Лириканы оқытудың тәсілдері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
І. Лирикалық шығармалардың түрлері және оны оқудың мақсаттары
1.1. Лирикалық шығармалардың түрлері, зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2. Лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік
мақсат.міндеттері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
ІІ. Лирикалық шығармаларды оқытудың жолдары
2.1. 5.9. сыныптарда лирикалық шығармаларды оқыту жолдары ... ...14
2.2. Жоғары сынып бағдарламасындағы лирикалық шығармаларды
оқытуда педагогикалық инновацияның мүмкіндіктерін
пайдалану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Пайдаланылғанәдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .27
Тақырыптың өзектілігі. XXI ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды, талантты адамын қалыптастыру бағытында білім беру мәселесі мемлекетіміздің басты назарында.
Білім мен ғылымның Қазақстан дамуына. оңтайлы әсер етуі үшін дүниежүзілік кеңістігіне ену, білім беруді одан әрі демократияландыру, оқыту жүйесін заман талабына сай үйлестіре алу міндеті туындап, білімге, бүкіл оқу - әдістемелік жүйеге жаңа талаптар қойылуда. Осы тұрғыдан алғанда мұғалімге білім берудің тиімді жолдарын қарастыру, таңдай білу еркіндігі тиіп отыр. Қай кезеңде, қай заманда болмасын «мектептегі басты тұлға-мұғалім» десек, дүниежүзілік даму деңгейінен кем түспейтін, иық тірестіре алатын, алған білім мен тәрбиелік қазынасын туған еліне, адамзат игілігіне жұмсай алатын қазақтың ой, танымының иесі, саналы азаматты жетілдіруге үлес қосатын өлең өнерін («қазақтың қасиетті қара өлеңін») оқыту үрдісі оны ұйымдастырушы мұғалімге жауапты міндет жүктейді. Сондықтан бүгінгі таңдагы мектеп проблемасы «Білім беру мен тәрбие үрдісіне инновациялық қызметті енгізу арқылы білім сапасын артгыру» оқушылардың өз «менін» қалыптастыру болса, лирикалық шығармаларды мектепте оқыту үрдісінде де педагогика жаңалықтарын қазіргі оқытып жүрген пән ерекшелігіне қарай қолдана білу - оқыту мақсатына жетудің бір жолы. Ұзақ жылғы тәжірибе мен зерттеу жұмысының нәтижесіндегі алдына қойған мақсат - баланы субъект ретінде оқу, ісіне қызықтыратын, оған қабілетін арттыратын жағдай туғызу.
«Инновация» - деген сөз латынның «novus» - жаңалық және «in» - енгізу деген сөзінен шыққан, ал оның қазақша аудармасы - жаңарту, жаңалық, өзгеру деген мағынаны білдіреді. Т.И.Шамова, П.И.Третьяковалардың еңбегіңде «Инновация» - дегеніміз жаңа мазмұнды ұйымдастыру, яғни инновация үрдісі мазмұнды дамытуды, жаңаны ұйымдастыруды қалыптастыруды анықтайды, ал «жаңаша» деп жаңаның мазмұны, оны енгізудің әдіс-тәсілі мен технологиясын қамтитын құбылысты түсінеміз - делінген. Энциклопедиялық сөздіктерде инновация әр түрлі анықталады.
Үлкен энциклопедиялық өоздікте бұл ұғым «жаңаша білім беру»-деп түсіндіріледі.
Тәжірибелер көрсетіп жүргендей, кез келген инновация – мөлшерлі іс-әрекеттің шегіне ұмтылуы және одан шығуы. Педагогика ғылымы инновациялардың ерте уақыттарда да болғанын көрсетеді.
Мысалы: Сократ мектебі – «Қуаныш үйі», К.Д.Ушинский мен Л.Н.Толстойдың ғылыми идеялары.
Инновациялық құбылыстар білім беру саласында өткен ғасырдың сексенінші жылдарынан кеңінен тарала бастадьі, Әдетте, инновация бірнеше өзекті меселелердің түйіскен жеріңде пайда болады да, берік түрде жаңа мақсатты шешуге бағытгалады. Педагогикалық құбылысты үздіксіз жаңғыртуға жетелейді [15]- дейді зерттеуші ғалым М.Жанпейісова.
Бала білімін оқушы деңгейінен шығармашылық деңгейге жетелеуде дамыта оқыту (развивающее обучение), проблемалық оқытудың атқаратын орны ерекиіе. Қазір педагог ғалымдар оқыту әдістерін төмендегідей жүйелейді: 1. Түсіндірмелі иллюстративтік, 2. Программалық, 3. Эвристикалық, 4. Проблемалық, 5. Модельдік.
Бұл әдістер мұғалімдерге жете таныс, тәжірибеде жиі пайдаланып жүрген, өнімді нәтижелер беріп жүрген әдістер. Белгілі ғалымдар Эльконин мен Давыдовтардың дидактикалық жүйесі дамыта оқыту соңғы кездерде жаңашыл, ізденімпаз мұғалімдердің тәжірибесінде негізінеи енуде. Дамыта оқыту технологиясын барлап қарасақ, ол алдымен «нені дамыту керек» - деген сұрақтарға жауап іздестіреді.
1. Сезімін, түйсігін. 2. Қабылдауын, тұшынуын, ынтасын. 3. Зейінін, есте ұстауын. 4. Ұғынуын. 5. Ойлау, қиялдау, болжау қабілетін. 6. Ерік-қайратын (жігер), оқу іс-әрекеттерін, дағды машықтарын. 7. Жауапкершілігін, дербестігін, өз бетінше. ізденісін (жеке адам қасиеттері).
2. Дамыта оқыту ең алдымен өтілгелі отырған оқу материалының негізінде, басты ерекшеліктеріне байланысты жүзеге асырылады.
3. Екіншіден, оқу мақсатын шешу кезінде, яғни мұғалім мен оқушы іс-әрекетінің негізінде жүзеге асады. Бұл процесте (үрдісте) оқушы белсенді субъектіге айналады да, ал мұғалім көмек беруші, ұйымдастырушы, бағыт беруші деңгейінде болады (мысалы, түсіндір, дәлелде, сарала, салыстыр, қорытынды жаса).















Дамыта оқыту үлгісімен 9-сыныпта өтілетін Ж.Жабаевтың «Кәдірбайдың төбеті», «Шағым», «Ата жаумен айқастық», «Ленинградтық өренім» өлендерін талдап көрелік:
1. Өлеңдегі проблема ізденіс.
а) «Кәдірбайдың төбеті», «Шағым» өлендеріндегі негізгі ой - ескі өмірді сынау.
2. е) «Ата-жаумена айқастық», «Ленинградтық өренім»- кеңестік дәуірді мақтау, жырлау а) «Кәдірбайдың төбеті», «Шағым» өлендерін оқуға нұсқау беріледі. Проблема — лирикалық шығарманың тақырыбының атауы, оқушы осыны негізге ала отырып мәтін мазмұны мен идеясын толық талдап, тақырып пен форма, мазмұн бірлігінің тұтастығын дәлелдейді. Сол сияқты «Шағым» да мазмұн, тақырып, идея жағынан талдау арқылы (бір баланың ғана емес, жинақтау мағынасында замана шындығы, қазақ халқының XIX ғасырдағы өмірінің бір көрінісі екендігін сынайды, қазіргі өмірмен салыстырады).
ә) Қатар өтілетін «Ата жаумен айқастық», «Ленинградтық өренім» өлеңдеріндегі тақырып, мазмұн, идеяға қазіргі күн тұрғысынан сын көзімен қарап, «кеңестік саясатқа қызмет еткен шығармалар» деген қайшы пікірлер проблема етіп қойылады. Оқушы өлең мәтіндерінен мысалдар келтіре отырып, (шығармалардың тарихи шындықпен тура келетіні, ақынның соны таза қалпында бейнелеуі, достық тақырыбын көтеруі т.б.) өзіиің дәлелді ойларын айтып, мұндай пікірді жоққа шығаруы мүмкін



ДО (дамыта оқыту моделін барлап қарасақ, оның әсіресе, талдау, жинақтау, бағалау сынды мақсаттар жүйесін жүзеге асыруда, білім деңгейін шығармашылық сатыга жеткізуде тиімді екеніне көз жеткіземіз).
Қазақстанда білім берудің өзіндік ұлттық үлгісін қалыптастыру, тұлғасын дамыту бағытында тағы басқа озық оқыту технологиялары қарқындап келуде. Егеменді еліміздің дамушы елу мемлекет қатарында болудың негізгі бір талабы – мектептегі білім беру жүйесінің алдына оқыту үрдісін жаңа технология элементтерін сабақта қолдануды талап етіп отыр. Қазіргі жаһандану заманында жаңа технологияның басты мүддесі – оқушыны жай білімнен шығармашылыққа дейін көтермелеу. Қазіргі заманда жаңа технологиямен қаруланған ұстаздардың жеке тұлғаны қалыптастыруда көп ұтары сөзсіз. Соған мысалға Шәкәрім шығармаларын оқытуды алсақ.
Шәкәрім шығармаларын оқытуда жаңа технология элементтерін тиімді қолданудың негізгі мақсаты – оқушыға берілетін білімнің ғылыми жүйелілігі және білімді белсенділікпен саналы меңгере отырып, білімнің тиянақтылығына ерекше мән беру.
Шәкәрімнің ақындық жолының бір арнасы – поэмалары. Жалпы білім беретін орта мектептің әдебиет пәнін оқыту бағдарламасына енген Шәкәрім өлеңдерін оқыту барысында байқалатын басты ерекшелік, ақынның, ең алдымен, сыршылдығы, өсиетшілдігі, қатал сыншылдығы, өлең тақырыптарын уақыт талабы, заман көшіне қарай асқақтата жырлай отырып, соның бәрінде де мәңгілік жолдарын негізгі нысана ету белгілері болса, ал поэмаларында осы жанрдың негізгі қасиеттері – мазмұны мен көркемдіктің бірлігін, оқиғамен өрілген образдылық пен идеяның ұштасатынын оқушының тануына және де әр поэманың мазмұндық желісі, көркемдік шешімі, образдар әрекеті сол оқиға болған тұстың шындығымен жырланатынына көңіл аударылуы қажеттігі зерттеу жұмысында талдап көрсетілген.
Поэманы талдау барысында оқытушы: «Поэмадағы қазақ ауылының шынайы келбеті қандай?» т.б. ізденгіш тапсырмалар беру кезеңінде оқушының көз алдына ауыл өмірі жанды сипатымен елес берері сөзсіз.
Поэмадағы үлкен ерекшелік – тұрмыстық, әдет-ғұрыптық көріністердің тапқыр суреттелуін яғни, ескі қазақ ауылының бүкіл тіршілік дүниесін реалистік тұрғыда суреттегенін оқушы танып қана қоймай, ақынның ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде қажет детальдарды орынды қолданғанын байқату. Мысалы, «Қалқаман-Мамыр» поэмасында байдың «еркек-шора» қызы Мамырдың балалық, жастық өмірі, Қалқаманмен жылқыда жүріп кездесуі, жұмбақ айтыстары, «Бастаңғы» ойыны, тағы сол сияқты ұсақ көріністердің қай-қайсысы да ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде көмегін тигізетін қажет детальдар екендігін оқушыларға поэманы талдау барысында айқындап танытудың маңызы ерекше. Өйткені, ақын поэма желісінің басталу, байланысу, шиеленісу, шарықтау кезеңдеріне жанды динамикалық сипат берген. Поэманың сюжеттік, композициялық жинақтылығы, құрылымы оқырманды өзіне баурап, тартымдылығымен қызықтырады.
«Қалқаман- Мамыр» поэмасын топтық жарыс сабағы және деңгейлік тапсырмалар арқылы оқыту сабақтың құндылығын арттырады.
І топ. Тапсырма. 1. Шәкәрім қай жылы, қай жерде дүниеге келген? Шәкәрім кім? ассоцация құрастыр.
2. Абайдың Шәкәрімге қандай туыстық, қамқорлық, тәрбиелік әсері болғаны туралы не айтар едің?
ІІ топ. Тапсырма. 1. Шәкәрімнің әр тілді меңгеруіне кімдердің ықпалы болды?
2. Шәкәрім қандай шығыс классиктерінің шығармаларын оқып, танысты? Ассоциация құрастыр.
ІІІ топ. Тапсырма. 1. Поэмадағы басты кейіпкерлер бейнелерін мәтіннен мысалдар оқи отырып талдау.
2. Қалқаман мен Мамырдың аталары кім? Туыстық тегін таратыңыз.
Әр топ оқушыларының орындаған тапсырмаларын талдай және толықтыра отыра, оқушылармен әрі қарай деңгейлік тапсырмалар арқылы жұмыс жүргізіледі.
1-деңгей.
1. «Қалқаман-Мамыр» поэмасы қашан жазылып, жарық көрген?
2. «Қалқаман-Мамыр» поэмасында қандай оқиға суреттелген?
3. Жырдағы басты кейіпкерлер кімдер?
2-деңгей.
1.Жырдағы басты кейіпкерлерге мінездеме бер, ақынның кейіпкерлерді таныстыруын мәтіннен тауып оқы.
2. Екі жасты қатаң жазалануындағы негізгі себеп қандай? Өзіндік ой-тұжырымың?
3. Әнет баба алғашқы бітімінен неге ауытқыды?
3-деңгей.
1.Қалқаман мен Мамыр арман-мұратына жетті ме, жетпесе кім кінәлі?
2. Қалқаман-Мамыр тағдыры қандай тағдыр деп ойлайсың? Сенің өзіндік көзқарасың қандай?
3. Мәмбет сопы, Кішіктің шешесі бір,
Қатаған Тұрсын ханның ханшасы, - деген өлең жолдарын ақын қай шығармасында талдап көрсеткен?
4-деңгей.
Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту мақсатында «Егер мен Қалқаман болсам» тақырыбында ой-толғау жазу тапсырылады.
Деңгейлік тапсырмалардың тиімділігі: әр деңгей бойынша оқушылар өз білім дәрежесіне, қабілетіне қарай тапсырмаларды орындайды. Бұл тапсырмалар оларды поэманың мазмұнын игеріп қана қоймай, өз бетімен ізденуге, дүниетанымдық көзқарастарын қалыптастыруға, шығармашылық қабілеттерін шыңдауға, өзіндік ой қорыту, тұжырым жасауға дағдыландырады.
Әрі қарай мәтін бойынша түсініксіз сөздермен жұмыс жүргізіледі (еркек-шора, бастаңғы, оғат, халал, асық, шаһит болу).
Сабақтың ұтымдылығы: оқушылар мұндай сабақтарда Шәкәрім еңбектерінің әрқайсысын өз бетінше талдауға үйренеді. Шәкәрім шығармаларындағы ізгілік, шапағат, мейірімділік, т.б. қасиеттерді бойына сіңіре отырып, қатігездік, заманның ескі ойларынан шыға алмайтын мінездерден, қайырымсыздық қасиеттерінен өздерін аулақ ұстау жөнінде тағлым алады. Әр түрлі әдістер қолдану негізінде оқушылардың сабаққа деген ынтасы оянып, қызығушылығы артады. Шәкәрім шығармаларын дамыта оқыту технологиясымен игерту барысында жұмыста төмендегідей жаттығу-тапсырмалары берілді:
1-жаттығу. «Қалқаман-Мамыр» мен «Еңлік-Кебек» поэмаларындағы Әнет баба мен Кеңгірбай бейнелерінде ұқсастық бар ма?
Мақсаты: оқушылардың шығарма мазмұнын жүйелі меңгеріп, оны талдай алу қабілетін дамыту.
Ұтымдылығы: поэманың желісін жетік білуі, шығарманың өн бойынан басты кейіпкерлерді тани білуі, кейіпкерлердің бейнесін сомдауға ұмтылуы, жағымды, жағымсыз қасиеттерді ажырата отырып, өзіндік көзқарасын дәлелдей білуге баулу.
2-жаттығу. Шәкәрім неліктен «талап пен ақыл» ұғымдарына ерекше мән береді? Бұл ұғымдар қай өлеңінде кездеседі?
Мақсаты: оқушыны өлеңді мәнерлеп оқудан соның ішіндегі тәрбиелік мәні бар сөздерді талдау деңгейіне жеткізу.
Ұтымдылығы: әр баланың ойлау, байқампаздық қабілеттері жетіледі. Ашық пікірін білдіруге талпынады. Мәтін мазмұнындағы басты ойды түсінуге тырысады. Өзін-өзі бағалай білуде өзіндік пікір қалыптастырады.
Білім алу – адам өмірінің ең басты қажеттілігі және шығармашылық, эстетикалық дүниетанымын дамытуға, рухани келбетін қалыптастыратын ең бағалы байлық. Демек, жүйелі түрде тиянақты тапсырмалар беру арқылы оқушы зейінін, назарын, ойлауын белгілі бір шығармашылық бағытқа баулу – оқушыларды ғылыми негізде ойлауға, өмірді танып-білуге, өзін-өзі дамытуға үйретеді. Әдеби көркем шығарманы қабылдаудың жоғарғы деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік болатынына нақтылы тәжірибелік зерттеу қорытындысы арқылы байқадық. Яғни, алдын-ала берілген проблемалық сұрау-тапсырмалары арқылы жүргізілген дайындық кезеңі оқушылардың психологиялық жағынан өзін-өзі дайындауына, оқуға қызығушылығын арттырып, тиянақты білім алуына жетелейді. Оқушы өзіндік ой-пікірін тұжырымдап, негізгі идеяны көркем мәтіннен таба білуге дағдыланатынын тәжірибе көрсетті.
Дәстүрден тыс сабақ түрінің қай-қайсысы болса да оқушының ой-өрісін, дүниетанымын, шығармашылық, ізденушілік қабілетін дамытуға өзіндік көзқарасын тұжырымдауға негізделгендігін көреміз. Дәстүрден тыс сабақ түрлері оқушының тілін дамытып, ойын ұштап, өзі талдап дәлелдеу арқылы өз пікірін ашып айтуға дағдыланады. Осы арқылы өз еңбегінің жемісін басқалармен бөлісіп, алған білімін жетілдіре, дамыта түседі
Оқушылардың этикалық-эстетикалық талғамын, эмоциялық-құндылық қатынасын қалыптастыру аясында олардың сезіміне әсер ету арқылы білім-іскерліктерін, шығармащылық қабылдау әрекеттсрін дамьггуды жүзеге асыру - әдебиет пәнінің бүгінгі бағыты болса, лириканың алатын орны ерекше. Сабақ беруде бір сарындылықтан ажырап, оқушы қабылдануына тиімді әдіс-тәсілдсрді қолдану педагогикалық инновация талабынан туындайды.
Лирикалық шығармаларды мектепте оқытуда оның төмендегідей сабақ кұрылымы болады:
I. Кіріспе сабақ
a) V-VIII сынынтарда мұғалімнің сөзі
ә) ІХ-ХІ сыныптарда лекция.
II. Әдеби шығарманың мазмұнын меңгерту
Берілген әдеби шығарма толық оқытылады, мазмұны айтылады, мазмұңдама жазылады. Шығарма сюжеттік желісі болса бөлімдерге бөлінеді. Әр бөлімге ат қойылады, жоспары жасалады. Шығарма сабақ барысыңца басталып оқылады.
III. Мәтінді талдап оқыту.
Оқушыларға шығарманың формалық белгілерінен: образ, композиция, сюжет, баяңцау, монолог, портрет, пейзаж, сипаттау туралы білім беріледі.
IV. Әдебиет теориясынан білім беру.
Оқушыларға тақырып, троп, фигуралардың түрлері, олардың әдеби шығарманың көркемдік сапасын көтерудегі мәні туралы және стиль көркемдік әдіс, жанр туралы мәлімет беріледі.
V. Әдеби шығарманы мақамдап оқыту.
Оқушыларга мақамдап оқыту шарттары: дауыс ырғағы, кідіріс, оқу карқыны, ән-күй пайдалану, жаттау туралы білім беріледі.
VI. Көркем шығарма бойьшша жинақтау сабағы, немесе шығармашылык сабақ.
Шығарма жаздырту, сабақты қорыту, оқущьшар білімін бағалау, жұмыс дәптерлеріне түсірілген жазбаларды тексеру, мүмкіндігіне қарай сабақ мазмүнына сай әр түрлі баяндама, реферат, мәдени коптеген жұмыстар жүргізу. Үздік жүмыстарды, өлеңдерді баспасөз бетінде жариялайды
VII. Әдебиетті оқытудағы озық тәжірибелерді пайдалану. Тәжірибелі мұғалімдердің лирикалық шығармаларды өткендегі әдіс-тәсілдері, әдістемелік нұсқау сабақтарының, көрнекіліктерінің озық үлгілерін пайдалану да сабақтың құндылығын арттырады. Мұғалім үшін пайдалы жақтары да бар.
VIII. Әдебиетті зерттеуші ғалым, ақын-жазушылармен кездесу. Олардың еңбектерін сабақта пайдалану. Мұндай сабақтардың берері мол, оқушылардың өлеңге деген қызығушылықтарын арттырады. Көркем мәтінде көтерілген тақырып, образдар жүйесі, тілі зерттеу еңбектерінде кеңінен сөз болады. Осы еңбектерді оқи отырып оқушы өз бетінше білімін терендетеді, ізденіспен жұмыс істеуге үйренеді.




























Қорытынды
Қорыта келгенде, лириканың жанрлық ерекшеліктерін оқыту үрдісінде танытуға байланысты зерттеуші ғалымдар мен әдіскерлердің піқірлерін саралап қарағанда байқағаным, мұғалім көркем мәтіндердің тақырыбы мен кейіпкерлерін, идеялық мазмұнын талдап қана қоймайды. Сол мәтіннің түрін (табиғат, көңіл күй, саяси т.б.) де атап, қай жанрға жататынын, сол жанрдың ерекшелігін таныстырып отыруы дағдыға айналуы тиіс. Өйткені, жанрлық ерекшелік деген - көркем мәтіннің өзге шығармалардан өзін айырып, танытатын ерекшелік. Ол тақырыбы мен идеялық мазмұны жағынан ғана емес, өзіндік табиғатынан, баяндалу, бейнелену түрінен де, шығарманың композициясы, тілі, көлемі жағынан да танылады. Әдебиетті оқытудағы әдістемелік жұмыс түрлері көркем мәтіннің жанрлық ерекшелігіне де байланысты өзгеріп, алмасып отырады. Осыған байланысты лирикалық жанр табиғаты сабақта қандай әдіс-тәсілдер қолдануды күні бұрын айқындауды талап етеді.
Қорыта айтқанда, әдебиет сабағында осы жоғарыда көрсетілген салалар бір-бірімен үйлескен түрде үнемі жүргізіліп отырса, беретін нөтижесі мол болмақ. Біреуін тастап кетіп жүрген жағдайда ырғақ бұзылады, соншалық тиімді болмай қалуы мүмкін. Себебі, «әр салада оқушының өзіндік ойын, тілін, дағдысын қалыптастыруға бағытталған әр түрлі жұмыс түрлері жүргізіледі» - дегенді ұстаным ете отырып, 5-9 сыныптардағы лирикалық шығармаларды оқыту- өзінің жанрлық ерекшеліктері мен оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттерін (оқытудың әдіс-тәсілдері мен талдау үлгілері) біртұтас жүйелік пен жинақтау арқылы нәтижелі болатындығын көрсетеді. Түйіндей келгенде, 5-9 сыныптардагы лирикалық шыгармаларды оқыту ерекшелінді, әдістемелік тұрғыда мүғалім-мәтін-оқушы арасындағы байланысты нығайта түсті.


Пайдаланылған әдебиеттер
1. Байтұрсынов А. Ақ жол, Алматы, 1991, 464 б.
Аймауытов Ж. Шығармалары, Алматы, 1999, 304 б.
Әуезов М.Уақыт және әдебиет, Алматы, 1962, 427 б.
Жұмалиев Қ. Әдебиет теориясы, Алматы, 1969, 244 б.
Ысмайылов Е. Әдебиет жайлы ойлар, Алматы, 320 б.
Дүйсенов М. Қазақ лирикасындазгы тақырып пен керкемдік шешім, Алматы, 1971, 12-13 б.
Базарбаев М. Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы, Алматы, 1968, 258 6.
Қабдолов 3. Сөз өнері, Алматы, 365 б.
Ахметов 3. Өлең сөздің теориясы, Алматы, 1973, 212 б.
Нарымбетов Ә.Қазіргі поэзиядағы дөстүр түтастығы, Алматы, 1981,316 .
Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия Алматы, 1960, 485 б.
Әбдірахманова Т. Қасым Аманжоловтың поэтикасы, Алматы, 1976, 298 б.
Кәрібаева Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы, Алматы, 1988, 152 б.
Дәдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған, Алматы, 1988, 189 6.
Мәшһүр Жүсіп Қ. Өлең создің патшасы, Алматы, 1991, 215 б.
2. Рыбникова М.Н. Очерки по методике литературного чтения, Москва,
1963, 271 с.
Голубков В.В. Методика преподавания литературы, Москва, 1962,495 с
Кудрящев Н.И. Взаимосвязь методов обучения на уроках литературы,
Москва, 1972, 217 с.
Никольский В.А. Методика преподавания литературы в средней школе
Москва, 1971, 256 с.
Рез З.Я.Методика преподавания литературы, Москва, 1985, 368 с
3. Көшімбаев А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы, Алматы, 1969, 242б
Ақшолақов Т. Көркем шығарманың эстетикалық табиғатын таныту,
Алматы, 1991, 22 б.
Сманов Б. Кейіпкер бейнесін талдау, 1990, 191 6.
Бітібасва Қ. Әдебиет пәнін оқытудың тиімді жолдары, Алматы,1990, 200 б.
Жабағин Т. С.Торайғыров шығармаларын мектепте оқыту, Алматы,1991, 87 б.
Қоңыратбаев Ә. 4-7 кластарда әдебиетті оқыту методикасы,Алматы, 1987, 176 б.
Мақпырұлы С. Әдебиеттің тектері мен түрлері, Алматы, 1993,796.
Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі, Алматы, 1997, 271 б.
Құтқожина P. Әдебиет оқулығына әдістемелік нұсқау, Алматы, 1994,71 б.
Жұмажанова Т. Әдебиеттен кластан тыс оқу сабағы, Алматы, 1983,117 6
Мырзағалиев Қ. Әдебиет сабағында әдеби-теориялық ұғымдарды
оқыту, Алматы, 1973, 147 б.
4. Нүрмаханов Ж., Дайыров Ә. Орта мектепте лириканы оқыту, Алматы, 1991, 131 б.
5. Белинский В.Г. Избранное /В двух томах, Москва, 1959, с.510.
6. Жұмалиев К, Әдебиет теориясы, Алматы, 1969, 225 б.
7. Уәлиханов III. О формах казахской народной поэзии /собр. соч. , В 5-ти т. Т. 1 Алматы, 1961, 434 с
8. ҚирабаевС., Құрманбаева Г., Жұмажанова Т., Мақпырұлы С, Әрінова Б., Дүйсебаев С. Қазақ әдебиеті пөнінің бағдарламалары, Алматы, 2000, 30 б.
9. Қабдолов 3. Сөз өнері, Алматы, 1982, 325 б.
10. Бітібаева Қ. Педагогикалық технология талаптары, /Қазақ тілі мен әдебиеті, 2002, №З, 17 6.
11. Беспалько В.П. Слагаемое . педагогическое технология, Москва, 1985, 19 с.
12Жанпейісова М. Оқытудың инновациялық технологияларі,, Алматы, 2002, 3 б.
        
        Лириканы оқытудың тәсілдері
Мазмұны 
 
 
Кіріспе................................................................
..........................................3 
І. Лирикалық  шығармалардың түрлері және оны  оқудың мақсаттары
1.1. Лирикалық 
шығармалардың түрлері, зерттелуі...............................5
1.2. Лириканы  оқытудың дидактикалық және әдістемелік 
       мақсат-
міндеттері..................................................................
..............10 
ІІ. Лирикалық  шығармаларды оқытудың жолдары
2.1. 5-9- сыныптарда  ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық инновацияның мүмкіндіктерін
       пайдалану
жолдары.....................................................................
........18 
Қорытынды..............................................................
....................................26
Пайдаланылғанәдебиеттер................................................
.........................27
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Кіріспе 
    Тақырыптың өзектілігі. XXI ғасырдың жан-жақты зерделі, дарынды,
талантты адамын ... ... ... беру мәселесі мемлекетіміздің
басты назарында.
    Білім мен ғылымның ... ... ... әсер етуі үшін
дүниежүзілік кеңістігіне ену, ... ... одан әрі ... ... ... ... сай үйлестіре алу міндеті туындап, білімге,
бүкіл оқу - әдістемелік жүйеге жаңа талаптар қойылуда. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... қарастыру, таңдай білу еркіндігі
тиіп отыр. Қай кезеңде, қай ... ... ... ... ... десек, дүниежүзілік даму деңгейінен кем түспейтін, иық тірестіре
алатын, алған білім мен ... ... ... ... ... игілігіне
жұмсай алатын қазақтың ой, танымының иесі, саналы азаматты жетілдіруге үлес
қосатын өлең өнерін («қазақтың қасиетті қара ... ... ... ... ... ... ... жүктейді. Сондықтан бүгінгі таңдагы
мектеп проблемасы «Білім беру мен ... ... ... қызметті
енгізу арқылы білім сапасын артгыру» оқушылардың өз «менін» ... ... ... ... оқыту үрдісінде де ... ... ... жүрген пән ерекшелігіне қарай қолдана білу ... ... ... бір ... Ұзақ ... ... мен зерттеу жұмысының
нәтижесіндегі алдына қойған мақсат - баланы субъект ретінде оқу, ... оған ... ... ... ... ... жанрының қазақ әдебиеттану ғылымында
әдеби процестегі алатын орнына, ... ... ... ... әр ... ... ... жазылғаны белгілі. Атап айтсақ,
А.Байтұрсынов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, ... ... ... ... ... ... ... ЖДәдебаев, Қ.М.Пазылов, Т.Шапай және тағы
басқа ғалымдар еңбектерінде қазақ өлеңінің мәселелері әр ... ... ... ... қазақ лирикасының тарихи даму жолдары, ақындық
өнердің сыры мен сипаты қарастырылып отыр.
   ... ... ... ... тұрғысынан зерттеу
жұмыстары кеңестік дәуір кезеңінде әдіскер-ғалымдар  ... ... ... , З.Я. Рез ... ... асырылады.
   Курстық жұмыстың мақсаты:  Ү-ІХ сыныптардағы оқытылатын  лирикалық
шығармалардың ... ... ... ... ашу, ... ... көрсету, оқыту үрдісінде лириканың табиғатын терең таныту, мектеп
бағдарламасында ... ... ... ... ерекшеліктері мен
оқушылардың  қабылдауға байланысты  жас ерекшеліктерін ескере отырып білім
негізін беру.
   ... ... ішкі ... ... өлең сырына бойлату,  ондағы философиялық-эстетикалық, поэтикалық
ой арқауын оқушыларға түсіндіру, шынайы адамдық ... ... ... ... ... , ... ләззат, әсер беру жолдарын
қарастыру. Лириканы оқыту  байланысты зерттеудің  басты ... - ... ... оны ... ақынның сезім мен ой тереңдігіне бойлау, ... ... ... ... ... ... ... құдіретін түсіне
білуге  тәрбиелеу, оқушылардың өлеңге деген қызығушылықтарын оятып,
құмарлығын ... ... ... жан ... байыта отырып,
эстетикалық, адамгершілік, ... ... ... беру.
Курсттық  жұмыстың міндеттері: Ү-ІХ сыныптарда лирикалық шығармаларды
оқытуға байланысты әдістеме тұрғысында төмендегідей  міндеттер қойылды:
- лирикалық  шығармалардың өзіндік ерекшеліктерін айқындау;
-  мектеп  ... ... ... ... ерекшеліктерін оқыту үрдісшдс танытудың жолдарын
саралап қарастыру;
- лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттерін
талдап көрсету;
- оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... меңгерту;
- лириканы оқытуда «жеңілден - ауырға, түсініктіден-түсініксізге,
жалқыдан-жалпыға қарай деген дидактикалық принципті ұстаным ету
Курстық жұмыстың іс-тәжірибелік ... ... орта ... ... ... оқу орны ... факультеті студенттеріне «Әдебиетті оқыту
әдістемесі» пәнін оқытуда, «Лирикалық шығармалардың ... ... ... ... ... ... пайдалануға болады. Зерттеу
нәтижелерін педагогика, психология пәндерінде, мектепте пән үйірмесін
құруда қосьшша ... ... ... толық атқара алады деп есептеймін
Курстық жұмыстың құрылымы: жұмыс кіріспеден, екі тарау, қорытынды,
пайдаланған әдебиеттер тізімінен ... ... ... оны  ... ... ... Лирикалық шығармалардың  түрлері, зерттелуі.  ... ... ... да өзара түрлері бар. Бұл түрлер көрсетпек болған |
|өмір ... ... ... ... ... күйі қалай берілуіне |
|байланысты. Бұл жанрға тән ақынның дүниетанушылығы, көзқарасы мен ... ... ... ... ... ұштастыра жырлау десек, айырмасы, |
|жоғарғы айтылғандар тәрізді, қалай жырлауында ғана. Кейде шаттық, ... ... ... мұң, ... ... ... ... қоңыр күйін |
|сездіруі мүмкін. Міне, осы сипаттарына қарап, лирикалық жанр әлденеше ... ... ... XVIII ... ... ... ... шығарманың негізгі бір |
|түрі ода болады. Бір таптық топтың ең керекті санаған адамы не нәрсесі |
|туралы ... өте ... өте ... ... жазған лирикалық |
|өлеңдерді ода деп атайды (мысалы, ... ... ... ... ... ... Россияда ода жазушылар Ломоносов, Державин т.б. болды. ...   ... ... ... ... ... ханның қасындағы ақындардан |
|ода шығарушылар көп болған. Жәңгірдің хан боп тұрған кезінде ... ... ... ... ... ... жататын бірнеше өлеңдері бар. ... ... ... ... ... ... ... олардан кейін |
|де болған және күні бүгінге шейін бар. ... ... ... ... ... ... одалардан мүлде бөлек. ... XVIII ... аяқ ... ХІХ ... бас ... ... ... |
|әдебиетіндегі оданы элегия шетке қаға бастады. Элегия деп өзінің жай ... ... ... ... күйініш-сүйініштерді (сүйіспендік, |
|табиғат күйін т.б.) суреттеген шығармаларды айтады. Элегияда ... ... ... өте жиі ... Сондықтан элегия қайғылы өлең деген |
|түсінік туды. ... ... ... феодалдық-крепостнойлық құрылысты |
|капиталдық жаңа қатынас әлсіретіп, феодал құрылысы құлауға айналған ... ... ... ... жеке ... жеке ... ... |
|қайғылы ой, жеке өмірді көксеген тілек элегияда ... із ... ...   ... ... ... алсақ, элегияның күшейген кезін ХІХ ғасыр деп |
|айтуға ... ... ... ... ... ... күшейіп, қазақтың |
|ескі феодалдық өміріне өзгеріс ене бастаған кезде ... ... ... ... ... көп ... ... Шәңгерей ақынның көп |
|өлеңдері де элегияға жатады. ... ... эпос ... ... ... ... шығармалар да |
|болады. Сатира дворян әдебиетінде де болды. Бірақ олардың сатирасы ... ... ... ... ... жоқ, сол ... ... |
|жеке кемшіліктеріне ғана қарсы жұмсалды. ... ... ... XVIIІ ... жиырмасыншы жылдарындағы жаңа туып |
|келе жатқан буржуазия әдебиетінде дворяндар үкіметінің жүгенсіздік ... ... ... ... ... ... ... төтенше дәуірлеген кезі тап күресінің |
|күшейіп, нағыз шиеленіскен дәуірде болды. Мысалы, ХІХ ғасырдың 60 ... ... ... ... ... және ... |
|буржуазия ақындарымен қарсы күрестерінде сатираны көп қолданды. ... ... ... («Искра» ақындары және Добролюбов, Некрасов т.б.). |
|    Некрасовтың «Ұмытылған деревня» тағы осы сияқты көп ... ... Бұл ... ... ... ... |
|кейбір кемшілігін түзеу үшін күрес ашып қана қоймай, сол құрылыстың ... ... ... Революцияшыл-демократтық идеал үшін күреседі. ... ХІХ ... ... ... ... ... ... көп жазған |
|адам Абай болды. Ол елдегі болыс, билерді шенеп-мінеп, сынға алып, |
|мысқылдап ... ... ... болдым, мінекей» деген өлеңдері ... ... ... ... ... ... ... қозғалысының кезінде өте өскен, көбейген|
|лириканың бір түрі әнмен айтылатын революциялық өлеңдер болды. Ән ... ... әнге ... ... ... ... ... айтады. Ән өлеңі |
|ауыздан-ауызға ... ... ... ... болсын, демалыс уағында |
|болсын, демонстрация кезінде болсын, ... ... ән ... ... ... айтылатын өлеңдер, лириканың қай түрінен болса да, көпшілікке жақын|
|тұрады. Ән ... кең ... ... ... ... ... ... жұртшылығы зорлық-зомбылыққа, қанаушылыққа қарсылығын, еңбек пен |
|күреске әзірлігін, қиыншылықты жеңетініне сенімін білдірді. ... ... көп ... ... (ХІХ ғасырдың алдыңғы жарымындағы) француздың|
|революцияшыл ақыны Беренже болды. ... ... ... де ... әнін туғызды. Даңқты «Интернационал» әні жер жүзі пролетариатының |
|гимні болды. Сол сықылды көп жайылған әндердің бірі ... ... ... ... да ... ... ішінен көп тараған |
|әндер деп «Біз ұсталар», «Жас қайрат», міне, ... ... ... ... ... шығармалар кейде тақырыбы, мазмұнына қарай да бөлінеді: ... ... ... да, ... да ... мәні зор ірі |
|мәселелерді сөз етеді); сүйіспендік, махаббат лирикасы (негізі ... ... ... ... ... ... кейде қайғылы болуы |
|мүмкін); философиялық лирика (ақын лирикалық өлеңін философиялық терең ... ... ... ... ... думы дейтін, қазақтың толғау |
|деп аталатын кейбір өлеңдеріне жақын келеді). Осылардың ішінде ерекше ... - ... ... Жаз, күз, қыс, ... тау, ... ... |
|тәрізді әр алуан табиғат құбылыстарын жырлауға арналған лирикалық ... ... ... ... ... да, түрі де, ... ... көңіл күйлері де ақынның өмірге көзқарасымен байланысты. ... «Сөз ... өзге ... ... пен ... ... лириканың да |
|суреттейтін құбыльістары көп. Қандай суреткер болсын, қөркем шығарма ... ... ... ... ... көрсету. Осы тұрғыдан алғанда, |
|лириканың өзге текстерге, айталық эпосқа принциптік қайшылығы жоқ, ... тек ... ... ... бар ... ... ... |
|өмірдегі қат-қабат, шытырман окиғаларды суреттеуде мүмкшдігі лирикадан ... мол, ... кең. ... ... көбі сюжетке құрылады. |
|Адам образын жан-жақты бейнедеп, шындық сырын неғұрлым толық ашуға бейім.|
|   Ал лирикалық ... олай ... ... ... ... ... |
|әлдеқайда ықшам. Сюжетке де көп бара бермейді. Оқиғадан гөрі отты сезім ... ... ... сол ... ... бас-аяғы тұжырымды бірер |
|философиялық ой ... ... ... ... ... ... қинаған, мазасын алған. Не тыныштық берген нәрсенің бәрін|
|де лирика ... ... ... ... ... [5,343]. ... Академик Қ.Жұмалиев пікірінше; «Лирика - өмір құбылысына ақынның |
|көз-қарасы, ... ... ...... онда адам өмірінің |
|асқақтығы да кейде қоңыр күйі де көрінеді» [6,69]. ... ... ... көңіл-күйі өзіңен-өзі құбылып өзгермейді. |
|Көңіл-күйдің, шаттық ... ... ... ... ... ... ... билеген ой-арманның пайда болуы өмірдің оралуан көрінісіне, |
|жағдайға, табиғатқа, әлеуметтік ортаға байланысты ... ... ... Баймағамбетке   айтқаны»   хан-сұлтандарға |
|деген кекті ашу-ызадан туған сөздер. Өлеңді оқығанда ... ... ... ... не сол ... айту үстінде оның жанын тербеген ... ... ... ... |
| ... ... бір ... ... ... ... ... ... күні ... ... ... жасырман... |
| ... ... ... ... ... тұтқын дәрежесінде |
|тұрып-ақ қаймықпай, көтеріліс ... сай ... ... кегі ... ... ... ерлікті айқын аңғаруға болады. Сол дәуірде |
|бұл мәселеге Махамбетпен ешкім таласа алмайды. Академик З.Қабдолов ... ... ой, ішкі ... ... ... Бір өленде бірнеше сөз болуы|
|мүмкін. Лирикадағы бас қаһарман -ақынның өзі. Лирикалық ... ... ... ... ... ... та ... Лирикада негізінен мінез |
|болады» - деп бағалайды. ... ... ... ... ... ... сонау көне дәуір ойшылдары |
|Аристотель, Әл - Фарабиден бастап XIX ғасырда5ы орыс ... сыны ... ... т.б.), ... ... белгілі |
|ақын-жазушылары, ғалымдары еңбектеріиде кеңінен сөз ... ... ... ... ... да ... |
|мәселелерімеи. шұғыдданған қазақтың поэзиясының жанр, түр, өлең құрылысын|
|зерттеген, қазақтың өлең ... орыс ... ... ... ... ... ... жыр, жоқтау, қара өлеи, қайым өлең, өлең |
|-деп бөледі. қайсысы ескі түр, қайсысы жаңарақ, олардың қайсысыи кімдер |
|айтады, міне осы ... ... ... ... Қ.Жұмалиев «Әдебиет теориясы» еңбегінде атап өтеді. «Ода, элегия, |
|сатиралық элегия, ән өлең», ал З.Қабдолов «Сөз өнерінде» ... ... ... ... ... мадригал, ода, сонет, арнау, |
|канцонетта, элегия, эпиталама, эпитаорма, ... т.б. ... ... ... ... ... мен ... |
|атты әдістемелік талдау еңбегінде (3) ... ... ... ... ақынның қоршаған орта, қоғамдық шындық туралы толғаныс ... оны ... ... ... ... ... ... |
|сипатына қарай талдап көрсетеді: ән өлеңі, ода, элегия, сонет, сатира, ... ... ... ... шығармаларды жүйелегенде тағы бір ескертетін нәрсе-оларды |
|тақырыптық тұрғыдан қарастырып талдау. ... Бұл ... ... З.Қабдолов: «Әуелі Көне дүние тұсында, кейін |
|Классицизм кезінде сыршыл ... ... ... ... ... ... бұл онша ... әрекет емес, әншейін сырттай ғана жеңіл-желпі |
|топтау, дұрысында бұлайша бұтарлау лириканың ... ... ... ... ... ... ... Оның орнына әдебиет |
|зерттеушілер шартгы түрде ... да ... ... ... ... ... ... саяси лирика, философиялық лирика, табиғат лирикасы, |
|махаббат лирикасы деген сияқты санаулы ... ғана ... ... ... ... ... тексерудің бірқатар мәні бар: әр түрінен ақынның |
|әр қырын тануға ... ... ... ... ... осы ... ... не аңғаруға болар еді? Сөз жоқ, ақынның сұлулыққа ... ... ... ... ... ... ... болар едік. |
|Бұларды өз алдына қойғанда, ақынның творчестволық ... ... ... ... сырын таныған болар едік» - дейді. |
|   Лирикалық шығармаларды топтастыру, жанрлық ... бір ізге ... орыс ... ... В.Д.Сквозников, Л.Тимофеев, |
|Д.С.Лихачев, Г.Л.Абрамович, Г.Н.Поспелов, Л.Я.Гинзбург, Н.А.Гуляев, ... ... ... (8) мәні зор. Бүлардың пікір |
|–көзқарастарының арасында да өзара келіспеушіліктер, ... ... ... те, олар лириканың сыр-сипатын ашып, түрін түстеуге, қоғам|
|жаңарған сайын қайта-қайта оралып, жаңа қырынан келіп, құнды пікірлер ... ... Осы ... тұжырымдарын жинақтап түйіндесек, |
|лириканы екі улкен салаға бөліп қарауға болады екен. Бірі- медиативті ... ... ... - ... лирика (повествовательная лирика).   |
|    Соңғы кездері қазақ әдебиеттану ғылымында да қазақ лиркасының жанрлық|
|ерекшеліктері жайында ғылыми ... ... ... ... бірі ... ... лирикасының жанрлық спецификасы» атты еңбегі. |
|Ғалым өз еңбегінде лириканы — арнау, толғау, баяндау лирикасы деп үш ... ... ... Бұл ... ... ... өте жақын келеді ғой деп |
|ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... ... түрлеріне қарай талдауға бейім|
|боп келетіндігі. Бұл жерде «лириканы тақырыбына қарай топтап талдау, оны |
|жазған ақынның творчестволық ... ... үшін ... мәні бар ... әр ... ... әр қырын тануга болады»— деген академик |
|З.Қабдолов пікірін ескеруіміз керек. Зерттеуші ғалымдардың пікірлерін ... ... ... ... ... жағынан төмендегі |
|түрлері бойынша курстық жұымста тоқталмақпын. Ал, лирика, өлең жанрын: |
|баллада, толғау (монолог), арнау, жоқтау ... ... ... мадақтау (ода), бейне өлең. ой өлең, сонет, ән өлең - деп |
|лирикалық шығармаларды талдауда осы жүйеге сүйенетінімді айта ... ...    ... келгенде, лириканың жанрлық ерекшеліктерін оқыту үрдісінде |
|танытуға байланысты зерттеуші ғалымдар мен әдіскерлердің піқірлерін |
|саралап ... ... ... ... мәтіндердің тақырыбы мен |
|кейіпкерлерін, идеялық ... ... қана ... Сол ... ... ... ... күй, саяси т.б.) де атап, қай жанрға жататынын, сол |
|жанрдың ерекшелігін таныстырып отыруы дағдыға ... ... ... ... ... ... - көркем мәтіннің өзге шығармалардан өзін айырып,|
|танытатын ерекшелік. Ол тақырыбы мен ... ... ... ғана ... ... табиғатынан, баяндалу, бейнелену түрінен де, шығарманың |
|композициясы, ... ... ... да танылады. Әдебиетті оқытудағы |
|әдістемелік жұмыс түрлері көркем мәтіннің жанрлық ерекшелігіне де ... ... ... ... ... байланысты лирикалық жанр |
|табиғаты сабақта қандай әдіс-төсіддер қолдануды күні бұрын айқындауды ... ... |
| ... ... ... ... ... Лириканы оқытудың дидактикалық және әдістемелік мақсат-міндеттері  |
|      Мектепте берілетін білім оқу үрдісінің мән-мазмұнынан, оқыту ... ... ... ... оқыту әдістерінен, ... ... ... мен ... ... ... мұғалімнің |
|дайындығы дәрежесінен құралса, дидактика - оқыту мен білім берудің ... оның ... ... логикалық, психологиялық |
|негіздерден құралатыны белгілі. ...    Ал ... ... ... 1) ... ... 2) |
|білімді саналы игеру принципі, 3) оқытудың жүйелігі мен үздіксіздігі ... 5) ... ... байланыстыру принципі, 6) көрнекілік |
|принципі, 7) ... ... ... ... ... ... ... ... дидактикалық негізі — мектептегі әдебиет  пәнінен |
|тұтас бір тарихи кезеңді ашу, суреткердің ... әсер ... ... |
|жазушының «ішкі», «сыртқы», өмірбаяны, дүние танымы, ең ақырында оның ... ... және ... ... ... орнын ашу (барлық жаганан |
|зерттеу), мектептегі әдебиет пәні үшін әр ... ... мен ... ... ... мен адамдардың идеялар күресін нақты тарихи дәуірдегі ... ... ... жөне ... тартыста әр түрлі көзқарастағы |
|адамдар тобының қалай шешкеиін көрсету ... ... Бұл ... ... бірге көрсету, көзін жеткізу керек деген ұғымды білдіреді. |
|Мәселен, Абайдың саяси-өлеуметтік лирикасын өткенде ақын өмір ... ... ... ... пысық», «қулар» мен екі жүзді болыстардың ... ... мен ... ... ... ... ... |
|өлеңдерінен үзінділер келтіріп, дәлелдеп отыру керек болады. Бұл сабақтың|
|ғылыми негізділігін сақтайды. ...   ... ... ... ... байланыстылығы принципі маңызды |
|орын алады. Өтілетін сабақтың толық ұғылуы, есте сақталуы үшін ... ... ... және ... ... туралы алдын-ала мәлімет беру |
|педагогика ғылымында бұрыннан бар. ... ... ... ... ... ... ... мен оның өмірмен байланысына қажетгілік сезімін |
|оятып, ... ... ... ... ... ... ... деп |
|те атайды. ... ... ... ... ... өтілетін тақырыптың |
|өмірдегі, практикадағы маңызын алдын-ала баяндау - тақырып мазмүны есте ... ... деп ... Өйткені теория мен практиканың бірлігі — ... ... ... ... негізі болып табылады.. |
|    Оқушылардың оқығалы отырған жаңа материалдарды меңгеруге ... ...... ... мен ... ... қарай түрліше |
|болады. Бірінде - сабақ оқушылардың тақырып туралы бұрыннан білген ... ... ... ... — мұғалімнің жаңа |
|тақырыптың ғылымдық және ... ... ... ... ...... ... және практикалық жұмыстарын |
|ұйымдастырудан басталады. ... ... ... дидактиканың жүйелік пен бір ізділік принциптері |
|сабақ құндылығының ... бір ... - ... ... ... мен |
|орналасу ретін - жананы түсіндіру барысында бұрын оқығаңдары мен ... ... ... ... ... ... Оны |
|А.Құнанбаев, Ы.Алтынсарин, М.Өтемісов, СДөнентаев, С.Көбеев, ... ... ... ... т.б. ... |
|мектептің орта сыныптарында танысқан шыгармаларының жоғарғы сыныптарда ... ... ... ... ... болатыны сияқты, құрылым |
|үдемедігінен байқауға, түсінуге де болады. Сондықтан да (дидактикалық ... ... орны мен ... оны ... мен ... ... |
|қолдана білу дағдысын жетілдіру кезеңдері сабақта ғана жүзеге асады. ... ... ... ... ... мен ... ... ретімен|
|дұрыс берілуі тақырып игерудегі негізгі үрдіс екенін ұстаз әр ... ... ... ... ... ... оқыту жұмысы алдына балаларға белгілі |
|дәрежеде білім беру, қажетті дағдылар мен ... ... ... оқушылардың ақыл-ойын, қабілетін дамыту міндеті қойылған. Сол ... ... ... ... дамыта тәрбиелейтін оқыту делінеді. |
|Осыған байланысты оқыту мен ақыл-ойды дамытудың біртүтас үрдіс (процесс) |
|ретіндегі ішкі ... ... ... ... ... ... маңызы зор. Бұл жерде барлық адамның қабілеті бірдей еместігін |
|ескерту қажет. Оқыту мен тәрбиелеу арқылы адамның ... ... бір ... дамытуға болады, бірақ оның шегі жоқ емес. Сондықтан әрбір ... өз ... ... мүмкіндігін өз биігіне дайін дамытып |
|тәрбиелеу-оқыту процесінің ... ... ... Бұл ... лирикалық шығармалардың алатын орны ерекше. ... ... ... ... оятып, өмірге құлшындыратын, сенімді ... ... ... ... биік ... ... ретінде оқушылардың білуге құштарлығын арттырып, |
|ойлау жүйесін дамытады. Лирика сабағы - оқушыны өнерді ... ... ... ... ... ...... болмысқа эстетикалық қарым-қатынасын қалыптастырушы құрал. Ол |
|психологиямен,     дидактикамен     астасып,     оқыту-тәрбиелеу ... ... ... ... ат ... ... Лириканы оқытудағы көрнекілік принципіне тоқталсақ, әдебиетгі оқытуда |
|қолданылатын көрнекіліктердің барлығы бірдей қолданылады деп айта ... ... ... ... ой ... ақындық тіл, табиғи |
|бояу, суреткерлік қуатымен сабақ көрнекілігін қамтамасыз ете алады. Бұған|
|қарап лирикалық ... ... ... ... ... ... ... ой тумау керек. Жалпы оқу-тәрбие үрдісін жүзсге асыруда |
|көрнекіліктердің өзіндік маңызы, орны бар. Оның ... ... ... |
|(процесінің) есту, көру, сезу арқылы жүзеге асатынын физиолог ғалымдар |
|өте ертеден-ақ айтқан. ... ... ... пайдаланудың ... ... ... ... дс, ... - ... де өз ... дәлелдеп келеді. Осы бағытга «көрнекіліктің маңызы, |
|тиімділігі неде?» -дсген сұраққа белгілі ... Қ. ... ... көрнекілік білім мазмұнын байыта түседі, екіншіден: есту ... ... ... көру арқылы бекіте түседі, үшіншіден; көрнекіліктер |
|оқушылардың ынтасын, қызығушылығын арттырады, ойлау, таным ... ... ... ... әсер ... |
|бесіншіден; алған білімдеріи практикада жүзеге ... ... - ...    ... ... ... ... ... ... ақынның үні – «дыбыстық корнекілік». Лирикадағы мұңдай ... ... - ... ... ... бір ... ... мәтін (үзінділер, эпизодтар, баяндаулар, жеке сөздер) берумен |
|шектелмеуі керек. Ақынның сезімге толы сөзі мәнермен оқу кезінде ... ... ... тыңдаушыны көркем шығарманың сыры өзіңе тартып|
|еліктірсді. Осыған байланысты оқулықта оқушылардың төменгі ... ... ... ... ... дағдыларын жинақтайтын арнайы материал |
|беріліп, жүйелі түрде мәнерлеп окуға, мәтіннен ... ... ... ... ... ... ... әр ... үн ... ... ... сөздер – |
|бәрі де сол көрнекілік қызметін атқаратындықтан, лирика көрнекілікті көп |
|қажет ете бермейді. Техникалық құралдарды, альбом, көркем ... ... ... ... ... жәие ... ... қорытыңды сабақтарды|
|ғана қолданылуы тиіс. Мысалы, мәнерлеп оқу техникасын үйрету үстінде |
|ақыниың өленін өз басы ... ... ... ... ... өнер |
|адамдарының (К.Қожабеков, Р.Сейітметов, Ф.Шәріпова т.б.) оқуына көніл |
|бөлген жөн. ... ... ... ... пәнін оқытудың талабынан туыңдайды. Әдебиетті |
|оқыту дегеніміз - ... ... өзін оқу. ... күні ... ... ... арасында оқулықты бас құрал етумен шектелушілер аз емес. Әдеби |
|білім беру ең ... ... өзі ... іске ... Ал, оқулық |
|мәтінді оқудан түйгендерін баянды ... ... ... тереңдетуге, |
|шығарманың қыры мен сырын оң көзімен қабылдауға қажет. ... ... ... оқулық болса да, ақынның шығармасы беретін эстетикалық |
|ләззатты бере алмайды. Мұғалімдер мен ... ... ғана ... ... ғана ... ... бұл әдеби шығарманы емес, ол жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... мақсат — |
|ақын-жазушының туындысын оқыту, білім негізін сол арқылы беру, ... Отан ... ... ... ... Лириканың|
|күрделі ішкі-құрылымын, стильдік бітіміне - үңілу міндетін орындау, |
|мәтінді ... ... ... оқу ... ... ... де, |
|сабақта баяндағанда да: «белгіліден белгісізге, оңайдан қиынға, жайдан ... ... - ... дидактикалық ережені сақтау міндетті. Сабаққа |
|бөлінген тақырыптар бойынша бағдарламалық білімді ... және ... ... ... өз ... жұмыс пен тапсырмалардың түрлері |
|жеткілікті болуы шарт. Оқушылардың өз ... ... ... орындауы |
|үстінде ғана мұғалім және оқушының өзіне тен ерекшелігін ескере ... ... ... . ғана ... дағдысын қалыптастыра алады. |
|Дифференциялаудың мәні мен ... ... ... аз я ... емес, |
|дайындық дәрежесінде, оқушының ой-өрісінің жетілуі мен ... білу ... ... есте ... ... мен ... ... ынта-ықыласының |
|жетілу дәрежесінде ғана. Бұл жағдайда сабақты орташа үлгеретін оқушылар |
|өздеріиің шала ... ... ... де, ... қатарлы |
|оқушылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... Лирикалық шығармаларды оқытудың жолдары ... 5-9- ... ... ... ... ... |
|        Бүгінгі қоғам талабына сай ... ... ... ... ... өзгерістер, Республиканың қазіргі кезеадегі |
|мемлекеттік білім беру саясатының ... ... ... беру мен ... ... ... ... қайта қарауды талап етеді. Сол ниетге|
|болашақ ұрпаққа жүйелі білім бсру ... ... ... ... ... жаңа ... ... отыр. ... ... ... ие болған ұлттық мәдениетке, ана тілге деген |
|қоғамдық сұранысқа орай қазақ әдебиеті пәнін оқыту да жаңа ... ... ... Өйткені әдебиет пәні білім беру жүйесіндегі басты ... бірі боп ... оның ... ... мақсаты да пәнге |
|қойылатын талаптар деңгсйіне сай болуы қажет. ... ... ... ... - ... ... ... газетінде (1914 ж.), «Мектеп керектері» деген |
|мақаласында:... «Ең әуелі мектепке керегі - білімді, педагогика, ... ... ... ... ... ... ... қандай болса, істеген іс те сондай болмақшы. |
|    Үшінші - мектепке керегі белгіленген бағдарлама. Әр іс ... ... ... үшіи оның үлгісі я мезгілді өлшеуі болуы керек. Үлгісіз я |
|өлшеусіз ... іс - ол я ... я кем ... (9) - деп ... ... ... ... тұрғыда нақтылы белгілеп бергеніндей, |
|жас ұрпақты оқыту, тәрбиелеу, оларды өмірге білімді, жан-жақты ... ... етіп ... оп- оңай ... емес. Қиын да қызық, қыр-сыры мол |
|ұстаздық жұмыс терең білім, озық тәжірибені, ізденгіштік пен табанды ... ... ... ... ... пәнінің негізі көркем шығармада халқымыздың елдік, ерлік |
|дәстүрлері, тарихи жүріп ... ... ... ... ... ... негізінде жинақталған, табиғаты кескінделген, адамгершілік |
|ұғым-түсінігі көрініс табады. ... ... да ... ... мен ... жайын жеткізетін, ұлттық |
|сананы тәрбиелейтін, адам мен ... ... ... мен тәжірибесін, |
|үйрететін әдебиет пәнінің негізі көркем шығармалар ... ... ... ... ... күн ... ... сай келмейтін |
|(кеңестік кезең идеологиясына сай) шығармаларды ... ... ... ... де ... де ... көрнекі құралдарды пайдалану сабақты бір |
|сарынмен жүргізу ... ... ... тез ... ... ... көрнекі құралдарды да, түсіндіру әдістерін де |
|алмастырьш, жаңартып отырса, ... мен ... ... ... ... ... ... оқушылардың шаршайтын кезендерінде әр |
|түрлі педагогикалық әдіс-амалдарды алмастырып отырса, сөз жоқ олардың ... ... ... ... ... артады, оқудың білімдік сапасы нығаяды.|
|   Түптеп келгенде, оқыту жұмысын бүгінгі күннің талабына сай жүйелі |
|түрде іске асыруға пән ... ... ... ... ... Бұл ... ... Республикасы білім және тғылым министрлігі, |
|Ы.Алтынсарин атындағы қазақтың Білім академиясы жалпы білім институтының |
|қазақ ... 5-11 ... ... бағдарламаларына /10/, ... ... беру ... ... мен ... ... |
|саяси жене рухани дамуынан туыңдайтын мәселелерге байланысты екеңдігі |
|еліміздегі мектептердің ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты бағдарлама берілетін білім жүйесіне қарай ... ... ... ... білім беретін мектептің 5-9 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті |
|бағдарламасы. ... ... ... ... 10-11 ... ... қазақ әдебиеті бағдарламасы. ... ... ... мектептің     10-11 сыныптарына|
|арналған қазақ әдебиеті бағдарламасы. ... ... ... ... ... 10-11 ... арналған қазақ |
|әдебиеті. ... ... ... ... ... ... білім беретін мектептің 5-9 сыныптарына арналған қазақ әдебиеті ... ... 5-8 ... ... ... шығармалар саны - 93. Оның ішінде:|
|1) Табиғат  лирикасы - 9 ... ... ... - 53 ... ... ... - 14 ... Өнер - ... - 11 ... ... ... - 6 ... ... ... ... ... ... ... лирикалық |
|шығармаларды жеке талдауды көтермейтіндіктен, академик З.Қабдоловтың ... ... ... топтал талдау оны жазған ақынның творчестволық|
|бітімін пайымдау үшін айырықша мәні бар ... әр ... ... әр ... ... ... (11) — ... пікірін ұстана отырып, 5-8 сыныптарда |
|өтілетін лирикалық ... ... ... ... ... |
|және оқыгу жолдарын қарастыру мақсатындағы жұмыс жүйесі мен сабақ |
|үлгілеріне тоқталдық. ... ... ... ... ... 5 -сыныпта («Қысқы жолда» өлеңімен|
|бірге) оқытуға беріліп, сағат ... ... ... ... ... |
|ақынның азаматтық тұлғасы мен өлеңнің жазылуы ... ... ... ... ... өздігінен туындайды. ... ... ... ... кемерінен асып-төгілуінен |
|емес, ақынның нақатан күйіп, «темір ... ... - қара тас, ... қара құлпы бар тар үңгір» абақтыда жатқан азапты күндерінде |
|туған   өлеңі элегиялық жанрда жазылған, аянышты, трагедиялық ... ... ... ... күннен жаңылдым, Сарғайдым ғой cap даламды |
|сағындым. «Қарашығым, ... — деп ... ... ... ... ... — деп басталған өлеңнің эмоционалды әсерін үзбестен әр ... ... ... ... әр ... ... ... талдау жасату, |
|сұрақ-жауап әдісі арқылы тұтас талдату жұмыстары жүргізіледі. 11 шумақ |
|өлеңнен тұратын ... ... ... ақын ... құралған. 2, |
|3 шумақтарда ақын жатқан абақты суреттелсе, 4-шумақта —ақын сағынышына ... ... ... күн», «қара жер», «жүйрік жел», «ағайын, туған ел» ... ... ... ... ... ... ... еткен ақынның |
|қорғансыз халі, таң ... ... ... ... ... ... ... |
|ашына жырға қосады. 6-7 шумақтарда «бостандықта еткен», «желдей зулап |
|кеткен» еркін күндерді ... ... ... ... де - Алаш үшін көргенім, ... ... үшін ... ... ... дё Алаш ... ... ... ... қолдарынан келгенін - деп ақын өзінің өршіл рухын, халқын |
|жак-тәнімен сүйген азаматтық қайратын ашық көрсетеді. Оқушыларға өлендегі|
|ақынның осы ... ... ... махаббатын жете меңгерту - мұғалімнің|
|сабақтағы басты міңдеті. Өлеңнің 11 буынды қара өлең ұйқасымен ... ... ... барысында анықтайды. ... ... ... орай С.Сейфуллиннің «Қамаудан», «Тұлпарым» |
|өлендерімен сабақтастыра, салыстыра ... де ... ... ... ... боп отырған ақынның дәрменсіз күйі табиғат ... ... ... суреттелуі; торғайлардың ақынды аяп, |
|терезесінен ... кеп ән ... ... жас ... жел ... ... көрінген күннің (Мағжанда алтын күн, жан жолдасым - жүйрік ... ... ... ... ... сөздерімен жеткізуінде, «Ғашығым менің|
|бостандық» деген ортақ армандарында ... бар ... ... ... ... мен сөз ... дәптерлеріне жаздырылып, ... ... ... ... ... ... - ... серігі |
|тұлпарын ... ... ... - деп ... ... ... ... деген  |
|деген  арман,  өршіл  романтизм  болса, Мағжанның «Сағындым» өлеңінде: ... ием, өзің алшы ... ... ... зарға құлақ салама!? ... ... ... ... Кім  ... ... |
|- ... ақын сөзі ... ... ... ... ұласады. Сабақтың |
|қорытынды кезеңінде мұғалім «Сағыныш» дсген сезімнің адам баласының ... тән ... ... айта ... ... ... «Сағыныш» |
|атты өлеңінен үзінді оқып берсе, оқушыларға осы тақырыпта әркім өз ойын |
|әңгіме, өлең ... ... ... тапсырма берсе, өлеңнің тәрбиелік |
|әсерінің арта түсері анық. ... ... қай түрі ... ... ... т.б. ... ... болмасын, оны окушыларға терең таныту шығармаға, эстетикалық |
|талдау жасауға байланысты. Көркем ... ... ... ... ... тегі мен ... ... жанрлық ерекшеліктерін еркін |
|аңғарады, мәтінді жан-жүрегімен, зердесімен қабылдайды. Сондықтан оқу мен|
|талдау өзектес, бірінсіз бірін жүзеге ... ... ... ... ... ... талдауда қандай әдіс-тәсілді қолданады ерікті. Бірақ қайткен |
|күнде де шығарманың бойындағы тұтастықты бұзбай, ... ... ... шың идеялық-эстетикалық мазмұнын танытып аша алса, сол әдістің ... ... деп ... ... ... мен ... ... алып |
|талдау зерттеудің негізгі өзегі. ... ... ... ... ... ... әдебиетші-ғалым Б.С.Мейлих,- бұл шығарманы оның мазмұны мсн|
|формасының ... ... (12). ... шығармаларды оқытқанда |
|осыны басгы назарда ұстау керек  ... ... ... сынып бағдарламасындағы лирикалық шығармаларды оқытуда ... ... ... пайдалану жолдары.  |
|   9-шы  ... ... ... тізбегі бір жағынан әдеби білім |
|берудің негізгі буыны базалық меқгепті аяқтаса, екінші жағынан ол ... ... ... ... оқу ... ... ... одан |
|әрі қарай жалғастыруға даярлайды. ... 9 - ... ... ... ... ... пәніне бөлінген 102 |
|сағаттан - 26 сағат лириканы ... ... ... ... |
|ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ... ... бар. ... ... алғанда саяси-әлеуметтік, азаматтық, адамгершілік, |
|көңіл күйі, табиғат лирикалары. Бұған дейін 9 - ... ... ... мен оқулықтарда (Алматы, 1995 ж.) халық ауыз әдсбиеті үлгілері|
|мен батырлар жыры, айтыс, XI-XVIII ... ... ... ... |
|лирикадан Бұқар мен Махамбет шығармалары ғана болғанын айта ... ... ... біз қарастыратын лирькалық шығармалар жана бағдарлама мен |
|оқулықтарда (XV, XVII, XVIII-ХХғ.) жеткілікті ... ... ... ... бағдарламасында берілген лирикалық шығармаларды педагогикалық |
|технология талаптары мен педагогикалық ... ... ... ... ... ... ... үлгілері қарастырылды. |
|    Әдіскер - ұстаз Қ.Бітібаева өзінің ... ... ... (13) — ... мақаласында: «Педагогикалық технология деген не?»|
|— деген сүраққа педагог - ... В. П. ... «Оқу ... ... ... ... жоспарлануы және оның тәжірибеде жүзеге ... бір ... ... ... ... асу жобасы» — |
|деген анықтамасымен жауап береді. ... жүйе - ... ... ... ... |
|процестер, жеке тұлға ... әсер ... ... ... ... ... ... — делінген В.П.Беспальконың еңбегінде. |
|Ол өзгеріп, түрленіп, күрделеніп, жүйеленіп, дараланып отырмақ. Оның ... оқу, ... оқу ... эвристикалық әңгіме сабағы, кино |
|сабағы, ... ... т.б. ... ... бар. ... жүйе ... ... ... ... Оқыту технологиясы  жүзеге асады. ... ... ... ерекшелігі» - дейді Қ.Бітібаева мақсатқа |
|жету оқушының өзі арқылы, оның оқу іс-әрекетін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... қарастырады» (13). ... ... ... ... ... меңгеру сатысы төмендегі |
|үлгіде көрсетілген. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Бұл кестеде жоғарыда біз сөз еткен мақсатты қою технологиясы |
|білімінің бастапқы оқушы ... ... ... ... ... ... ... I ... ... ... оқушы алдындағы мақсатты|
|шешеді, II алгоритмдік сатыда (көмексіз, ақыл ... ... ... өз|
|бетімен жетеді. (алдыға қойған мақсат, ситуация айқын болған жағдайда). |
|Ал мақсат айқын, ситуация түсініксіз болса, оны оқушы ... ... ез ... жаңа мәлімет, білім алса, ол эвристикалық саты болмақ. IV |
|саты — ең жоғарғы шығармашылық саты. Мақсат-нақты емес, ... ... ... ... сол ... ... кіріседі, жаңа білім игеріледі, тың |
|мәлімет шешіледі.. Іс-әрекеттің ең өнімдісі осы III-IV ... Оның ... ... ... осы ... ... жету холдары тек |
|мұғалім арқылы емес, оқушының өзі, іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. ... ... ... де, ... де ... ... ... көрсетіп жүргендей кез келген инновация -мөлшерлі іс |
|-әрекеттің шегіне ... және одан ... ... ... ... ... ... жаңа мектсн құруда мектептің жаңа |
|үрдісін зерделеуде бшімнің жаңа бағыты ретінде педагогикалық инновация ... ... ... «Инновация» - деген сөз латынның «novus» - жаңалық және «in» - енгізу|
|деген сөзінен шыққан, ал оның қазақша аудармасы - ... ... ... ... мағынаны білдіреді. Т.И.Шамова, П.И.Третьяковалардың |
|еңбегіңде ... - ... жаңа ... ... яғни ... үрдісі мазмұнды дамытуды, жаңаны ұйымдастыруды қалыптастыруды |
|анықтайды, ал «жаңаша» деп жаңаның мазмұны, оны енгізудің әдіс-тәсілі ... ... ... ... - делінген. Энциклопедиялық |
|сөздіктерде инновация әр түрлі анықталады. ... ... ... ... бұл ұғым ... білім беру»-деп |
|түсіндіріледі. ... ... ... ... кез келген инновация – мөлшерлі   |
|іс-әрекеттің шегіне  ұмтылуы  және  ... ... ... ... |
|инновациялардың   ерте   уақыттарда   да болғанын көрсетеді. ... ... ... ... – «Қуаныш үйі», К.Д.Ушинский мен ... ... ... ... ... ... ... беру саласында өткен ғасырдың |
|сексенінші жылдарынан ... ... ... ... инновация бірнеше |
|өзекті меселелердің түйіскен жеріңде пайда болады да, берік түрде жаңа |
|мақсатты шешуге бағытгалады. Педагогикалық ... ... ... ... [15]- ... ... ... М.Жанпейісова. ... Бала ... ... ... ... деңгейге жетелеуде дамыта |
|оқыту (развивающее обучение), проблемалық оқытудың атқаратын орны ... ... ... ... ... ... ... жүйелейді: |
|1. Түсіндірмелі иллюстративтік, 2. Программалық, 3. Эвристикалық, 4. ... 5. ... ... Бұл ... ... жете таныс, тәжірибеде жиі пайдаланып ... ... ... ... жүрген әдістер. Белгілі ғалымдар Эльконин |
|мен Давыдовтардың дидактикалық жүйесі дамыта ... ... ... ... ... ... ... негізінеи енуде. Дамыта |
|оқыту технологиясын барлап қарасақ, ол алдымен ... ... ... - ... сұрақтарға жауап іздестіреді. ... ... ... 2. ... тұшынуын, ынтасын. 3. Зейінін, есте |
|ұстауын. 4. Ұғынуын. 5. ... ... ... ... 6. ... ... оқу іс-әрекеттерін, дағды машықтарын.  7.  ... ... өз ... ... ... адам ... ... ... ... ең алдымен өтілгелі отырған оқу материалының негізінде, |
|басты ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... оқу ... шешу кезінде, яғни мұғалім мен оқушы ... ... ... асады. Бұл процесте (үрдісте) оқушы |
|белсенді субъектіге айналады да, ал мұғалім көмек ... ... ... ... деңгейінде болады (мысалы, түсіндір, дәлелде, сарала, ... ... ... |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... ... оқыту үлгісімен 9-сыныпта өтілетін Ж.Жабаевтың «Кәдірбайдың |
|төбеті», «Шағым», «Ата ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... төбеті», «Шағым» өлендеріндегі негізгі ой - ескі өмірді |
|сынау. ... е)  ... ... ... ... ... дәуірді |
|мақтау, жырлау ... ... ... ... өлендерін оқуға нұсқау беріледі. |
|Проблема — лирикалық шығарманың тақырыбының атауы, оқушы ... ... ... отырып мәтін мазмұны мен идеясын толық талдап, тақырып пен форма, |
|мазмұн бірлігінің тұтастығын дәлелдейді. Сол сияқты ... да ... ... идея жағынан талдау арқылы (бір баланың ғана емес, ... ... ... ... қазақ халқының XIX ғасырдағы өмірінің бір |
|көрінісі екендігін сынайды, қазіргі өмірмен салыстырады). ... ... ... «Ата ... ... ... өренім» |
|өлеңдеріндегі тақырып, мазмұн, идеяға қазіргі күн тұрғысынан сын көзімен ... ... ... ... ... ... ... қайшы пікірлер |
|проблема етіп қойылады. Оқушы өлең мәтіндерінен ... ... ... ... тарихи шындықпен тура келетіні, ақынның соны таза қалпында|
|бейнелеуі, достық тақырыбын көтеруі т.б.) өзіиің дәлелді ойларын айтып, ... ... ... ... ... |
| ... ... |
| ... ДО ... ... ... ... ... оның ... талдау, |
|жинақтау, бағалау ... ... ... жүзеге асыруда, білім деңгейін |
|шығармашылық сатыга жеткізуде тиімді екеніне көз жеткіземіз). ... ... ... ... ... ... ... оқыту  технологиялары ... ... ... дамушы елу мемлекет қатарында |
|болудың негізгі бір ...... ... беру ... алдына оқыту|
|үрдісін жаңа технология элементтерін сабақта қолдануды талап етіп отыр.  |
|Қазіргі жаһандану заманында жаңа технологияның басты мүддесі – ... ... ... шығармашылыққа дейін көтермелеу. Қазіргі заманда жаңа |
|технологиямен қаруланған ұстаздардың жеке тұлғаны қалыптастыруда көп ... ... ... ... ... шығармаларын оқытуды алсақ. ... ... ... ... ... тиімді |
|қолданудың негізгі мақсаты – ... ... ... ... жүйелілігі|
|және білімді белсенділікпен саналы меңгере отырып, білімнің ... ... мән ... ... ... –  поэмалары. |
|Жалпы білім беретін орта ... ... ... оқыту бағдарламасына |
|енген Шәкәрім өлеңдерін оқыту барысында байқалатын басты ерекшелік, ... ең ... ... ... ... сыншылдығы, өлең |
|тақырыптарын уақыт талабы, заман көшіне қарай асқақтата жырлай отырып, |
|соның ... де ... ... ... ... ету ... болса, ал|
|поэмаларында осы жанрдың негізгі қасиеттері – ... мен ... ... ... өрілген образдылық пен идеяның ұштасатынын оқушының |
|тануына және де әр поэманың мазмұндық желісі, ... ... ... ... сол оқиға болған тұстың шындығымен жырланатынына көңіл аударылуы |
|қажеттігі зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... ... шынайы |
|келбеті қандай?»  т.б. ізденгіш тапсырмалар беру кезеңінде оқушының көз |
|алдына ауыл өмірі ... ... елес ... ... ... ... әдет-ғұрыптық |
|көріністердің тапқыр суреттелуін яғни, ескі ... ... ... ... оқушы танып қана қоймай, ақынның|
|ауыл өмірінің шындығын бейнелеуде қажет детальдарды орынды қолданғанын ... ... ... ... ... ... қызы ... балалық, жастық өмірі, Қалқаманмен жылқыда жүріп кездесуі, |
|жұмбақ айтыстары, «Бастаңғы» ойыны, тағы сол ... ұсақ ... ... да ауыл ... шындығын бейнелеуде көмегін тигізетін қажет |
|детальдар екендігін оқушыларға поэманы талдау ... ... ... ... ... ... ақын поэма желісінің басталу, ... ... ... ... ... ... ... |
|берген. Поэманың сюжеттік, композициялық жинақтылығы, құрылымы оқырманды |
|өзіне баурап, тартымдылығымен ... ... ... ... ... ... және ... арқылы оқыту сабақтың құндылығын арттырады. |
|    І топ. Тапсырма. 1. Шәкәрім қай жылы, қай ... ... ... |
|Шәкәрім кім? ассоцация құрастыр. ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің әр тілді меңгеруіне кімдердің ықпалы|
|болды? ... ... ... ... ... ... ... Поэмадағы басты кейіпкерлер бейнелерін ... ... оқи ... ... ... Қалқаман мен Мамырдың  аталары  кім? Туыстық тегін таратыңыз. |
|    Әр  топ оқушыларының  орындаған тапсырмаларын  талдай  және ... ... ... арқылы |
|жұмыс жүргізіледі.           ... ... ... ... ... ... көрген? ... ... ... ... Жырдағы басты кейіпкерлер кімдер? ... ... ... ... ... ... негізгі себеп қандай? Өзіндік |
|ой-тұжырымың? ... ... ... ... ... ... ... ... тағдыр деп ойлайсың? Сенің өзіндік |
|көзқарасың қандай? ... ... ... бір, ... ... ... ханшасы, - деген  өлең жолдарын ақын ... ... ... ... ... ... қабілеттерін дамыту мақсатында ... ... ... жазу ... ... ... тиімділігі: әр деңгей бойынша оқушылар өз |
|білім дәрежесіне, қабілетіне қарай ... ... Бұл ... ... ... ... игеріп қана қоймай, өз бетімен |
|ізденуге, дүниетанымдық көзқарастарын қалыптастыруға, шығармашылық ... ... ... ой ... ... жасауға  ... ... ... ... ... бастаңғы, оғат, халал, асық, шаһит болу). ... ... ... ... ... еңбектерінің|
|әрқайсысын өз бетінше талдауға үйренеді. Шәкәрім шығармаларындағы |
|ізгілік, шапағат, мейірімділік, т.б. қасиеттерді бойына ... ... ... заманның ескі ойларынан шыға алмайтын мінездерден, ... ... ... ... ... ... тағлым алады. Әр |
|түрлі әдістер қолдану негізінде оқушылардың сабаққа деген ынтасы оянып, |
|қызығушылығы артады. Шәкәрім шығармаларын дамыта оқыту технологиясымен ... ... ... ... ... ... |
|    1-жаттығу.  «Қалқаман-Мамыр» мен «Еңлік-Кебек» поэмаларындағы Әнет |
|баба мен Кеңгірбай бейнелерінде ... бар ма? ... ... мазмұнын жүйелі меңгеріп,  оны талдай |
|алу қабілетін дамыту. ... ... ... ... шығарманың өн бойынан басты|
|кейіпкерлерді тани білуі, кейіпкерлердің бейнесін сомдауға ұмтылуы, ... ... ... ... ... өзіндік көзқарасын дәлелдей|
|білуге баулу. ... ... ... пен ... ... ... мән |
|береді? Бұл ұғымдар қай өлеңінде ... ... ... ... ... соның ішіндегі тәрбиелік мәні|
|бар сөздерді талдау деңгейіне жеткізу. ... ... ... ... ... ... ... білдіруге талпынады. Мәтін мазмұнындағы басты ойды түсінуге |
|тырысады. Өзін-өзі бағалай ... ... ... ... ... ... өмірінің ең басты  қажеттілігі және шығармашылық, |
|эстетикалық  дүниетанымын дамытуға, рухани келбетін қалыптастыратын ең ... ... ... ... ... тиянақты тапсырмалар беру арқылы оқушы|
|зейінін, назарын, ойлауын белгілі бір шығармашылық бағытқа баулу – ... ... ... ... ... ... ... дамытуға|
|үйретеді. Әдеби көркем шығарманы қабылдаудың жоғарғы деңгейіне қол ... ... ... ... ... зерттеу қорытындысы |
|арқылы байқадық. Яғни, алдын-ала берілген проблемалық сұрау-тапсырмалары |
|арқылы ... ... ... ... ... ... ... дайындауына, оқуға қызығушылығын арттырып, тиянақты  білім |
|алуына жетелейді. Оқушы өзіндік ой-пікірін тұжырымдап, ... ... ... ... таба ... ... тәжірибе көрсетті. ... ... ... оқушының ой-өрісін, |
|дүниетанымын, шығармашылық, ізденушілік қабілетін дамытуға ... ... ... ... көреміз. Дәстүрден тыс сабақ |
|түрлері оқушының тілін дамытып, ойын ... өзі ... ... ... ... ашып ... дағдыланады. Осы арқылы өз еңбегінің жемісін ... ... ... білімін жетілдіре, дамыта түседі ... ... ... ... ... ... ... аясында олардың сезіміне әсер ету арқылы ... ... ... әрекеттсрін дамьггуды жүзеге |
|асыру - әдебиет пәнінің бүгінгі бағыты болса, лириканың алатын орны ... ... ... бір ... ... ... қабылдануына тиімді |
|әдіс-тәсілдсрді қолдану педагогикалық инновация талабынан туындайды. |
|Лирикалық шығармаларды мектепте оқытуда оның ... ... ... ... ... ... сабақ ... V-VIII ... ... ... ... ... лекция. ... ... ... ... ... ... шығарма толық оқытылады, мазмұны айтылады, мазмұңдама |
|жазылады. Шығарма сюжеттік желісі болса бөлімдерге бөлінеді. Әр ... ... ... ... ... ... сабақ барысыңца басталып оқылады. |
|III. Мәтінді талдап оқыту. ... ... ... белгілерінен: образ, композиция, сюжет, |
|баяңцау, монолог, портрет, пейзаж, сипаттау туралы білім ... ... ... ... ... беру. ... ... ... ... түрлері, олардың әдеби шығарманың|
|көркемдік сапасын көтерудегі мәні туралы және стиль көркемдік әдіс, жанр |
|туралы мәлімет беріледі. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|ән-күй пайдалану, жаттау туралы білім беріледі. ... ... ... ... ... ... жаздырту, сабақты қорыту, оқущьшар білімін бағалау, жұмыс |
|дәптерлеріне түсірілген жазбаларды тексеру, мүмкіндігіне ... ... ... сай әр түрлі баяндама, реферат, мәдени коптеген жұмыстар |
|жүргізу. Үздік жүмыстарды, өлеңдерді ... ... ... ... Әдебиетті  оқытудағы озық тәжірибелерді пайдалану. Тәжірибелі |
|мұғалімдердің лирикалық шығармаларды өткендегі әдіс-тәсілдері, ... ... ... ... озық ... |
|пайдалану да ... ... ... ... үшін ... ... ... бар. ... ... ... ... ... ... Олардың |
|еңбектерін сабақта пайдалану. Мұндай сабақтардың берері мол, оқушылардың |
|өлеңге деген қызығушылықтарын арттырады. Көркем мәтінде көтерілген ... ... ... тілі ... еңбектерінде кеңінен сөз болады. |
|Осы еңбектерді оқи отырып оқушы өз бетінше білімін терендетеді, ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерін оқыту үрдісінде |
|танытуға байланысты зерттеуші ғалымдар мен әдіскерлердің піқірлерін ... ... ... ... ... ... ... мен |
|кейіпкерлерін, идеялық мазмұнын талдап қана ... Сол ... ... ... ... күй, ... т.б.) де атап, қай жанрға жататынын, сол |
|жанрдың ерекшелігін ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік деген - көркем мәтіннің өзге шығармалардан өзін айырып,|
|танытатын ерекшелік. Ол тақырыбы мен идеялық ... ... ғана ... ... табиғатынан, баяндалу, бейнелену түрінен де, шығарманың |
|композициясы, ... ... ... да ... ... ... |
|әдістемелік жұмыс ... ... ... жанрлық ерекшелігіне де |
|байланысты өзгеріп, алмасып отырады. Осыған байланысты лирикалық жанр ... ... ... ... ... күні бұрын айқындауды |
|талап етеді. ... ... ... ... осы ... көрсетілген салалар |
|бір-бірімен үйлескен түрде үнемі жүргізіліп отырса, беретін нөтижесі мол |
|болмақ. Біреуін ... ... ... ... ... бұзылады, соншалық |
|тиімді болмай қалуы мүмкін. Себебі, «әр салада оқушының өзіндік ойын, |
|тілін, ... ... ... әр ... ... ... ... - дегенді ұстаным ете отырып, 5-9 сыныптардағы лирикалық |
|шығармаларды оқыту- ... ... ... мен ... ... және ... мақсат-міндеттерін (оқытудың әдіс-тәсілдері|
|мен талдау үлгілері) біртұтас жүйелік пен жинақтау арқылы нәтижелі |
|болатындығын көрсетеді. ... ... 5-9 ... ... ... ... ерекшелінді, әдістемелік тұрғыда мүғалім-мәтін-оқушы |
|арасындағы байланысты нығайта ... |
| |
| ... ... ... А. Ақ жол, Алматы, 1991, 464 б. ... ... Ж. ... ... 1999, 304 б. ... ... М.Уақыт және әдебиет, Алматы, 1962, 427 б. ... ... Қ. ... ... ... 1969, 244 б. ... ... Е. Әдебиет жайлы ойлар, Алматы, 320 б. ... ... М. ... ... ... пен ... шешім, Алматы,|
|1971, 12-13 б. ... ... М. Өлең - ... ... сөз ... ... 1968, 258 6. |
|    Қабдолов 3. Сөз өнері, Алматы, 365 б. ... ... 3. Өлең ... ... ... 1973, 212 б. ... ... ... ... ... ... Алматы, 1981,316 . |
|Тәжібаев Ә. Өмір және поэзия Алматы, 1960, 485 б. ... Т. ... ... ... 1976, 298 б. ... Б. Қазіргі қазақ лирикасының поэтикасы, Алматы, 1988, 152 б. ... Ж. ... ... ... ... 1988, 189 6. ... ... Қ. Өлең ... ... ... 1991, 215 б. ... 2. ... М.Н. Очерки по методике литературного чтения, Москва, |
|        1963, 271 с. ... ... В.В. ... ... ... ... 1962,495 с|
|       Кудрящев Н.И. Взаимосвязь методов обучения на уроках ... ... ... 1972, 217 с. ... ... В.А. ... преподавания литературы в средней школе |
|       Москва, 1971, 256 с. ... Рез ... ... ... ... 1985, 368 с |
|    3. Көшімбаев А. Қазақ әдебиетін оқыту методикасы, Алматы, 1969, 242б |
|       ... Т. ... ... ... ... ... |
|       Алматы, 1991, 22 б. ... ... Б. ... ... ... 1990, 191 6. ... ... Қ. ... ... ... ... ... Алматы,1990, |
|200 б. ... ... Т. ... ... ... ... Алматы,1991,|
|87 б. ... ... Ә. 4-7 ... әдебиетті оқыту методикасы,Алматы, |
|1987, 176 б. ... ... С. ... ... мен ... Алматы, 1993,796. |
|      ...    ... Қ. ... ... ... Алматы, 1997, 271 б. |
|          Құтқожина P. Әдебиет оқулығына  әдістемелік нұсқау, Алматы, ... б. ... ... Т. Әдебиеттен кластан тыс оқу сабағы, Алматы, 1983,117 6|
|      Мырзағалиев Қ. Әдебиет сабағында әдеби-теориялық ұғымдарды ... ... ... 1973, 147 б. ... 4. ... Ж., Дайыров Ә. Орта мектепте лириканы оқыту, Алматы, |
|1991, 131 б. ... 5. ... В.Г. ... /В двух ... ... 1959, с.510. ... 6. Жұмалиев К, Әдебиет теориясы, Алматы, 1969, 225 б. ... 7. ... III. О ... ... народной поэзии /собр. соч. , В |
|5-ти т. Т. 1 Алматы, 1961, 434 с ... 8. ... ... Жұмажанова Т., Мақпырұлы  С, Әрінова Б.,|
|Дүйсебаев С. Қазақ  әдебиеті пөнінің бағдарламалары, Алматы, 2000, 30 б. |
|    9. Қабдолов 3. Сөз өнері, ... 1982, 325 б. ... 10. ... Қ. ... ... талаптары, /Қазақ тілі мен |
|әдебиеті, 2002, №З, 17 6. ... 11. ...   ... ... . педагогическое   технология, |
|Москва, 1985, 19 с. ... ... М. ... ... технологияларі,, Алматы, 2002, |
|3 б.  ... |
| ... |
| ... ... |
| |
| |
| |

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әдебиетті оқытудың инновациялық әдістемесі, технологиясы230 бет
Ш.Құдайбердиев лирикасы тілінің лексика-фразеологиялық ерекшеліктерін, кейбір аффикстердің қызметін, бейнелегіш амал-тәсілдерін анықтау және талдау жасау64 бет
Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» еңбегі ХХ ғасыр басындағы әдебиеттану ғылымының контексінде39 бет
Лирикалық шығарманы талдау жолдары22 бет
Абай, Шәкәрім мұрасындағы рухани тұтастық немесе жантану ілімі жайында7 бет
Ар түзейтін бір ғылым табылмаса4 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Лирикалық шығармалардың түрлері және оның оқытудың мақсаттары32 бет
Си минорлы месса9 бет
Тәуелсіздік дәуіріндегі қазақ поэзиясындағы отаншылдық рухтың жырлануы67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь