Мұхтар әуезов шығармаларындағы қорғансыздар бейнесі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3.4 б

1.Мұхтар Әуезов . кемеңгер жазушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5.6 б

2. Негізгі бөлім: Мұхтар Әуезов шығармаларындағы қорғансыздар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7.9 б

2.1. Мұхтар Әуезов әлеміндегі тартыс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10.13 б
2.2. «Қорғансыздың күні» повесіндегі қорғансыздар тағдыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..14.20 б
2.3. «Жетім» әңгімесіндегі жан.сезім арпалысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...21.24 б
2.4. «Қилы заман» романындағы қорғансыздар рухының биіктігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25.28 б
2.5. Іс.тәжірибе бөлімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29.39 б

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 40.41 б
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42 б
«Мұхтар Әуезов – біздің бүгінгі адамзатқа ортақ мәдениет шеруіне қатысуға жолдама алып берген елшіміз»
Н.Ә. Назарбаев.
Әлемдік мәдениетке қазақ халқы қандай көркемдік игіліктер қосты дегенде, ауызға алынар есімнің бірі – Әуезов. Заманымыздың заңғар жазушысы, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ХХ ғасырдағы биік шыңы – ұлы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтың артында қалған ұлан ғайыр мұрасын зерделеп, ой елегінен өткізу үшін де әр дәуірдің, әр ұрпақтың өз айтар сөзі, таным түсінігі болатыны сөзсіз. Егемен ел жағдайында ұлы жазушы мұрасына деген ілтипатымыз да осындай бір ұмтылыстың көрінісі болмақ. Ғасырлар бойы көшпелі тіршілікті басынан кешіріп, ХІХ ғасырдың бел ортасында жол айырығына келген қазақ өмірінің барлық әрі мен нәрін, сыны мен сырын, соры мен бағын теңдессіз тарихи тұлға Абай тағдыры арқылы әрі көркем, әрі түпсіз ой көзімен ашып берген суреткер туралы талай-талай ізденістер жалғаса бермек. Өйткені М.Әуезов шығармашылығы ғасырлық өлшемдердің аясына әрқашан именбей-ақ енген. М.Әуезов 20-30 жылдары қазақ арасындағы оқиғаларды арқау етіп, әдебиет айдынында мәңгі өшпес туындыларымен өзінің авторлық қолтаңбасын айқындап алды. Ол шығармалар суреткердің терең интуициясы мен бай қиялы арқасында тамаша өріліп шыққан туындылар еді. Бұл жайында белгілі ғалым Қайым Мұхаметжанов: «Тегінде Мұхтар Әуезов шығармасын ойдан алып, қиялмен жазған емес, оның әрбір шығармасының негізгі шын өмірде болған және болатын оқиғаның көркем әдебиетіміздегі шежіресі, оның әрбір кейіпкері, өмірде болған адамдардың, ұлы жазушының құдіретті қаламымен мүсінделген көркем образдар» деп, Әуезовтей жазушының өмірде құдіретті қаламы мен түйгені, иәрбір шығармасының негізі болғанын айтады.
Әуезов ұлы жазушы, ғалым қоғам қайраткері, сөз асылын тере білген көркем сөз шебері. Қазақ халқы шешен, дарынды халық десе, ана тілінің бары мен нәрін бойына сіңіре білген М.Әуезовке арнап айтылары анық. Оның әрбір шығармасы адамгершілікті, ізгілікті, достықты, тутулықты дәріктеу еңбекті сүюге баулу және жас ұрпақтың білімге деген құштарлығын ояту әрбір еңбектерінде алға қойған болып табылады. [1. 165 б]
1.М.Әуезов тағылымы. Алматы, 1987ж.
2. Ж.Дәдебаев «Мұхтар Әуезов», Алматы «Рауан» 1991 ж
3. М.Әуезов шығармаларының 50 томдық жинағы (мақалалар, әңгімелер, аудармалар) ІІ-VІ том, Алматы 1998ж
4. Қ.Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі», Алматы «Рауан», 1997 ж
5. М.Әуезов шығармалар. 11 том, мақалалар, зерттеулер. А-1969.
6. Жүсіпов Қ. Көркем сөз құдіреті. Павлодар. 2001ж.
7. Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы – Алматы: Жазушы, 1979.-410б.
8. Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
9. Нұрғалиев Р. Әуезов және Алаш. – Алматы: Санат, 1997 – 256 б.
10. Әбдікәкімов Т. Ырауан. Алматы. 1998ж.
11. Марғұлан Ә. Алғашқы өрлеу. Кітапта: Біздің Мұхтар – Алматы: Жазушы, 1976. – 432 б.
12. Қабдолов З. М.Әуезов және оның әсемдік әлемі. Алматы: ҚазССР, Білім қоғамы, 1986ж.
13.Әуезов.М. «Қорғансыздың күні» - Атамұра, 2002ж.
14. Нұрқатов.А. «М.Әуезов» монографиясы.
15. «Парасат падишасы». Естеліктер – Атамұра, 1998ж.
16. «Әуезов үлі» ғылым-мәдени орталығының қолжазба қоры, П. №620 3-б
17. Мұхтар Әуезов. Үмітті ұрпаққа тілек ж/н «Абай» №20 1993ж
18. Қазақстан мектебі «Мұхтар Әуезов және адамды сүю мәселесі» 11/2008 48-49бет
19. М.Әуезов Үмітті ұрпаққа – игі тілек // Лениншіл жас 1957, 11 желтоқсан
20. Қабдолов з. М.Әуезов және оның әсемдік әлемі – Алматы: ҚазССР, Білім қоғамы, 1986ж
21. Қазақстан мектебі 5/2008 75-80 беттер
22. Қазақстан мектебі 6/2008 115-125 б
23. Егемен Қазақстан №2 Қаңтар айы 3-5
24. Қазақ әдебиеті 2/2005 10-12 б
25. Қазақ әдебиеті 8/2007 84-86 б
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Шығыс Қазақстан облысы Білім басқармасы әкімдігінің
ҚКМК «М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі»
Қазақ тілі мен әдебиет пән бірлестігі
Курстық ... ... ... шығармаларындағы қорғансыздар бейнесі».
Орындаған: Акишева П.О.
Мамандығы 0111013
«Қазақ тілі және әдебиеті»
Курсы IV. Тобы 47 «ә»
Ғылыми жетекші: Нұрғалиева Т.Ж.
Семей, ... ... ...... ... ... ... Мұхтар Әуезов шығармаларындағы
қорғансыздар................................................................
..................................7-9 б
2.1. Мұхтар Әуезов әлеміндегі
тартыс......................................................10-13 б
2.2. «Қорғансыздың күні» повесіндегі қорғансыздар
тағдыры.....................................................................
.....................................14-20 б
2.3. «Жетім» ... ... ... ... ... ... ... қорғансыздар рухының
биіктігі....................................................................
........................................25-28 б
2.5. Іс-тәжірибе бөлімі
............................................................................
....29-39 б
Қорытынды...................................................................
.................................40-41 б
Қолданылған әдебиеттер
тізімі....................................................................42
б
Кіріспе.
«Мұхтар Әуезов – біздің бүгінгі ... ... ... ... ... алып ... ... Назарбаев.
Әлемдік мәдениетке қазақ халқы қандай көркемдік игіліктер ... ... ... ... бірі – Әуезов. Заманымыздың заңғар жазушысы,
қазақ әдебиеті мен ... ХХ ... биік шыңы – ұлы ... ... ... ... ұлан ғайыр мұрасын зерделеп, ой
елегінен өткізу үшін де әр дәуірдің, әр ... өз ... ... ... ... сөзсіз. Егемен ел жағдайында ұлы ... ... ... да ... бір ... ... болмақ. Ғасырлар бойы
көшпелі тіршілікті басынан кешіріп, ХІХ ғасырдың бел ... ... ... ... ... ... әрі мен нәрін, сыны мен сырын, соры
мен бағын теңдессіз тарихи тұлға Абай тағдыры арқылы әрі көркем, әрі ... ... ашып ... ... ... ... ... жалғаса
бермек. Өйткені М.Әуезов шығармашылығы ғасырлық өлшемдердің ... ... ... М.Әуезов 20-30 жылдары қазақ арасындағы оқиғаларды арқау
етіп, әдебиет ... ... ... туындыларымен өзінің авторлық
қолтаңбасын ... ... Ол ... ... ... интуициясы мен
бай қиялы арқасында тамаша өріліп шыққан туындылар еді. Бұл жайында белгілі
ғалым Қайым ... ... ... ... ... ... алып,
қиялмен жазған емес, оның әрбір шығармасының негізгі шын өмірде болған және
болатын оқиғаның көркем әдебиетіміздегі ... оның ... ... ... адамдардың, ұлы жазушының құдіретті қаламымен мүсінделген
көркем образдар» деп, Әуезовтей жазушының ... ... ... ... ... ... ... болғанын айтады.
Әуезов ұлы жазушы, ғалым қоғам қайраткері, сөз ... тере ... сөз ... ... халқы шешен, дарынды халық десе, ана тілінің бары
мен ... ... ... ... ... ... айтылары анық. Оның әрбір
шығармасы адамгершілікті, ізгілікті, достықты, тутулықты дәріктеу еңбекті
сүюге ... және жас ... ... деген құштарлығын ояту әрбір
еңбектерінде алға қойған болып табылады. [1. 165 ... ... ... ... ... ... оның гуманизмін
қорғансыздар тақырыбына жазылған шығармалар негізіне ... ... ... ... идеясын аша білу – курс жұмысының өзектілігі
болды.
Әр халықтың әлеуметтік рухани ... ... ... ... ... ұлы ... ... Олардан қалған асыл рухани қазына сол
халықты әлемге танытып, өркениетті елдердің қатарына қосылуына ... ... ... ... ... мен биігін көрсететін Абайдан
кейінгі үлкен тұлға – Мұхтар ... Ол ... ... шығармашылық
қызметімен қазақ ұлтының мәдени шырқау ... ... ... ... мол үлес қосты.
Зерттеу жұмысымның мақсаты: Мұхтар Әуезов өмірі мен шығармаларын, ... ... ашып ... оның ... ... ... ... отырып, мектеп бағдарламасына оларды ... мен ... ... ... ... ... ... кейіпкерлерді бір жерге жиып, бәрін қосып «қорғансыздардың»
аянышты ауыр халдерін әр қырынан әсерлі көрсетіп қана ... ... ... одан құтылудың жолы біреу-ақ, ол тек қана ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов шығармаларын оқыту арқылы өзін-өзі көрсетуге қабілетті,
шығармашылық тұрғыдан дамыған әлеуметтік қалыптасқан тұлға тәрбиелеу.
❖ Оқушы ... ... ... ... ... ... елін, жерін сүйетін жан жақты жетілген, саналы ... ... ... ... ... тақырыбында жазылған шығармалары арқылы
оқушыларды әр түрлі тақырыптар төңірегінде пікірталастыра ... ... - ... ... ... мен ... ... проблемаларды бүгінгі күнмен байланыстырып қарастыруға,
ізденіске, өзіндік танымын ашуға, өз пікірін, көзқарасын білдіре алуға
жетелеу.
Зерттеудің ... ... ... ... күні»
шығармасының негіздеріне сүйене отырып, барлық мүмкіндіктерді ... ... ... ... ... ... әңгімелесу, сабақ өткізу, мәтінмен
жұмыс, пікірталас, ой ... ... ... ... ... базасы: Семей қаласындағы № 3 орта мектеп кешені
Зерттеу объектісі: Мұхтар Әуезовтің «Қорғансыздар» жайлы ... ... ... ... ... ... ... «Қорғансыздар» тақырыбында жазылған
әңгімелерін оқытып, түрлі тапсырма бере отырып, ішкі ... ... ... ... ... ... бел-сенділігін басқару, ой-өрісін
өсіріп, ортаға бейімдеп, өзін еркін сезуге үйрету. Жалпы ... ... ... және оның ... іс-қимылы мен мінез-құлық
дағдысын қалыптастыруға мүмкіндік беру.
Зерттеу құрылымы: ... ... ... ... ... ... жұмысынан, қорытынды және пайдалынылған
әдебиеттерден тұрады.
1.Мұхтар Әуезов – ... ... ... ... мен ... қараңғы қоғамның
қорлық-зорлығы салдарынан жүдеп-жадаған, арып-ашқан, кетеуі кеткен дала
тірлігінің бейшара халі ... ... қилы ... ... оның ... ... сараңға салады. Бірақ ол сары уайымға тізгін беріп,
ел-жұртының, туған ... ... ... үзген жоқ. Керісінше тас
қараңғы түннен кейін, қалай болғанда да, жарқырап таң атқанына ... ... ... де ... күн ашылатынына имандай сенеді.
«Қорғансыздың күні» атты әңгімесінде де ... ... ... бір ... ... қопарып әкеліп, бейшара қорғансыз
жандардың тұрмыс-тіршілігіндегі жан түршігерлік азап пен ауыртпашылық аса
шыншылдықпен әсерлі ... ... ... ... халықты, әсіресе,
қорғансыз жандарды ... бір ... ел ... ебін тауып, екі
қорлайтынын, олардың көз жасын, ... ... ... ... ... ... ... әділет дегенің жоқ екендігін паш етеді. Осылайша бала қыз
Ғазизаның ... ... сол ... ... ... жеткізе отырып, ел
атқа мінерлерінің (Ақан болыс) халық қамын ойлауы ... ... ... ... жаудай қатыгез, топастығы қаныңды қайнатады.
Жалпы М.Әуезов өзі өмір сүрген кезеңнің ерекше сипатын дәл де ... ... тура осы ... оянып, ел қатарына қосылуда туған
халқына жылап та, ... та ... Осы ... ол сол ... ... ... ... әділетсіздік, озбырлық туралы адамдар
арасындағы надандық ... ... ... қым-қиғаш қайшылық қараңғы
тағы қоғамдық әйел жағдайы әйел-ана басындағы ауыр хал, ... ... ... ... ... зорлық-зомбылығы хақында
«Қорғансыздың күнінен», «Қараш-қараш оқиғасында» дейінгі екі аралықта толып
жатқан, қазақ қоғамындағы, ... қыр ... ... ... ... Атап ... ... азамат», «Қыр әңгімелері», ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінде өз еліндегі өгейлік көріп, өктем күштердің әділетсіз
заманның құрбаны болған қорғансыздар ... аса ... ... ... стильдік, суреткерлік ерекшелігі, жазу ... ... ... ... ... ... ... сезімін туғызады.
Уақыт жалына жабысып, зымырап өте шыққан кәрі ... ... ... ... туған топырағынан із кесіп жер мен елдің ... ... ... ... ... ... білуі қандай ғажап!
Мұндай бақыт қаламгер атанған екінің бірінің қолынан келе бермейді. Осындай
бақытқа бөленген қазақтың ... ... ... жұлдызы – Мұхтар
Омарханұлы Әуезов.
Заңғар жазушының балаларға арналған ... ... ... ... баспалдағында жазған әңгімелері ... Атап ... ... ... «Қараш-қараш оқиғасы» және «Абай жолы»
эпопеясындағы Абай мен Оспанның ... ... ... тараулары
жатады. Жазушының балаларға арналған әңгімелерінің негізгі лейтмотиві,
концептуалдық түйіні – қорғансыздар жайы.
Бала ... ... ... ... ... ... ... әдебиетіне арналған мұраларының басты кейіпкерлері дала тағылығы
мен жазудағы ... ... ... ... да ... ары мен ... пәк қалпында сақтаған Ғазиза, Құрмаш, ... ... ... ... ... ... жоқ бейшаралығын жазу ісін
әдебиет өнерінде символизм яки ... деп ... ағым ... ... көрсетер дәрмені жоқ сол зұлымдықпен
күресудің жолын таба ... ... жас ... ... ... өміріне деген жанашырлық ілтипаты ғана болады. Бұндай ағым
қоғамда саяси ... ... ... ... тағылық үстемдік
құрғанда, өзге бір қоғамдық құрылыс ... ... ... ... өз ... алмай тұрған шақта жазылатын шығармашылық көркем тәсіл.
Мұхтар Әуезов туындыларына уақыт өзі ... нұр ... ... шығарма халқына деген ерекше махаббатынан туған. Кемеңгер жазушы
М.Әуезов шығармаларындағы қорғансыздар тақырыбы – ең ... ... ... ... ... жылдарда жазған шығармаларында осындай
ағымдық белгілер айқын көрініс тапқан.
2. М.О.Ауезов шығармаларындағы қорғансыздар
Заңғар жазушының «Жетім» әңгімесіндегі тіл ... ... үшін осы ... көтерген тақырыбы мен суреткерлік танымын ғылыми
жүйеге салып, таразылау арқылы барынша тани ... ... әр ... ... әрі көркемдігімен, әрі ешқайсысы шашау шықпай жымдасып, өріле келе
басты түйінге, яғни негізгі идеясына, қызмет етуге бағындырылуымен ... [6:151]. ... әр сөз бен әр ... кесте үндесіп, селбесіп
келіп үлкен бір идеяға жұмылдырса, сол ... ... ... мен
көркемдік ойды бірден пайымдамақпыз. Сондықтан да ... ... ашу үшін ... ... ... мен ... танымдық
суреткер мүддесін сарлай зерттеуіміз өзекті болып табылады.
Мұхтар ... ... ... шығармаларының қатарына жазушылық
өнердің алғашқы баспалдағында жазған әңгімелері жатады. Атап ... ... ... ... оқиғасы» және «Абай жолы»
эпопеясындағы Абай мен Оспанның балалық ... ... ... ... балаларға арналған әңгімелерінің негізгі лейтмотиві,
концептуалдық түйіні – ... ... ... ширықтырып, ізгілік әлеміне жетелейді. Мұхтар Әуезовтың
балалар әдебиетіне арналған мұраларының басты кейіпкерлері дала тағлығы мен
жауыздығы ... ... ... тапталса да бірақ ары мен жауыздығы
алдында шарасыз болып, тапталса да бірақ ары мен ... ... ... ... ... ... ... Өмірдің соншалықта дәрменсіз,
қарсы тұрар ... жоқ ... жазу ісін ... ... символизм
яки модернизм деп атайды. Бұл ағым тұсында жазушының көрсетер дәмені ... ... ... жолын таба алмай, еріксіз жас тағдырын ... ... ... деген жанашырлық ілтипаты ғана болады. Бұндай
ағым қоғамда саяси дағдарыстар болып, ... ... ... ... өзге бір ... құрылыс орнап, ескісі күйреп, жаңасы өз жолына
түсе алмай тұрған шақта жазылатын шығармашылық көркем тәсіл.
Кемеңгер жазушы Мұхтардың ... ... ... ... ... ... айқын көрініс тапқан. Оған ел жағдайы да, қоғамдық
құбылыстар да сонымен қатар жазушының ішкі жан ... ... ... ... келіп, шығармашылық ізденіс болып көрініс табады. Осы
тұста ... ... ... бір ... айта кету ... «Сонау
алғашқы әңгіме, повестерінен бастап, драмалық шығармалар, атақты «Абай
жолы» романы – бәрі де ... ... оны мен ... ... солардың жүрегіне жол таба білудің, ... мен жеке ... ... ... ұзілмеуін, меңзеген маөқсатын солардың қан
тамырының соғуына қарай дәлелдегенін ... ... ... ... ... толғанып, бар жүрегімен аяныш
сезімін білдіреді. Мұхтар мұншалықты жан ... ... ... ар ... Ол өз ... ... табысып, солармен бірге бір
күй қабылдап, бар жанымен қатты тебіренетіні әңгіменің өн ... ... ... ... ... ... бірі – «Жетім» [8:19]
Қасым – әжеме қатым түсірем, әке-шешемнің аруағына ... ... деп ... ... бір ... сұрауы – бас қаһарманның жан асқақтығын танытады.
Қасым – әділетті ту ... ... ... ... ... ... ... соңғы тұяғы. Азып-тозған озбырлықты бақыт, жан рахаты деп ... ... тас ... қоғамның бір ғана ізгілікті ойлаған әлсіз де бас қаһарманы
Қасым ғана.
Жетімдік тақырыбы ... ... ... ... ... індеті, мейірімсіздігі екені үнемі танылып отырса да әлі күнге
Қадиша сынды мейірімнен ада мінездер әлі ... ... ... ... ... тақырыбын бар қасыретімен ашып көрсете білген Тыныштықбек
Әбдікәкімовтың ... ... ... айта кету орынды іс.
Қайта-қайта маңырап қоңыр қозым,
Суландыра бердің-ау көңіл көзін.
Қозысы едім мен де бір қоңырлықтың,
Көп өксіктен көкірек сөгілгесін . . ... тұр ... ... ... шындықты қосыла айталықшы,
Жетім зарын ұқпайтын жандар да бар,
Желіні жоқ мал сені қайдан ұқсын!
Жетімдікті солайша мал да ... ... бе ... ... біздерді түсінетін,
Кім біледі, біреулер бар да шығар?![11:10]
(Әбдікәкімов Т. Ырауан, Алматы, Атамұра, 2000) Бұл ... ... тоң да ... мінезін барынша жан – жақты танытқан қоғамның мерез
мінезін көрсетеді. Әсіресе күйеуін билеп алған Хадишаның ... ... ... дерт ... ... жазушы ойы мен ақынның жан толғауы
үндестік табуы – тақырыптық бірлігінен ғана ... ... ... ... бір болғандықтан еркін жарасым тапқан.
Әңгіменің финалы әкесі мен шешесінің, әжесінің қабірін іздеп, тау-
тасты аралап ... ... қара ... ұрынған бала түн қараңғысында
зәресі ұшып, шошынып қазаға ұшырайды. ... ... ... те сәтті шешім
тапқан. Ұзын бойлы қара кісінің артымнан ер деп ... да ... ... ... ... шақыруы - нағыз археомифтік сарын.
Біздің атамыз қазақтың түсінігінде адам өлер алдында әзірлейді көрді
деген дүниетанымның сыр ұшығы жатса, ... ... ... ... ... ... ажал есебінде. Қасымның ұзынға ер жүгіруі – өлім
алдындағы бой жазу іспетті ... ... Өлім мен ... ... ... қанды құрсауының тұтқыны болған, қайғы мен ... ... ... ... шорт ... ... да пәк ... сомдауда
суреткер Әуезов жазушылық шеберліктің озық үлгісін ұсынады. «Қорғансыздың
күні» турасында сөз ... сөз ... ірге ... қалаушылардың бірі
де бірігейі болған Зейнолла Қабдоловтың төмендегі пікірін айту арқылы
туындының мазмұны мен ... әділ баға ... шын ... ... ... талант өзінің өнер өрісінде
жаттығу жасап, онша ұзақ күйбеңдемейтін ... ... ... ... ... өзінде өзгеге ұқсамайтын өзіндік мәнер-машығы бар,
кібіртіксіз көсіле жөнелеген жорға қаламының ізі ... ... ... ... ... күні» әңгімесі арқылы жазушы сол
заманның қатыгез, ... ... да ... ... ... ... да мұңлы
тағдырлар тоғысын көрсетеді. Бұл әңгіме балалар әдебиеті үшін де қосылған
сүбелі үлес. Ондағы ... үлгі ... ... Күшікбай батыр
әңгімесі де Ғазиза ... де ... ... ... бала жанын
ізгілікке, мейірімділікке шақыратын көркем бейнелер.
2.1. Мұхтар Әуезов әлеміндегі тартыс
ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі рухани серпіліс қазақ сөз өнеріне ... ... ... ... Алаш ... оның ... ұмылған
қарқынды қадамдары, ұлт санасын оятудағы игілікті істері, жігерлі ұрандары
... ... даму ... да оң ... ... ... мәлім.
Қоғамдағы алаштық идея – жаңа мазмұндағы сөз өнерін қалыптады десек, соны
сипаттағы әдебиеттің аса дарынды ... ... ... ... ... ... қашан да өзіндік өшпес орны бар таланттарға кенде
емес. Соның бірі – бойында қаламгерлік ... ... ... жалыны
бар тұлға – Мұхтар Әуезов. Оның туындылары өз ... ... ... және сол ... ... ... ... арқалаған адам өмірін
сипаттайды. Мұхтар ... ... ... өзі ... нұр ... ... шығарма халқына деген ерекше махаббатынан туған. ... ... ... – ең ... тақырып. Байырғы қазақ
аулындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, ... ... ... ... күні ... ... өзекті мәселесі. Алайда
жазушы тәуелсіздікке ұмтылған ... ... ... ... ... намысқор екенін әр шығармасында көрсетіп отырған.
Негізінен Мұхтар Әуезов әңгімелері трагедияға құрылған. ... ... ... ... ... ... ... тартыста
қарама-қайшылықтар кездесіп отырады. Аталмыш ... ... ... ... ... Бас ... қайғылы халге ұшырап,
оқиға трагедиямен аяқталады.
Бұл ретте М.Әуезовтың тырнақ алды ... ... ... ... оның ... ... туған өлкесінде ХҮІІІ ғасырдың
соңына таман өмірде болған қайғылы оқиға арқау болған. Ер жүрек, сері жігіт
Кебек пен ару қыз ... ... ... ... ұнатып, сүйіп
қосылғаны – бұрыннан бір-біріне қырғи қабақ екі рудың жуандары мен ... ... ... ... екі ... ... ... төбелесіне,
айтыс-тартысына ұласады. Бір-біріне жеңістік бермей, ақыр ... ... ... ... ... де, қараңғы елдің жабайы заңын аттап
өткен екі жасты тірідей ту биенің құйрығына ... ... ... пен Кебектің сәбилері иен таудың ... ... ... қала ... Осы бір ... келе жатқан, тіпті аңызға айналып
кеткен оқиғаны М.Әуезов ... ... ... мешеу салт-дәстүрін
әшкерелеу мақсатында «Еңлік-Кебек» трагедиясн жазып шыққан. Осылайша «Еңлік-
Кебектің» мазмұны ескі аңыз ... ... ... арқылы ұйқыдағы
қазақ даласының ең алғашқы ұйқыашары болды. Пьесадағы өз кейпін, рухани бет-
бейнесін көрген халық тұңғыш рет бетімен жер ... ... ... ... ұйқысы бұзылды. Бұдан кейін жазушы «бәйбіше-тоқал» драмасын жазды.
Бұл да ескілікті қазақ ... ... ... ... Тақырыпты көркем
игерудегі жазушының сәтті табысы – ... ... ... ... деп,
тартысты күндес қатындар арасындағы күйкі әрекеттерге құрмай, ескі ауылдағы
әйел теңсіздігінен, қалың мал қырсығынан туындаған ... ... ... ... ... ... күндес екі әйелдің арасындағы
ырың-жырың ғана емес, есесіне олардан туған балалардың арасындағы (Төлжан,
Демеужан, Қуатжан) бақастық, ... ... ... ... желісі
болып шыққан. Әрине, бұл бір ... ... ... кикілжіңді өз
есептеріне пайдаланған ауыл атқа ... ... ... ... ... көкайыл тоқалға (Қайша) дем беріп, оның қолтығына су
бүркіп, туған ... ... ... ... ... ақыр-аяғында бірін-
бірі атып өлтірумен тынған жікшілдік, зұлымдық, бір ауыз сөзбен ... ... ... ... нанымды суреттелген. Осы арқылы
жазушы күні өтіп бара ... ... ... ... ... ... қиын ... ғана емес, қазақ қоғамындағы қараңғылықты әшкерелейді,
сол қараңғы, тағылыққа лағнет айтады.
Белгілі жазушы-драматург, филология ғылымдарының ... ... - М.О. ... шығармашылығымен талай жылдардан бері ... ... ... ... сондай көлемді еңбектерінің бірі -
2005 жылы жарық көрген «Әуезовтің жұмбақ ... атты ... ... ... ... Алматы, 2005 жыл)
Ғалымның аталған еңбегі көлемді жұмыс. Монография өзара сабақтас ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктеріне назар аударалық.
Қазақ әдебиеттану ғылымында трагизм мен ... ... ... ... аса көп ... ... Ж. Әлмашұлы «Әуезовтің жұмбақ
әлемі» монографиясын осы бағытқа арнаған. Кітаптың бірінші ... ... ... ... деп ... бұл ... жазушы
М.Әуезовтің «Абай жолы» мен «Өскен өркен» романдарын және ... ... ... ... ... ... «Оқыған азамат»
сияқты әңгіме хикаяттарындағы қорғансыздар мен қорлық көрген жандардың жан-
сезім арпалысы мен ой-армандары, ішкі ... ... ... сөз
болады. Мысалы, зерттеуші жазушының «Қорғансыздың күні» әңгімесіндегі өз
тұжырым-пікірлерін ... ... ... ескі жұрт. Онда тұрып
жатқан мұңлықтар: 80 жастағы қарт әже, 40 ... ... ... ... ... қыз - Ғазиза. Онсыз да мына қатал тағдырдың тауқыметін аз ... осы ... ... ... ... ... ... ана
адамгершіліктен жұрдай Ақан мырза мен оның жылпос ... - ... ... ... ... Жас қыз ... ары төгілуі... Періште қыздың
жан қиналысы... Ақыры, өз ... ... ... барып, сол жерде жаны жай
табуы... Міне, осы ... ... жай, ... бере ... ... әрі ... ... етіп береді. Бұл - қазақ
даласының зарлы, мұңлы әніндей әсер ... Бір ... ... ... те ... ... ... өмірдің бір ащы суреті. Алайда талантты
суреткер сол кішкене оқиғаны жеріне жеткізе ... ... ой ... ... ... ... ... «Өлімнен ұят күшті». Қазақ осылай
десе, Әуезов сол ойды тереңнен қазып, ар ... ... аса ... ... ... да бұл ... бұрын-соңды қазақ әдебиетінде болмаған үрдіс
болып қабылданды» (зерттеу жұмысының 25-бетінде). Ал осы ... ... ... ... А. ... ... ... білдіреді:
«... жазушының адам тағдырын, оның іс-әрекетін реалистік жағдайда тұтас
алып суреттеуге ұсталығы, оның ... ... ... ... ... суреткерлік алғырлығы бұл шығармада айқын белгі ... ... ... 1965 ... ... жолы» мен «Өскен өркен» романдарындағы ... ... ішкі ... ... мен мұң, қайғы, психологиялық
толғаныс иірімдерін қарастырып, жалпы ... ... мұң ... трагизм элементтеріне тоқталып өтеді.
Монографиялық жұмыстың екінші бөлімі «Мұхтар мұрасындағы ... ... ... ... ... ... М.Әуезов
шығармаларындағы күлкі мен ... ... мен ... ... мен ... ... тоқталады. Мысалы, автор өзінің талдау жұмыстарында
жазушының «Абай жолы» роман-эпопеясындағы күлкі мен ащы ... толы ... ... ... бір ... Абайдың Семейдегі кітап­ханаға
кіретін жері суреттеледі. Сонда паң жүзді көрші әйеліне Абайдың ... ... ... ... ... түйе де ... болған
ба?» деп күледі ғой. Сонда Абай «Чиновник мырза, түйе кірсе несі бар, бұнда
ол түгіл есек те отырыпты ғой» деп ... ... Ауыр ... ... ... де сөзіне қарай жауабы» (зерттеудің 149-беті).
Суреткер кітабының тағы бір ... ... ... ... ... қалжың, әсерлі кекесін бар. ... ... ... ... Жай ... емес екендігін» айтып отырып, сол ақынға сөз
кезегін бергенде, Тәкежан ... ... ... Абай өзі ... ... ... ... Ойпаң жерге қуаңдап шөп бітеді,
Кей жігітке мал мен бас көп бітеді, - деп дереу ... ... Кей ... пысық деп болыс қойсаң,
Қашан түсіп болғанша жеп бітеді, - деп ... Осы ... ... ақын ... мысқылы көзге көрінеді. Абай сөзі, Абай жыры жазушы
үшін ... ... ... ... ... (зерттеудің 150-беті). Міне,
осылайша ... ... ... ... ... орынды күлкі мен әжуа түрлеріне талдаулар жасап, өз
ізденістерін жалғастырады. ... ... ... ... ... бөлімінде «М.Әуезов ғылыми еңбектеріндегі трагизм
мен комизм ... ... ... ... ... ... ... ащы сатира», «Әлем әдебиетіндегі мұң мен мысқыл» «Замандас
қаламгерлер ... ... һәм ... ... өзекті мәселелер сөз
болып, жүйеленеді. Ал жұмыстың төртінші бөлімі дарынды жазушы М. ... ... ... ... ... ... замандастары С.Қожанов,
М.Шолохов, Б.Кен­жебаев, Н.Оңдасынов сияқты ... ... ... ... ... иесіне тигізген әсерлері мен моральдық
қолдаулары туралы деректерге арналып, сипатталады.
Міне, біз жоғарыда сөз еткен ... ... ... арналған ғалым, зерттеуші Ж.Әлмашұлының «Әуезовтің жұмбақ
әлемі» атты ... ... ... ... ... ... бұл ... М.Әуезов шығармашылығына қатысты эссе-
толғамдар ... тың ... ... ... ... ... әдебиетші қауым мен филолог мамандарға арнал­ған. Бұған дейін де
баспасөз құралдары арқылы еңбектері жиі ... ... ... ... ... ... кандидаты Ж. Әлмашұлының бұл еңбегін -
әуезовтануға қосылған тағы бір ... ... деп ... Сөз ... ... көркем мәтін жұмыстарын жаңаша талдап, жүйелеу ісін
жетілдіру үдерісінде, аталмыш еңбек маңызының жоғары екендігі ... ... ... ... ... тағдыры
Жазушылық жолын драматургиядан бастаған және оны өнерінің өзге
салаларымен қатар жарыстыра, ... ... ... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов 1921 жылы ... ... ... ... оқырманның көз алдына байырғы қазақ ауылындағы
кедейлер өмірінің бір көрінісін тамыр-тереңінен қопарып әкеліп, ... ... ... жан ... азап ... аса ... әсерлі баяндайды. Қорғансыздар тұрмысы неткен
ауыр! Егер бүгінгілер өз отандастарының күні кешегі осы халін ... ... да жете ... ... еді. Бұл ... «Қорғансыздың күнінде»
зор тәрбиелік мән ... ... да ... ... ... ... жандарды отаршылдар бір қорласа, ел жуандары ебін ... ... ... көз жас, ... боғын көретін, сөзін, зарын тыңдайтын
заң, үкімет, әділет дегеннің жоқ екендігін паш ... ... бала ... ... ... сол ... ... көзіңді жеткізе отырып, ел
атқа мінерлерінің (Ақан болыс) халық қамын ойлауы ... ... ... ... ... ... топастығы қаныңды қайнатады
Әңгіме аса әсерлі табиғат суретінен басталады: «С. қаласының
оңтүстігін жайлаған ... ... ... қара ... ... Арқалық
деген тау бар. Даланың көңілсіз ұзақ жолында қажып келе жатқан керуенге
Арқалық алыстан көрініп дәмелендіріп ... ... ... ... жатқан
көлденеңі он шақырымдай, бірақ ұзыны тәуір болғанмен енсіз кереге сықылды
жалғыз жал. Не ... не ... ... жер жоқ. ... жағадай жалғыз
болған соң, қыс күнінде жел ... ... да ... ... ... екі ... қар ... жұмыртқадай қылып тегістеп тастайды» [13. 25б]
Жазушы даланы соншама қатігез етіп суреттеуі ... ... ... ... оған жаны ... ... жаман қысып жіберген хал-ахуалын
бейнелеуге бұл сурет оқушыны даярлайтындай.
Алыстан қарағанда да бұдыры жоқ жалаңаш, көруге аса көңілсіз ... ... ... ... бір ... ... оқшау сезімге салып, сүреңсіз
табиғаттың әлдеқандай бір беймәлім сырынан секем алғызады. Құлазыған құла
тұз, ... жон, ... қыс, ... боран... Бұл өңірдегі табиғаттың
осы көрінісінің өзі-ақ әлдебір жұпыны, ... ... ... ауыр ой ... ... бұл ... тек қана табиғат көрінісі емес, сол
кездегі ... ... адам ... түрі ... ... ... кейін әңгіменің негізгі арқауы басталып,
өріле береді: қаңтар айының батар күні дүниені қызыл ... ... ... ... көз ... ... сурет жаяды: «Күнге жақын ... ... ... түсі ... ... қызған темірдей қып-қызыл» болса, одан
алысырақ тұрғандары «асыр нұрдың буын ғана жалатқандай». Бұл бұл ... ... ... ... да, тауды да өз өңіне кіргізген», тіпті
«күнбатыс жақтан ... ұсақ қар да күн ... ... ... ... «Күшікбайдан асатын қара жолдың үстінде Арқалықты бетке алып,
қала жақтан бір пар атты келе ... ... сары ... ... ... жүгі бар, ... киінген екі жігіт» [13, 7]. Екі қоңыр ... ... ... божы ... ... ... ... сар желіп»
келе жатқанын суреттеген жерлерді оқығанда, дәл осы шана ... ... ... ... Қар ... ... ... жайдақ шананы қос
қоңырдың божы қағылғанда ... ... ... бере ... ... ... сурет те жадағай емес, дәл жазушы өзінің кенеулі
ойын, керек суретін беретін ... мен ... ғана ... ... панасыз жерді мекендеген Күшікбай батырдың ұрпақтары кедей-кепшік
қонысы бес-алты үйдің қыстауы. Жазушы осы ауылға бет ... екі ... ... болыс Ақан мырза, екіншісі оның жандайшабы Қалтай. Екеуі
де оңып тұрған жандар емес. Ақан мырзаның бойын ... ... ... ... ... ... жемтігі етіп он екіде бір гүлі ... ... ... ... кім, ... ... Білу қиын емес, мына үзіндідегі жанды портретте
бәрі сайрап тұр: «Бұл жігіттің жасы отыз шамасында. Орта ... ... ... ... ... ... сұрғылт беті дөңгелек, жалпақтау.
Суық қарайтын қисық біткен кішілеу өткір көзінде және ... ... ... бар. ... мұрны көз-қабағына үйлеспейді. Бұл адамның
күлгендегі пішіні құмарлыққа көп салынғандығын білдіріп тұрады».
Ақан ... ... ... ішкі ... ... көрініп
қалады. Қасына ерткен серік қосшысы Қалтайдың мінезі мен ісі де Ақанға
ұштастырыла ... ... ... ... өте ыңғайлы, әрі жылпос,
әрі тілді ер жігіт еді».
Сырты жылтыраған Ақан мырзаның мінез-құлқы осылай ашыла келе ... ... ... дараланады.
Ақанға сыртқы түрімен де, ішкі сырымен де қарама-қарсы образ – Ғазиза-ақ
уыс бұл секілді ... ... ... ... құлынан. «Сыпайы, нәзік
өскен Ғазиза жіңішке, сұңғақ бойлы, аз ғана секпілі бар, дөңгелек ... ... ... ... ... жерден-ақ сүйкімділігін сездіретін уыз
жас. Жалғыз-ақ ұяң, жұмсақ қарайтын қара ... және ылғи ... ... ... ... ... ізі бар. ... мұңды, жүдеу.
Жас басына орнаған қайғы, жүреген жеген дерт сыртына ... ... жас ... оның ... ... оқырманға ерекше әсер етеді
де, оқырманның ықылас-назары осынау жас ... ... ... ... сыралғы дос, оны есіркейтін қорғаныш, оған қамқор серік боп кетеді.
Ғазиза ... ауыр ... не? ... оны да ... ашып, енді
оқырманды Ғазизаның сыртқы түрінен ішкі сырына алып ... ... осы ... үш ... ... ... ... жетімдік. Бұлардың
басынан тағдырдың дауылы жаңада ғана соғып өткен. Қораның алдындағы жас
бейіттер сол ... ... ... Бұл ... ... ... да сол суық ... өліктермен бірге көмілген. Ол ... ... ... Жақып және жаны туысқан жалғыз кішкене бауыры
Мұқаш... Иесіз қорада қуатсыз, ... үш әйел ... ... ... жиналған көрші-қолаң ғазиздердің сүйегін суық қабірге бергенін
ойлағанда, әрқашан Ғазизаның жүрегі шаншып, өңі қашып, көзінен ... ... ... еді»
Жан түршітер ауыр хал, қатал шындық. Адам бұл тұста алуан сезімге
түседі, сан түрлі ойға ... ... ... қатал? Қорғансыздар тұрмыс-
тіршілігі неткен ауыр? ... ... ... шытырман!..
Осы аянышты халге кеудесінде жүрегі бар адам бір тебіренбей ... еді. ... ... ... болыс бұған міз бақпайды. Сексеннен асқан кәрі ... ... ... ... ... ... ... астынан көрінген кішкене
өткір көздерін қажыған салқын жанармен жалтылдатып» ... ... ... ауыр ... ... ... Ақан түк шімірікпейді, ойы құла
далада: ... ... ... басың ауырмасын» дегендей...
«Жас күнінен бір үйдің түгелімен еркелетіп, ... ... ... ... ... қақтырып, тұмсықтыға шоқытқан емес. Жүрегінде ар-ұят
та, жігер-намыс та бірге өскен. Кедейлігінен, қорғансыздығынан басқа ... ... таза ... бала бұл ... сол не ... ... Жас қыздың
Ақан әлеміне қарсы күші жетпейді. Соның құрбаны болды. Бар қарсылығымен
намыс оты ... қыз бұл ... өлім ... қоштасты. «Жауыздықтың жас
құрбаны қасіретке толы ... ... ... адасып, өлімі мәңгі
толас тапқандай»
...Ғазиза әкесі мен бауырының қабіріне барып үсіп өледі .
Өмірінің соңғы сағатында Ғазиза – мына ... ... ... ... тап ... – көк ... адамдарға ашына сұрау салады. ... ... ... ... да ол сұм ... ... ... секілді.
Балалық жүзінде «Менде жазым жоқ, мен тазамын», - деген ашық ... ... ... жас ... ... бар», - деп аяқталады
әңгіме.
Тегінде, шын ... ... ... талант өзінің өнер өрісінде
жаттығу ... онша ұзақ ... ... керек. Әуезовтің осынау алғашқы
әңгімесінің өзінде өзгеге ұқсамайтын өзіндік мәнер-машығы бар; кібірткісіз
көсіле жөнелген жорға қаламның ізі ... ... ... ... ... стиль, дараланған адам характерлері, нәзік лиризм, ... ... ... әлеуметтік ортаның айқын сипатын беретін
таза, ... ... ... ... дәл ... ... ... «Қорғансыздың күні» атты алғашқы ... ... ... ... ... дәрежесіне көтерді»
Әңгімені оқып шыққан оқушы үлкен ойға шомады. «Бұл үйелмен ғана ... Иісі ... ... кім?», - деген сауалдар еріксіз мазалайды.
Осындай үлкен мәселе көтерген жас жазушының кең құлашына, ... ... ... ... соншалық бай тілмен дөп басатын шеберлігіне қайран
қаласың. Мұхтар Әуезов әңгімелерінен біз қазақ ... сол ... ... ... ... Ол айнадан алдымен ... ... ... ... деген әңгіменің бас кейіпкері Ғазиза бойжеткен қыз. Ол
атастырған күйеуіне тигісі келмейді. ... ... ... жігітіне ғашық.
Ата-бабаларының дәстүрін бұзғаны үшін Ысмайыл ақсақал қызы мен әйелі
Қалиманға ... ... ... көшпенді жұртта әйелдің орны бөлегірек. Мұны
жас ... ... ... Қыздың өз тағдырын өз қолына алғысы
келетіні көшпенді елдің ерекшеліктеріне байланысты еді.
- «Өсіргенің, асырағаның ... ... ... жақсылық үйрететін ақыл
бар ма? Сенің ақылың емес пе осыған жеткізіп ... ... ... ... ... ... қызы бүйтіп бұзылып, ел-жұртқа жаманаты шығып еді?
Осы елде сенен ... ... ... ... ... қыз көрдің бе? ... ... ... ... ... [14, 87] - деп зекіген шалына Қалиман жауабы
даяр.
- Бишара-ау, - дейді ол ... ... ... ... - ... өзің ... ғой. ... Ғазизамдай кімнің қызы бар екен осы
атырапта?! Патшаның, ханның қызы қандай ... ... ... да сондай.
Кінәсі – қатыны өлген кәрі ... ... ... ме? Ол үшін ... ... ... ... қарап үндемейін десем де қоймадың ғой, өл
де маған!»
Бұл диалог ... ... ана рөлі әу ... асыл ... ... көп ... өзге әйелдер өздерін еркінірек ұстайды.
Сондықтан ... тең ... ... ... ... Жақыпқа қосылғысы келмейді. Жақып Ғазизаның жеңгесі Айшадан
сәлемін айтып жібереді. «Осы айтып отырғанымның бәрі де ... ... ... ... ... елеп, ескеретін болсаң, шақырып кел! Одан ... ... жоқ. ... ... Ғазиза қайта кетер. Алып келіп,
менімен сөйлестір», - ... ... ... ... оны ... ... кеткісі келеді. «Саған жолдас болғым келмейді. Осы істің
бәріне көніп жүрсем – ... ... ... ... ... ... Ісләмді жақсы көретінім рас, ... ... ... ба!?» [13, 98] - ... ... қалыңдығының барлық сөзін естігеннен соң, ойға түскендей
болып, үндемей ... ... ... ... ой ... ... келген қыздың мінезіне не істесе лайық, соны іздеп еді. ... ... ... ... жүрген ісінен ұялудың орнына бұған келіп,
соның үйреткен ісін айтып, менсінбеймін деп тұр. ... ісі – ... ... ... ... ... Ысмайылдың қызы
менсінбейді, оқыған жігіт Ісләмға кетіпті» деген ... елге ... ... да, Әзімхан да кеше Жақыптың әкесінің ығында жүретін әлдекімдер.
Бүгін Жақыптың тұсында солардың бірінің ... ... ұлы ... ... Бұл қорлықты көтеруге болмайды... Жақыптың аз іркілген
уақыттағы ойы ... ... ... ... ... соң, бұдан арғы ірілікке шыдай
алмай, орнынан ұшып тұрып, Ғазизаның ... ... ... ... «Сен мені қалай басынасың, емексіткенде асқақтап кеткенің бе?»
- деп жығып салып, жұдырықтап, тепкілей бастады.
Өмір бойында ... ... ... ... ... тұрпайылықты
көрмеген Ғазиза бір жағынан қорланып, ызаланып, өксіп жылап, бір жағынан
қатты ашу ... ... сол ... ... жас ... өлердей жек
көріп: «Өлтірсең де тимеймін! Саған қатын болғанша, қара ... ... ... ... жиіркенем! Қайт дейсің?» - деп Жақыптың дамылсыз ұрып
жатқан соққысының астында қарсылық сөзінен тыйылмады.
Келесі күні ол қатты сырқаттанып ... ... аз ... ... ... шыққан әке-шеше дозаққа салған соң, енді ... ... ... ... Кім ... Осы ойлар басына келгенде, Ғазиза
өмірдің барлық тірегінен айырылғанын сезді. Ұйықтаған ... ... ояу ... алған дүниенің ортасында жалғыз өзі болғандықтан, Ғазизаның жүрегі
жетімсіреп, жалғыз моладай құлазыды.
Осы күйде тағы бірталай заман өткен соң ... ... ... ... бастады. Бұл уақытқа шейін ашумен көз жасына бойын билетіп
тұрғандықтан, денесіне салқын желдің жұқа көйлегінен өтіп ... ... еді. Және ... алғашқы шыққан уақытта жатып қалған үйлердің
ешқайсысына барғысы келмей, таң атқанша ... ... жөн ... ... ... берілген қыз-ару тек алақанда аялауды ғана тілесе
керек-ті. Бірақ қатал тағдыр үнемі жылы құшағын аша бермей, сырт ... де ... ... ... ... уақыт уысына Ғазизаның өмірі түскен
сияқты. Ғазиза әбден қиналды. Жан жарасы одан әрі тереңдеді. ... ... ... ... пен ... – көкейдегі түпсіз ... ... ... ... ... кешегі ақ жарқын Ғазизадан мүлдем басқа. ... ... жүзі ... ... өңі ... ... ... таң нұрын
емес, мұңын одан сайын ... Сол мұң ... ... көлдей қылды.
Әке-шеше зорлығы, залым адамның зомбылығы жанына қатты батты. Батқан сайын
әдемі қара ... ащы ... ... ... ... мүлгіген тыныштықты
тек Ғазизаның көз жасының аққан дыбысы ғана бұзып тұрғандай.
«Отырған жұрттың бәрі бірінен-бірі қарасып қойды, ... жоқ. ... таң ... атып келе жатқанда жас Ғазиза жылап-сықтап мұңайып отырған
әке-шеше, ағайын-туғандарының ортасында ... Сұлу түсі ... ... ... қызыл гүлдей жайнаған әдемі көркінен айрылған жоқ еді.
Қазірде түсі тастай болып суынып, бетіне ... ... ... ... ... жұмбақ болған өліммен дүниеден қайтты». Иә, «Қыздың жолы-
жіңішке» деген сөздің ... ... ... ... ... талқыға
түсіп, бас бостандығы мен ... ... ... ... ... ... қыз ... өксіп өтті. Өксіп өтудің де реті бар еді. ... ... ... ... ... ... енді кімнен шешім
таппақ? Жан сарайы ащы зармен лайланып, шемен боп ... ... ... ... сұм ... ... «жығылғанға жұдырық» болды. ... ... ... су ... ... ... ұшқын бір
мезетте өшті. Айналасын шарпып кететін ерекше көрік те өз ... ... ... ... кең ... ... тәртіпке
наразылық білдіреді. Ол патриархалдық ... ... ... да ... ... ... Ісләмнің сиқырынан улы болыпты» -
деген өсекті Жақыптың ауылы таратса, бұл да ... ... ... ... бұл ... әңгіме сендіретін бір себеп – бұл сөздің ортасында
мінезі ... ... ... ... ... ... еді». Ісләм
өз ауылынан қалаға кететін ... ... бара ... ... арбасын
тоқтатып, түсіп Ғазизаның бейітіне қарай беттеді... «Жүректі жанышқан ыстық
дертпен қолы дірілдеп, құранның бір бетін ашқанда, әуелгі ... ... ... ... ... аты тұр екен. Ісләм жазулы жерді қайта-
қайта сүйгенде, көзінің жасы ыршып, қолынан құран түсіп ... ... ... ... ... ... ... [13, ... ... «Кім ... ... ... ... кім ... тек әрбір оқырман ғана анықтамақ.
Жалпы М.Әуезов өзі өмір сүрген кезеңнің ерекше сипатын дәл де ... ... тура осы ... оянып, ел қатарына қосылуды туған
халқына жатып та, тұрып та, жылап та, ... та ... Осы ... ол ... ... аулындағы әлеуметтік теңсіздік, әділетсіздік, озбырлық
туралы, адамдар ... ... ... ... ... ... ... тағы қоғамдағы әйел жағдайы, әйел-ана басындағы ... ... ... махаббат еркіндігінің жоқтығы, ... ... ... сол ... ... ... күнінен» «Қараш-қараш оқиғасына» дейінгі екі аралықта, толып
жатқан ... ... ... ... ... қыр өміріндегі «шырт
ұйқыны» бұзуды мақсұттады. Атап айтқанда «Оқыған ... «Қыр ... ... ... «Барымта», «Кінәмшіл бойжеткен», «Қаралы
сұлу», «Жуандық» т.б. әңгімелерінде өз ... ... ... ... әділетсіз заманның құрбаны болған қорғансыздар тағдыры аса шебер
суреттеледі.
Тозығы жеткен ... ... ... ... айтып, өзін зорлап
қоспақ болған кәрі шалдан ... ... ... боранға ұшыраған Рабиға
(«Қыр суреттері»), сүйген жігіті Ісламға қосыла алмай, Жақып болысқа ... ... ... үшін ... ... дертке ұшырап, құсадан өлген
Ғазиза («Кім кінәлі»), өзі сүймеген кісіге тұрмысқа шығуға ... ... ... ... ... көзі ... ... шерге толған
Жәмила («Сөніп-жану»), дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса мен ... долы ... ... өгейлік тепкісіне төзе алмай жанжалдасып
шығып, ... түн ... ... ... іздеп келе жатып, үрейі ұшып
өлген он жасар кішкене Қасым («Жетім»)... Осылардың бәрі ... ... ... бірі толықтырып, бірінің мінезін бірі тереңдетіп
тұрғандай.
«Тақырыбы ... ... ... осы ... ... бір ... жисақ, бәрі қосылып, «ескілік көлеңкесіндегі»
«қорғансыздың» ... ауыр ... әр ... ... ... қана қоймайды,
сол ескіліктің еңбек адамдарын еркінен айырып, қараңғы ... ... ... екенін, одан құтылудың жолы біреу-ақ, ол тек ... үшін ... ... ... Бұл, ... шыншыл суреткердің
шындықты шынайы суреттеуінің күші деп ... жөн» [14, 250], - ... ... ... те, дәл осы арада сыншыл реализм әдісінің осындай күштілігімен
қатар осалдығы да ап-анық көрініп тұр: осынау ... ... мен ... ... ... қанша ашынғанмен, кейде тіпті ашуға
мінгенмен, оларға қарсы бел ... ... ... бас ... ... өз қарсыластарымен батыл тіктесе алмай, көбіне құлап ... ... ...... ... тартыстар мен адасулар шайқасы,
қат-қабат өмірдің объективті қайшылықтарын терең образдар ... ... ... үлкен күрестерді бастан өткеріп, шындыққа жету ... ... ... ... ... ... ... әсермен оқырманға (көрерменге) берілетін, болмыстың қаны сорғалаған
сұрапыл шындықтарын айқара ашып, қопара бейнелейтін іргелі ... [14, ... ... академик Рымғали Нұрғали «Трагедия табиғаты» атты оқулығында. Әрине
қалыпты өмірдің өзіндік тілек, талап, шарттары мен ... ... ... ... ... конфликт, тартыс атаулының әр қоғамда,
әр дәуірде, әр әлеуметтік, ұлттық ортада сан ... ... ... ... объективті заңдылық. Осы анықтамалар негізінде ұлы суреткер шығармаларына
назар аударсақ:
2.3. «Жетім» әңгімесіндегі жан – ... ... жылы ... ... ... «Жетім» әңгәмесән жазады. Бұл әңгіме
«Жетімде» дүниеқоңыз, безбүйрек ағайынсымағы Иса мен оның ... ... ... ... тепкісіне төзе алмай жанжалдасып шығып, қараңғы
түн ішінде ата-анасының зиратын іздеп келе ... ... ұшып ... он ... Қасым жетімдігі баяндалады.
«Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлытаудың бөктерінде кештің қоңыр салқын
желі еседі. Күн батып, ымырт жабылып ... ... ... қара бұлт
басқан, айналада күңгірт тартқан төбелер қоңырқай тартып, түн тыныштығына
қарай бой ұсынған сияқты» - деп ... ... оқи ... Он ... жетім Қасымның өне-бойыңды шымырлататын бейшаралық халін жазушы осылай
елестетеді: кеш те қоңыр, жел де қоңыр салқын төбелер де ... ... ... ... бой ұсыну да бар.
«Он жасар Қасымның бұдан бір жыл ... кәрі ... өліп еді. ... жыл ... өзін туған әке-шешесі өлген… Өз әке-шешесі өлгенде Қасымның
кішкентай әлсіз басы тағдырдың ... ... ... ... соққысын
түгелімен көріп шыққан. Алдыңғы өлімнен кейін жарты жыл өткенде кәрі әжесі
өліп еді. Бұрынғы бала – ... ... ... Қасым әжесі өлген күні
шын қайғымен жылап еді. Басына аспан құлағандай ... сол күні ... ... ... ... ... ... қатал мінез көрсетті. Аранын
аждаһадай ашқан өлім ... ... ... ... ... ... Баланы
шын жетім етті. Ата-ана, кәрі анасы, бәрі, бәрі қара жер құшағына енді. Тек
Қасым ғана ... ... ... ... – қу ... Осы ... ... жүрегін ауыртты. Сәби жаны, кішкентай жүрегі үлкен қайғыға душар
болды. Шығарма оқырманды ... ... Бұл ... біз тағы ... ... ... боламыз.
Қасым ұйықтаса, бақытқа жеткендей болып, өзін ... алып ... ... ... ... әке-шешелерін көреді. Бәрі де «біз ... енді ... Сен ... ... сен ... ... көз
жасың бізді қайтып алып келді...», - деуші еді. ... ... ... ... ... ... неге жылаттың?» - деп өкпе де айтатын.
Бірақ күндер ... ... ... ... ... бұған өзінің барлық
суық пішінінде емін-еркіндігін танытты. Қатал тағдыр мықты қолымен қатты
ұстады.
«Күннен күн ... ... ... ... ... ... ... Оның
бейіті Ұлытаудың бөктерінде алыста қалды. Ауыл тау асып көшіп кетті. Әжесі
тірі болған күн ... ... сұлу ... ... мамық түсті
бұлттай болып, қайта оралмастай боп жоғала бастады. Әжесінің мұны уатып
айтатын ... ... ... ... ... ... орап ... айтатын сезімді қоңыр әні де жоғалды. Өшті, Қасымның үмітті де
жарық күні де ... - ... ... Бәрі де әсемдігін жоғалтқандай.
Әжесінен айырылған Қасым үшін дүние өз құндылығынан айырылғандай. Әжесін өз
құшағына алған тау ... ... ... оның ... жанған бақытты
кезі, кәрі анасының бауырында жатып, ... әсем әні де ... ... ... ... оты ... ... жанарындағы жарық та
сөнгендей.
Қасым – қорғансыз. Бірақ ол қолынан ... ... ... ... сорлы қылғандай не жазып едім?.. неңді жеп едім? ! Жазығым – ... ... бе?» - деп ... жатқан тасты ала салып, төніп келіп
қалған Исаны тізесінен періп кеп жіберіп, далаға қарай қаша ... ... ... ... Өзін ... алмады. Алайда біз оның бойынан өршіл
сезімдердің ұшқынын сезгендей боламыз. Жазушы идеясы да ... ... ерте ... ... бөтен бір ағайынсымақтан көрген
моральдық, материалдық жәбірі аздай, зират ішінде де ... ... ... ... ... еді. ... жан тапсырар сәтін жазушы да ... ... ... «Сол ... ... ... ... таман жақындап,
жел қатаңдап, күннің күркірегені жиілеп тұр еді. Күн әдетінше жарқ етті».
Автор ... ... ... ... көрсете отырып, оны бала
өлімімен тікелей астастырып, ... ... бой ... ... ... Қасымның қаралы қайғысына өз көңілін білдергенін айқын
суреттейді. Сүреңсіз қалған жаз ... ... ... өлім ... ... иман тілеп, артта қалған жетімге пана бола алмай, жанарына
жас үйіреді.
«Сонда үш жолаушы алдарындағы ... ... ... ... ... ... Басында бұлар шошып, аттары да үркіп атып кетсе де, ... ... әлгі ... ... ... ... көп ... ешкім дыбыс
бермеді. Аздан соң аттан түсіп, ... ... ... ... киімді, өңі кұп-
қу болып, қаннан айырылып жүдеген он-он бір жасар бала екен. Ол – ... ... әлі ... ... та ... жоқ екен...», - деп әңгіме
аяқталады.
Жазушы трагедияға негізделген бала ... ... ... қыры да, ... күрделі шеберлік шеңберінен шыққан сөздермен береді. ... ... ... ... ... оқырманның көңіліне ой салатын шешімге
жол салады. Автор шығармадағы оқиғаларды бір-бірімен байланыстыра ... ... ... ең бастысы – эмоциональдық әсері өте мол көркем дүние
болып танылуына айта қаларлықтай септігін тигізген.
Түйіндеп келсек, осы сөз болған ... ... ... ... ... ... деп ... айта аламыз. Бұл психологиялық,
енді бірі – ... ...... т.б. Барлығы да адам
жанының қалтарысын, сезім құбылыстарын, замана шындығын, қоғам ... ... ... әр ... ... келіп, қазақ әдебиетінің дамуына
әлемдік, қала берді, классикалық деңгейге көтерілген шығармалар. Мұхтар
Әуезовтің ... ... ... әлем ... ... шығармаларымен сусындай отырып, келелі ой, келісті мазмұнның
түп қазығы іспетті болды.
Қорыта айтқанда, М.Әуезовтің қай шығармасын ... да, ... мен ... қыспағында отырған халықтың аянышты тағдыры мен күні
өткен ұлттық ... ... тиек ... Сол ... ... халқын
«ескілік көлеңкесінде» қалмай, оянуға, өркениетке ұмтылуға, азаттыққа
шақырады: ... ... ... ... ... ... айтып, өзін
зорлап қоспақ болған кәрі шалдан қашып жүріп ақ ... ... тап ... («Қыр суреттері»), сүйген жігіті Исламға қосыла алмай, Жақып болысқа
әйел үстіне баруға көнбегені үшін ... ... ... ... құсадан
өлген Ғазиза («Кім кінәлі»), өзі сүймеген кісіге ... ... ... ... ... ... күйігінен көзі жасқа, көкірегі
шерге толған ... ... ... ... ағайынсымағы Иса
мен оның ұрысқақ «долы қатыны Қадишаның» өгейлік тепкісіне төзе ... ... ... түн ішінде ата-анасының зиратын іздеп келе жатып
үрейі ұшып, жүрегі шығып ... он ... ... ... ... да сөз
болған Ғазиза («Қорғансыыздың күні»)… Осылардың бәрі де ... ... ... де ... ... ... ... зұлымдық пенн жауыздық жайлаған
қараңғы қазақ даласындағы «қорғансыз» жұрттың жетім-жесірлері – ... ... ... сюжеттері желілес осы әңгімелердегі
жағымды ... ... бір ... ... бәрі де ... көлеңкесіндегі» «қорғансыздардың» аянышты да ауыр халін әр ... ... қана ... сол ... ... ... ... айырып, қараңғы қапас түнекте ұстап отырған отаршылдықтың барып
тұрған абақты екенін, одан ... жолы ... – ол тек қана ... ... ... ... әдеби шығармалар арқылы, ондағы ұлттық бояуы қанық, замана
иісі бұрқырап ... ... ... ... ағартушылықты тереңдету жағында
қытай халқының ұлы суреткері, жазушысы Лу-Шүн де бір кісідей ... ... ... Бұл ... келгендете, Лу-Шүн де М.Әуезов
секілді екі түрлі принцип ұстанды. Оның бірі – ... ... ... әшкерелеу; тағы бірі – ұлттың өз бойындағы ... ... Осы «екі ... ... ... ... жазушы,
барлық шығармаларындағы идеялық мазмұнды да, ұлттық қаны ... ... да ... ... өте ... суреттеп берді.
«Қорғансыздың күні» мен «Қаралы сұлу», «Жетім» мен «Кім кінәлі?»
сынды көре-көре көңілді де ... ... тым ... мен ... кеселдерге бұрын-соңды қазаққа тән бола қоймаған
атымен соны көзқараспен, шымырлаған сезімталдық пен ... ... ... ... ... ... еді» - дейді ... ... ... ... ... ... үлкен қателік жіберіп,
зор адасуға ұшырайды. Бұл ... ... мен ... ... тудыратын, кейіпкердің өз еркінен тыс, оның идеал-мұраттарын
күйретіп, мақсатына жеткізбей мерт ... ... ... ... ... ... ерекше ситуациялардан шығады.
Сөз жоқ, трагедиялық қателік, адасу қаһарманды әуре-сарсаңға салады;
ол басын тауға, ... соға ... ... ... ... ақыры өзінен
әлдеқайда сұрапыл күштер соққысынан мерт болады. Реалист суреткер қаһарман
өлімінің ішкі мәнін, объективті себептерін ... ... ... ... ... ... бейнеленген негізгі тартыс – әділет пен
зорлық, тұтастық пен алауыздық, білім мен надандық, махаббат пен ... ... ... ... ... нұр ... береке-бірліктің
жеңетінін мадақтаған, өзі құлай сүйіп, сол жолға барлық қайрат жігерін, өр
талантын, ... ... ...... ... ... ... мәңгілік
деген асқақ арманды үміттің оты маздап жанып тұр.
2.4. «Қилы заман» романындағы қорғансыздар рухы.
М.Әуезов туындыларына уақыт өзі өлмейтін нұр ... ... ... ... ... ... ... туған. Суреткер шығармаларындағы
қорғансыздар тақырыбы – ең негізгі тақырып. Бұл тақырып ... 1921 ... ... күнінен» бастап, «Жетім», «Қараш-қараш оқиғасы»,
«Қилы заман» шығармаларында көрсетілген. Байырғы қазақ ауылындағы ... ... ... ... ... ... қорғансыздар
күні жазушы шығармаларының өзекті мәселесі. ... ... ... ... ... ... болғанмен, рухтары мықты, намысқор
екенін әр шығармасында көрсетіп ... ... 1921 жылы ... ... оқырманның көз алдына
байырғы қазақ аулындағы кедейлер өмірінің бір көрінісін тамыр ... ... ... ... жандардың тұрмыс тіршілігіндегі жан
түршігерлік азап пен ... аса ... ... ... ... ... ... өлгеннен бері қалған әйелдердің уайымнан босаған шағы осы
бөтен кісілер келгенде ғана болатын. Одан басқа уақытта ... үйде ... ... те, ... те, қорғансыздық – сорлылық та ... ... ... мұң мен ... ... еді» [ 13, 15 б]
«Біз жетім – жесір қалған панасыз бейшарамыз. Барлық ... ... ... жас ...... ... өтіп ... сондайлық
бейшаралар еді - ау деп, есіне ала жүрсін деп, айтып қояйын деп отырмын.
Күндердің күні болып ...... ... ... ... қорлық көріп
отырған үстіне келсең, көз қырыңды саларсың. . . Ең ... – жылы ... [13, ... ауыр ... ... ... ... Мұхтар Әуезов
осынау жандардың бойында өздеріне лайық намыс, жігер барын көрсетіп қана
қоймай, сол зорлықшыларға ... ... ... көзі ... ... ... ... көз алдына анықтап келтіріп, ішінен «осының бәрін көретінім рас, ... ... ... шын» деп бас иіп отыр. Бірақ адамның жүрегін
пішінінен танитын кісі ... ... ... ... ... ... ... көңілмен құрметтегендей еді.
... Күйіп – пісіп жасырған жоқ. Сынбаған ажар, қайтпаған қайрат, кең
салқын ерлік бар» [13, ... ... бір ... ... ... ... салған баласы.
Ешуақытта қанаттыға қақтырып, тұмсықтыға шоқтықтан ... ... ... ... та бірге өскен. Кедейлігінен, қорғансыздығынан басқа ... ... таза ... бала бұл ... сол не ... ... [13, ... жас қыздың Ақан әлеміне қарсы күші жетпейді. Соның ... Бар ... ... оты ... қыз бұл өмірден өлім арқылы
қоштасты.
«Осыны ... ... ... ыза ... ... ... ... сілкініп оянғандай болды.
Барша басынан кешірген ... ... ... ... ... ... ойлады. Өмірінде сыртына шықпаған ашу, ... ... ... ... дуалдап басына шықты» [13,25 б]
«Жауыздықтың жас құрбаны қасіретке толы ... ... ... ... мәңгі толас тапқандай» [13, 27б.]
Ал келесі бір әңгіме кейіпкері дүниеқоңыз, ... ... мен оның ... долы ... ... ... ... төзе алмай
жанжалдасып шығып, қараңғы түн ішінде ата-анасының зиратын іздеп келе жатып
үрейлі ұшып ... он ... ... ... [13, ... ... ... жеткендей болып, өзін алдына алып сүйіп
уатып, көзін сүртіп жүрген әке – ... ... еді. Бәрі де – ... ... енді ... Сен қорғансыз емессің, сен жыламайсың, сенің
көз жасың бізді қайта алып келді... деуші еді» [13, 109б.]
Бұл да ... ... ... Қасым да қолынан келген ... ... ... ... не ... ... ... неңді жеп едім?
Жазығым – қуарып қалған жетімдігім бе? – деп жерде жатқан ... ... ... ... ... қалған Исаны тізесінен періп кеп жіберіп, далаға қарай
қаша ... еді» [13, ... да, ... да жас ... еді. Олар ... қорғай алмады.
Алайда біз олардың бойынан өршіл сезімдердің ұшқынын сезгендей боламыз.
Жазушы идеясыда осыны меңзегендей.
Ал «Қараш – Қараш ... ... өз ... құлы ... ... ұмтылған адам. Інісінің өлімі Бақтұғылдың жан дүниесін қатты
сілікті кеудесі шермен бірге кекке толды. Енді ... ... ... сөйле мырза! Қорқытсаң, дұрысыңмен қорқытасың. Шошаң қағып,
беталды тасырлағаныңа үрейім ұшпайды! – дей ... ... оң ... ұстап отырған сарала қамшымен Бақтұғылды бастан шапшаң тартып-тартып
жіберіп, әкеден құлдилатып, шұбырлатып боқтай ... ... ... ... не ... да қарсыласып өлуді тіледі. ... ... ара ... әке ... ... ... болды. Жан дәрмен қолына
ұстап отырған ... ... ... ала, ... ... сол ... жұлқа
қалып, атып тұрып көз жұмғандай шапшаңдықпен Сәлменді қақ бастан үш-төрт
рет тарс-тұрс періп-періп жіберді» [13, ... ... ... шықса, сеніп барған Жараспай опасыздық
жасағанда көзсіз қимылға басты. Оны атып өлтірді. Бұл ... ... ... ... бас ... Рух ... ... заманнан тұқыртып басып жүрген дерт пен ызадан бір сәттің
ішінде ... – таза ... ... ... ... ... жолшыбай кез келген өзін танымайтын бір жалғыз ... ... бір бұғы атып ... деп, мұрт ... ... ... өте берді» [13,
267б.]
Ұлы суреткер «Қилы заман» шығармасын ... 1927 жылы ... ... ... ... повесть 1916 жылғы көтеріліс тақырыбын даралаған.
Ұлт – азаттық ... ... ... теңдессіз трагедиямен
аяқталады. Шын мәніндегі, ұлттық қанқасап трагедиямыз, шын ... ... ... ... алау – ... мәңгілік
Прометей оттарындай қайсар болмысымыздың көрінісі.
«Қилы заман» роман – трагедиясының бүкіл өн ... ... ... қарулы әскердің қараусыз халықты аяусыз қыруы,
түрме мен ... ... ... ... ... ... азаттыққа
ұмтылған халықтық рух пен жігердің ғажайып суреті көрінеді. Жоғарыда айтып
кеткен ... ... мен ... ер ... Бақтұғылдағы рух енді
міне, халықтық рухқа айналды. Олар енді ешкімнің жемі бола алмайды, кішкене
шоқтан үлкен ... ... ... халқын шексіз сүйген ұлы жазушы ... ... ... ... ... Роман трагедиясының әрбір ... ... ... ... жетті. Жетіп қана қойған жоқ, ұлы
суреткердің білімпаздығы, ... ... ... ... таң ... жерінің даласының да, оның әрбір адамның да өміршең
рухтарының бірте-бірте ... ... ... оқып көріңіз.
«Сынан өткен шағымызда мынадай есер заманға кездестік. Бұл – ... сын. ... адал ... ұл ... ... ... буып бекінетін шағына
келді»[13, 297б.]
«Ақбеттің даласы ереуілден кіжініп өрттей лаулады» [13, 300б.]
«Бұл жалпақ ел итің емес. Барамыз жүр, ... деп ... ... қалғанда, урядник жолдан жалтыратып бетін бұрып жылжи ... ... ... жаяу ... да, ... ... ... басып, ұлық кеңсесіне
қаулай жөнелді» [13, 319б.]
«Ақжелке қарнын шертите, жақындап қалған елге ... ... ... ... момындық қазақ пішінінде жоқ, қайта сыртқы момындықтың ар жағында
кекесін-мазақ, нығыздық белгісі. Ел түсі ұлықтың көп ... ... ... ... ... [13, 310б.]
«Елдің шыдамын тауысты. Бұдан арыға шыдай алмаймыз, рас па, ... , ... рас, бере ... – деп ... жиын ... ... ... Айғайды жер жарғандай қылып аспанға шығарды» [13, 323б.]
«Ер басына күн туды деген осы. Бұл ... бас ... ... ... ... деп ... кісі жоқ. ... қамдан, шаруаны
таста! Осы өткелден өтпей тыныштық жоқ, мал дүние – арам» [13, ... ... ... ... ... ... ... мал-мал» [13,
348б.]
«Енді аз күн сынармыз, көрерміз, сонда айтқанды істемейтін болсаңдар,
байқасамыз сенімен, - деп қалың жиын ... ... ... ... ... айтпайтын сөздерінің бәрін айтып жатты» [13, 352б.]
«Егер олардың отыруы созыла берсе, иә ... ... ... ... ... ... ел тұтас ереуілге шығатын сияқты» [13, 353б.]
«- Уа, жігіттер, ... ... ... ... жолымызды
оңғарсың. Ер азаматты қырғынға саламыз дейді. Оның ... ... осы ... ... ... ... ... осы елдің намысы
үшін, елдігі үшін қырылайық. Біріміз қалғанша ... ... ... ... ... тағы бір ұл ... ... ел туы жығылмасын» [13, 410б.]
Не деген керемет көргендік! Өзі де, ... ... ... ... ... ... ... болашаққа сенді. Азаттық сүйгіш, бостандыққа
ұмтылғыш, тәуелсіздікке құштар да қайсар, күрескер халықтың ... ... рухы өзін әлі ... ... ел туы ... сезді.
70 жылдан соң қазақ тағы бір осылай көтерілетінін азаттық аңсаған
жастар 1986 жылы ... ... ... ... отаршылдыққа қарсы
қасқая шығып, өздерін дүние жүзіне танытатынын, тәуелсіздік туы шын мәнінде
желбірейтінін білгендей.
Иә, түбінде ел туы ... ... ... , ... ... ... қорғансыздар
рухы жеке адам рухынан бүкілхалықтық рухқа ұласа біледі.
Суреткердің әрі ашық, әрі ... ...... ... ... ... ... азаттық пен еркіндік ... әрі ... әрі ... ... болмыстары, жігерлі де табанды
шайқастары өміршең асқақтығымен ерекше көркемдік ... ... ... ... ... ... пәні, жан-жақты ойлантудың, терең ойдың пәні.
Сондықтан әдебиет сабағында жеке тұлғаның қалыптасуна, оның ... ... ... ... яғни өмірге бейімделген мәдени тұлға
тәрбиелеу басты мәселенің бірі болып табылады.
Жеке тұлғаны ... бір жолы ең ... ... ... ... ... ұйымдастырумен жүзеге аспақ. Жаңашыл ұстаз
Қанипа Бітібаеваның «Әдебиетті оқыту әдістемесі» атты еңбегінде сабақта
алған білімін жетілдіруге, өз ... ... ... ... ... ... және танымдық іздендіру жұмыстарына баулитын
тапсырмалар жүйесі арқылы ойшыны дамыту ... ... ... ... ... ... ... оқыту тарихи әдебиеттік
ізбен беріледі. Жазушы өмірбаянын хронологиялық жүйемен оқыту оқушының
суреткерді жан-жақты ... ... ... ... сіңген еңбегі, яғни
өмір жолынан толық мәлімет ... ... ... ... ... ... бекіту, ойын жинақтап, шапшаңдық,
тапқырлық танытуға ... ... ... ... беру ... ... алу өте тиімді. Мысалы:
1. М.Әуезов туралы не білесіңдер? (Топтастыру әдісімен жасаған сызбалары
бойынша ... ... ... ... өмір ... жылдарды ата.
3. Демалыс кездерінде өзінің туған ауылына келгенде, жан-жақты зер салып,
терең таныған дүниесі.
4. ... ... ... ... ... ... ... проза дәрежесіне көтерген ең алғашқы
әңгімесі.
6. Жазушылық қызметіне қоса ғұмыр бойы атқарған жұмысы.
7. ... ... ... ... шығармасы.
Білім алудың басты көзі – оқулық. Жеке тұлға дамуына оқулықпен ... ... – ең ... ... ... ... сөздікті
қолданып, мағынасы түсініксіз сөздердің мәнін анықтаудың мақсаты – оқушының
сөздік қорын байыту.
Айшықты сөздерді тапқызып, мәнін ашу да ... ... ... ... ... ... ... швғармаларының поэтикалық
көркемдігіне талдау жасау, ең маңызды диалог, ... ... ... келген көркем шығармадан алған әсерлерін, өздеріне ұнаған
эпизодтарын астарлы ... ... ... жігіт – ауыздықсыз ат»,
«Есер баладан ерке бала жаман», «Күтімі жаман ағаштың ... ... ... мал ... ... ... балалығына әкенің даналығы
қажет») немесе «Бес ... ... ... ой жинақтау. Бала зердесінің көзін ашатын танымдық,
шығармашылық ізденістерін дамытудың жолдары – ... әрі ... ... ... үрдіс.
Халқымыз рухани асыл қазынасының алуан түрлерін салтында, ғұрпында
сақтаған. ... одан ... үлгі алу – ... ... үшін ... күттір
жауапты іс. Ал бұл тұрғыда мектеп өмірінде мұғалімдер жүйелі түрде жұмысқа
кірісуі керек.
Сыныбы: ... ...... ... ... ... ... Мұхтар Әуезов шығармашылығымен таныстыру, хикаяттың
мазмұнын ұғындыру арқылы Бақтұғылдың іс-әрекетіне екі түрлі көзқараста ... ... ... оқу, сөз ... ... ... түсіну,
сын тұрғысынан ойлап, өз пікірін қорғай білуге дағдыландыру;
Тәрбиелік: ақыл-ой, ... ... ... ... ... ... ... түрі: аралас сабақ
Сабақтың типі: жаңа білімді меңгеру
Сабақтың әдісі: мәтінмен жұмыс, пікірталас, ой қозғау, ... ... ... ... ... Әуезов портреті, шығармалар жинағы, бүктемелер, тірек
сөздер, сызбалар.
Барысы.
І. Ұйымдастыру кезеңі
ІІ. Үй тапсырмасын ... ... ... ... да ... ... ... өмір шындығы негіз болады. Жазушы өзін ... ... ... зерттеп, таразылап, сосын шығарма жазуға кіріседі.
-Балалар, сендердің де алға ... ... бар ... ... ... ... қандай мамандық иесі болғысы келетінін
тыңдап көрейік...
-Жақсы. Ендеше, ... ... ... ... қызығушылығымызды
оятатын кез келді. Ол үшін төмендегі сұрақтарға ... ... да ... бір ... ... «Кескен теректей құлатты ғой
мені. Қу жоқшылық бір құлатты. Аямас дұшпан соққы жазасы алып ... ... Нем ... ... ... ... кімің қалды сенің? – деп,
әлсіз жүзін ағасына зорға дегенде ... ... ... бірдей кезек көз
тастап, соңғы қара өзекті қақ ... ... ... Сыры да сол. ... ... ... ... - деді де, екі танауы қусырылып, кемсеңдеп,
тұншыға жылады. ... ... ... ... ... құлай аунады.
-Балалар, қалай ойлайсыңдар, үзіндіде не туралы айтылған?
-«Кек» сөзінің мағынасын ашайық. Қай кезде адам баласының бойында кек пайда
болады...
-Келесі ... ... ... ... ... ... сүзектен әке – шеше қатар тартып жығылып,
араларына екі күн салып әуелі ... ... әке ... ... 16 ... 10 жасар осы Тектіғұлды біресе қолынан жетектеп, біресе ... ... ... ... елге ... күн ... жаяу ... зорға жетіп
еді. Нағашы дегенді іздеп барып, бұлар жиен болып жетіскен жоқ-ты. Қозыбақ
аулы Бүрген ... ... жуан ... екі ... ... болып, өзі
қой бақты, інісі қозыға салынды.»
Әңгіме кімдер туралы?
(Әңгімеде әке-шешеден жетім қалып, тағдырдың ауыр тауқыметін тартқан,
құлдықпен күн ... ... үшін ... ерте ... бел ... ... қос жетімнің ауыр тұрмысы айтылады.)
-Әңгімедегі оқиға қай ... ... ... төңкерісіне дейінгі уақытты суреттейді. Әңгімеде сол
заманның өмір шындығы, әділетсіздік, ел ... ... ... ... мен қулық-сұмдығы баяндалады.)
-Артына өшпес мұра етіп, осындай көркем ... ... ... ұлы тұлға
кім?
-Мұхтар Омарханұлы Әуезов.
-Мұхтар Әуезов кім? (Топтастыру әдісімен)
Мұхтар Әуезов – ұлы жазушы, ғалым, қоғам ... ... ... ... ... тапқыр, драматург, зерттеуші.
Мұхтар Әуезов шығармалары: «Абай жолы» эпопеясы, «Адамдық ...... ... ... ... әңгімесі, «Қорғансыздың күні»
әңгімесі, «Көксерек» әңгімесі, «Қараш-Қараш оқиғасы» повесі.
-Енді балалар, «Қараш-Қараш оқиғасына» тоқталсақ.
Жоспары:
1. Тектіғұлдың қазасы;
2. ... ... ... ... кек ... ұрлығы;
4. Сәлемннің айбары;
5. Шұғыл шешім;
6. Жарасбай болыстың панасында;
7. Барымташы – Бақтығұл;
8. Жарға соққан жалғыздық;
9. Қараш – ... ... ... ... туралы оқушылардың пікірін тыңдау.
-Балалар, шығармада ескі қазақ ауылындағы тіршілік, тұрмыста орын алған
өткір тартыс, әлуметтік ... жайы ... ... Жаңа ... ... тақырыбын ашайық.
Тақырыбы: «Ескі қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздік».
Кейіпкерлеріне тоқталсақ:
Басты кейіпкер – Бақтығұл мен інісі Тектіғұл. Қозыбақ ауылындағы байлар ... Сәт пен ... ... ... ... ... ... ауылынан –
Бәйтен бай, қарындасы – Қалыш, т.б.
Бақтығұл қандай адам? ... ...... бейнеткер, адамгершілігі мол, кедей, батыл, ер жүрек,
әділ, жалшы, барымташы, жалғыз, кекшіл, ұзын бойлы, ... ... ... адам.
Кітаппен жұмыс.
Оқулықтан Бақтығұлдың Сәлмен бай, Жарасбай баймен сөйлескен жерінен эпизод
тауып оқу.
Сөздікпен жұмыс.
Ұры – ... ... ... адам. Ұрлық – біреудің затын, нәрсесін иесіне
білдірмей рұқсатсыз меншіктеу түріндегі қылмыс. Кек – ... ... ...... ... ... Зорлық – қиянат, зәбір көрсету,
жала. Паналау – тірек ету, сүйеніш ету. Қалауы – өз ... ... ... топ: ... ... дұрыс.
Даттаушы топ: Бақтығұлдың іс-әрекеті дұрыс емес.
Талдаушы топқа сұрақ:
1. Бақтығұл ұрлық ... өз ... ... ... ... ... ... ұрыға тән қасиет бар ма?
3. Аштықтан құтылудың ұрлықтан басқа жолы бар ма?
4. Ұрланған мал кімнің қорасын толтырады?
4.Сабақты қорытындылау.
Жақтаушы, даттаушы көзқарастарын, ... ... баға ... мазмұнына
талдау жасау.
5.Сабақты бекіту.
1. Жарасбай қандай жан?
2. Мәтіндегі Бақтығұл мен ... ... ... ... ... өзінің қателескенін қашан түсінді?
4. Бақтығұлдың Сәлменді емес, Жарасбай байды өлтіру себебі неде?
6. Оқушыларды бағалау.
7. Үйге тапсырма беру.
«Қорғансыздың күні» ... ... ... ... Мақсатын айқындау және оқытудың міндеті. Повестің мазмұнын білу.
2. Жобамен оқу ... ... ... Мағынасын қабылдау
Мәтіннің мазмұнының мағынасын ашу сатылары.
1. Арқалықтың жол ... ...... ... (Арқалық таудың
орналасқан жері туралы жазылған. ... ... ... ... ... тарихи (Күшікбай батыр 21 жасында дүние салған. Жастайынан
жортуылға аттанып, бұғанасы қатпағанына қарамай, ... ... ... ... ... Күнбатыс жақтан бораған ұсақ қар да күн астында қызғылттанып көрінеді.
(Сол кездегі табиғат суреттеледі)
4. Бір пар ат. (Екі жолаушы Ақан ... және ... Ақан 30 ... ... дөңгелек денелі, қысқалау мұрынды, шоқша сақалды, сұрғылт
бет дөңгелек, жалпақ танау. Суық қарайтын қисық біткен кішілеу ... ... ... ... аса пысық, сөзге ұста, қалжыңқой
жігіт. Екеуі жолдас)
5. Қанайдың ... ... ... ... ... үйіліп қалған
қорда топырақ, қораның онсыз да аласа бойын жермен жер ... ... Бұл ... ... жаны – үш-ақ әйел. (Әйелдің біреуі 80-нен асқан
кәрілігі әбден жеткен кемпір, маңдайы мен екі ... ... ... ... ...... талай қайғы, талай бейнетіне куә ... ... ... ... осы ... келіні. Ол жақын арада
екі көзінен айрылған су қараңғы еді. Бұл екі ... ... ... ... жас қыз – ... Ол сыпайы нәзік болып өскен. Ғазиза,
жіңішке, ... ... ... ... бар, ... – ақ сұр ... ... (Еркектері өлгеннен бері, қалған әйелдердің уайымынан босаған
шағы осы бөтен кісілер келгенде ғана ... ... ... (Бұл ... кемпірдің жүзіндегі қалың уайым,
жүрегінде қандай толқын барлығын көрсетіп ... ... ... өз
қайғысы туралы айтады).
9. Ғазизаның зорлыққа тап болуы.
10. «Ғазиза қандай?» (Қалтай екі кемпірді нандырып өтірік ... ... ... ... әрең таптым. Еш жерде жоқ, – дейді)
11. Қыстың ұзақ түні ... ... ... (Қалтай мен Ақан кемпірдің
қақсаған зарына шыдай алмай, ... ... ... ... ... бейіттен тауып алды. Денесінің жартысын қар ... ... ... ... ... ақырғы қуатын сол жерде берген
екен. Балалық жүзінде «Менде ... жоқ. Мен ... - ... ... ... ... сейілген жас баланың ажары бар).
12. Хабарлаудың ... ... мен ... (не туралы айтылады?)
кішкентай ғана қыздың жастай үзілген өмірі.
Оқиғаны бағалау
Бұл шығарманы оқығанда, автордың ерекше ... ... ... ... ... ... танимыз.
М.О.Әуезов әңгімелерінің психологизмі.
Сабақтың мақсаты: Білімділік: ... ... ... мен
композициясы, тартыс, табиғаты, ... ... ... ... ... ... т.б. толып жатқан компоненттерін талдай
отырып, жазушының қазақ ... ... ... ... ... ... ... ортаны танытуға ұлттық ерекшеліктерді ... ... ... ... ... ... ойлау, әдеби пікір-
талас арқылы жазушының ұлттық психология, халықтың намыс ұғымдарын өте бір
шеберлікпен көркем ... ... ... ... талдауға, өз ойларын,
пікірін әдеби тілмен жеткізе білуге машықтандыру.
Тәрбиелік: оқушы бойына ұлттық ата-баба дәстүрін, интелектуалдық ... ... ... ... ... ... бекіту сабағы.
Сабақтың типі: баспасөз сабағы.
Оқытудың технологиясы, әдіс-тәсілдері: сөздік әдіс, ... ... ... көрнекілігі: М.Әуезовтің портреті, шығармашылығы туралы қабырға
газеті, композициялық талдау жазылған сызба-кесте, М.Әуезов жайлы буклет.
Сабақтың ... ... ... ... ... ... ... жүргізу.
3. Шығармашылық жұмыс
4. Үйге тапсырма
5. Сабақты қорытындылау.
Ұйымдастыру кезеңі.
Қай заманда болмасын жас ұрпақтың өнеге тұтар өзіндік ұлттық ... ... ... Егемен Қазақстан мемлекетінің болашақ
ұрпақтарының сана сезімін, ұлттық психологиясын оның сонау ерте ... ... ... ... күннің ең өзекті
мәселесі.
Ата бабаларымыздың ұлттық ізгілікті, елдің мейірін көтерген ... ... ... алып, кейінгі ұрпаққа жеткізіп отырған.
Біз бүгінгі сабағымызды психологиялық талдауға құрып отырғанымыздың бір
себебі осында. ... ... ... ... өн ... халқымыздың
тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы, салт-дәстүрінің ұлттық бояуын көреміз.
Біз бүгінгі баспасөз ... ... ... ... «Қорғансыздың күні» әңгімесіндегі қаһармандардың мінез-құлығы
мен интеллектуалдық жағдайларына байланысты қолданылатын ... ... ... ... ... ... психологиясының астасып жатқанын, кейіпкерлер бейнесін ... ... ... ... ... ашып ... ... бойынша талдау жүргізу.
Қорғансыздың күні – композициясы мен сюжеті.
Бірінші тілші:
- Қазіргі уақытта қазақ ұлты үшін ... ... ... ... ... ... қажет. Үлттық сананы көтеру үшін жас
ұрпақты өз тілімізде оқытып, өз салт-санамызды тәрбиелеуіміз ... ... ... ... ... ... ... ұлттық
бояуды, психологиядан хабардар болу керек деп ... ... ... ... мәселенің бірі – осы. Енді, бірінші сауалдың
маман-филологтарға ... ... ... сызба-кестеде
берілген ұш образ-тақырып жайлы айтып өтесіздер. Сонымен бірге ... ... ... ... ... яғни тілі, ондағы
көтерілген мәселерге тоқталып өтесіздер.
Оқушылар жауабы тыңдалады. Әңгіменің үзінді келтіру ... өз ... ... ... ... қағаздар:
|а) Дәйектеме үзінде ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... жаңа түлкі тымағы |Мінез-құлқын меңгере алмау | ... сұр ... ... қара ... ерік-жігер сезімінің| |
|барқыт... ... екен ... ... ойын құмарлық, | ... ... ... көп ... ... ... | ... білдіріп тұрады. |жеңілтек, әдепсіз, тасбауыр. | ... ... қара ... ... күнәсі| | ... ... | | ... ... үзінді ... ... ... | ... ... ... еш ... келмесе |Ішкі сезім әсерінен күдіктену,| ... көп ... сол ... |ар-намысын қорғау сезімі, | ... ... ... ... ... интеллектілік | ... ... ... ... ... | |
| ... | ... Дәйектеме үзінді ... ... ... | ... ... ... алып кетті» деген |Елі мен намысын, бауырмалдық, | ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... ... | ... ... қуып кетті. ... өз ... | ... ... жаманын жасырып. |намысын қорғай білуі, біреуге | ... осы ... ... қатарына қосқан |жалынышты, кіріптар болмау. | |
|сол емес пе еді. | | ... ... ... ... | | |
| ... үзінді ... ... ... | ... ... ... қылған ел, ерте күннен |Ата-мекенді иелігіне бермеу, | |
|аталарының ... ... және ... ... ... | ... ірге ... ... жері ... ұлттық, | ... ... ... отыра |қадір-қасиет: отансүйгіштік, | ... ... | ... ... ... сөз арасында | | ... ... ... еді. | | ... ... ... ... «ақ түтек», «өлім» образының бүкіл
әлемдік кеңістікке суреттелуі,құрығы ұзын ... ... ... әлемнің
«қорғансыздығы» туралы, уақыт пен кеңістік әлемі, жалғыздық трагедиясы
туралы не айтар едіңіздер?
Оқушы маман жауабы: ... ... ... өлім ... ... дәрежесіне жетіп, шығарманың негізгі өзегіне айналады. Әңгіменің
Арқалық тауының суреттемесінен, одан әрі Күшікбай кезеңімен ... ... шолу ... өмірбаянынан аздаған деректер берілгенін
өздерің естідіңдер. Жазушы оқырман сезімін саналы ... ... ... өз сыры бар ... айтып өтеді: «Батырдың көп мұратына жете
алмай,.. болған екен» деп, алай-дүлей ... ... ... ... бар боп шығады. Сөтсеку, дүние «жас күнінде қуаты қайнап» өлген
Күшікбайдың жырын жырлап азынап тұр ... ... ... «ақ боранды»
жандандырып, кеңістікті әлемді «мейірімсіз, ырзасыз боран» билегенін
айтады. ... ... ... ... зимияндығы қосылып,
жалғыздық ұранына айналады. Ол сыртағының ... ... ... әлемді ықтатпай, тепетеңдетіп қуып келе жатқан боран өлімімен
сабақтасып, әлемдікжалғыздық ... ... ... толы ... ... ... адам ... ойнап, оны қаңбақтай ... ... ... ... ... ... паш ... Адам атаулы-күллі әлемді ... ... ... ... келе ... өлім алдында қорғансыз, панасыз
жетім, ... ақ ... ... ... ... ... ... «қорғансыз
адам». М.Әуезов адам жалғыздығының, қорғансыздығының қасіретті трагедиясын
осылайша суреттейді.
Оқушы маман жауабы: Менің қосарым, сондай-ақ М.Әуезов әңгімелеріндегі ... ... ... ол ... адам тірлігіне қарама-қарсы күш, күш
болғанда да, айбынды да қуатты күш болып ... ... ... өлім ... ... адами, шынайы кейпінде келеді. «... Алдында тісі
ақсиған, ұзын ... ... ұзын қара ... бар қара ... ... әңгімеде ат-бабаның өкпесі мен өлімі – жас, ... ... ... ... ... шығарманың идеялық – көркемдік
шешіміне әкеп тіреледі.
Уақыт пен кеңістіктегі әр адамның ... ... ... ... ... – қыз ... ... – Ғазиза өлімі – оқырман алдындағы ... ... ... тілші: Сызба-кестенің екінші бөлімі ... ... ... Енді, әңгімедегі дараланған адам ... ... ... ... ұғымдары жайлы тоқталып өтсеңіздер.
Оқушы маман жауабы: «Қорғансыздың күні» әңгімесінде гуманистік идея ... ... ... бой ... ... ... психологиялық
ерекшеліктер мен халықтың намыс ұғымдарын өте бір ... ... Оны ... ... жағы ғана ... ... көптеп
табылады.
Айталық, Арқалық тауынан сәл өткеннен кейінгі ел аузындағы ... ... ... ... мен зорлықшылардан талай жәбір көріп жүрсе
де, өз ... ... Олар ... қонысын қимайды, қолдан
келетін жақсылықтарыбола қоймаса да, алдағы ... ... ... ... ... ... ... болғанша, өз елінде ұлтан бол» деген
халқымыздың ұлттық мінезінің бірі – осы. ... ... ... ... ... ... иелігіне бермеу. Екінші жағынан елдің ардақты адамдарының
қасиетін құрметтеп ету де – халқымыз ... ... бір ... мен табиғат дауылының талай кезеңдері мен түрлерін басынан ... көз ... ... ... ... жайындағы әңгімесі – бұған дәлел.
Жазушы халқымыздың ұлттық қадір-қасиетінің бірі – ... ... ... ... ... ... Көркем туындыда ұлттық
салт сананың сақталуы, қонақжайлылығы, үлкен сөзін екі етпеу, ... ... ... ... бойы қазақ қызының бойна дарыған әдеп-
инабаттылық қылықтары бейкүнә, таза ... жас ... ... ... ... жауабы: М.Әуезов кейіпкерлерді даралау, адамның сыртқы келбеті
мен ішкі сезімнің сәйкес келе ... дәл ... ... ... ... қара ... ... бар мол сұр шапанды, байпағаның қонышын
қоңыр барқытпен көмкерген етікті ... киім ... мін жоқ. ... ... ... ... тұр, ал ... бітімін жазушы өте бір
байқығыштықпен бейнелейді: «Бұл жігіттің жасы отыз шамасында ... ... ... ... ... бейнесін толықтырып тұрған бейне. Адамдықтан, адалдықтан бұрын
бастығының ... ие ... ол ... ... ... ... жемісі деп есептеу – оның бойына сіңіп кеткен әдет. Сондықтан да
ол неше ... ... ... Ал, ... ... оның ... ... еңкілдей күліп, қасынан қалдырмай, әрдайым ертіп жүреді.
Оқушы маман жауабы: Шығармада жоғары ... бір түрі – ... ... ... ... «Ғазиза бұрын ойына... артынан бұлда
шықты». Бұл ... ... ішкі ... ... ... ... болды.
Қыз бойындағы интуициясының жоғары екендігі, қыз намысы, ар намысын қорғау
сезімі жете суреттелген. ... ... ... ... ... ... тартты, «Өмір сүрсем» деген оттың ақырғы жалыны сөнді. Қыз ... ... ... ... ... ... ... талдау жасауы – кейіпкерлердің жандүниесін ашудағы қызметі
мен рөлі. ... да бұл ... ... ... ... ... ... Енді Мұхтар ағамыздың «Қаралы сұлу» атты әңгімесі бар
еді. Бұл әңгімедегі сұлу неге қаралы? Оған не себеп? ... ... ... ... ... Бұған не айтар едіңіздер?
Оқушы маман жауабы: Иә, ... сұлу – қыз ... Оған ...... ... тән, ... ... рухани «ауруы». Жесірін көрсе –
жауласу, малды аздық етсе – ... ... ...... ... ... бір ... – «тіршілік базарында еркін жүзіп жүрген ерке».
Қаракөзге келіп тиеді. Сүйіп қосылған қосағы Әзілхан, қамқор атасы ... ... ... ... ... тіршілік үшін керек болса да,
Қаракөз ... ... ... ... жеңіл мінезді адам емес, бірақ
оның еркін, құмарлығын билеген күш одан да басымырақ.
Екінші оқушы ... ... Жаңа ... ... өттіңдер, кейіпкеріміз
Қаракөз өз жан дүниесімен арпалысқанын. Енді мен ... ... ... ... жазған «Қаралы сұлу» әңгімесіндегі психологиялық
жарыспалық атты мақаламды оқып ... ... Тағы бір ... ... ... ... неде?
Оқушы маман жауабы: «Қорғансыздың күні» әңгімесі өз оқырманын 75 жыл ... ... ... келе ... сондай-ақ өзіміз тіршілік етіп жатқан
кезеңде адамдардың психологиясының өзгеріп, аз ... ... ... басқалар түгілі, ағайын-туғандарына кей ... ... ... ... ... ... бас ұрып, материалдық жағынан әлсіздене бастағандарға
зіл, күш көрсетіп жүрген кезеңде, талайлар, ... ... ... ... ... елегінен өткізсе, байлыққа бас ұрып жүргендердің
талай ... ... ... ... ... «Дөңгелек үстел» іскер ойынымызда халықты тану, сол
халықты басқаға таныстырудың бір жолы ... ... ... жинақтап, жарқыраған суреттеуде жатқанын Әуезовтің ерте ... ... Ол ... жан жүрегі, ыстық ниеті мен көксеген
арманы, адамгершілік ... ... ... кішінің үлкенге деген
ілтипаты, елдік қасиетінің жиынтық көрінісі ... ... ... мен ... ... өз ... жеріне жеткізе жазғанына
куә болдық. Бүгінгіге «Дөңгелек үстел» ойынына қатысып, ... ... ... ... ... ... Осындай
отырыстарда жиі кездесіп, ... ... ... жаңа ... ... сөз. ... балалар, заңғар жазушы М.Әуезов ... ... ... ... көркемдік тәсілімен суреттеген. Адам мен
табиғат арасындағы қарым-қатынасты, адамгершілік пен жауыздықты, ... ... ... ... ... ... ... имандылық, адамгершілік мәселелерінің кесектігі, ой-толғауының
кемелдігі, бейнелеу құралдарының қанықтығы қайран қалдырады.
М.Әуезов – әр шығармасы кез ... ... ... жол ... қана қоймай,
тұтас алғанда қоғамға ықпал ететін, ойды оятып, сананы ұштаған, ... ... ... ... ең ... ... ... дүниеге әкелген, «Қазақтың
жары ғасырлық тарихын жазған» М.О.Әуезовтің шығармалары ... ... қуат ... кіндік қаны тамған туған топырағының тамырын баса отырып сол
топырақтың ... да, ... ... ... ... ұрпақтардың тыныс-тіршілік
әлемімен қауыштырады. Көркем шындықтың өзегінде, өмірлік шындықтың жататыны
белгілі.
Туған жердің тау-тасты, ... ... ... мен шоқысының
атаулары туралы мәліметтерді қорғансыздар ... ... аса ... өз ... пайдалана білген.
Бұл ойымыздың дәйегі ретінде Мұхтардың өзін сөйлетейік:
«Семей қаласының оңтүстігін жайлаған елдің қалаға ... ... ... ... ... тау бар. Даланың көңілсіз ұзақ жолында қажып
келе жатқан керуенге Арқалық алыстан көрініп, ... ... ... ... ... ... ... он шақырымдай болғанмен енсіз кереге
сықылды, жалғыз тау. ... ... ... екі ... қар ... ... ... тастайды».
Мұхтар Әуезов тілдің телегей теңізіне ... ... оның ... ... жүзе ... Халық тілінің небір інжу-маржандарынан көрікті
де көркем кестелер тоқып сөз өнерінің асыл үлгілерін жасады.
Тегінде, нағыз талант ... өнер ... ... ... онша ұзақ
күбеңдемейтін болса керек. Әуезовтің осынау ... ... ... ... ... өнер ... бар; ... көсілі жөнелген
жорға қаламның ізі сайрап ... ... ... тіл, ... стиль,
дараланған адам характерлері, нәзік лиризм, терең психологизм, ... ... ... айқын сипатын беретін таза мөлдір шындық бар.
Байырғы қазақ ауылындағы ... ... ... ... ... ... ... қайшылық, әйел басындағы ауыр хал,
айықпас мұң, қайғы ... ... сол ... ... ішінде тағы бір
алуан әңгімелер топтамасын жазды. Олар: «Жетім», «Қараш-қараш оқиғасы»,
«Қаралы сұлу», «Кінәмшіл бойжеткен», ... ... ... ...... мол ... жете ... оны шығарманың көркемдік сапасын
арттырудың мықты құралы ете білген жазушы. ... ... – оның ... ғана ... сол байлықты өз шығармасында пайдалану шеберлігімен
де өлшенеді.
М.Әуезов 1921 жылы «Қорғансыздың күні» деген әңгіме жазады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен
жиырманың аз-ақ үстіндегі жас жазушының шеберлігі қайран ... ... ... ... ... ... ... шиырлап тастаған білімі
мен мәдениеті танылады.осы әңгіме оқырманның көз алдында байырғы ... ... ... бір ... ... ... ... қорғансыз жандардың тұрмыс-тіршілігіндегі жан түршігерлік азап ... аса ... ... Егер ... өз ... ... халін білмесе қазіргі жайын де жете бағалай ... еді. ... ... ... зор ... ... ... бір күншіл емес, менікі ертеңгі үшін» деп ... ... ... ... бүгінгі таңда оқушылар бойына ұлылар қасиетін сіңіре
білсек, бүгіндері талап етіліп отырған оқу – ... ... ... ... ... ... ... іске асқаны деп білу ұстаздың дағдылы міндетіне айналуы шарт.
М.Әуезов өзі ... ... ... көп үміт ... ... ... дені сау, ... ояу, бөліммен қаруланған, парасатты егеменді
еліміздің беделді азаматтары боп тәрбиеленуде ... ... ... ... ... ... зор демекпін.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1.М.Әуезов тағылымы. Алматы, 1987ж.
2. Ж.Дәдебаев «Мұхтар Әуезов», Алматы «Рауан» 1991 ж
3. М.Әуезов шығармаларының 50 ... ... ... ... ІІ-VІ том, Алматы 1998ж
4. Қ.Бітібаева «Әдебиетті оқыту әдістемесі», ... ... 1997 ... ... ... 11 том, мақалалар, зерттеулер. А-1969.
6. Жүсіпов Қ. Көркем сөз құдіреті. Павлодар. 2001ж.
7. Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы – ... ... ... ... М. ... ... Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
9. Нұрғалиев Р. ... және ...... ... 1997 – 256 ... ... Т. Ырауан. Алматы. 1998ж.
11. Марғұлан Ә. Алғашқы өрлеу. Кітапта: ... ...... ... – 432 ... Қабдолов З. М.Әуезов және оның әсемдік ... ... ... ... 1986ж.
13.Әуезов.М. «Қорғансыздың күні» - Атамұра, 2002ж.
14. Нұрқатов.А. «М.Әуезов» монографиясы.
15. «Парасат падишасы». Естеліктер – Атамұра, 1998ж.
16. «Әуезов үлі» ... ... ... ... П. №620 ... ... ... Үмітті ұрпаққа тілек ж/н «Абай» №20 1993ж
18. Қазақстан ... ... ... және адамды сүю мәселесі» 11/2008 48-
49бет
19. М.Әуезов Үмітті ұрпаққа – игі тілек // Лениншіл жас 1957, 11 ... ... з. ... және оның ... ...... ҚазССР, Білім
қоғамы, 1986ж
21. Қазақстан мектебі 5/2008 75-80 беттер
22. Қазақстан мектебі 6/2008 115-125 ... ... ... №2 ... айы ... ... ... 2/2005 10-12 б
25. Қазақ әдебиеті 8/2007 84-86 б

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері арқылы мектеп жасына дейінгі балалардың шығармашылық қабілетін дамыту63 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Әдеби тек. эпос. лирика,драма13 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
«Абай жолы» романындағы Құнанбай бейнесі34 бет
«корпоративтік табыс салығы және Қазақстан Республикасында компаниялар қызметіне оның әсері (ауезов ауданының салық басқармасы мысалында)»85 бет
«Масғұд» поэмасындағы Абай бейнесі7 бет
«әуезов атындағы орындар» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу36 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь