс
бұрмаланып кейіптелген, яғни әлі ... өз ... ... дара ... ... бар ма? "Ақындар ағасы" кітабы өз кезеңінде, жазылған
тұсында неге шықпай қалды? Мұхтар Әуезовтің өзі жүрек ... ... - ар ... тұрғанда "Абай жолын" "әбден келіскен, титтей де
өзгерту жасауға болмас, мейлінше кемел туынды" деп айта алар ма ... ... ... түрленген мынадай уақыттың кезі тірі
куәгерлері, біздер, қолда бар айғақтарды ... ... ... батыл
байыптама жазалық, қатып - семген қағидаларды ми қатпарларынан арши отырып,
адам бала-. сы ... ... ... ... таныталық. Сөйтіп
іргелі ізденістер дүниеге келуіне тартынбастан жол берелік!
"Абай ... М. ... ... ... бұл ұлы эпопея әлем
халықтары ой-санасында қазақ жұртшылығын, қазақ ... ... ... ... көшпелі халқымыздың адамзат мәдениетіне қосқан
үлес - қарымын айқын айғақтап берген мәдени мұра.
"Абай жолы!" Бұл — ... ... ... ... ... ... ... энциклопедия, XIX ғасырдағы дала заңының
жиынтық қамұсы іспетті.
"Абай жолы!" Мұны ғасырлар бойы үрдіс дамыған бабалар тілінің ең қиын
- қыстау, сын өткелге тап ... ... елу, ... ... одан
беріде де бабалар тілін жоғалтпау үшін біздерге мызғымастай, қалыптап құйып
беріп кеткен заңғар ескерткіш десек те болады.
"Абай жолы!" Бұл ұлт ұлт ... ... ... ... бола ... дінді аластап, иман - құдіретті маңдайға теуіп, "ақтабан шұбырынды"
алапатының он есе ұлғайған тажал көрінісі ... ... ... түре ... ... — жас, ... — хош, кеудеден — жан шығып жатқаңда
"езу жымитқан", ... ... ... ... санаға сіңе сілкіндіріп -
рухтандырған өмірсүйгіш, оптимистік туынды. "Уды у қайтарады" демекші,
халық төбесінен төнген қасірет - дертті Әуезов ... ұлы ... ... мұң - нала, қайғы - қапа мен бітіспес күрес - тартыс қана
жеңілдеткен, әл - дәрмені жеткенше кері қайтарған.
"Абай жолы!" Әу ... Абай ... ... біршама әуре-сарсаңға
түскен халықты қаншалықты дәрежеде есеңгіреп – мәңгүрттенді деп баға беруге
болады? ... осы ... ... дер ... ... тастаған "Абай жолының"
әр кітабы, әр тарауы, әр беті, әр жолы — сөзі садаға кетірердей күш -
қуатқа ие емес ... ... Бұл — ... ... ... әлемінде қайталанбас
көркем суреткерлік қолтаңбасын қалдырған, адам баласы тіршілігі жалғасқанда
қайта - қайта оқыла ... ... ... мәңгілік сапарға бағыт
ұстаған асқан талантты шығармасы. Сонымен қатар, ұлы жазушы өз -өзінің ерік
- жігерін қалай шектеп - тұсап, сыңаржақ таптық ... - ... ... қала ... ... болсақ, мұның жарқын дәлелін де "Абай жолынан"
таба аламыз.
Бір тыныспен тоқтамастан баурап оқытар эпопеяда тұлғасы өрескел
бұрмаланып, алты ... озық ... өз ... ... ... кейінгі қитұрқы саясат талабы ыңғай - ығыменен кейіптелген
бейнелердің ең бірегейі, барынша соқталысы — Құнанбай қажы ... де ... ... ... ... - әдебиеттанушылар еңбектеріне,
абайтанушы, мұхтартанушылар зерттеулеріне мұқият үңіліп қараңыз. Шынайысы
мен шалағайлары ... ... ... ... ... ... қойып, ескі
мен жаңаның аражігін тапқандай байлам білдіріп, бұрмаланған идеологиялық,
таптық көзқарастың ауылында әбден батпақтап - малтығып жатады. Әріге тіпті
де бармалық, ... ... - ... ... да ... әуре - сарсаңға
түспелік, салиқалы басылым, Мұхтар Әуезовтің жиырма томдық шығармалар
жинағының бірінші томына арнайы жазған беташар мақаласында
әдебиеттануымыздың ортамызда көзі тірі ... ... ... ... ... ... тұлғасына қатысты қандай пікір - пайымдама
түйгенін қайыра бір жадымызға оралтып өтелікші.
"...Ол (Дәркембай — Б. С.) қылышынан қан тамып тұрған ... ... ... ... рет оны ... ұстап, зұлымдықтарын бетіне
басады, ашықтан - ашық бел байлап Құнанбайлармен соғысуға да ... ... ... ... ... ... ... ертіп барып айтқан
сөзі дәлел" ( М. Әуезов. ... ... ... ... ... том. ... 1979, ... Әуезов ескі дүниенің сақшыларын да орасан күшті характерлермен
берген. Оның ішіңде ең күрделі, кесек образ — Құнанбай образы. Құнанбай
образының ... ... ... ... не ... да ... Мұнан
бұрын "Қамар сұлудағы" Жорға Нұрым, "Қалың малдағы" Тұрлығұл, "Ботакөздегі"
Итбай, "Түндегі сарындағы" ... ... - ... ... ... образдары өз кезінде, өз көлемінде қазақтан шыққан қанаушы
озбырлардың кейпін жақсы бейнелеген образдар десек, Құнанбай образы ... ... ... ... - ... жоқ, ... салмағы соның
бәрінен асып түскен, жартастай жақпар образ. Қыртысы да, ... ... ... ... феодалдық қоғамның қара күш, қатал мінез - қулықтары мен
қулық - сұмдықтарының ... ... ... жинаған Құнанбай характері
Шекспир жасаған характерлердің галереясынан орын аларлықтай. Бұл образды
жасауда Шекспирше қарыштау, Шекспирше характердің түңғиығына бойлау бар.
Шыныңда Құнанбай бірыңғай ... ... да ... ... қу да ... сұм да ... Өйткен күнде мұның бәрі саязға біткен жалаң, ұсақ
сипаттар болар еді ғой. ... ... ... төс Құнанбайдың күз секілді
шыңырау жаратылысына біткен сипаттары көп. Олар оңай көріне қоймайды, жайын
балықша тереңге жасырынады, ал егер көріне қалғанда ол ... ... ... ... ... ... түпсіз зымияңдықпен, уақ пасықтық емес,
кісінің жаны түршігерлік қара жүрек қатыгездікпен көзге түседі. Айбат
шексе, айдаһар ... ... ... алса, жалғыз көзді тажал
бейнесінде көрінеді. Керекті жерінде шешен, керекті жерінде тілсіз қара
тас, тұнжыраған қара бұлт. Күні санаулы ескі ... ... ... ... пен байлықты ұстап қалу үшін аузымен де, тырнағымен де
аянбай іс - әрекет істейтін көкжал Құнанбай ... ... ең ... ... ... ... тұрғанда Қодарды өлтірткен жан түршігерлік қылмысын
былай қойып, қартайғандағы, қажылықпен "тәубеге келгендегі" кезінің өзінде
істеген қаталдығы Құнанбай характерінің ... ... ... ... ... жатып та Қаратайдың шағымы бойынша, немересі Әмірді Үміттей
қыздың тойында салдық құрып, ән салып, сүйіспендік ... ... ... ... тұсы ... түскен кәрі қасқырдың қылығын көзге
елестетеді. "Түн бойы шымылдықты бүріп отырған салалы сіңірлі саусақтар жас
жігіттің ... ... ... ... ... қалды. Қарт қолы әлі де
кәрі жыртқыш тегеурініндей күшті екен. Темір құрсаудай сығымдап ап ... ... ... ... қысып, қинағанда босатар емес".
Абай, міне, алдымен осы Көкжалға қарсы шығады. Құнанбайдың құдіретті
аға сұлтан, Абайдың әлі буыны бекімеген балғын жас ... ... ... — Абайдың әкесі. Бұл жайт Абайға қосымша қиындық. Сол себепті де
Абайдың тегеурінді әкесіне қарсылығы іштей, кейін сырттай келіспеу ... Осы ұзақ ... Абай ... ... ... ... жазғырады, әшкерелейді. Әділеттіктің туын көте-реді. Ескішіл
Құнанбай қаншама күшті болғанмен, жаңашыл жас, өзі жалғыз әрі әлсіз Абай
жұрт кезінде ...... бел ала ... ... оның ... үстем болып,
азуы алты қарыс әкесін мысы жеңе бастайды. Осы бақастық ақыры, Әмірді
Құнанбай тырнағынан Абай ... ... ... ... ... Абай мен
Әмір Құнанбайдың теріс батасын алумен "тынады". (Бұл да сонда. 36—37 ... 1. ... ... ... ... ... ... сөз шебері жасаған әдебиеттегі Құнанбай мен құнанбайшылардың
типтері Макбеттін, Тар-тюфтің, Фамусовтың, Иудушканың типтері сияқты ұзақ
жылдар өмір сүрмек, ... ... шын ... өнер ... ... ... ... әсер беруін қоймайды, өткен өмірдің терең сырын
танытады және сонымен қатар бұл ... ... ... үшін ... мәні бар. ... осы ... адам мінезіндегі ескілік қалдықтарының
түп тамырын қопарады. Сонымен, ұнамды образдардың шоқтықтысы — Абай,
ұнамсыз образдардың шоқтықтысы ...... екі ... ... ... Бірі ... шығуга ұмтылған — күн, бірі шығар күнге бөгет
жасағысы келіп түнерген түнек секілді. Біз "Абай ... ... ... қазақ өмірінің панорамасы десек, әлгі екі белгіні сол
панорамаға бірі жарық, бірі ... ... ... ... ... ... Өйткені, жарық пен көлеңкесіз картина болмайтыны белгілі ғой.
М. Әуезов ... ... ... желісі осы Абай тобы мен Құнанбай
тобының, яғни жаңа дүние мен ескі дүниенің тынымсыз тартысына және ... пен ... ... ... ... қайшылықтың қабындап,
шиеленісе түскен тарихи жағдайды суреттеуге құрылғаны жоғарыда айтылған..."
Келтірілген салақұлаш үзіндіні оқи ... әр ... әр ... ... сыни ой - пікірлерге қайран қалуға болады. Біріншіден, сыншы
Құнанбай мен Абай ... таза ... ... ... кеп,
әрқайсысын өз «орны – орнына» қояды. Осы ретте шонжар, ... ... аға ... ... ... тап ... ... тәптіштеле
термеленеді де, ал оның ез кіндігінен туған баласы Абайдың нақты қай тапқа
жататыны, арнайы сөз ... ... Әлде ... тап ... де ... мен атқарған іс - әрекетіне қарай — «еңбекшілерге болысушы жақсы
қанаушы тап өкілі» мен ... ... ... ... тап ... екі тобы бар ... ма?
Екіншіден, сыншы сыңаржақ бағалаудың арнасына түсіп ап қуалап, әлемдік
әдебиеттегі неқилы жексұрын, жауыз, адамдық сиқы жиіркенішті бейнелерді
Құнанбай тұлғасына әкеп жапсырьга, ол ... ... ... қазақ кеңес
әдебиетінде сомдалған ескі қанаушы тап өкілдерінің азғындық жиынтық
кейіптерін бір ғана Құнанбай басынан ... ... ... ... оқи ... эпопеяға енбеген тарихи айғақтарды қосымша парақтап қарап ... ұлы ... ... ... ... ... Кәкітай,
Оспан, Әбдірахман сықылды өшпес жарқын тұлғаларды жарық дүниеге әкелген Әке
- Ата бойынан бірқанша ... ... ... - ... көріп, тауып
- танытуға мүмкін болмағаны ма? Иә, болмаса, түптеп - таразылап келгенде,
біржолата мұсылмандық жолына бас ұрған ... ... - ... ... ... - қатыгездіктерге бой ұру дейтіндер калай ғана сиымды
келмекші?
Үшіншіден, Құнанбай ... ... ... ... ... болжап -
білмегендей қадірлілігі, кесек, біртума бітімділігі осы зерттеу -зерделеу
барысында әлі - ақ сәт - ... ... ... ... ... Дей
тұрсақта, белгілі сыншы, академик М. Қаратаев ағамыздың Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... ... отырып таусыла жазған «Абай жолы»
эпопеясын біржақты идеологиялық сарындағы сыни ой -пікірмен таразылауы,
оның үстіне ... ... ... ... отырып, немересі Әмірді
«қақпанға түскен кәрі қасқырдай» «рақымсыз тұншықтырған» (?) тұсын айтып
өткенде (өмірде олай ... —Б. С), ... ... аға ... ... жыл ... ... қалған — Б. С.) еді деп жіберуі, сол сияқты келесі ... ... ... — эпос деп ... ... осыншалықты ұлы туындыға
пәтуалы баға беруде барынша келіспейді - ақ!
Иә, осылайша бір кітаптан бір ... ... ... ... ... ... ... табуда, қаралап баға беруде «социализм сынының
социалистік жарысына түскендей» ершелене ерекпіп, ... ... ... ... ... ... мектептерде, жоғары оқу
орындарында әдебиет пәні бойынша Құнанбай ... ... ... балап, сабақ айтып, сұрақтарға жауап беріп, шығарма жазып,
емтихан тапсырып әр кезеңде баға да ... Алды ... - ... ... ... буыны бас болып сөйткенбіз. Ол аз болғандайын, әлі күнге тап
сол күйінде білім алған, таптық сана - ... ... төл ... ... - ... бар кейінгі ұрпақтар буыны үлкен өмірге
тоқтаусыз жолдама алуда.
Құнанбай бейнесі ... ... ... қалпында қазақ оқырманына ғана
танылып - таралған болса, «жартылай олжа» деп ... ... ... ... «Абай жолының» миллиоңдаған данасы арқылы, бірнеше ондаған тілде,
әлемнің түкпір - түкпіріне «маржандай» шашырап -тарап кеткенін ойша болжап
- бағамдағаңда, Құнанбай тұлғасы ... ... сөз сол ... ... енді қашан, қайтіп, қандай мазмұнда жетпек деп толғанамыз.
Әдебиетші — ғалым, ... ... дара ... ... суырыла шығып, ең болмаса Қазақстан, ТМД оқушы жұртшылығына
Абай төңірегіндегі «ақтаңдақтарды» жайып салып, айдай әлемге танытар күн де
қашықта емес ... деп ... ... Ал қазақтың көзі ашық қауымы
Құнанбайды әзірше тоқырау жылдарынан мирас болып қалған қайнар кездердегі
«тот басқан» ... ... ғана ... - ... Соның бір мысалы деп,
тұжырымды деген айдар тағылған анықтамалық басылым, ... ... ... ... көрген 7 - томындағы "Құнанбай Өскенбаев"
атты мақалаға (38-бетте) ... ... ... (1804, ... ... ... ... обл. Абай
ауд.,—1885, Ақшоқы қыстауы, сонда)— феод. қоғамының өкілі. Орта Жүз Тобықты
руының биі, аға сұлтан Қ. жасынан әкесінің қасына еріп, ру ... ... - ... айтыстарының ортасыңда өсті. Ескіше хат таныды.
Сайыстарға, жорықтарға қатысып, найзагер атанды. Феод. заманның «Алыссаң
атаңды жық, аясаң тұрғызып жібер», «Өзің болғанша болған ... ... ... ... соң ... тастап кет!» деген ұранын ұстанғаңдардың бірі.
Қайсар мінезімен, ойға жүйрік, сөзге шешен айлакер би ретінде ... ... ... көзі ... - ақ ... билігін қолына алып, «Жаңа
Мизам» (1822 жылғы Сібір қазақтарына арналған жарғы) бойынша, Арқа
қазақтары дуан, болысқа белінгенде, Шыңғысқа болыс, Қарқаралыда аға ... М. ... ... ... ... өз ... ел
билеушілердің кебінен қатал, салмақты болған, ақыл - ой да, қажыр - қайрат
та, ... білу ... да және ... ... ... ... іс - ... оның атын көпке мәлім еткен». Ел басқару ісінде Қ. өзіне қарсы келген
үзеңгілестерін топтап жер ... өлім ... ... ... кей ... - қонысынан көшіріп, жерін тартып алу секілді ел дәстүріне жат, оғаш
зорлық, қиянаттар жасады, елді ... ... ... ... ... ... ... салдырды.
1879-ж. Меккеге барды, «Тақия» атты қонақ үй ... алып ... ... ... Рооссияның ұлықтарына арқа сүйеді».
Үңіле қарап, мұқият оқыған адам таптаурын, сірескен рухта баға беру сарынын
адаспай табады. Құнанбай Өскенбайүлы ғұмырбаянын көрсетуде де ... ... ... ... ... «Найзагер», «Ел агасы»,
«Аға сұлтан», «Қажы» бөлімдерінен оқып, салыстыра байқап, нұсқай анықтауға
болады. Енді осы ... ... М. ... ... ... ... тұста
- ақ Құнанбай бойындағы оңды қасиеттерді ашуда оң бояу табын
аңғарғандығымызды айтып өту ... ... ... ... «Абай жолында»
Құнанбай өмірінің барлық кезеңдерін тәптіштеп суреттеуді ... ... ... Тобықты елінің ахуал - тіршілігін білдірерде, Абайдың
өскен ... ... ... ... әсіресе, Абайдың ой - санасы,
қайраткерлік мінез - машығы қалыптасу, қатаю, өсу - өріс табу жолында әкесі
Құнанбай іс - ... ... ... ... ... көрініс
береді. Тарихи дәуірімен зерделесек, эпопеядағы Құнанбай өмірі мен іс -
әрекеті, негізінен алғанда, 1822 - ... ... ... мен 1868 - жылғы
Жаңа Низамға дейінгі мерзімді қамтиды. Яғни, мұнан шығар қорытынды ой, М.
Әуезов Құнанбайдың ғұмыр жолын ... ... ... дуан - ... ... ... ... түбегейлі шайқалған, елдік
қасиеттер жоғалып, өзгеге бұтарлана жем бола бастаған бір дәуіріне теліп,
Құнанбайды сол аса ... ... ... ... трагедиясы
қалыбында суреттеп, ал Абайды Ресей отарлауының жаңа, кезекті, ең ауыр да
ақырғы дәуірі құрбаны тұрғысында аңғарта астарлап кейіптеуі мүмкін. ... жеке ... ... ... ... ... түкпіріндегі сырын
ақтармай, аса сақтықпен еңбектенген ұлы Мұқаңның «Абай жолы» арқылы айтпақ
астарлы ой - байламын, алға қойған бірнеше қатпарлы қиын -қыстау ... ... дәл ... тап баса ... беремін деу қолдан келмес құр
әурешілік болар еді. Дегенмен де, қазақ даласына бағытталған отаршылдық
саясаттың дәуір - дәуірге бөлінген ... ... ... ... түрде
алынған мазмұндық сыпаттамасы кезеңдеріне туралай отырып, әлгіндей санада
жарқ еткен болжал пікірлерге зейін салмау шындықтың ауылынан тіпті де
алшақтата түспегі хақ. Осы ... ой ... ... ... -
байламды белгілі абайтанушы, филология ғылымыньщ докторы Мекемтас
Мырзахметовтың «Ғылым» баспасынан 1982 - жылы ... ... ... ... ... ... деп аталатын күрделі зерттеу еңбегінен
кезіктірдік.
«Биограф (Мұхтар Әуезов — Б.С.) Абай өмірбаянының алғашқы нұсқасын
жазғанда, оның арғы ата - ... ... ... Құнанбай жайлы ел
әңгімелері мен деректерді молырақ қамтыса, соңыра олар жөніндегі деректерді
барынша ықшамдап, Құнанбай мен оның ... ... ... Өйткені,
Құнанбайды білмейінше, оның дәуірі мен өмірін тереңірек танымайынша, Абайды
білу қиын болмақ деп қарайды. Абай өмірбаянының екінші нұсқасында ( 1940 ... ақын ата – ... ... ... ... ... бергенде де, Құнанбай
жайлы деректің аса қажеттілігін ескере отырып, оны қосымша ретінде «Абайдың
ата - тегі ... ( Абай ... ... ... 2 - том, ... ) ... ... оқшаулап беруінде де мән бар. Мұнда да Құнанбайдың аға
сұлтандық ... мен ... ... ... сақтау жолындағы әрекетін
Орта жүздің Россия қол астына кіруіне байланысты туған қазақ елінің саяси
-әлеуметтік өміріндегі іргелі өзгерістермен ұштастыра отырып қарастырған.
Биограф ... бір ұшы — ... ... жүргізген қазақ руларымен,
кейбір, ру басшыларымен билікке, жерге таласудан туған, соңыра атадан
балаға ауысқан жаулықтың Құнанбай дәуірінен Абай заманына қарай ойысуының
түпкі ... ... ... ... ... Абай өмірбаяныңда
қысқаша тұжырылған осы оқиғалар соңыра эпопеяға өзекті желіс ретінде
тартылып, ұзақ суреттеледі. Өйткені бұл кезеңде ... үшін 1868 - ... ... ... Жаңа ... ... ел билеу жұмысына сіңісіп те
үлгерген еді. Жаңа ... ... ... ... ... отар-шылдық
саяси арам пиғылдан туған территориялық принциптің рушылдық идеологияға май
құйып, ру мен руды ... ... ... ... ... ел ішіне
ылаң салып жатқан шақта ( Гродеков Н. И. Киргизы и каракиргизы
Сырдарьинской области. Т. 1. Ташкент, 1889, с. 17, 23), ұлы ... ... шығу ... ... ... ... Абайдың бүкіл саналы өмірі,
творчестволық әрекеті осындай ерекшелігі бар тарихи - қоғамдық өмірдің
ортасында өтіп жатты» (20—21-б.).
«Патша үкіметі әуел бастан - ақ ... ... 141 ... ... ... И. Истории семиреченского казачьего войска. Омск 1908, с.
50), айнала қоршай бастағаны әйгілі «Горькая ... ... де ... ... 1822 – ... заң ... ... жүйені жойып, онын, орнына
уақытша шегініс жасап, әуелі аға сұлтандық жүйені ендіруді мақүл деп тапты.
Өйткені қазақ елінің бойын біртіндеп ... ... осы ... қолдануды
қажет етті. Осы ерекшелікке сай жаңа билік атауларының пайда болуы,
әсіресе, Құнанбай дәуіріне ... ... ... ел ... ... ... ... Құнанбайдың жақсы біліп, тіпті, заң, билік статьяларын
жатқа айтып отыратыны Янушкеевичтің естелігінде молынан суреттелген. Бірақ
бұл дерекпен М. Әуезов танысып ... Ал Абай ер ... атқа ... ... ... ... «Жаңа низам» деп аталатын Сібір қазақтарын
билеудің жаңа реформасын күшіне ендірді. Отаршылдық мүддені ... ... ... елін ... жағынан ала тайдай бүлдіретін территориялық
принципке негізделе жүргізілді. Жаңа реформаның ... ... ... ... жаңа түрі ... ... ... бүкіл өмірі осы билік
жүйесінің шеңберінде өткендіктен, биограф үшін жаңа биліктің мәні мен
мағынасын, саяси ... мен ... жаңа ... ... жетік білуі
шарт еді. Абайдың өзі де ел билеудің қазақ арасында қол жетер тізгіні
болыстықтың немесе ... ... ... ... ... іс -
әрекеттеріне өзі болыс боп та, не ел арасындағы билік таласына еріксіз
араласу арқылы да ... ... еді. ... саяси - әлеуметтік ортада
өмірі өткен Абай өмірбаянын жазу үшін осы ерекшеліктердің көзге ұрар айқын
белгілерінің бірі - билік ... оның ... ... өмірге ену жолдарын
жете біліп, меңгерудің қажеттілігі соңыра «Абай ... жазу ... тағы ... ... Осы ... ... арасына Құнанбай, Абай заманында енген
биліктің жүйелері мен ... М. ... жас ... - ақ ... ... соңыра олардың әлеуметтік -саяси тамырларын саралап білу ... ... ... - ... ... ... баспасез бен тарихи
еңбектерді, архив деректерін қарастырумен қатар қоғамның бүкіл қан
тамырларын ашып ... ... ... ... ... қол
артады». (36—37-6.)
Енді ұлы Мұхаңның – Мұхтар Әуезовтың құнанбай бейнесі (өмірдегі мен
көкем шыңармадағы) туралы әр ... ... ... ... ... ... қалдырған жазбаларын көктей шола қарап, қайшылықты көзқарас, даму ... ... ...... көз ... ... өтелік.
2. 2. Жалпы М. Әуезов Абайдың ғылыми өмірбаянын төрт рет қайтара
жазып, олардың әрқайсысын жаңаша түзей - ... ... ... ... ... бүгінде кеңінен мәлім жай. Соның ішінде ұлы ақын
ғұмырбаянының ең алғашкы нұсқасы 1924—1927- жылдар ішінде қағазға түсіріле
тәмамдалып, Абайдың ... ... отыз жыл ... ... ... 1933 ... тұңғыш жарияланым көрген. Бағамдап назар тігер болсақ, аталған ғылыми
- зерттеу нұсқаларының қай - қайсысында да М. ... ... Қ. ... ... баға - өлшемін тыңнан парықтап - пішіп, соныдан әр - бояу
қосып отырады. Бұл бір орайда феодал -бай, ірі ... тап ... ... ... терістелуге шақ қалған Абай бейнесінің отыз - қырқыншы жылдардағы
қоғамдык ой - санада қаншалықты орныға, халқына «орала»түскенін ... ... ... Мұхтар Әуезовтей сұңғыла суреткердің өзі жете танып
- білген, алайда тоталитарлық қоғам қысымынан бүкпелеп - бүркемелей,
шарасыздан «бұрмалай» ... ... ... Құнанбайдай заңғар тұлғаға
қайтіп, қандай тайғақты тарғыл жолмен мысқалдап жақындай бергенін айдай
әлемге паш ... Ой ... ... ... ... бір ұрымтал
мәселе,
М. Әуезов поляк революционері Адольф Янушкевичтің қазақ сахарасымен тағдыр
жазып жүріп өткенде ... ... ... мен ... ... ... ... қаншалықты биік баға беріп, мейлінше марапаттағанын
көкейіне тоқыған болса, «Абай ... ... ... ... ... сомдар еді деп әсте қысқа - қайырым тұжырым түюге болмайды. А.
Янушкевич бір жылдай, тіпті бірер ай ... ... ғана ... ... ... ірі ... ... ойлау жүйесі тезіңде қалай зерттеп -
таныса, батыс пен шығысты тел еміп, ... ... ... Тобықты елі
мен исі қазақ тарихындағы Құнанбай қажы орнын жете парықтаған Мұхтар Әуезов
абайтану тақырыбы аясындағы ең езекті желіні дер ... ... ... зерделемей жаза басып қалды деу — өзіміздің ар - ... ... ... ... ғылым академиясының Орталық ғылыми
кітапханасы қорындағы № 1913 - істе, Абай өмірбаянын жазған қолжазбасының
ертеректегі бір ... ... ... ... ... қатысты мына
төмендегідей дерек - ойларды келтіруді қажет деп табады.
"...Абайдың өз әкесі ... оның ... ... ... атасы
Ырғызбай болсын — барлығы да ру ішіне үлкен үстемдік жүргізген адамдар. Өз
заманының жуан сіңір феодалы, ру басы биі, ел ... ата - ... ... боп ... ... ... тап ... болады. Осылардың нәсілінен шыққан
Абайдың қоғамдық орны, тіршілігі, өмірлік әрекеттері де сол ата салтымен,
ескі сарынмен қалыптасады. Сондықтан болашақ ақын ... өмір ... ... үшін, әуелі, мәлім болған дәрежеде бүның алдындағы буындардың да жай
- күйін айта кету шарт...
Осы жолы біз Абайды көзі көрген, кәрі ... ... ... – білгендерін ірікпей, бүкпей, айтарлық көлденең адамның біразымен
әңгімелестік. Бұлардың ішінде Құнанбай мен Абайдың өмір бойы жауласып ...... ... ... ... ... кісі ... Құнанбай заманында
Ырғызбай тұқымынан көп зорлық көріп келіп, Абай өмірінің соңғы кезінде ғана
бұлармен жақыңдасқан Торғай деген елдің адамы Тумабай Наданбайұлы ... Абай ... ... ... ... боп ... ... бертін келе Абай
аулының жігіті боп жүрген Қатпа Қорамжанұлы да болды. Әрине, бұлардың да
айтатыны документ емес, ерте кездегіден бері көп ... ... ... ... ұзын сүре сөз ... ... ... солай болса да, біз
бұрынғы Абайдың ет бауырынан ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарап жаңалық қосады.
Абайдың дүние салғанына отыз жыл толуына орай, 1934 - жылы ... ... ... (орыс тілінде) I М. Әуезов ұлы ақын әкесі келбетін
былайша сыпаттайды: «Отец Абая — самовластный, ... ... ... был ... несменяемым старшиной тобыктинского рода... Он участник
межродовой тяжбы коренной казахской знатк с ханскими потомками, один из
первых ... ... ... ... над ... ... Букея и был
назначен ага - султаном (старшим султаном) каркаралинского окружного
приказа.
Бесперерывная борьба за расширение своей власти, сохранение
безусловного господства над ... и ... ... ... нажила
Кунанбаю много врагов из среды соперничающей с ним ... Он ... ... ... к ... в ... ... детей и близких».
Құнанбай бірде тобықтының старшинасы (ол күнгі болыс есепті), бірде
жаңағыдай аға сұлтан болып жүргенкезде ... ... ...... өткерген. Ақын Абайдың алдыңғы аталарындай емес, Құнанбай жайында
ел жадында қалған аңыз - әңгіме аса көп. Себебі, Құнанбай өз тұсындағы ел
билеушілердің ... ... ... ... . Ақыл – ойы, ... – қайраты
да, әмір, билік, батылдығы да және халыққа ... ... ... іс ... да бұның атын көпке мәлім еткен.
Ол жайындағы әңгімелерді ақын Абай ... ... – ақ, ... ғып ел ... көп ... көпке жайған. Шынында, Құнанбайдың ұзақ
өмірі (ол 80 жасқа жетіп өлген) қилы – қилы уақиғаға аса бай еді.
Өскембайдың өзі ... ел ішін ерте ... ... ... ру тартысының зор
қақтығысын жасырақ кезінен көріп өсті. Ондағы тартыс – Тобықтының өз
ішіндегі тартысы емес, сырт рулармен тартысты. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... қолының мықты басшысы
серікбай көп қол жиып кеп, бекініс алып жатып, бірнеше түн ауыл шауып,
жылқыға тиеді. Қатты қимыл – соғыста Құнанбай тап ... өзі ... ... кісі ... ... ... жылқыны алғызбайды. Бірақ осы соғыста
Құнанбай жапғынан көп кісі найзаға шаншылып, қатты жарадар болады да,
Өскембайдың бір ... ... қаза ... Ол ... ... асырап алған
баласы болатын. Мұны зере Құнанбаймен бірге ... ... ... ... аға ... ... уақытында тобықтыға старшиналыққа өзінің
оқал шешесінен туған майбасар ... ... ... Ел мұны ... ... жағының қайсысынан болса да елге залалды әкім деп
бағалады.Майбасардың содырлы, зорықшыл қылығының салдарынан Жігітек деген
ру, бастығы бөжей болып, Құнанбайға қарсы болады. ... аға ... ... ... әрі сырт ... ... үкіметке салмақты болып ап,
Жігітекті де, басқаларды да бойымен басып жыға берген. Сонымен алғашқы
араздық, жаулық кейін ... ... ... кетсе де, Құнанбай
тұсындағы алыстың бір буыны Жігітектің жеңілуімен бітеді. Құнанбай
Жігітектің он жеті адамын сібірге айдатады. Ол кез патша ұлығына қазақ
сахарасының жаңа – жаңа ... келе ... кезі ... ... ... ... ... ел көрмеген үлкен сұмдық саналатын.
Құдая, елді сақта сотталғаннан,
Теңселіп екі қолын бос салғаннан, -
дейтін ... бұл ... өз ... ... ... ... еді. Ол ... Тобықты ішінде талай руды жерінен көшіріп,
немесе өзіне жақын ру басыларға шұрайлы жер әперіп жүрген. Бөкенші,
Борсақты ... ... ... Қара ... көшіріп жерін алу,
Көкшені көшірмек болу – бәрі де сол үлкен ... ... ... ... ... араздық та осы жөннен туып, кейін ұлғайған өштікке
айналған. Сонымен, Құнанбай ... ... ... ... деп, көп жанды жер аударған соң, кейінгі заманға, көп ... ... кек, ... ... Бері келе өсіп іске ... жас абайдың
алдында әкесі тастап кеткен осындай зор пәле – ... ... ... ... ... одан жиреніп, қарсы боп өкпесіне шара жоқ еді.
Бір Құнанбай емес, осы ... ел ... ... ... ... бәрі де
бір – бірін ұлық арқылы аударып, жазалатып жүреді.
Құнанбай Өскенбайұлының қазақ даласына даңқын жайып атқарған бір ... ... Ол – ... ... аға ... сайлануы.
Аға сұлтандыққа сайланған кезеңде Құнанбай Өскенбайұлы өміршең еткен
екі іс бар. Оның бірінші – ... ... ... болса, екінші –
көкшетауда Өскенбайға ас беруі. Бұл екі іс - әрекетті де қазақ халқы
тарихындағы өшпес – сембес, алтын әріппен жазылған ... деп ... ... ... ... бар, ... мырза қарқаралыды мешітті еріккеннің
ермегінен, діни соқыр сенімге бой ұрудан, оңайлықпен салдырта салмаған.
Өмірден мол ...... ... ерекше қадір – қасиеті,
отаршылдық үдей түскен заманда халықтық болмысты жлғалтып алмауға берік
тосқауыл қою салдары, мұның барлығы да ортақ арнаға ... ... ... ... ... ден ... ... 1909 – жылы Петерборда жарық көрген абай өлеңдері
жинағына енгізген ғұмырбаяндық мақаласында Құнанбай мырзаның мұсылманшылдық
болмыс – ... ... ... деп ... ... Өз әкесі Құнанбай жұрт аузына қараған қатты, істі кісі ... ... ... ел ... бір ғана төре ... ... ... жүрген
кездерде де соларме,н таласып, Қарқаралы өкірігіне қазақтан сұлтан болған
кісі еді. Уақытындағы елдің құр ... ... ... ... не ... қан жеп, неше түрлі ырымдарға табынып жүргеніне қатты тыю салып,
анық шариғат қоспаған істі ... ... іс ... бек ауыр ... жолын көрсетіп, үлгі салған.»
2. 3. «...Жалпы өз бағытында жақсылықты ниет қылған анық игілікті
істерін ... ... ... ел ... ... ...... білімді зор бағалаған адам. Ол өзіне біткен баланың
бәрін бірдей оқытумен қатар, ... ... ... ... ... ... ел адамдарын қатты күткен. Бұның қолына кеп, ... ... ... боп ... әлденеше ұлттың адамдары бар. Татардан шыққан Ғабитхан,
Кішкене молда, Ысқақ тұқымы, Түркістаннаң ... ... ... Ғабдолла (Қазақпай атанып кеткен) сияқты, қырғыздан келген
Бәшібектей жандар бар. Осының бәрі болмаса да көпшілігі бала оқытып,
ұстаздық құрып, Тобықты ішіне оқу - ... ... ... ... елге үлгі етіп, екіншіден өз тәрбиесін жетілдіру үшін, дәл
өзінен ... ... ... шет ... ... ... ... туған
Халиолла деген баласы Петербурда оқып, офицер шенін алып шығып елге
келгенде, құрт ... ... ... ... ... ең зор медресесінде
оқытады. Басқа балалары да оқымысты болған. Әрине, Құнанбай тұсында баласын
орысша оқытқан, әсіресе, офицерлік, төрелікке арнап оқытқан ... бәрі де ... құр ... үшін ғана ... шен ал, ұлық ... ... ... саясаттық үстемдігін нық сақтайтын бол деп
оқытқан. Құнанбайдың орысша оқытуында да осы сыр анық бар ... ел ... ... өз ... ... ... ісі боп ... бір әрекеті — мұсылмандық әсерін күшейтетін, дін тарату ... ... ... жолын ел көкейіне сіңірем деп қатал, ожар ... ... ... ... ... де аз емес. Соның бірі — шариғат
үкімі деп, Қодар деген шалды келінімен көңілдес деп, мойындарынан қосақтап,
түйеге асып ... ... ... ... ... ... де ... жолын бекем ұстауды үлгі етем деп, аға сұлтан боп тұрған күнінде
Қарқаралы қаласында мешіт салдырған. ... 70 жас ... әмір ... ... ада боп шығып, Мекеге барады. Мекеде қазақ адамдары түсіп
жүрсін деп — өсиет етіп, өз пұлына «Тәкия» деген үй салдырып кетеді. ... Орта Жүз ... ... ... жол жоқ ... қияндағы
Мекеге барушының ең алды осы Құнанбай болса ... ... ... ... ... әр ... көбейген уақытта, арбір барушы Мекеден Құнанбай атына
қанық боп қайтатын. Осынын, өзі де кейін Құнанбай өлген соң, оның атағын
ерекше ... ... ... ... ... ... ... ұстамдылығын оның өмірінің соңғы
жылдары, әсіресе, айқын көрсетеді. Ұзақ өмірінде талай алыс - жұлысты
басынан атқарып кеп, ақыры Мекеге барып қайтады да, өз - ... серт ... ... енді ... деп ... түсіріп, елден аулақ отырып
алады. Сол күйде дау - шарға шынымен бір араласпай, жеті жыл анық ... ... ... ... ... ... ... адамдар болмағандықтан, Құнанбайдың
көп тапқыр сөз, терең ойлары сақталып қалмаған. Бірақ анық Құнанбайдың өзі
айтты ... ... ... да жоқ ... ... — жаным садаға, жанымнан —
малым садаға», «Жарлы кісі жаманат, жамалар да қуанар», «Адамның не ... ... сол ... міні де ... ... пен ... арасы төрт -
ақ елі: құлаұпен естіген өтірік, ... ... ... деген сияқты сөздері
Құнанбайдың өз ортасында ақылшы, төреші адам екенін танытады...
Абай әкесі Құнанбайдың 41 ... ... ... өз ...... көп қатынды болған. Үлкен қатыны — қыздай алған Күңке. Бұдан ... ... ... әйелі — Ұлжан, ол Құнанбайдың інісі
Құттымұхамбетке айттырылған қалыңдық екен. Інісі өлген соң келінін алған.
Бұдан туған балалары: Тәңірберді, Ыбырай (Абай), ... ... ... ... ... Одан Халиолла, Ысмағүл деген балалары болған. «Атадан алтау,
енеден төртеу» дейтін Абай ... ... осы. ... ... ... ... бала ... мен Айғыз бір ауыл болып, Құнанбай осылармен тұрған уақытта екі
шешесінің ортасындағы төл баласы кішкене Ыбырай болады... Екі шешеге бірдей
бала болып ... сол ... ... Абайға «Телқара» деп ат
қойыпты. Кейін Абай ер жеткен уақытта бірталай жеңгелері ертеден ... ... ... ... ... ... салқын болған қалпында, өзінің балаларына да
зілді болған. Сол зілін жас шағында Абай да көп көреді, басынан көп ... ... ... адам ... орайы келгенде өзінің бала, бауыр,
қайын сияқтыларына мысқыл әзілді айта береді екен, қалжыңмең жауаптасуды
Абайға бала күнінен өзі үйреткен сияқты. Осының бір ... бар: ... 8—9 - ға ... ересек болып қалғанда отырғызса керек. Сонда Абай
қашып жылап: «Құдай бүйткенше қыз ғып ... ... ... ... ... - ау, қыз ... бала ... па ең, содан қиын боп па?»—
дейді. Абай: «Ә, онысы тағы бар ма еді!»— деп уанган екен.
...Өзі оқымаса да балаларын ... ... ... бір ... ... ... ... оқытып жүргенде, соңғы баласына сопы
Аллаяр сияқты ақындарды көп оқытып, өзі де тыңдай жүреді. Сол кезде
"Абайдан Ысқақ артык болады",— дегендерге: "Не ... де осы ... ... ... ... сөзі ... өз ... қалған екен.
...Баласын оқыта түспей, асығып қайтып алуына себеп, ... ... ... ... ... еске алсақ, оңай үғылады. Құнанбай өзі тұстас
ру басыларының қақ жартысын өзіне қарсы тұратын жау қылып ... ... ... ... ... жау. Көп ... сол ... жолында
алыс - жұлыспен өткізеді. Қарсысына шыққан ру басыларды үлкен тартыстың
аяғында жеңіп алса да, сондағы ішке байланған мұз аналардың көбінің есінен
кетпеген. ... өз ... өз ... бір болса, екінші жағынан,
сыртқа да, ішке де әмірі жүріп, жуандап алған Құнанбайдың маңайыңда да
талай зорлықшыл, сотқар туысқандар болады.
Бұлар Құнанбайдың ұлықтығына мас ... ... ... ... ... ... ... атты, шамасы келгенінше емін - еркін пайдаланған.
Көп елді мазақтап, қорлап, орынсыз зорлық, қисынсыз жуаңдық істеген олар
тіпті Құнанбайдың дос болып жүрген ру ... да ... ... ... ... жүрген адамдар Құнанбайдың өзі ғана емес, жаңағыдай
жақыны, өрен - жараны дегеннің барлығына да жауығып, жирене қарайтын
болған. Тартыс ... ... ... ертең алысатын жауы септі біледі.
Оны да дұшпан санайды...
Құнанбай жасында әке - шешесі мен ескен ортасынан алған тәрбиеден
басқа оқу тәрбиесін ... ... ... жас күндегі өмірі елдің ол
кездегі дағдысы бойынша батырлық, ... ... ... ... ауған.
Өзі құрбы жас жігіттердің ішінде мықты, найзагер болып та ... ... ... ... ... кесек мінезді, қатты адам болған.
Қаттылығы әншейін ағайынға ғана емес, әке – шеше, жанашыр жақынға да
бірқалыпты болған сияқты.
Ұрлық – ... ... ... ... ... ... ... өлтіріп, еліне сыймай келген адамдарды, ағайындарымен араздасып
келгеңдерді ұрлығын, бұзақылық істерін қойғызып, қолына ұстау Құнанбайдан
келе жатқан әдет. Құнанбайға Кавказдан кісі ... ... ... Қазақбай
(ұруы Шеркес), солдаттан.қашып келгеңдер — Ысқақ, Ғабитхан, қазақтан —
Сарымсақ, Қарымсақ, Шибүт, ... ... тағы ... ... кыстау беріп, қоныстандырған. Абай да ұрлығын қойғызам
деп, қолына ұстағандары — Шөмекей, Шаңтимес, тағы басқалар. Құдайбердінің
қолына келіп ... ......... Қауғабай, Жеқсембай,
Әнеттен - Алакөз, Қарабатырдан — Мергенбай, осы айтылғандардың ... ... ... ... Бірі ... бірі ... болып, тату – тәтті
болған.
...Құнанбайдан бері қарай келе жатқан әдет — қолдарына молда,
оқытушылар ұстап, балаларын оқыту. Құнанбай күзектегі қонысына үй ... ... ... өз балаларын, маңайдағы ауылдың балаларын оқытқан.
Қашан ел ... ... ... ... сол үйде ... ... ұстаған
молдасы Сармолда деген. Одан соң Ғабитхан деген молданы ұстаған. Бұлар
бірнеше жылдап бала оқытқан.
Қазақ Әдебиеті пәні ... ... ... ... ... орайлы кезі келді. Бұл ретте Абайдың өмірі мен шығармашылық
тыныс – тіршілігінде әкесі Құнанбай Өскенбайұлының алар орны ... ... ... ел ... бай - ... ... біржақты суреттеліп,
өзінің толыкқанды бағасын ала алмай келген Құнанбайға үш кайтара үңілудің
қажеттігі туады.
Құнанбай Өскенбайұлы (1804 — 1885) Семей облысы, ... ... ... ... Ол - ... ... биі, 1849 - 1854 ... Қарқаралы округінің аға сұлтаны болған. Құнанбай жас кезінен әкесінің
қасына еріп, үкен дау - шар, ру тартыстарының ортасында өсті. Мықты
найзагер болған. ... М. ... ... өз тұсыңда ел
билеушілердің көбінен қатал, салмақты болған, ақыл – ой да, қажыр - қайрат
та, өмірді білу батылдығыда және ... ... ... кесек іс - қимылдары
да оның атын көпке мәліметті»деген еді.
Өкінішке орай, бұрын біз Құанбайды шәкірттерге жер - ... ... ... ... ... Ал, шын ... ел аузындағы аңыз
әңгімелер, тұстастарының берген бағасы мен тарихи деректер ... ... ... дарн иесі болғанын дәлелдеді.
Біріншіден, Құнанбай — өнегелі мұсылман. Оның қай ... да ... ... да ... таласқан үміткерлер бола алған.
Құнанбай қанша қатал болса да Зередей зерделі анасының алдынан кесе -
көлденең өтпеген.
Екіншіден, ол — ... ел ... ... көрген, жақын сыйласқан
адамдар мен балаларының сөзіне жүгінейік. ... ... ... ... бірге шыққан поляк зертгеушісі А. Янушкеевич естелігінде былай
дейді: «Құнанбай Тобықты руының сеніміне ие болып, ел билеушінің қызметіне
сайланған. Ол өз кызметін ... ... ... бар ... жігерін
сарқа төгіп атқарады. Иегін кетерсе болды, өр сөзі, әр бұйрығы орындалады.
Іскер өз аталастарының игілігі туралы қам ... дала заңы мен ... ... ... ... қатысты россиялық уставтарды бес
саусағындай біледі». А. Янушкеевич естелігінде Құнанбай туралы бірде - бір
жағымсыз пікір айтпаған.
Шәкәрім Құдайбердіұлы «Қодардың өлімі» атты ... – деп ел ... ... жан ... іс қылмайды.
Ұрлық - зорлык, зұлымдық бәрін тиып,
«Арам» деп ... ... ... ... ... ... болып, насыбай атқандардың мұрнын
кестіруге дейін барған
...Мұнысын Құнекемнің көзі ... ... неге ... – деп – ақ ... ... әрі, ысырап, бір былғаныш,
Бұл құрғырда қалайша сертің қалды? — деген жолдарда ақын бабамыздың
ұрпақ тазалығының камын ойлап, келелі тәртіп орнатқанын айтады.
10 - ... ... ... өткенде міндетті түрде «Қодардың
өлімі» атты өлеңіне тоқталып, ... ... ... ... ақын ... ... ... жазғай ғой. Сонымен бірге, бұл өлеңді «Абай
жолының» алғашқы кітабындағы осы азапты көрініспен салыстыра оқытып,
талданғаньы жөн.
Абай ... ... соң ... өлеңінде:
Мұсылманға қоймаған,
Орынсыз жанжал - шатақты.
Ерегіскен жауларын
Кісен салып матапты, — дейді.
Бұл мысалдардан Құнанбайдың ел ... ... ... үшін ... іс тындырғанын көреміз. Бұл жөнінде М. Әуезовтің де «Абай жолы»
эпопеясында жақсы айтылған. Елбасқару оңай жұмыс емес. Өзіне қарсы ... ... ... ... та отырған: Қаталдықты жасалуға лайықты
адамға ғана жасаған. Ел басқарған кезінде еліне ... ... ... адам болған.
Құнанбайдың ерекше қасиеттерінің бірі - қара ... қақ ... ... сұңғыла шешен, шежіре болғандығы. Тағы да А. Янушкеевич ... ...... ... ... табиғат оған кесек ақыл,
ғажайып ес, жүйрік тіл берген, қарапайым Құнанбай әулиенің даңқына
бөленіген. Одан ақыл сұрауға жас та, кәрі де, ... де, бай да ... ... келіп жатады».
Сол жылдарда қажы Алтайдағы абақ - ... ... ... ... ... ... шеше алмай жүрген дауды оның билігіне салады.
Ақылды Құнанбай әділ шешім жасап елді риза қылады! Құнанбайдың шежіре,
шешен болғандын «Абай жолында» айқын ... ... ... ... ... ... ... Ұлжанмен қоштасу сөзі, т. б. дәлел). Ахат
Шәкәрімұлы «Осы жұрт Құнанбайды біле ме екен?» ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындықтың бетін
ашады. Ол: «Құнанбай өте шешен, сөзге ... адам ... Оның ... ...... сөзі бұлақтай ағып, өлеңдей қиысып, тыңдау -
шыны ұйылып жіберетін еді»—деседі... «Нақыл ... ... ... ... - дей ... бабамыздың мынадай нақыл сөздері болғанын -жазады.
Елге еңбек ... ... ... ... ... жанасың,
Арсыздық малға байланысты,
Адамдық арға байланысты,
Көптің күшіне сен,
Басшының ісіне сен,
Көптен ажал да ... арам да ... Абай ... шешендіктің, әділдіктің арғы төркіні Құнанбайда
жатса керек. Құнанбай ақылды дана адам, ақылына қоса, айлалығы да ... ... мұң - ... ... білген қайырымды жан. Тұрағул Құнанбаев
өз естелігінде: «Көжекбайдың әкесі Жамантай қажыға (Құнанбайды айтып отыр)
өкіл ата болатын, Жамаңтайды жерге ... ... ... ... ... алып беріп, әкеден жас қалған Көжекбай, Тезекбай, Мақыш
деген үш баласын өз балаларындай көріп еркелетіп, қанаттыға қақтырмай
өсірген. Ұлжанңың төрт ... ... ... өсіп, алмағаны да бермегені
де болмаған жаңдар» — десе, " М. Әуезов «1849 жылы аға ... ... ... - ... ... топтарын олардың өзіне пайдалы егін салу
ісіне қарай ойыстырады»,— дейді.
Тіпті, М. Әуезов келтірген кейбір тарихи деректерде оңың өз ... ... егу ... ... ... ... ... «Қызыл
бұзауға» қарсы әрекеті, игі істері Құнанбайды жақсылық ... ... ... ... ... таза ... берген, әр қиынға серметкен әкені
жамандауға, ұшқары пікір айтуға ешкімнің де хақысы жоқ.
Құнанбай өмірден ... әділ ... алуы ... Ол — өз дінін
мейлінше суйген жан. Халық оны «мырза», «қажы» «әулие» деп ... ... ... өтеу үшін қартайған шағыңда Меккеге барады.
Өз ақшасына ... ... ... үшін ... үй ... Өз қаражатына
Қарқаралада мешіт салдыртып, Шыңғыста медресе аштыртқан, Бұл да -
Құнанбайдың халық үшін еткен бір ... сан ... ... иесі ... ... ... терең түсінген
адам. Ол орыстың біліміне қарсы болмаған. Бұл жөнінде оған обал жасап
келдік (Абайға ... ... ... Оның ... оқытуды жақтап,
Қарқаралы өңірінде қазақ балаларын орыс тіліне оқытатын училище ашуын сұрап
жазған хаты ... ғой. ... ... баласын орысша оқуға берген. Орыс
тілі мен мәдениетін білу қажеттігін бабамыз сол кезде түсінген. Басканы
айтпағанның ... осы ... ... ... емес ... шынында әкесінен артық кім таниды? Ел жақсылары жиналған
тұста лоларға ... сөз ... ... не күтсеңдер де мына жаман қарадан
күтіңдер» деп, ... ... ... кейпін деп басып айтпап па еді?
Бұл оның көреген тұстарының бірі еді ғой.
Заманындағы қазақ жақсылары ... мен ... ... ... ... ... ақын оның ... жақтарын айта келіп,
Құнан сөзі құранның тақтасындай,
Бұқардың бұжыралы қақпасындай.
Құнан кетті ... ... ... ... ат басындай, — деп, Құнанбай өмірінің жалғасы Абай
екенін айтпай ма?
Әкелі - балалы екі адамды бөлу, қарсы қою ... де ... Бұл ... ... ойлы ... ескеріп, Құнанбай мен Абай екі заманның өкілі
ретінде ... ... ... ...... ... дұрыс.
Оқулық, бағдарлама жазып жүрген әдіскер мұғалімдер әке мен ... ... қояр деп ... М. ... ... ... ... Абайдың кім екенін білу
қиын» — деген еді. Құнанбайға; байыппен қараған дұрыс. Құнанбай қазақ
тарихыңда кесек, ... ... енді ... қайталанбайтын тұлға.
Құнанбай образы жеңіл желпі қарауға көнбейді. «Абай жолындағы» Әуезов
келтірген мына сөйлемдер қазақ әдебиеті пәні мүғалімдеріне ескертпе сияқты.
«Құнанбай ... бар жан ... Оңай жан ... Қат ... шың сияқты». Шың
оңайлықпен асуын бермейді, Соңдықтан, Құнанбай бабамыздың ... ... ... ... ... ... жетесіне жақсы
Құнаңбайды қайта танытумыз керек.
Іс – тәжірибелік бөлім
ФЕОДАЛДЫҚ ҚОҒАМ - ҚҰНАНБАЙЛАР ЖӘНЕ АБАЙ
Сабақтың мақсаты:
а) білімділік: ... ... ... ... ... ... Абай ... салыстыра талдау, феодалдық қоғам, үстем тап өкілдері,
олар өмір ... ... ... түсіндіру.
ә) тәрбиелік: Логикалық ойлау мәдениетін тәрбиелеу, сабырлылығын ... ... ... ... ... ... ... тарихын, әдебиетін,
мәдениетін бағалауға баулу.
б) дамытушылық: Салыстыру, талдау, ой қорытындысын жасауды игерту, көркем
әдебиетпен жұмыс жасау, негізгі ойды анықтауға көңіл бөлу.
Сабақтың түрі: ... ... ... талдау сабағы.
Сабақтың әдісі: іздену, салыстыру, ой қорыту.
Сабақтың көрнекілігі: М.Әуезов, А.Құнанбаев портреттері, «Абай жолы» 2 том,
қанатты сөздер. ... ... ... ... ... жазушы, ғұлама ғалым, кемеңгер ұстаз, аса көрнекті қоғам
кайраткері, Лениндік және Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты Мұхтар
Омарханұлы Әуезов ... ... ... ... ... жүзіне, қала берді өз
отандастарына, керек десеңіз қазақтардың өзіне қазақ дегеннің кім екенін
танытты. Қазақ халкының ... оның ... ... ... ... ... қазақ мінезі қалыптаскан дәуірлерді ғажайып көркемдік
күшнен жарқыратып ашып, жап-жақты айқындап терең түсіндіріп береді.
«Абай жолы» эпопеясы ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті ғана емес, бүкіл кеңес әдебиетінің аса үздік ... деп ... ... еді. Ал ұлттық сөз өнері тарихындағы аса зор
тұлға, жазушы Ғ.Мүсірепов.
- «Абай» романын неше рет қайталап оқысам, сонша, әрдайым жаңа бір ... бір ... ... ... ... ... тереңдік табам»,- деп
өз ойын ашық жеткізеді. Ендеше, бүгінгі сабақта сіздер мен ... ... ... бойла
Мен бір жұмбақ адаммын оны да ойла,
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім
Мыңмен жалғыз алыстым кінә қойма», -деп ұлы Абай айтқандай
«соқтықпалы, соқпақсыз» феодалдық ... ... Абай ... ... ... ... ... топқа бөлініп отырсыңдар, яғни топпен жұмыс
жасаймыз және ... ... ... ... ... сайладым:
1-топ сендерге берілетін тапсырмалар жеңіл сұрақтар болады.
2-топтың тапсырмасы аздап ... ... ... ... ... ... ... күрделі тапсырмалар беріледі. Ойлануды, салыстыруды,
зерттеуді талап ететін тапсырмалар.
Сабақтың жоспары:
1. Құнайбайлар - ... ... ... сақшылары.
2. Қунанбайлар және Абай.
3. Әкелер мен балалар проблемасы.
- Балалар, дәптерлерімізді ашып, бүгінгі сабақтың тақырыбы мен ... ... Ең ... ... «Абай жолы» эпопеясын толық оқыған-оқымағанын
тексеру максатында мынадай викторина жүргізбекпін.
1. «Абай жолының» 1 және 2 томының кітаптары қай жылы ... ... .
2. ... ... ... жаны мен жүрегі кім? (Арай)
3. Абайдың аналары кімдер?
4. Абай сүйген арулар?
5. Құнанбай кім?
6. Абайдың ... ... ... ... ... әндері?
(Топайкөк. Шырайлым, Ақ қайың).
7. Абай мен Тоқжанның кездесуіне көмектескен жандар кімдер?
(Қарлығаш, Ербол).
8. Абай Дәркембай және сол ... ... ... ... ... пен Абай неге ... ... Құнанбайдың Абайға таққан үш міні қандай?
10. «Тайғақта» ... ... ... ... ... ... ... ертіп келіп, Дәркембайдың бала қарызын талап етуі.
13. Абайдың Дәркембайды арашалауы.
14. ... Арам емес пе? ... ... не біліпті? Ата жаман,
әке жаман, қазақтың қара жолы ... ... ... бола ма?
- Кімнің сөзі және кім туралы? (Оразбай ... ... ... ... ... Міне, балалар, сендердің жауаптарыңа қарап, романды оқығандарыңа көзім
жетті. Енді тапсырмаларға ... ... ... ... жатқызамыз?
2-топ. Не себептен Тәкежан, Оразбай, Әзімбайларды құнанбайшылдар дейміз?
3-топ. Сызба толтыру,
Эпопеяда Абай жолы мен Құнанбай жолы қалай суреттелген? Ал, қане, 1 ... ... кім ... келеді. Әрине, Құнанбай ескі өмірдің қаймағын
шайқалтпай, өз билігінде ұстау ... бақ - ... ... үшін ... ... ... ұстаған екен. Өздерің айтқандай, Құнанбай жалғыз емес.
Осыдан туындайтын сұрақ:
2-топ: Не себептен Тәкежан, Оразбай, Әзімбайларды құнанбайшылдар ... ... ... ... ... өз ... ... Ол азуы
алты қарыс Алшымбайды да «Алшеке» деп отырып, өз керегіне жаратады. ... ... ... жетпес, ақылы мен түлкілігі, айласы мен амалы
астасып жатқан терең шыңырау болып бейнеленген.
Сонымен бірге, эпопеяның басынан аяғына дейін өрмек ... ... ... өріліп отыратын Абай образы құз - жартасты жарып шығып
жапырақ жайған шынар емес пе? Ендеше, эпопеяда Құнанбай мен Абай жолын
қалай таратып ... ... Сөз 3-топ ... беріледі: 1. Конбаева
Г. 2 Совет Е. 3 ДүйсенҚ.
- Міне, балалар өздерің дәлелдегендей, ... ... ... ұлдары»
болған құнанбайлар жолы феодалдық заманның күні құрып бара жатқан ескі ... ... ... ... ... бүкіл халықтың ұлы болған Абай жолы
прогресс жолы, достық жолы, жаңа заман жолы.
2 - сүрақ. 1-топ. Эпопеяда Құнанбай ... ... ... ... Бұл ... ... ... сенікі емес, менікі» деген бір ауыз сөзі
шығарма негізінде жатқан авторлық идея, көзқарасты ашып тұрғаны даусыз
мәселе. Абай бейнесі ... ... 19 ... екінші жартысьшда қазақ
даласын, халық даналығын, халық ақылын атаның емес, адамның ... ... ... ... Құнанбайдың іс - әрекетін байқайық.
2-топ оқушылары сөз сендерде.
- Мына ... ... іс - ... ... отырып ІІІөже
ақынның бір ауыз өлеңі ойға оралады:
Болыпты бір ақсақ таз және ... ... сопы ... ... ... ... соқыр қарға
Ортасын дарияның қарға шоқыр.
«Екі рудың екі шоқысын бір - ақ ... ... - ... ... ақын
сөзінің растығына көз жеткендей.
Келесі сұрақ 3 - топ ... ... мен ... ... ... ... не? Ия, өте дұрыс пікірлер.
Құнанбайдың бұл сұмдықка, күнәсіз ... мен ... ... лақтырып,
масқаралап өлтіруінің түп - тамыры неде? Ол «бауыры әдемі, ... ... ... ... - ... Сол ... иемдену үшін Құнанбай еш
жауыздықтан іркілмеді. ІКүнәсіз адамдарды құрбандыққа шала салды.
Келесі кезекте әңгімеміз эпопеядағы әке мен бала ... ... ... қанша баласы бар? (7 ұлы)
- Қунанбайдың қайтыс болған ... ... ... Оспан).
Құнанбай қай баласынан көп үміт күткен? (Абай, бірақ ол әке жолымен
жүрмеді).
- Құнанбайдың жолын, ісін жалғастырған қай ... ... ... қанша баласы болған? (Абай мен Ділдадан 6 бала, Абай мен
Айгерімнен 4 бала).
- ... үміт ... ... ... ... қайтыс болды, Мағауия ол
да қайтыс болды).
2-топ Эпопеяда әке мен бала проблемасы қалай шешілді?
Құланбай әкімшіл - аға ... ... ... ақыл - ... өз
құлқыны үшін кәдеге жарата білген, реті келген жерде қылғи беретін, жұта
беретін, кесегімен шайнамай жұтатын ірі ... ... ... ... ... өнер ... іс - әрекетін дәл танып бағалай білген сан
қырлы, сан сырлы тұлға .
3-топ Сендердің косарларың бар ма?
Жүрегім, нені сезесің
Сенен ... жан жоқ ... ... ... жоқ па, қой ... сездіріп
Жете алмадық ортаққа
Тірі жаннан бездіріп
Апарасың қай жаққа, - деп Абай жан - дүниесінің толғанысын өлең
жолдарына сыйдырып, ауыр ой құшағында ... ... ... ... ғашық жары Әйгерім табыла білген. Сондай ауыр күндердің бірі,
Оспанның қырқынан кейін.
(Көрініс)
Қай ғасырда, қай ... алып ... да, ... ... күші ... мен ... екенін ешкім де теріске шығара алмайды. Міне, біз бүгін
сабақта М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясы бойынша XIX ғ. II жартысындағы
қазақ ... ... ... кұнанбайшылдар мен Абай бейнесіне, күні
өтіп бара жатқан, бірақ тамыры тереңге кеткен ескіні, ал оған қарама -
қарсы енді туып келе жатқан жаңа ... ... ... өнер ... ... ... білімдерімізді ортаға салдық. Ал, енді бүгінгі сабақ бойынша
білімдеріңді бағалаймын.
Үйге тапсырма:
«Атасының корлығы қосқандар». Феодалдық қоғам - Абай мен Дәркенбайлар.
Эпопея бойынша осы ... ... Ал ... алып ... тіл күшінен
Жыр жазамын Абайдың үлгісімен
Абай болып табынсам бір кісіге
Абай болып түңілем мың кісіден, - деп М.Мақатаев ... ... ... арнап біздің оқушымыз Ерғанат ез өлеңін оқиды.
Іс – тәжірибелік бөлім
ҚҰНАНБАЙ ... ... ... ... ... бейнесін ашу, талдау.
Дамытушылық: қоғамға деген өзіндік көзқарастың қалыптасуына ықпал ... ... ... ... ... ... баулу, тіл байлықтарын дамыту, сын
тұрғысынан ойлауға дағдыландыру. Өз бетімен ізденуге баулу.
Тәрбиелік: адамгершілікке, жағымсыз мінезден ... ... ... әдіс - ... логикалық-эвристикалық жобалау технологиясының
моделін толтыру, мини дебат өткізу, тест - интервыо толтыру, модель қорғау,
шығармашьшық жұмыс (эссе), сұрақ - жауап.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... кестесі,
сабақтың тақырыбы, эпиграфы жазылған плакат, үлестірме қағаз (тест-
интервью).
Сабақтың барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі
а) Сабаққа дайындық
ә) Сабақтың тақырыбымен жене ... ... ... ... ... сарапшы сайлау.
II. Мұғалім:
- Балалар, бірнеше сабақ бойы келемді туынды "Абай жолы" роман-
эпопеясын ... ... ... ... осы шығарманың негізгі
кейіпкерлерінің бірі болып табылатын Құнанбай бейнесін ашып, оған ... ... ... ... ... ... ... берілген
логикалық - эвристикалық жобалау технологиясының моделін қорғаудан
бастайық.
Ескерту: оқушылар модельдің әр координатын романнан мысал келтіре
отырып ... ... ... ... - ... ... ... алғашқы сабақтың бірінде беріледі.
III. Мұғалім.
- Біз логикалық - эвристикалық жобалау технологиясының| ... ... жан - ... ... Енді ... ... ... Бұл осының жалғасы ретінде мини дебат өткізейік.
Ұсынылатын резолюция: Құнанбай – ұнамды кейіпкер.
Жақтаушы топ ... ... ұлы ... ... Қажы, яғни рухани таза адам.
3. Қолы ашық, жанышпан (мешіт салғызуы, Бөжей асы…)
Даттаушы топ дәлелдеуі.
Аргумент:
1. Қатыгез (Қодар, қамқа, Кәмшат ... ... ... бұйрық беріп отырады…)
Екі жақ топ та өз пікірлерін романнан нақты мысалдар келтіре дәлелдейд
ІҮ. Мұғалім:
- Құнанбай – азулы жыртқыш қана ... ол – ... ... түбін ойлай
білетін терең ойлы адам. Сонымен бірге, көкірегі ояу, көрген ашуы мен
қайратын қатар ұстайтын қайсар рухты адам ... де ... ... осы жерде жеке оқушыларға берілген деңгейлік тапсырманы тыңдасақ
орынды болар. Үш оқушы үш деңгейдегі тапсырмаларды айтып береді.
Бірінші ... (5) - ... ... ... ... ... мәліметтермен таныстырып өтті. Бұл оқушы тапсырмасын реферат қорғау
түрінде орындады.
Екінші деңгей (4) - Құнанбайды шығарма бойынша замандастарымен
салыстырьш өтті.
Үшінші деңгей (3) - ... ... ... ... ... ... Тест - ... (Құнанбай бейнесі бойынша)
Ескерту: Бұл әрі тест, әрі интервью болғандықтан, оқушы I дұрыс жауап
беріп өз пікірін жазуы ... ... - ... ... ... ... ... бейнесі бойынша)
|Құнанбайдың өзіне тән ерекшелігі: |өткір тілді, сөзге шешен, ақылды, |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... сызу ... өзің ... ... болады ... ... ... ... ма, жоқ| ... ... | ... қай замандасы жүрегіңе | ... ... ... | ... ... ... өзіңнің | ... ... ... | ... ... ... бар ... ... Модель қорғау.
Мүғалім:
- Біз Құнанбайды әр қырынан қарап, түрлі пікір, дәлел айтып жатырмыз. Ал
енді осының бәрін модельге айналдырсақ: қалай болмақ?
-
Үй тапсырмасы.
1. Әр топ өз ... ... ... - жауап. Қарсы топтар бір - біріне модель бойынша: сұрақтар қойды,
оған жауап берілді.
ҮІІ. Эссе - ... ... ... ... ... ... эссе ... Бірнеше оқушы жазғанын оқыды.
ҮІІІ. Қорыту.
IX. Бағалау.
Сарапшылар сабаққа қатысып отырған оқушылардың жинаған ... ... ... оқытушы өз ұпайын қосып, ортақ бағаларын қойды.
X. Үйге тапсырма:
Абай, Құнанбай - Венн диаграммасын құру.
Қорытынды
Ұлы суреткер М.Әуезовтің кемел ... бір ...... ... ... бейнесі.
Кеңестік идиологияның жетегінде кеткен қазақ әдістеме ғылымында да
Құнанбай юейнесін дала тағысы, заман өтіп бара ... ... ... ... ... ... баласының бойынан қазымырланып тек мін
көретін қырыс шал, қытымыр әке, мінез қиындығынан заманы бір игі
жақсылардан ажырап қалған, өз ... ... ... ... ... ... ... жан, бір сөзбен айтқанда, күні етіп бара жатқан
ескіліктін жиынтық бейнесі ретінде қарастырып келді.
Абай бейнесінің антиподы ретінде Құнанбай бейнесіне қара ... ... бұл ... ... ... түрлі палитрасына
мойынсұнбай, типтік дәрежеде тұлғаланғаң кейіпкердің күнгей мен көлеңкеден
тұратын адами тағдырын, ең бастысы әдебиеттің басты предметі - адам
факторын ... ... ... ... ... ... ... емес. Бүгінгі әдістемеде жағымды, жағымсыз кейіпкер болмысын таныту
- басты мәселелердің бірі.
Менің ойымша, тарихи ... баға ... ... ... ... биігінен қарамай, сол заманның алдына шыққан қоғамдык
проблемасы, калыптасқан уақыт, кеңістік, әлеуметтік ... ...... ... ... ... абзал. Ол үшін бізге, әдіскерлерге,
М. Әуезовтің авторлық ... мен ... ... бұрмаламай, тек қана
көркем әдеби шындыкқа жүгінуге тура келеді.
М.Әуезовтің өзі «Құнанбайдың кім болғанын білмесек, Абайдың кім
болғанын білуде қиын болар еді. Бірі әке, бірі бала ... ... бір ... ... ... ... - ... жағдайда тіршілік
еткен адамдар. Екеуінің сыртқы әдісі, жолдары басқа болса да, түпкілігі
бір» деген ... ... 20 ... ... жинағы, 15 - том).
Сол «түпкілігі бірлікті» шығарманың өн бойынан, тіпті әкенің балаға
айтқан үш мінінен, баланың әкеге айтқан үш жауабынан да ... ... Ол ... ... ел ... қай ... ел билеушісінің көлденеңдеп алдынан
шығатын ел билеу әдісі, бөтен жұрт, бегде өмір салтына, өктемшіл
экспанцияға қарсы табан тіреп тұра алатын халықшылдық, ... Әке мен ... ... ... ... - жеке ... мен мінеуі емес,жекетұлғаларды толғандырған заман сұрағы. Бүгінгі
ұстаз ұлы жазушының коммунистік цензура жіті қадағалап өткізбеуге ... ол ... ... ... ... өте ... ... сұңғыла
саясатшының «амалдарына», «жолдарына» ілесе алатын зерделі, көкірек көзі
ояу жан болуға тиіс. «Абай жолы» романындағы ең күрделі, қайшылығы мол,
типтік дәрежеде ... ... ... бірі - ... ... ... ... болады.
Қазақ әдебиеті пәні мұғалімдеріне бұрынғы қасаң ұғымдарды қайта
қараудың орайы кезі келді. Бұл ... ... ... мен шығармашылық тыныс –
тіршілігінде әкесі Құнанбай Өскенбайұлының алар орны ерекше болса керек.
Сондықтан, ел ... бай – ... ... біржақты суреттеліп, өзінің
толыққанды бағасын ала алмай келген Құнанбай үш қайтара үңілудің
қажеттілігі туады.
Қолданылған әдебиеттер:
1. Серік Қирабаев ... ... ... ... «Білім» 2003
2. Төлеутай Ақшолақов «Шығарманың көркем ... ... ... ... Досым Омаров «Ұлылар үндестігі». Алматы «Санат» 1999
4. ... ... ... «Жазушы» 1976
5. Егемен Қазақстан 26 қазан 2006ж
6. Белгібай Шанабаев «Қазақ романының тууы мен қалыптасу ... ... ... ... ... «Заман және әдебиет».
Алматы «Жазушы» 1982
8. М.Әуезов 20 томдық шығармалар жинағы 1 том. ... ... 1979 ... Абай ... ... ... 2 том, ... 1940 ж.
10. Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сырдарьинской ... Том ... 1989. ... ... И. Истории семиреченского казачьего войска, Омск 1908 ж.
12. Мекемтас ... ... ... 1982 ж. ... және ... ... Ысқақұлы 1909 ж. Петербор «Абай өлеңдері» жинағы.
14. М.Әуезов 20 томдық шығармалар жинағы 15 том.
15. Бауыржан ... ... ... ... монография, Семей «Үш биік»
баспасы 2010 ж.
16. Белгібай Шалабаев «Қазақ романының туы мен қалыптасу ... ... 1983 ... ... ... ... айнасы» Алматы 1994 ж. 5-31 бет
18. Ғ.Мүсірепов «Заман және әдебиет», «Жазушы» баспасы Алматы 1982 ж. «Абай
романы ... 36-52 ... ... журналы 1-2-95 «Құнанбай қажы» мақала 126-131 бет.
-----------------------
Портреті
«Абай ... ...... ... ... ... 5
К 1
К 3
К 2
К 6
К 4

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Құнанбай Өскенбайұлының өмірбаяны13 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Абай жолы романындағы антропонимдер38 бет
«Абай жолы» романындағы тарихи шындық эволюциясы7 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы28 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбай ұлы13 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь