Махамбет шығармасындағы Исатай бейнесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2.4 б
Негізгі бөлім
1. Махамбет шығармалары . шаруалар көтерілісінің айнасы ... ... ... ... ... .5.14 б
2. Махамбет шығармаларындағы Исатай бейнесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15.19 б
2.1. Арыстан туған Исатай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...20.21б
2.2. Исатай . басшы, мен . қосшы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22.24 б
2.3. "Таудан мұнартып ұшқан тарланым" ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25.27 б
Іс.Тәжірибе бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.33 б
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34 б
Қолданылған әдебиет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...35.36 б
Махамбет Өтемісұлы Исатай Тайманов бастаған ұлт-азаттық қозғалысының ұлы жыршысы, рух беруші саяси көсемі болған. Ақынның жігерлі жырлары мен толғаулары орыс империясы отарлау саясатына қарсы қазақ халқының тәуелсіздік ру асқақтатқан құнды мұралар. Махамбет XIX ғасырдағы ұлт-азаттық қозғалысына тікелей қатысып, басшылық жасады. Жалынды жырларымен жаңа дәуір әдебиетінің аса ірі көшбасшыларының біріне айналды. Х.Досмұхамбетұлы, М.Әуезов, С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, Махамбет шығармашылығын, ақынның қазақ елінің тарихындағы айрықша орнын аса жоғары бағалады. Қазақ әдебиетінің ұлы құбылысы ретінде таныды.[3,56]
Махамбет - жаңа заман ақыны. Көркем өнер мен көркем әдебиетте қашанда екі процесс қатар жүріп жатады. Бірі- күнделікті тіршілік ағымында болып жатқан құбылыстар мен өзгерістерге сәйкес өткінші тақырыптар мен идеялар, проблемалар мен оқиғалар суреттеліп, әдебиетте өз көрінісін тауып жатады. Немесе, ойдан туған сюжеттер шартты түрде бейнеленіп, фантастикалық түрде баяндалып, болмыс астарлы сипатта көрсетіледі. Мұндай жағдайды өмірдің өзі, болмыс қажет етеді.Сол қажеттілікке әдебиет пен өнер өзінше жауап береді.
Екінішісі - әдебиет пен өнерде ескірмейтін, өшпейтін, мәңгілік пробемалар мен ой-пікірлер орын табады. Бұлар, көп жағдайда, жалпы адамзаттық мәнге ие болады. Сондықтан олар ешқашан маңызын жоймайды, керісінше, әр ұрпақ пен әр қоғам ондай әдебиет өз кәдесіне жаратады. Алайда, мұндай әдебиетті жасау келген ақынның, яки жазушының маңдайына жазылмаған. Классиктер ғана мәңгілік және бүкіл адам баласына ортақ пікірі мен сезім дүниесі бар туындыларды бере алады. Ондай шығармалардан әр заманда, әр қоғамда өмір сүретін адамдар өзіне қажеттіні іздейді, оны табады, сөйтіп, одан рух іздейді, қуат алады.
1. Махамбет Өтемісұлы. Стихострели. Алматы: Дайк-Пресс – 2002
2. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы,1958.
3. Досмұхамедұлы X. Аламан. Алматы: Ана тілі, 2000.
4. Қабдолов 3. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы. Ана тілі.,2000
5. Сыдықоа Қ. Көркем өрнектер. Алматы: Рауан, 1992.
6. Елеукенов Ш. Қазақ саяси лирикасының жерге түспес жебесі.
7. Махамбет Өтемісұлы шығармаларының төрт томдық академиялық жинағы. 3-том. Ақын шығармашылығы туралы зерттеулер мен мақалалар. –Алматы: “Ғылым” ғылыми баспа орталығы, 2003. – 440 б.
8. Сәрсенбаев Ә. Ғасыр мен ғасыр беттессе. – Алматы: Жазушы, 1995. – 272 б.
9. Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаныстар. Алматы: Рауан, 1996. – 200 б.
10. Қасқабасов С. Махамбетті қайта танысақ. Махамбет Өтемісұлының туғанына 200 жыл толуына арналған “Махамбет – ерлік пен елдіктің өшпес рухы” атты халықаралық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары. І том. –Атырау, 2003. – 393 б.
11. Әуезов М. Махамбет. Махамбет Өтемісұлы. Шығармаларының төрт томдық академиялық шығармалар жинағы. 3-том. Ақын шығармашылығы туралы зерттеулер мен мақалалар. – Алматы: Ғылым, 2003. – 440 б.М.
12. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
13. Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное). - Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
14. Жұмалиев Қ. Егеулі найза. – Алматы: Жазушы, 1979. – 188 б.
15. Бекхожин Қ. Дәстүр және жаңашылдық: Поэзия туралы толғаныстар. Алматы: Жазушы, 1969. – 246 б.
16. Дербісәлин Ә. Дауылпаз ақын. //Социалистік Қазақстан. 17.10.1979.
17. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Жазушы, 1977. – 288 б.
18. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы – Алматы, 1993 – 320 б.
19. Өмірәлиев Қ. XV-XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі – Алматы: Ғылым, 1976 – 270 б.
20. Махамбет энциклопедиясы – Алматы: Өлке, 2004 – 610 б.
21. Раушанов Е. Зымыран деген бір құс бар // Жас қазақ, 2005, 22 сәуір.
22. Сыздықова Р.С. Махамбеттің әр сөзін түсініп оқысақ // Қазақ әдебиеті, 1.08.2003.
23. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы – Алматы: Мектеп, 1973.
24. Сыздық Р. Сөздер сөйлейді – Алматы: Арыс, 2004 – 232 б.
25. Академик Серік Қирабаев және ХХ ғасырдағы әдебиеттану ғылымы Алматы, 2007
26. Қадір Ж.Махамбет жырларындағы Исатай батыр бейнесі (Академик Серік Қирабаев және ХХ ғасырдағы әдебиеттану ғылым) кітабынан
27. Қазақ әдебиетінің тарихы Он томдық. 4- том. Алматы, 2005
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Шығыс Қазақстан облысы ... ... ... «М.О. ... ... педагогикалық колледжі»
Қазақ тілі мен әдебиет пән бірлестігі
Курстық жұмыс
Тақырыбы: «Махамбет шығармасындағы Исатай бейнесі».
Орындаған: Арғынғазынова М.Б.
Мамандығы 011103
«Қазақ тілі және ... IV. Тобы 47 ... ... ... Т.Ж.
Семей, 2012ж.
Жоспар:
Кіріспе.....................................................................
...........................................2-4 б
Негізгі бөлім
1. Махамбет шығармалары - ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...... мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... бастаған ұлт-азаттық қозғалысының ұлы
жыршысы, рух беруші саяси көсемі ... ... ... ... ... орыс империясы отарлау ... ... ... ... ру асқақтатқан құнды мұралар. Махамбет XIX ... ... ... ... ... ... ... Жалынды жырларымен
жаңа дәуір әдебиетінің аса ірі ... ... ... ... ... ... ... шығармашылығын,
ақынның қазақ елінің тарихындағы айрықша орнын аса ... ... ... ұлы ... ... таныды.[3,56]
Махамбет - жаңа заман ақыны. Көркем өнер мен көркем әдебиетте қашанда
екі процесс қатар жүріп жатады. ... ... ... ағымында болып
жатқан құбылыстар мен өзгерістерге сәйкес ... ... мен ... мен ... ... ... өз көрінісін тауып жатады.
Немесе, ойдан туған сюжеттер шартты түрде ... ... ... ... астарлы сипатта көрсетіледі. Мұндай жағдайды өмірдің өзі,
болмыс қажет ... ... ... пен өнер ... ... береді.
Екінішісі - әдебиет пен өнерде ескірмейтін, өшпейтін, мәңгілік
пробемалар мен ... орын ... ... көп ... ... мәнге ие болады. Сондықтан олар ешқашан маңызын ... әр ... пен әр ... ... әдебиет өз кәдесіне жаратады.
Алайда, мұндай әдебиетті ... ... ... яки ... ... ... ғана ... және бүкіл адам баласына ортақ пікірі
мен сезім дүниесі бар ... бере ... ... ... ... әр қоғамда өмір сүретін адамдар өзіне қажеттіні іздейді, оны
табады, сөйтіп, одан рух ... қуат ... те ... Одан XX ... ... ... әлеуметтік мәндегі
нәрсені іздесе, бүгінгі ұрпақ тәуелсіздік азаттық рухын табуда. ... біз ... ... адамзаттық ізгіліктер мен құндылықтарды да
іздейміз. Ал, келер ұрпақ Махамбеттен ... ... ... ... ... ... ... да, келесі ғасырларға да ... ... ой ... өз биігінен көрінері сөзсіз. Өйткені ол - классик ақын.
Махамбет - жаңа заман ... Ол өз ... ... ... ... яғни ... жаңа ... басында , Махамбеттің заманы қандай
еді? Еске алайық. Бұрынғы қазақтың өз мемлекеті жоқ ... ... ... ... болған. Ел басшылары халыққа қорған болудан қалған. Керісінше,
отарлаушылармен ауыз жаласқан. Ресей тәртібі ене бастаған. Жәңгірдің ... ... ... ... ... ... тіршілік үрдісіне
қайшы келгенді. Ақсүйектер мен ... ... ... ... ... ... құтылу жолындағы күресі тынымсыз жүріп ... ... осы ... ... жаңа ... келді. Жаңа әдебиетте
бұрынғыдай әміршіні дәріптеу ... ... ... отаршылар мен хан,
сұлтандарға қарсы ашық күреске, қарулы ұрысқа ... ... - ... ... ... ... ... үшін шығарманы қоғамның қатардағы
мүшесіне жолдау - мақсат тұтылды.
Махамбет өз дәуірінің тынысын, талабын дұрыс ... көре ... ... де ол ... жаңа бағытқа бұрды. Ең бастысы көркем әдебиетті ... ... ... ... әкелді.Әдебиеттің міндеті - әміршіге
қызмет ету емес, қоғамға қызмет ету деп білді. Қоғамға ... ету - ... оның ... әсер ету, оның ... рух ... ... көпшілікке
ықпал ету деп түсінді. Осы себепті Махамбет әрбір сөздің қуатын, ... ... ... ол, ... ... ... тән ... функциясын
қайта жандандырды, оны дамыта түсті. Екінші сөзбен ... ... ... күшін, эмоциялық қуатын эстетикалық әсерін ... ... ... ... мен ... Бұл ... жұмыста азаттық
жолындағы ұлы күрескер, қазақ өлең ... ... дара ... ... шығармашылығын зерттей отырып талдау:
- қазақ әдебиетінің тарихында өшпес орны бар Махамбет поэзиясындағы Исатай
және ақының өзі ... ... мен ... ... ... ... ... алатын орны
жайлы.
Зерттеудің объектісі: Мектептегі әдебиет оқу-тәрбие процесі
Зерттеу пәні - әдебиет пәні
Зерттеу ... - ... ... №3 орта ... кешені
Зерттеу әдістері: Oқушылар мен мұғалімдер арасында ... ... ... бақылау, озық педагогикалық тәжірибелерді талдау.
Зерттеу жұмысының құрылымы: ... ... ... 2 бөлімнен,
пайдаланған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1. Махамбет шығармалары - шаруалар көтерілісінің айнасы.
Махамбет өлеңдері өзінің жанр ... да ... ... аударуға тиіс. Оның кейбір өлеңдерін лиро-эпикалық түрге
жатқызуға болады. Ол өлеңдерінде ақын өмір ... ... ... ... ... ... шындық, өз қалпында суреттелсе,
сонымен қатар оған өзінің көзқарасын, қатысын, ол жағдайды ... ... де ... сезінуге бөлене отырып оқиғаны баяндау лиро-эпикалық
жырларға тән нәрсе екендігі кімге де болса ... ... ... ... ... ... "Мінкен ер",
"Баймағамбет сұлтанға айтқаны", "Исатай сөзі" деген өлеңдерінде айқын
сезіледі.
"Соғыс" ... ... ... көтерілістің әрбір кезеңдерін
тарихи оқиғаның ізіне ... етіп ... ... ... ... ... фактылармен тығыз байланысты болып отырады. Бір
қарағанда осы "Соғыс" пен өрістес ... ... ... ... жар
өлеңдер тобына жатқызуға да болатын тәрізді. Бірақ бұл өз ... ... ... ... ... Өйткені, ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр
саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа ... ... ... ... ... бұл ... ... ауыз әдебиетіндегі
қысқа тарихи өлеңдерімен байланысы барлығы айқын. Бірақ айырмасы қайсы
деген сұрақ - ... ауыз ... ... келе жатқан қысқа өлеңдердің
өзін жеке мәселе етіп талдауды керек ... ... оны басы ... Ал ... бұл жерде айтпағымыз, ақынның тарихи уақиғаларды
тамаша шындықпен ... ... ... Осы ... алғанда оның
өлеңдерінің тарихи шындықтың салмағы басымдығы және Махамбет өлеңдерінің
тарихи мәні үлкен ... ... ... (сонымен қатар қазақтың да) ... ... ... тарихи мәні туралы Шоқан Уәлиханов былай деп жазады:
"Егер ... ... ... ... Гомердің көркем ертегілері ... аз да ... ... мәні бар ... егер де ... мысал
тәрізді болып кеткен аңыздардың негізінде оқиға шындыққа ... ... ... өмір ... әдет - ғұрпын әр жағынан қамтып,
белгілі бір жүйеде суреттеген, сол елдің өткен ... ... ... ... ... ол ... осы күнгі мінез-құлықтарымен және олар
жөніндегі тарихи сілтеулермен салыстырсақ, ол аңыздардың тарихи мәні болуы
мүмкіндігіне ... ... ... ... ... ... тарихи мәні бар деген бұл пікірін ... ... ... ... араласып жатқан тарихи уақиғалардың нақтылы сәулесі болған
Махамбет поэзиясының тарихи мәні зор, ол тарихи документ ... ... ... ... ... жоғарыда Махамбеттің біркелкі өлеңдері лиро-эпикалық түрге
жатады дедік. Бірақ бұл сөзден олардың ішінде лирика жоқ ... ұғым ... ... ... ... ... сол түсінік бар. Өзі мен Исатайдың
алға қойған тілек - мақсаттарын ... хан - ... ... ... жай ... түрінде айта келіп, кей жерлерінде, не лирикалық
шегініс ... не ішкі ... ... ... мақсатымен айтылған
лирикалық шумақтарда аз кездеспейді. Екінші сөзбен айтқанда, Махамбеттің
бірқатар өлеңдернде эпостық ... ... ... ... аралас
келеді:
Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай Нарынды
Басушы едік құлаштай!
Жәбір беріп, жапа етсең,
Былғанған басым ласқа-ай!
Мен бір ... ... ... ... ... ... тағы ... келмес деп едім,
Өз еркіммен бетіңді-ай!.
Жалпы алғанда Махамбетке тән нәрсе лирика. Махамбет өлеңдерінің
негізгі ... ... ... ... ... ... Махамбет
лирикасы өзіне шейінгі қазақ әдебиетіндегі ... ... ... анағұрлым айырмасы, өзіне тән ерекшелігі де бар. ... өз ... ... ауыр халдерді сезіне отырып, терең толғап
суреттеумен қатар, ол өз ... ... ... ... туған
қалың бұқараның көңіл күйін де көрсете білді. Оның өлеңдерінде өзінің көңіл
күйі мен ел күйі ұштасып жатты.. ... оның ... - ... ... ... лирика деп атауға тура келеді.
Қоғамның ... ... ... ... күрес туады да,
сол таптық күрес саяси-таптық жырларды туғызады. Бірақ бұл жаңа мотивтегі
поэзия, көркем лирикаларға өзінен бұрынғы ... ... ... да мүмкін.
Әйтсе де олардың өзіне тән ерекшеліктерін де ... қиын ... ... ... және сол тапқа бөлінудің негізінде туған тап күресі қазақтың
фольклорінде де айқын ... ... ... ... ... ... ... жатыр деуге болады. Демек Махамбеттің саяси лирикалары
ауыз әдебиетінде бір тамыры фольклор ... ... ... ... ... тән ... - үгіт ... істерді көпшілікке үндеу,
белгілі бір топтың, не таптың алдында тұрған тілек, мүддесін ... ... ... сана - ... ... үгіт арқылы оларға әсер ету
болса, Махамбет ... бұл ... ... ... ... да ... ... байланысты ішкі Бөкей ордасының
шаруашылық жағдайы әлеумет өмірінде тап ... ... ... байланысты шаруалар көтерілісі туды дедік. Ол ... ... ... ... жалынды үгітшісін де туғызды. Бұл ... ... ... ... ... бірі - ... Сондықтан да Махамбет
поэзиясының басты қасиеттерінің бірі саяси үгіт болуы заңды. ... ... ... ... ... жалғыз Махамбет емес, басқалар да болды.
Әйтсе де, солармен салыстырғанда да, Махамбеттің тағы өз ... ... ... ... ерекшелігі оның бір сырлы, сегіз қырлылығында.
Махамбет өлеңдері тек жалаң құрғақ үгіт ... оның ... ... ... пен ... ой, ... ... әрдайым ұштасып, біте қайнасып
жатады. Махамбет өлеңдерінде бұл үшеуінің жігін ашып, бөліп ... ... ... ... ... туын көтерген әрі жалынды үгітшісі, әрі
ардақты ақыны етті. Бұл мазмұн Махамбет өлеңдерінің құрылысы мен ... ... ... Түр - мазмұнның түрі болуы қажет деген шартқа Махамбет ... ... бере ... Оның: "Ереулі атқа ер салмай", "Мұңайма", "Айныман"
деген өлеңдері , мазмұнына түрі сай, ... ... ... ... ... ... ... шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын
жыр ету болса, құрылысы шешендікке толы үгітке ... отты ... ... де, ... ... ... ... болып келеді, не жарлай
арнау, не сұрай арнау, немесе риторикалық сұрау болып отырады. ... ... ... ... ... ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды.
Қанды көбік киініп,
Бір аллаға сыйынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай - ды,
Жолдастарым,мұңайма!…-
дейді ақын.
Мұндағы "азамат, жолдастарым" деп, ... ... ... ... сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл,
күреске үндеу тілегіне сай.
Махамбет өлеңдерінде бұл тәрізді үгіт ... ... ... да ... бар. ... ... өлеңдері үлгісінде
құрылады.
Қазақ фольклорінде дүние салған адамның тіршіліктегі іс-
әрекеттерін әр ... ... ... ... ... ... естіртулер
көп. Махамбет өлеңдерінің кейбіреулері фольклорда кездесетін ... ... ... ... ... "Тайманның ұлы Исатай").
Исатайдың өліміне арналған "Тарланым" деген ... ... ... ... ... өміріндегі әралуан іс, ... ... ... ... ... мұнда да Махамбеттің өзіне тән кейбір
ерекшеліктері бар. Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... жақтарын алып, батырдың езілуші халық, қара
шаруа, еңбекшілердің мүддесін қорғап феодал, ақсүйектерге қарсы шыққан, шын
мәніндегі халық қамқоры болған жақтарын ... ... ... ... ... ақын тоқталмайды.
Махамбеттің жоқтау тобына жақын келеді деген өлеңдері, оның
басқа өлеңдеріне қарағанда фольклормен тығызырақ байланыста ... ... ... ... ... алсақ, көбіне фольклордан алынған
поэтикалық тілдер.
Ал ... ... ... философиялық бағытқа негізделген
өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар,
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға біткен құба тал,
Кімдерге сайғақ ... ... ... ... ... ... ... қайда жауға салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?
Садағына сары шіркей ... ... ... басы қалмаған?
Ішелік те желік,
Мінелік те түселік,
Ойналық та күлелік,
Абайласаң, жігіттер,
Мынау жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін ... ... ... арнау түрінде айта келіп, өмірге өзінше қорытынды
жасайды. "Толғау" деген өлеңінде де осы тәрізді өмірді шолып ... ... ... баяндауға негізделеді. Бірінші шумағында ақын термелеп,
тыңдаушыларының назарын ақыл кеңесіне аударады да, онан ... ... ... ... ... серпінінен туған терең пікірлер айтылады,
үшінші шумақта, хан-төренің тағдыры халықпен байланысты, былайша айтқанда,
оларды жоқ ету ... ... деп, ... зор күш ... еске ... соңғы жолдарда ақын былай деп өзінше қорытынды жасайды:
Батыр болмақ ойдан-ды:
Айқайласып жауға ... ... ... ... ... пен ... айнымалы екендігін философиялық
түрмен қорытқаным мына өлеңінен де көруге болады:
Бұл дүниенің жүзінде,
Айдан көркем нәрсе ... бар да, ... ... ... ... ... бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да, дінде жоқ.
Көшпелі дәулет кімде жоқ,
Бірде бар да, ... ... ... ... ... күні ... ... менің тар болды,
Тура әділдік биде жоқ,
Бәрін айт та, бірін ... ... бар да, ... жоқ.
Бұл тәрізді эпифоралық ұйқас, синтаксистік параллелизмге құрып,
образдарына философиялық мән ... ... бұл ... ... әділдік жоқ
деген қорытындыға әкеп тірейді де, ... ақын ... ... ... ... ... кейбір өлеңдерін, әсіресе оның өмірінің
соңғы кезіндегі ... - ... өлең ... ... ... ... " және ... сол сияқты өлеңдер өткенді еске ... жан ... ... ... ... ... тарыққан
көңілін білдіретін элегиялық мотивті өлеңдер, мұнда оның басында бір ... қара ... ... ... ... ... ... қарт
марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан ... ... жел ... қуыс ... суға кетер деп,
Мамығын төккен ұядан,
О дағы біздей болған сорлы
екен, -
дейді ол. Махамбеттің элегиялық өлеңдері аса суретті, тамаша ... ... тек ... өз ... ... емес, ол басқа түскен сол кездегі
ауыр халдердің айнасы болды.
Кейбір ... ақын ... елі ... ... ... байлығының әдемі көріністерін, ен даланың, асқар тау, шыңырау
қиялардың айбатты пішінін суреттейді. Өлеңнің көп ... ақын ... ... ит жүгіртіп, құс салған аңшылық, өз елінің өмірінде ... ... аң, ... ... көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ,
бұл ел, табиғат байлығын, жан-жануарлардың әлемін суреттегенде, ... ... ... ғана ... ... тек ... үшін ғана ... да ақын ел тағдырымен байланысты, өз ... ... ... ой ... оқушылары толық сезінгендей етіп ашығырақ көрсетуге
құрал есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді толық дәлел:
Назары қайтқан күн болған
Жібектен бауы көнеріп
Ақ ... ... күн ... боз орда
Еңкейіңкі күн болған.
Телегей-теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге жетер-жетпес күн
болған,
Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағынан айрылып.
Қу түбір ... күн ... жер ... басы ... кеңес сұралса
Мәшурат берер едік;
Исатайдан айрылып
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.
Бұл тәрізді элегиялық өлеңдердегі көркем образдардың қайсысын ... ... ... ... негізгі идеясына бағыныңқы. Исатай өлгеннен
кейін, күрес арқылы жетеміз деген ... ... ... жеңілгесін,
хан, сұлтан, феодалдар халықты бұрынғыдан бетер езіп, ел басына ... ... Бұл ... ақынның поэзиясынан орын алмауы мүмкін емес ... ... ... ... элементі жоғарғы халмен байланысты
болды десек, Махамбеттегі элегиялық өлеңдердің негізгі сол жағдайлар деуге
болады. Бірақ бұл ... ақын ... ... ... ... ... кек бар, жолдас-жорасына дем беріп, өмірден түңілмеуге шақырып
болашаққа ... бар. Міне ... ... ... Махамбет
өлеңдерін сары уайымнан аулақ етеді. Мазмұнына түрі сай түрін отты ... ... ... да ... ... тым ... оның мәдени-тарихи
тамыры тереңде екенінде дау жоқ.
2. Махамбет шығармаларындағы Исатай бейнесі.
Махамбет поэзиясы - жорық ... Өмір ... ... ... ханнан халық кегін алу идеясы жатады. Ал ... ... ... ішкі ... үңілсек, бәрі де күрес.
Жырлардағы алмас қылыштай жарқылдаған сөздер - адам ... дір ... ... еске түсердей өткір, қайрат-жігерге толы, жасығанды
қайрағандай, тіні босағанды қайта ескендей ... ... екі ... ... ... мен ... көз ... ол - Исатай образы және ақынның өз бейнесі. Ақын бұл ... ... ... ... ... ... көтерілісшілерге
күш беріп отырған және Исатай атты ... ... ... сіздер де
сол батырдай болыңыздар, өйтпейінше, алға қойған еш мақсатқа жете ... ... ... ... де жігерлендіреді. Ақыннның жиырмаға
жуық жырында Исатай аты ... ... ... ... ... ... Ал батырдың аты аталмаған он шақты өлеңде ... рухы ... ... ... көз ... сомдап көрсететін жырлар
мыналар: "Исатай деген ағам бар", "Кел, ... ... ... ... ер", ... ... күн", "Тайманның ұлы Исатай",
"Қызғыш құс", "Есіл ер" және т.б. "Исатай деген ағам бар", "Кел, ... екі ... ... ... ағам, Ақ кіреуке жағам бар", - ... ... ... ... ... ғана атап ... жылдай алысып,
Мына тұрған Иса-екең,
Ханның бір тауын қайтарған,
Ат туар ма шұбардай,
Ер туар ма бұлардай?
Мына тұрған Иса-екең,
Дулығалы бас кесіп,
Дұшпанның ... ... ... .[1,45-61]
Махамбеттің Исатай батырға арнаған жырларының көпшілігі ... ... ... ... Тірі ... ... көп ... Өлгеннен
кейін оның рухы мен бейнесін халық санасынан өшірмей, қайта ... ... тұру ... оның ... мен ... елі үшін ... туған
ер екендігіне мәңгі өшпес ескерткіш орнатқандай.
Батыр тұлғасын ... ... ... ... да ... пен елдікті жырлауда
болсын, ақынның ғажайып стильдік ерекшелігі - сөздерінің ... ... ... қолданысты діңгегі - метафора мен ... ... осы ... ... қолданғандағы шеберлігі шырқау биікке көтеріледі.
Исатай мен Махамбет - тарихи тұлғалар. Ханға қарсы шаруалар көтерілісін
ұйымдастырған, бастаған және ханға халықтың ... ... қас ... ... шектен шыққан қысымшылыққа шыдамады. Талай айтқан ... ... ... ... ... ... ... Исатайдың алда қанды майданды күтіп тұрған кезіндегі
бейнесін ақын ғажап ... ... ол ... аты ... ... ... ерген көп әскер
Маңыраған койдай шулайды.
Бұл - ... ... ... бұрынғы кейпі. Халқы үшін қандай
қантөгістен де тайсалмайтын ... ... ... ... ... ... былай көрінеді:
Толғай-толғай оқ атқан,
Он екі тұтам жай тартқан,
Қабырғасын қақыратқан,
Тебінгісін тесе атқан.
Біздің қайсар батырдың
Жүрегін сөйтіп оятқан.
Қайсар батырдың оқ жаңбырдай ... ... да, өзі де алға ... да ... ... кетеді. Ақын оны былай береді:
Жөнелмей батыр не қылсын,
Ерсары мен ... ... тең ... жаужүректілігімен жолдастарын да оққа қарсы шабуылға ұйымдастыра
білді. Бірақ отты қарумен жарақтанған ... ... ... ... ... көп шығынға ұшыратады. Ақын жырда осы деталіді әдейі ... ерен ... ... үшін алып ... ... шабуға келіп, ханға талабымызды орындасын деп, хабар
салғанда, он күн ... ... ... сұрап, ханның қулық жасағандығын
хан тілегін орындамау керектігі туралы Махамбеттің ... ... опық ... осының өзі үлкен қателік болғандығын ақын
батыр өлгеннен кейін "Әй, ... ... деп ... ... монологы
етіп шығарған өлеңінде айқын айтады. ... ... ... ... "Менің
айтқанымды батыр тыңдамады" - деп ... ... ... ... ... ... сазайларын тартқандығын ақын Исатайға көп
кінә етіп тақпай, сыздықтатып қана жеткізеді. ... ... шаң ... де, бұл ... ... жасыру мүмкін емес ақын халықтың "батыр-аңқау"
дегеніне апарып тіреп, тап-таза кейпінде алып ... ... біз ... ... ... ішкі ... ойға ... да болжалдай
білуіміз керек. Мүмкін, батыр хан жағындағы адамдар да ылғи ... ... ... сондықтан қантөгіссіз бітімге келуді де көздеген
шығар. Жіберген қателікті ақын өзі ... ... ... ... тіке ... ... ... монологта өзіне мойыдаттырып қоюы
- ғажап ақындық фантазия.
Қорлықта жүрген халқыма,
Бостандық алып берем ... бір ... ... ... қол ... ... ... кіргенде,
Арыстандай ақырған Айбатыма шыдамай,
Хан баласы жылады-ай,
"Жанымды қи" деп ... ... ... ... деп мен ... ... ... деп сен тұрдың, -деп батырға көп нәрсені баяндатып барып:
Қанша айтсаң да болмадым,
Сөзіңе құлақ салмадым.
Бұрала біткен емендей
Қисық туған ... аға,- ... өз ... өзіне айтқызады. Бірақ болар іс
болды, жау жағы ... ... ... елді Исатайдан айырылу
қасіреті басқандығын ақын көп ... ... ... ... ... ... отырып төгіледі. Махамбеттің мұңға толы жыры - Исатайдан
айрылған халық мұңы, ... ... Ақын ... - сол ... тартқан
қасіреттің айнасы. Қазір оқиға болған кезден бері екі ... жуық ... ... өте келе ол ... ... жырлары арқылы ұрпаққа жетті.
Егер ол Махамбет сияқты ақын жырламаса уақыт өте сол ... ... ... ғана ... ... ... ... тарихи
дерек боп қана жетер еді. Ал ақын ... ... - ... ... сол ... ... өзіміз бастан кешкендей сезінеміз. Егер
Махамбет жыры болмаса, "Исатай деген батыр ... ... ғана ... ... ... ... жырлары арқылы Исатай батырдың бүкіл болмысын, тарихи
тұлғасын, өшпес бейнесін танып, халық сүйіспеншілігіне бөленген аса ардақты
батыр болғандығын ... ... ... ... ... әр ... суреттеуінде батыр
алуан қырынан көрінеді. Батырды ... ... ... тұлға етіп
қалдыруға ерекше құлшынысты шабыт құшағында болғандығы сондай сөздің неше
шұрайын ... ... күн" ... жырда Исатай батыр туралы халық
қасіретін беруге бүкіл ішкі болмыс қопарылысымен ақтарылады
Мұнар да ... ... ... шыққан шұбар күн.
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн...
Қатарланған қара ... қиып ... ... ерді ... ... ... шешкен күн.
Сандық толы сары алтын
Сапырып судай шашқан ... ... ... айрылған елдің енді ештеңені де етпей, тіршілік
дүниесінен түңілгендегі күйді ... ... Бұл- ... ... ... ... белгісі түлғасы осы ... ... ақын ... ... ... ... ... метафора
құдіретінің күшіммен Исатайды шырқауға алып шығады. ... ... ... оқығанда соның куәсі боламыз. Исатай "алтын ... ... де, ... ... ... де ... қара нар "Қара қазан, сары бала
қамы үшін қылыш сермеген", ... ... ... тау" ... ... батырдың шырайын шығара түсу үшін қолданылған көркем
құбылтулар.
2.1. Арыстан ... ... ... ... жж.) – 1836-38 ... ... Қазақстанда
болған халық көтерілісінің саяси көсемі, қайсар қолбасшысы, халық батыры.
Кіші жүз Байұлының Беріш руынан. Жоңғар шапқыншылығы кезінде ... ... ... ұрпағы.
Ел ісіне ерте араласқан Исатайдың кемелденуіне қайын ағасы Жабай
Бегалиннің көп көмегі тиеді. Ол кісі ... ... ... ... бар
адам болған, старшын қызметін атқарған. Ол өлгеннен кейін оның орнына Бөкей
хан Жабайдың тәрбиесін көрген Исатайды ... етіп ... оны ... ... ... ... ел арасында беделі асып бара жатқанын көре ... ... оның ... ... ... ... жала жауып, ... ... ... ... ... 4-5 ... ішінде бірінде
старшын Өтеміс Құлманиязовты тонады деген, екіншісінде кісі ... ... ... қамалады. Оның алғашқысынан ақша беріп құтылса, екіншісінен
Орынборға конвоймен айдалап бара жатқан жерінде есебін тауып, қашып кетеді.
Бұл кезде Қазақ ... ішкі ... ... ... бастаған Ресей
отаршылары қазақтардың құнарлы жерлерін тартып алып, өздерін сыртқа ... ... ... Жайық бойын иемденіп алады. Мұндай қысымшылықты Исатай
старшыны ... ... ... руы да көреді.
Осы кезде Жәңгір ханның Жайық бойындағы руларды екіге бөліп, ... ... ... ... ... аты ... ... басқартып қоюы жоқшылықтан ашынған шаруалардың ашу ызасын
тудырады. Исатай ханнан Қарауылқожаның озбыр ... ... ... ... Оған ... ... хан бес ... әскермен Қарауылқожаны аттандырып,
оған Исатайды ұстап әкелуді ... ... ... ... ... оған қарсы шығады. Бетпе-бет келгенде Исатайдың батыр жігіттеріне
шамасы келмейтінін біліп, Қарауылқожа кейін қайтады.
Осыдан кейін Каспий жағалауындағы ... ... мен ... ... қашып, Исатай мен Махамбеттің төңірегіне тұс-тұстан келіп жинала
бастайды. Мұның аяғы тарихтан ... ... ... шаруалардың
феодалдық қанау мен патша өкіметінің отарлау саясатына қарсы көтерілісіне
ұласады. ... ... мен ... ... ... ... ... қамтиды. 1837 жылдың қазан айында Исатай 2000 жауынгермен келіп,
хан ордасын қоршап ... ... ... ... ханнан қол
үзгісі келмеген билердің ықпалымен Исатай орданы бірден басып алмай, хан
мен орыс ... ... ... ... жүргізіп уақытты өткізіп
алады. Осы уақытта ханға көмекке жіберген казак-орыс отрядтары ордаға жетіп
үлгереді.
Қараша айында ... ... ... ... ... ... Қанша ерлікпен
шайқасқанымен, көтерілісшілер орыстың отты қаруына төтеп бере ... ... ... ... ... дейін дүре соғып, Сібірге
айдайды.
Аман қалған жігіттермен Исатай 1938 жылы Баймұхамед сұлтанның ордасына
шабуыл ... Осы ... ... жау қоршауында қалып, қаза табады.
2.2.Исатай - басшы, мен - қосшы.
Исатай тек батыр ғана емес, ел бастаған көсем еді, ол ... ... ... сөксе де қың демеді, ауыр-ауыр күндерді басынан
кешірді, үлкен-үлкен бейнет ... ... де ... ... қайтпады, ел
үшін  игі жолда өле білді дейді ақын. Міне, Махамбеттің Исатайды ... ... ... негізгі тамыры - оның ел үшін еткен еңбегінде
жатыр.
Исатайға арналған өлеңдерінің ... ... ... ... бір өлең ... ... жолдасым!» [3,16]
Бұл өлең Исатай өліп, көтеріліс басылғаннан кейін немесе 1837 ... ... ... ... екінші рет халықты көтеріліске ұйымдастыру
ісінің қиыншылықтарымен ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкін. Өлеңнің мазмұнына, құрылысына,
қолданған сөздеріне қарағанда, Исатай қаза ... ... ... ... дүниеге келген шығарма деуге тірек мығымырақ тәрізді.
«Алдамшы дүние», «Тағдырдың ісі» ... ... діни ... ... ... ... ... күреске ұмтылудың айбарлы қарқыны сезілмейді.
Көтеріліс апатқа ұшырағаннан кейінгі ел ... ер ... ... ... ... үні ... болады.
Қалайда, бұл өлеңнің мәні зор. Өйткені өлең Исатай мен ... ... ... ... даму ... ... бір пікірде бола бермегенін аңғартады. ... ... ... ... ... ... Исатай жөнінде өз пікірін үлкен ізетпен
айтады. Ол - әрдайым Исатайға зор ... ... ... ... ... ... іске ... ісінде Махамбеттің рөлі Исатайдан
басымырақ болды деген пікірді көп ... ... Ал ... өзі ... ... ... - ... мен - қосшы», «Исатай
деген ағам бар, ақ кіреуке жағам бар» деп өзін ... ... ... бірі есебінде санайды. .[4,89]
Ақын Исатайдың жүрегінің тазалығына, ел мүддесін шын қорғаушының ... шәк ... де, ... ... ... батыл
қимылдамағандығын ілік етіп, орданы шабу жолындағы көп еңбек, зор істің
нәтижесіз қалып, аяғы ... ... ... ... ... аса ... ... ол кезде ұққан ... бірі ... ... ... мұны ... ... біреу-ақ шығар. Исатайдың
бұл тәрізді зор қатесін сол көтерілісті зерттеуші тарихшылар да ... ... ... жинақтай келгенде, Исатайды ақын әр ... шын ... ... ... етіп ... ... басында, кейбір кезеңдерде, қайшылық болмаған адам
емес. Бірақ Махамбет халықты ... ... ... кемшіліктерін
қазбаламайды. Үлкен ізетпен, ел алдында оның беделіне кір ... ... ... ... қана ... ... үзінді келтірген толғау-
өлең бұған толық мысал бола алады.
Қай ... ... адам ... бір ... тән ... іс-әрекет
етіліп көрсетілсе де, ол тәрізді сан алуан мінез-құлықтар мен ... ... ... ... ... ... ... ерлік,
беріктік, отан сүюшіліктің айқын үлгісі боларлық Исатай,
Махамбет ... бас ... да, ... ... етіп кейінге
қалдырғаны да Исатай.
Өйткені ол даңқты ... ... ... ... басталмас бұрын да ел үшін хан, сұлтандармен аз күрескен жоқ. ... оны ел ... ... ... ... ... болды. Кейінгі ұрпаққа
біреуді үлгі ету үшін елге аты мәлім Исатайды таңдау - ... ... Осы ... ... ақын ... әйгілі даңқы мен зор
атағының айналасына ... ... ... ... ... мен нәрін жұмсап,
сол ортаның өзіне тән ерлік, ... елін ... ... идеяны
қамтырлық образ етіп, Исатай образын жасады.
Ерлігімен аты ... ... ... ... ... ... сол тұстағы қазақ әдебиеттерінде аз болмаған. Қуан жырау, Шернияз
шешен, Мұрат ақын, Ығылмар ақын т.б. ... баба ... ... ... өлең
қалдырған. Әйтсе де солардың ішінде шоқтығы биік ... ... ... ... ... ... орны ... от тілді , орақ ауызды
Махамбет – Исатайдай арыстың абыройын асырған адал досы ... Ол – ... ... ... дәріптеген дара боз.
Ол батырдың қажетінде қалқаны, сермегенде семсері бола ... ... ... өр ... ... ... ... даласына тарап жатты.
Аттары аңызға айналған осынау алыптардың ... ... сыры ... ... ... ... адалдығыныда, бауырмалдығында болар.
Махамбет үнемі исатайды өзінен биік қойып сөйлейді. “Исатай – басшы, мен ... ... ... ағам бар, ақ ... ... бар ”, “Арыстан еді-ау
Исатай, бұл фәнидің жүзінде, арыстан одан кім өткен?!”, ... ... ... ауыр мінездім” – деп дәріптейді.
1838 жылы 12 шілде күні соғыста ... ... оқ ... қоршаған
жаудың ішінде жаяу қалады. Қалың қамауды ... пен ... Үбі ... бұзып өтеді. Үбі мен Махамбет екеуі бірдей аттарынан ... ... ол: ... ... ... ... Жақияны құтқарыңдар”
– деп үзілді-кесілді атқа мінуден бас тартады. Міне, одан ... ... ... ... болмақ?! Осындай өрлік пен ... ... бар ... ... ... тәуелсіз болуының өзі заңдылық емес
пе?!  
2.3. "Таудан мұнартып ұшқан тарланым".
Исатайдың толыққанды бейнесін берген жыр - "Тарланым". ... бар. ... ... төгілген. Батырды қайта тірілткендей баламалардың бірінен-
бірін асырады. Исатайдың адамгершілігі, достық-жолдастығы , ... ... да, ... ... ... айналған бір жырдың ... ... ... ... ... ... қолым жетер ме?
Арызым айтсам өтер ме?
Арыстаным, көп болды-ау
Саған да менің арманым.
Кермиығым, ... ... ащы ... ... ... ажарлым!
Хиуадай базарлым!
Теңіздей терең ақылдым!
Тебіренбес ауыр мінездім!
Махамбет поэзиясында қасиетті тұлға, жарқын да, өшпес ... - ... ... ... айбатты көрінеді. Махамбет өлеңдерінде де Исатай әрі
көтеріліс көсемі, әрі ... әрі ... ... ... жеке ... ... санайтын, көздеген арманына жету жолында қажымай қайрат
көрсететін, басқалардан бір бөлек, шоқтығы биік жан етіп көрсетіледі
Исатайды ақынның тереңнен ... ... ... түп тамыры батырдың ел
үшін еткен ерлік істерінде жатқандығының бұл өлең куәсы тәрізді. Әңгіме
Исатайды ... ... ... етіп, батырға лайықты тұлға, мінез, ... ... ғана ... ... оған деген терең сүйіспеншілікпен
қарауы, жүректен шыққан жылылықтың лебі бетке тигендей сезілуінде.
Айқайласа белдік байлаған,
Астана жұртын айналған,
Атына ... ... ... ... ... ... ала ... мөңіреткен,
Атқан оғы Еділ, Жайық тең өткен,
Атқанда  қардай боратқан,
Көк шыбығын қанды ауыздан жалатқан
Арыстан еді-ау ... ... ... одан кім ... алғанда, Махамбет - лирик ақын. Оның өлеңдерінде негізгі өзінің
көңіл күйі мен ел ... ... ... ... оның ... ... ... сарындағы, саяси лирика деп атауға тура келеді.
Қоғамның тапқа бөлінуінің негізінде ... ... ... да, сол ... ... ... ... туғызады. Қоғамның тапқа бөлінуі және сол тапқа
бөлінудің негізінде туған тап ... ... ... ... ... ... саяси лириканың бастамасы ауыз әдебиетінде жатыр. Демек,
Махамбеттің саяси лирикаларының бір тамыры фольклормен ... ... ... ... тән ерекшелігі өз ой-пікірлерін, үлгі-насихат істерін
көпшілікке тарату, белгілі бір ... ... ... ... ... көпшіліктің сана-сезіміне жеткізу, үгіт арқылы оларға әсер
ету болса, Махамбет поэзиясында бұл ерекшелік қатты сақталады.
Бірақ саяси үгіт поэзиясын ... ... ... ... ... қана ... басқалар да болды. Солармен салыстырғанда, Махамбеттің
тағы бір ... - оның бір ... ... ... ... өлеңдері
тек жалаң, құрғақ үгіт емес, оның өлеңдерінде жалынды, саяси өткірлік пен
терең ой, ... ... ... ұштасып, біте қайнасып жатады. Махамбет
өлеңдерінде бұл ... ... ... ... ... болмайды. Осы қасиет
Махамбетті көтеріліс туын көтерген әрі жалынды үгітші, әрі ... ... ... ... ... ... ... құс» өлеңі
Сабақтың мақсаты:
Білімділі:.М.Өтемісұлының ақындық шеберлігін таныту,оқушылардың танымдық
біліктілігін арттыру.
Дамытушылы:.Оқушылардың сын тұрғысынан ойлауын оқу мен ... ... ... ... ... ... шексіз сүюге, қорғауға тәрбиелей
отырып, Махамбет бойындағы ерлікті, ақындықты оқушы санасына ұялату.
Сабақтың әдісі: RWST («Ой шақыру», «Венн диаграммасы», «Кубизм», ... жол ... ... ... : ... ... тарих, биология.
Сабақтың жабдығы: ватман,маркер,сындырма бетше,электронды оқулық.
Сабақтың жүрісі: І. Ұйымдастыру
ІІ. Жаңа сабақ
Махамбет ... ... ... жеке ... ... ... талқылау.Топта бөлісу.Ортақ пікірді тақтаға жазу.
Жоспары:
1. «Қызғыш құс» өлеңін мәнерлеп оқу
2. Өлеңнің идеясына тоқталу
3. «Қызғыш құс» өлеңінің шығу тарихы (үнтаспадан тыңдау)
4. ... ... ... ... ... ... Өлең құрылысына талдау
7. Қорытынды
Махамбет –халқын сүйген,халық мұңын ... деп ... ... ... өз ... сол ... ... қарсы көтерілген
шаруалар көтерілісінің айқын үні. Отанын сүйген ... - ... ... үшін ... ... ... ... таптың
жауыздығын тайынбай әшкерелеп өткен реалист. Өмірінің ақырғы минутына дейін
жақсылықты алдағы өмірінен күтіп, ұрпақтарды хан, ... би, ... ... ... ... ... Ол – асыл ... кені, көркем тілдің
ұстасы, ерлікке үндейтін жалынды үгітшісі.
- Ендеше балалар, патриот деп қандай ... ... ... - өз Отанын, халқын, жері мен суын шынайы сүйетін, халық ... бар ... ... ... ... ... ... жазылады. «Қызғыш» сөзіне түсініктеме беріледі.
Қызғыштай – қызғыштай қорыды, (қорғады) – қорғаштады, ара тұрды.
Жапан далада тізгінін бос тастап, бір салт атты кісі ... ... ... бар, ... ... Реңі жабырқау. Бұл өзі кешелері
қол бастап, жалаң қылышпен жай отындай ... хан ... ... ... ат ... кісі еді.
«Тәңірім салса, не амал бар!» Ағалап алдында ... ... ... ... ... ... Исатай о Дүниелік болған. «Қаумалаған
қарындас» та енді қасында жоқ, жападан – жалғыз, жапан түзде ... ... бос ... ... ... ... әудем жердегі жарқыраған суға
тігіле қарап қалыпты.Көл үстінде құс біткеннің зәресін қашырып, ... ... ... ... оның ... екенін білді. Ол ойын
жиды, оу, бұл ... ... ... ... бір ... бар еді ғой! ... ... болған жоқ, салт аттының көзі төбесінде шырылдаған қызғыш
құсқа түсті. Бейшара – ай, ә! Ал ... ... ... ... ... бұл ... ... «көлі» - елі қайда, бұл ... ... ... ... келе ... О, тәубе, көл қорыған қызғыштың да, ел қорыған ер
Махамбеттің де тағдыр талайы бірдей екен – ау! Осыған ... ... ... ... ... еді ғой ... Жо – оқ. Ақын ... бір ... ... еді-ау біздің ел,
Сонау Еділден бергі жатқан жердейін.
Қонар еді – ау біздің ... ... ... ... көп ... еді елімді
Лашын құс, бүркіт шайқаған көлдейін , - ... ... Нақ ... кебі
келіп тұр ғой, «Ереуіл атқа ер ... ... да ... ... ... ... сөздің өститіні бар... Ақынның ерні жыбырлап, көзі
тағы да төбедегі шырылдаған титімдей құсқа түсті.
Ау , қызғыш құс, қызғыш ... ... ... бос.
Исатайдан айрылып,
Жалғыздықпен болдым дос.
Ау, қызғыш құс, қызғыш құс,
Ел қорыған мен едім,
Мен де айрылдым ... ... сен ... де ... ... ұшқан қызғыш құс,
Сені көлден айырған –
Лашын құстың тепкіні.
Мені елден айырған –
Хан Жәңгірдің екпіні.
Айтып, айтпай немене?
Құсалықпен өтті ... көп ... бәрі айна ... жоқ, тап ... ... тек қазақ
поэзиясында ғана емес, әлемдік поэзиядағы да, бір элегиялық ... ... ... ... ... жерге кіндігінен байлаулы болмаса (Ғ.Қайырбеков)
, бірі – басқа жерді жерлеп,екіншісі- ... ... ... ... ... сарқ жүре ... пе ... мәнерлеп оқыту)
Көрнекілік арқылы өлеңнің идеясына тоқталу.
- Махамбеттің «Қызғыш құс» өлеңінде ақынның ... ... ... ... ... ... ... өрнектелген.
Ақын адамның көңіл күйін табиғат құбылыстарымен салыстыра егіздеуді шебер
қолдана отырып, қызғыш пен өз тағдырын салыстырады. ... ... ... ... ... ... елінсіз, туған топырағынсыз тіршілігі жоқ.
Махамбет көл қорыған қызғыштай елі үшін отқа түседі. Қызғыш құстың
жауы – ... ал ... жауы – ... ... ... ... да – Жәңгір.
Көрнекілік: Адам және табиғат
Сондықтан да ақын :
Аспанда ... ... құс ... ... ... ... ... тепкіні ;
Мені елден айырған –
Хан Жәңгірдің екпіні –
деп, қас жауының кім екенін айқын аңғартады.Немесе :
Айтып – айтпай ... ... өтті ғой ... көп күні !!! ... , елі үшін ... ... ... күн кешеді.
Топпен жұмыс
- Махамбеттің тағы да басқа қандай өлеңдерінен құстар бейнесін көре ... ... ... асыл ... ... ... үлгі алар ... күн» (Лашын қуға төнген күн)
«Орай да борай қар жауса» (Лашын , сұңқар жүн төксе, далада қалған ... ... ... ... көл» ... айырылып, мен де бір аққу болдым халықтан соң)
«Қаршыға деген бір құс бар» ... ... бір құс бар, ... ... Осы өлеңдерден оқушылар үзінді оқып, мысал келтіреді,құстарды мысал оқып
болғаннан кейін ... ... ... )
- Махамбет поэзиясында самғай ұшқан , шүйілген, еріксіз егіліп , ... ... ... құстар бейнесі – аса жиі бейнеленетін көркем
образ.
Ендеше, Махамбет өлеңдерінен аққудан ... ... ... аралықтағы
қанаттылар галереясын таба аламыз.
Бекіту сұрақтары:
1. Махамбет ... қай ... ... келген?
2. Махамбет қай жерде жерленген? ( Қараой)
3. ... ... ... ... ... шығармаларын
білесіңдер?
4. Махамбет арманына жетті ме ?
Сабақты қорытындылау
- Бүгінде , құдайға шүкір, заман – біздікі ! Дәуір де ... ... да ... ... ... ... тиіс. Міне, қазіргі таңда Қазақстан
– егемен ел,өз еркі өзіндегі азат, өз алдына ... ... ... ... қазақ елінің еркіндігіне тұсау етіп қарауылға қойған
құқықсыз хан емес, өзіміз ... ... ел ... ... мәртебелі
Президент.
Ақыры жетті күн бүгін,
Ақырып теңдік сұраған.
Түнектің түріп түндігін,
Ат міндің сұлу ... ... ... ізің ... ... туын ... жыры ... тапсырмасы : өлеңді жаттау, тірек сөздерді пайдалана отырып «Махамбет-
патриот ақын» тақырыбында ... ... ... жұмысты қорытындылай келе, Махамбеттің жыр жебесі кез –
келген тарихи, яки ... ... ... тек өз халқының інжу –
маржаны ғана ... ... ... ... ... ... азаматы» санатында
болып әр кезеңдегі, әр алуан халықтың мәдениетін тоғыстыратын буын болатыны
нақ. Міне, осы пікірге ... ... ... ... 200 ... отырған дара тұлға, қазақтың ұлы ақыны, бостандық пен ... ... ... ... да тұтастай жатады, деп қоғам қайраткері
И. Тасмағамбетов атап ... еді. ... ... да ... ... - ... ... сөйлеп, кегін қуар ақыны
мен батыры. ... де тек ... ғана ... табылар сарқылмасжігер мен
шабыттың, сана мен ... ... мен ... түлегі. Махамбет те сол
асылдың, сол ... ... ... ... тек қазақ түгілі барша адамзаттың
ғұмырында да көп кездесе бермеген. Махамбет ... он екі ... бір ... ... ... ... аңызға айналуының, тек ертегіде ... ... ... ... шындыққа айналуының таптырмас бір
мысалы. Махамбеттің ... ... ... ... күй» болып қала бермек
Әбіш Кекілбаев, халық жазушысы. [8,91]
Махамбеттің ...... ... гимні, қайсарлықтың символы.
Курстық жұмыста ақынның шығармалары және осы тақырыпқа байланысты
зерттеулер ... ... ... ... ... ... Дайк-Пресс – 2002
2. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. Алматы,1958.
3. Досмұхамедұлы X. Аламан. Алматы: Ана тілі, 2000.
4. Қабдолов 3. ... пен ... ... ... Ана тілі.,2000
5. Сыдықоа Қ. Көркем өрнектер. Алматы: Рауан, 1992.
6. ... Ш. ... ... ... ... түспес жебесі.
7. Махамбет Өтемісұлы шығармаларының төрт томдық академиялық ... ... ... ... ... мен ... ... “Ғылым”
ғылыми баспа орталығы, 2003. – 440 б.
8. Сәрсенбаев Ә. Ғасыр мен ғасыр беттессе. – ... ... 1995. – ... Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғаныстар. Алматы: ... 1996. ... ... ... С. ... ... танысақ. Махамбет Өтемісұлының туғанына
200 жыл толуына арналған “Махамбет – ерлік пен елдіктің өшпес ... ... ... ... ... І ... 2003. – 393 б.
11. Әуезов М. Махамбет. Махамбет Өтемісұлы. Шығармаларының төрт томдық
академиялық ... ... ... Ақын ... ... мен мақалалар. – Алматы: Ғылым, 2003. – 440 б.М.
12. Әуезов М. Әдебиет тарихы. – ... Ана ... 1991. – 240 ... Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное). - Алматы: Ана тілі, 1998. –
384 ... ... Қ. ... найза. – Алматы: Жазушы, 1979. – 188 б.
15. Бекхожин Қ. Дәстүр және жаңашылдық: Поэзия туралы толғаныстар. Алматы:
Жазушы, 1969. – 246 ... ... Ә. ... ақын. //Социалистік Қазақстан. 17.10.1979.
17. Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: ... 1977. – 288 ... ... Р. ... ... тілінің тарихы – Алматы, 1993 – 320 б.
19. Өмірәлиев Қ. XV-XIX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі – ... 1976 – 270 ... ... ...... ... 2004 – 610 б.
21. Раушанов Е. Зымыран деген бір құс бар // Жас қазақ, 2005, 22 ... ... Р.С. ... әр сөзін түсініп оқысақ // Қазақ әдебиеті,
1.08.2003.
23. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы – Алматы: Мектеп, 1973.
24. ... Р. ... ...... Арыс, 2004 – 232 б.
25. Академик Серік Қирабаев және ХХ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... Исатай батыр бейнесі (Академик Серік
Қирабаев және ХХ ғасырдағы әдебиеттану ғылым) ... ... ... ... Он ... 4- том. ... 2005

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңес дәуірі әдебиетіндегі Шыңғыс хан бейнесі45 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
Махамбет Өтемісұлының жалынды жырларындағы Исатай бейнесі5 бет
Тарихи тұлға және көркем бейне - М.Өтемісұлы7 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
Абай жолы романындағы Абай бейнесі8 бет
Ауыл шаруашылығы нарығының жалпы бейнесі11 бет
Ақын және домбыра. Поэзиядағы домбыра бейнесі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь