Оңтүстік Балқаш маңы аумағының шөлдену мәселелері

КІРІCПE ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51.1 Эолдық құмдардың пайда болу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Тектоникалық.геологиялық құрылысы және геологиялық даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

2 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.1 Оңтүстік Балқаш маңы аумағының геоморфологиялық зерттелу тарихы ... .19
2.2 Шөлді аймақтарының бедер пішіндері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
2.3 Геоморфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...29
2.4 Бедердің даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40

3 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ШӨЛДЕНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...43
3.1 Қазіргі кездегі бедержаралу үдерістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
3.2 Оңтүстік Балқаш маңы аумағының экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... 56

Қoрытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .60

Пaйдaлaнғaн әдeбиeттeр тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .62

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .65
Шөлдену-жаһандық экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелердің айқын көрінісін білдіреді. Шөл аймақтарының пайда болуына климаттың аридтілігі, топырақтың және өсімдіктің дефляциялық және эрозиялық әрекеттер нәтижесінде беткі бөліктерінің бұзылуы, эолдық үдерістердің қарқындылығы және тағы басқа табиғи факторлар ғана әсер етіп қоймай, антропогендің іс-әрекеттердің, яғни егістік және жайылым жерлерді тиімсіз пайдалану, су ресурстарын ысырапсыз қолдану сияқты жағдайлар да табиғатқа кері ықпалын тигізіп жатыр.
Қазақстан жерінің көп бөлігі шөл аймағында жатыр, соның ішінде Оңтүстік Балқаш маңы аумағын ерекше атап айтуға болады. Себебі, бұл өңірдің шөлденуіне табиғи және антропогендік факторлар қатар әсер етіп отыр.
Аумақтың шөлдену мәселелерін қарастыру үшін бұл өңірдің геоморфологиялық жағдайын сипаттап, бедердің геологиялық құрылысы мен тектоникасын, бедержаралу үдерістерінің маңызын айқындауымыз шарт. Осы тұста бұл бедер пішіндердің тарихи жағдайына тоқтала келе, бедердің қалыптасуындағы ерекшеліктер, атап айтар болсақ Балқаш көлі қазаншұңқырының осы төңіректегі басқа көлдермен байланысының болуы, әрі З.Сваричевскаяның 1965 жылғы зерттеулерінің нәтижесінде көне Балқаш көлінің деңгейі қазіргісінен 10 метрдей жоғары болғандығы анықталған.
Қарастырылып отырған аймақтың бедерінің даму тарихына сай бұл аудандағы мезозой-кайнозой түзілімдердің қалыңдығы мен таралуына байланысты неогенге дейінгі, неоген-төрттік және төрттік кезеңге бөлуге болады. Ал, жоғарғы төрттік кезеңінің басында аридтік сипаттағы климат орын алып, мұздықтардың қарқынды еруіне байланысты ұлғайған су көлемі Балқаш көлі ойпаңын толтырып, соның әсерінен көне Балқаш көлі құралды. Сол кезде қазіргі Балқаш, Сасықкөл, Алакөл және Жалаңашкөл кірді
Оңтүстік Балқаш маңы аумағында кездесетін негізгі ахуалды шөл алқаптары «бақанас» құрғақ арналарын кесіп өтетін Тауқұм, Сарыесік-Атырау құм және тақырлы, сазды-құмды жазықтар. Бұл өңірде көбінесе өсімдікпен бекітілмеген қырқалар, төбешіктер, құм шағылдары кездеседі. Геоморфологиялық құрылымына, таралу ерекшеліктеріне сай бұл жазықтар көлдік, аллювийлік, аллювийлік-көлдік, аллювийлік-проллювийлік және эолдық жазықтарға жіктеліп, олардың бедер пішіндерінің әртүрлі болуымен сипатталады.
Ал, енді қазіргі кезеңдегі бұл аумақ құрғап, ылғалдылығы да азайып, шөлді жерге айналған. Қазіргі уақытта бұл өңірдің бедержаралу үдерісіне батпақтану, су басу, тұздану, эолдық және антропогенді үдерістерді жатқызуға болады. Бүгінгі таңда аталған үдерістердің қарқыны күн өткен сайын өршіп барады.
1. Ақпамбетов К.М. Геоморфология аридных территорий Казахстана.-Қараганда, 2002 ж. - 26-27 б., 90-95 б.
2. Құсайынов С.А., Аубекеров Б.Ж. Төрттік геология - Алматы.: «Қазақ университеті», 2003 ж. - 88-97 б., 249-264 б.
3. Аубекеров Б.Ж., Нигматова С.А. Континентальные четвертичные отложения Казахстана // Геология Казахстана - Алматы, 2004ж. - 26-35 б .
4. Абдуллин А.А. Геология Казахстана - Алматы, 1981ж. - 312 б.
5. Федорович Б.А. Динамика и закономерности рельефобразования пустынь - Москва.: «Наука», 1983ж. - 85-95 б.
6. Геология СССР, Том ХІ, Южный Казахстан // Геологическое описание. Книга 1. Коллектив авторов - Москва.: «Недра», 1971 ж. - 162 б., 468-516 б.
7. Костенко Н.Н. Четвертичные отложения Казахстана прилежащих территорий союзных республик. - Алматы, 1978 ж. - 157 б.
8. Сапожников Г.Д. Современные осадки и геология оз. Балхаша // Тр. Института геологии. Новая серия - 1951 ж. - № 53, 536 б.
9. Словарь А.А. Рельеф песчаных массивов восточной части Южного Прибалхашья // Тезисы доклодов ІІ съезда географического общества Казахской ССР - Алматы.: «Наука», часть І, 167 б.
10. Куанышбаев С.Б Рельеф и рельефообразующие процессы территории хозяйственного освоения ( на примере Иле-Балхашского региона) // Диссертация на соискание ученой степени доктора географичеяких наук - Алматы, 2010 ж. - 60-66 б., 78 б., 151-154 б.
11. Куанышбаев С.Б., Ранова С.У. Антропогенные процессы релеьфообразования в пределах равнинной части Или-Балхашского региона// Жандаевские чтения. Природные и социальные проблемы географии аридных территорий: матер. науч.-практ. конф. - Алматы.: «Қазақ университеті» , 2001 ж. - 113-117 б.
12. Қуанышбаев С.Б. Іле-Балқаш аймағындағы эолдық процесстер// Проблемы науки и образования в современных условиях:тр VІ Междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 15-летию Южно-Казахстанского гуманиторного института им. М.Сапарбаева. - Шымкент, 2009 ж. - 304-306 б.
13. Жандаев М.Ж., Абдрасилов С.А. Формирование дельты р. Или. Эрозионные и русловые процессы - Луцк, 1991ж. - 101-107 б.
14. Джаналиева Г.М. Ландшафтная дифференциация и структура геосистем речных бассейнов внутренного стока (на примере Балзаш-Илийского региона)// диссертация на соискание ученой степени доктора географических наук - Алматы, 1993 ж.- 56-68 б.
15. Құсайынов С.А., Жалпы геоморфология - Алматы.: «Қазақ университеті» баспасы, 2006 ж. - 184-192 б.,195-199 б.
16. Құсайынов С.А., Жалпы геоморфология - Алматы.:«Дәуір» баспасы, 2012 ж. - 249-263 б., 268-273 б.
17. Костенко Н.Н. К истории Балхаша // Из. КазФАН СССР. Серия геол.,вып 8 - 1946 ж. - 96-101 б.
18. Куанышбаев С.Б. Современные природно-антропогенные процессы рельефообразования равнинной части Или-Балхашского региона по данным космической информации //Диссертация на соискание ученой степени кандидата географических наук - Алматы, 1996 ж. - 19-25 б., 120 б.
19. Намазбаева А.Е., Эоловый рельеф пустыни Таукум (Южное Прибалхашье) и его развитие, Автореферат диссертация на соискание ученой степени кадитата географических наук - Алматы, 2005 ж. - 6-18 б.
20. Рельеф Казахстана (пояснительная записка к Геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1: 1 500 000), Часть 1. - Алматы.: «Ғылым», 1991 ж. - 153-166 б.
21. Жетісу энциклопедиясы, бас редактор Қайдар Ә. - Алматы.:«Арыс» баспасы, 2004 ж. - 238-240 б.
22. Джуркашев Т.Н. Пролив Узынарал и некоторые вопросы новейшей истории озера Балхаша // Изв. АН КаЗССР Сер. геол., вып. 4 - 1964 ж. - 45 б.
23. Джуркашев Т.Н. Антропогеновая история Балхаш-Алакольской впадины – Алматы, 1972 ж. - 91-96 б.
24. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азии – Ленинград,1965 ж. - 176-179 б.
25. Яковлев Д.И. Голодная степь Казахстана. Чу-Балхашский водораздел, Бетпак Дала и Муюн-кум - Москва, 1941ж. - 349-468 б.
26. Бабаев А.Г. Проблемы освоения пустынь – Ашгабад.: Ылым, 1995 ж. - 339 б.
27. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. Под редакцией А.Б.Самаковой - Алматы.: Қағанат, 2003 ж. - 584 б.
28. Заурбек А.К., Жандарбекова Ф.Р. Водный баланс и качество воды в бассейнах рек Иртыш и Или. Р.Ж.Жулаевтың 100-жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Тараз.: 2010 ж. - 173-176 б.
29. Сарсембеков Т.Т. и др. Использование и охрана трансграничных рек в странах Центральной Азии - Алматы.: Атамұра, 2004 ж. - 272 б.
30. Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья - Санкт-Петербург.: «Гидрометеоиздат», 1995 ж. - 106-127 б.
31. Абдильдин С.А., Гераскин Ю.А. Анализ экономической эффективности капитальных вложений в регулярное орошение Прибалхашья // Научно-технические проблемы освоения природных ресурсов и комплексного развития производительных сил Прибалхашья - Алматы, 1989 ж. - 39-43 б.
32. Джабаев Ж.М. Проблемы охраны и рационального использования земельных ресурсов Прибалхашья// Научно-технические проблемы освоения природных ресурсов и комплексного развития производительных сил Прибалхашья - Алматы, 1989 ж. - 166-170 б.
33. Бедарева О.М. Отражательная способность пастбищной растительности Южного Прибалхашьея // Автореф. дис. к.б.н. - Алматы, 1990 ж. - 23 б.
34. Иванов В.Н., Гребенюков П.К. Гидрологомелиоративные исследования на орашаемых землях низовья р. Или - Алматы, 1984 ж. - 119 б.
35. Большакова Е.В., Пакалн Э. В. Влияние Капчагайского водохранилища на режим и величину стока р. Или // Тр. КазНИИ Госкомгидромета, вып 8, -1983 ж. - 97-105 б.
36. Әбдірахманов С.Ә., Базарбаев Қ.Б., Медеу А.Р. Орысша-қазақша географиялық терминдерінің сөздігі Алматы, 2011ж.
37. Сейітов Н.С., Абдулин А. Геология терминдерінің сөздігі - Алматы.: «Қазақстан» баспасы, 1996 ж.
38. Сыдықов Ж., Кабиев Ф. Русско-казахский и казахско-русский терминологический словарь.по гидрогеологии и инженерной геологии – Алматы.: «Қазақстан», 1993 ж.
39. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминология сөздігі. Геология, геодезия және география - Алматы.: Рауан, 2000 ж.
40. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Геология, геодезия және география - Алматы, 2014 ж.
41. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі-геология және геодезия - Алматы.: «Мектеп», 2007 ж.
42. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі-геология - Алматы.: «Мектеп», 2003 ж.
43. Арзымбетов С. Русско-казахский сельскохозяйственный словарь - Алматы, 1955 ж.
44. Аубакирова Ж.А., Абдрахманов С.А., Базарбаев К.Б. Русско-казахский толковый географический словарь - Алматы, 1966 ж.
45. Бірмағамбетов Ә., Мамырова К. Географиялық сөздік - Алматы, 1992 ж.
46. Тілемісов Х., Рамазанов Е. Ауыл шаруашылығы сөздігі - Алматы, 1992 ж.
47. Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік - Алматы.: «Алтын қазына», 2001 ж.
        
        МAЗМҰНЫ
КІРІCПE........................................................................................................................3
1 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ.......................................................................................................51.1 Эолдық құмдардың ... болу ... ... ... және геологиялық даму тарихы.........................................................................................................................10
2 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ.....................................................................................................18
2.1 Оңтүстік Балқаш маңы ... ... ... ... ... ... бедер пішіндері..............................................................22
2.3 Геоморфологиялық құрылысы...........................................................................29
2.4 Бедердің даму тарихы.........................................................................................40
3 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ШӨЛДЕНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ...........................................................................................................43
3.1 Қазіргі кездегі бедержаралу үдерістері.............................................................45
3.2 Оңтүстік ... маңы ... ... ... ... ... экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселелердің айқын көрінісін білдіреді. Шөл ... ... ... ... ... топырақтың және өсімдіктің дефляциялық және эрозиялық әрекеттер нәтижесінде ... ... ... ... ... ... және тағы ... табиғи факторлар ғана әсер етіп қоймай, антропогендің іс-әрекеттердің, яғни егістік және жайылым жерлерді ... ... су ... ... қолдану сияқты жағдайлар да табиғатқа кері ықпалын тигізіп жатыр. ... ... көп ... шөл аймағында жатыр, соның ішінде Оңтүстік Балқаш маңы аумағын ерекше атап ... ... ... бұл ... ... ... және антропогендік факторлар қатар әсер етіп отыр.
Аумақтың шөлдену мәселелерін қарастыру үшін бұл ... ... ... ... ... ... құрылысы мен тектоникасын, бедержаралу үдерістерінің маңызын айқындауымыз шарт. Осы тұста бұл бедер ... ... ... ... келе, бедердің қалыптасуындағы ерекшеліктер, атап айтар болсақ Балқаш көлі қазаншұңқырының осы төңіректегі басқа көлдермен байланысының ... әрі ... 1965 ... ... ... көне ... көлінің деңгейі қазіргісінен 10 метрдей жоғары болғандығы анықталған.
Қарастырылып отырған аймақтың бедерінің даму тарихына сай бұл аудандағы мезозой-кайнозой түзілімдердің қалыңдығы мен ... ... ... дейінгі, неоген-төрттік және төрттік кезеңге бөлуге болады. Ал, жоғарғы төрттік кезеңінің басында аридтік сипаттағы климат орын алып, мұздықтардың қарқынды ... ... ... су ... ... көлі ... толтырып, соның әсерінен көне Балқаш көлі құралды. Сол кезде қазіргі Балқаш, ... ... және ... кірді
Оңтүстік Балқаш маңы аумағында кездесетін негізгі ахуалды шөл алқаптары ... ... ... ... ... ... құм және тақырлы, сазды-құмды жазықтар. Бұл өңірде көбінесе өсімдікпен бекітілмеген қырқалар, төбешіктер, құм шағылдары кездеседі. Геоморфологиялық құрылымына, ... ... сай бұл ... көлдік, аллювийлік, аллювийлік-көлдік, аллювийлік-проллювийлік және эолдық жазықтарға жіктеліп, олардың бедер пішіндерінің әртүрлі болуымен сипатталады.
Ал, енді қазіргі ... бұл ... ... ылғалдылығы да азайып, шөлді жерге айналған. Қазіргі уақытта бұл өңірдің бедержаралу үдерісіне батпақтану, су басу, тұздану, ... және ... ... жатқызуға болады. Бүгінгі таңда аталған үдерістердің қарқыны күн ... ... ... ... бедер пішіндердің түрлерін ескере отырып, әрі аумақтың геоморфологиялық сипаттамасын қорытындылай келе, ArcGIS бағдарламасы арқылы А.Р.Медеу басшылығымен жасалынған масштабы 1:5000 000 ... ... ... ... ... 1:500 000 Оңтүстік Балқаш маңы аумағының геоморфологиялық картасын жасалынып, осы төңіректің геоморфологиялық ... анық ... ... ... ... ... яғни қазіргі бедержаралу үдерістерінің таралуын айқын көрсету үшін С.Б. ... 2010 ... ... ... ... ... Бұл карта арқылы қарастырылып отырған ауданда қазіргі уақытта жүріп ... ... ... мен оның ... ... ... Балқаш маңы аумағының геоморфологиялық және геологиялық жағдайынан басқа шөлдену мәселесі ... осы ... ... және ... ... ... ... орта жағдайының өзгеруі орын алып отыр. Әсіресе, ауданның гидрографиялық жүйесіне қарқынды әсер етуші ... атап ... ... Су ... ... құмды алқаптардың құрғап, жарамсыз жерлерге айналуына себепші болмақ. Осындай келеңсіз жағдайларды болдырмай, бұл аймақты барлық жағынан зерттеп, әрбір іс-әрекетімізді ... ... ... ... қорғау іс-шараларын жүргізіп, шөлдену сияқты жаһандық мәселелерді ғылыми тұрғыдан бағалай біліп, кең байтақ даламызды қауіп-қатерден сақтай ... нұр ... нұр ... ... Балқаш маңы аумағында қазіргі кезде бедер пішіндер өзгеріп, қолданысқа мүлдем жарамсыз сор және сортаң жерлердің ... ... ... етіп ... ауданның гидрографиялық жағдайының өзгеруін де айта аламыз. Әсіресе, адамның шаруашылық іс-әрекетінің ... яғни егін ... ... кезінде суды бейберексіз пайдалану, жер жырту, химикаттар арқылы залалсыздандыру және су ... салу ... су ... ... әрі ... ... ... негізгі су нысаны болып табылатын Іле өзенінің трансшекаралық сипаты көрші Қытай елінен бастау алуының өзі шешілуі қиын мәселе ... ... ... ... аймақты жан-жақты зерттеу арқылы ғана, осы аудандағы ең ауқымды мәселелердің өзін біртіндеп шешуге болатындығы анық. Табиғи орта ... тым ... ... ... ... ... ... отырмай, онымен күресу, алдын-алу шараларын ұтымды жүргізе біліп, әрбір іс-әрекетімізді ғылыми тұжырымдардың негізігінде орындау өзіміз ... ... ... үшін тиімді болып табылады емес пе?
1 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ АУМАҒЫНЫҢ ГЕОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
Оңтүстік Қазақстан аумағы палеозойдың соңында жазыққа айналып, фундаменті ... Бор және ... ... ... ... ... ... 1-2 км эпиконтинентті теңізбен көмкеріліп жатты. Бұл шөгінділер көне палеозой-орта мезозой бедер пішіндерін тегістеді. Олигоцен кезінде теңіз шегініп, ... және өзен ... ... Жоғарғы олигоцен кезінде аллювийлік фациялар дамып, ойыстар ағын арқылы тереңдеп, ол өзендердің кең таралғанының дәлелі. Кішігірім аумақта тектоникалық қозғалыстардың дифференциясы ... және ... ... мен ... түсуі орын алады [1].
1.1 Эолдық құмдардың пайда болу ерекшеліктері
Эолдық ... ... ... ... - желдің ұшыруы, тасымалдауы және аккумуляциялық әрекетіне байланысты пайда болған түзілімдер. Олар желдің ... және ... ... ... түзілімдер.
Желдің ұшыруынан пайда болған түзілімдер әдетте жер шарының тропиктік және субтропиктік өлкелерінің аридті және ... ... ... ... ... ... ... шөлдік өзен аңғарларында және ежелгі материктік мұз жамылғысының шетіне таяу жалғасқан перигляциялық аймақтарда жиі кездеседі. ... ... ... ... көл, ... түзілімдерінің және эллювийлік түзілімдердің жел әрекетіне ұшырауынан пайда болған. Қарастырылып отырған құмды алқап ... ... Іле ... және көл ... ... ... тасымалданғаны нәтижесінде түзілген. Құм алқаптарының қалыңдығы 10-15 метр, тіпті 100 метрге дейін жетеді.
Эолдық түзілімдерді зерттеу үшін геоморфологиялық талдау өте ... ... ... ... жел ... ... және оның өзгергіштігіне, құм түйірлерінің мөлшеріне, өсімдік құрамының сипатына және басқа факторларға байланысты, эолдық аккумуляцияның түрлі пішіндері қалыптасады, олар: құм ... ... ... ... ... ... құм ... т.с.с. Әсіресе, шағылдар мен құмды төбелер көп таралған. Құм шағылдары симметриясыз, үстінен қарағанда жарты айға ұқсаған немесе орақ пішіндес жел ... ... ... ... ... бедер. Оның екі жақтағы ұшы жел соққан бағытты көрсетеді. Биіктігі 5-40 ... ... жел жақ беті ... 5-150, ... жағы, яғни ық беткейі қысқалау және еңкіш (-28-380 дейін), яғни ... ... ... ... сәйкес. Екі ұшының арасында жел ұйытқығандықтан ойма шұңқырлар пайда болады. Бір-біріне жақын орналасқан ... ... ... ... ... ... ... [2].
Шөлді аймақтардан басқа өңірлердегі бедердің эолдық пішіндері өзендер мен өзге де су қоймаларының жағалауында қалыптасып, құм төбешіктерінің түрлі-түрлі ... ... ... ... ... ... тәріздес және т.б.) құрайды.
Ұсақ түйірлі материалдың тасымалдануы бірінші кезекте үйінді ... ... және ... ... ... ... жел ... байланысты. Ірілеу сынықтар құйын немесе дауыл соққан ... жер ... ... көтеріліп, бірнеше мәрте ұшып тасымалданады, сөйтіп жер бетіне сан рет аунап түсіп, домалай жылжиды. Мұндай тасымалдануды дейді. Эолдық тасымалдануға ең жиі ... ... құм ... Олар ... жер ... 1-2 метр ... ... Оның 80 %-ы желдің, яки құйынның төменгі қабатында, 10-20 см биіктікте жылжиды. Осы жылжу барысында құм ... ... ... ... гуілдеген дыбыс шығарады, соқтыққан құм уатылып-ұсақталады, тегістеліп жалтырайды. ... ... ... ... ең ... ... олар құм құрамының негізгі бөлшегі рөлін атқарады.
Ал, шаң-тозаңның тасымалдануы әдетте едәуір биіктікте өтеді. Шаңды дауыл ... ауа ... ұсақ ... ... ... ... ... көтереді, сөйтіп олар желдің ықпалымен алыс-алыс қашықтықтарға ... ... ... ... ... ... эолдық құмдардың төмендегідей ерекшеліктерін байқауға болады: 1) құм түйірлері бір-бірімен соқтығысып-қақтығысуы салдарынан олар ... ... ... ... арасында сырты тегіс емес бөлшектері де кездеседі; 2) құм бөлшектерінің мейлінше іріктелген (түйірлердің көп бөлігі, яғни ... өте ұсақ яки ... ... мм ... ... ... ... 3) кварц түйірлері үгілу және тасымалдау үдерісіне өте төзімді болғандықтан, олар эолдық құмдар құрамының негізгі бөлшегі болып табылады. ... ... ... ... ... циркон, силлиманит түйірлері жиі кездеседі; 4) құмдардың химиялық құрамы өзгермелі: кремнезем (SiO2) мен темір тотығының (Fe2O3) мөлшері көбірек, ал кальций ... (CaO), ... ... (MgO), ... тотығының (Al2O3) мөлшері аздау; 5) эолдық құрамындағы темірлі минералдардың химиялық үгілуі әсерінен ... ... ... ... ... басым; 6) эолдық түзілімдер көбінесе қиғаштау және қисая айқасқан қабатталу белгілерімен ерекшеленеді, бұл шоғырлану ... ... ... ... ... ... [3].
Эолдық түзілімдердің тағы бір айқын диагностикалық белгісі - олардың құрамында жел күшімен ... құм ... ... ... ... болған көпбұрышты түйірлерінің көп болуы.
Эолдық құмдардың жасын анықтау өте қиын. Оның төменгі ... ... ... беткі қабатынының жасына байланысты. Егер де эолдық түзілімдердің бастапқы көзі төрттік кезеңге дейінгі түпкі таужыныстар ... онда ... ... ... ... ... ... кездегі жер бетінде тұрақсыз бекімеген көптеген жылжымалы құмдардың жасын голоцен деп белгілейді.
Эолдық құмдар арасындағы қақталу қабықтарының, қазба тоңдық бедер ... ... ... ... асырудағы рөлі өте маңызды. Қақталу қабықтары-минералданған грунттық сулардың капиллярлық көтерілуі салдарынан жинақталған карбонаттардың, гипстың және өзге де ... ... ... қалыптасқан тығыз қабаттар. Ал, қазынды топырақтар (погребенные почвы) өздерінің қалыптасуы сәтіндегі физикалық-географиялық жағдайлардың индикаторы, яғни куәсі ... ... қана ... сол ... ырғақты түрде өзгеруін де саралауға мүмкіндік береді.
Лёсс қабатындағы қазынды топырақтың даму ... ... ... ... анық ... және өте маңызды таңбалы қабаты болып саналады.
Желдің есуі нәтижесінде қалыптасқан суперфляциялық түзілімдер арасында екі фацияны ажыратуға болады, олар - жамылғы лёсс ... мен ... ... күл ... лёсс ... ... ... 0,1-0,01 мм арасындағы өте ұсақ бөлшектерден тұратын құмайтты, жақсы іріктелген ... ... құм ... (1-0,1мм) өте аз, олар 1 %-дан аспайды, сазды топырақтар (0,01 мм-ден ... - ... 40%-ға ... ... ... лёсс ... негізінен эолдық әрекеттің әсерінен пайда болады. Лёсс тозаңы әдетте жел күші ... ... ... ... осы ... шөгуіне ылғалдың конденсациясы да өз әсерін тигізеді, яғни лёсс тозаңдарының ... ... және ... қоса түзілуі ықтимал. Мысалы, тозаң бөлшектері қатты жел әрекетінен 12 км ... ... 6000 ... дейінгі қашықтыққа тасымалдануы мүмкін [4].
Көптеген зерттеушілер лёссты сарғылт түсті, қабатты белгілері жоқ, карбонатты, кеуекті (40-50%), көбінесе құмайтты ... ... ... ... ... ... жұмыршақтар мен тасберіштер жиі кездесетін континенттік түзілімдерге жатқызады.
Лёсс таужыныстарының өзіне тән ... бірі - ... ... ... ... ... аз ... бұл таужыныстардың механикалық беріктілігі күрт төмендейді. Лёсс таужыныстарының ылғалды өз ... ... ... бұл қасиетін инженерлік-геологиялық зерттеулерде қатты ескеру қажет, себебі лёсс үстінде тұрғызылған ... ... өте ... ... ... тұрғызылған ғимараттар орнықсыз болып келеді тіпті құлап қалуы да ... ... ... даласында тұрқы табақша тәріздес, тереңдігі кейде 2 метрге жететін, не одан асып ... ... кең ... Дала ... ... ... ауыл ... пайдалануды қиындатады. Әсіресе, ирригациялық арналарға бірінші рет су жібергеннен кейін лёсс топырағының отыру ... ... ... бастайды. Сонда арнаны бойлай тереңдігі 10-15 метрге жететін жарықтардың бірнеше қатары пайда болады. Жарықшақтармен шектелген бөлікшелері бірнеше сантиметрге 1-2 ... ... ... ... ... табанының ені 80 метрге дейін жетеді немесе одан асады. Деформация нәтижесінде арнаның бойлық және көлденең қимасының пішіні ... де, оның ... ... ... ... лёсс ... дәнекерленбеген борпылдақ таужыныстарға жататын, басқа түзілімдерге мүлдем ұқсамайтын ерекше қалыптасқан таужыныс. Оны қолмен оңай сындырып, күрекпен оңай қазуға болады. ... ... ... ... ... лёсс таужыныстарында қабатталу белгілері байқалмайды. Бұлар біркелкі бөлшектерден тұратын бағана тұрқылас пішіндер, ... ... мен тік ... ... ... ... ерекше таужыныс. Егер морфологиялық жағынан лёсске ұқсас, бірақ жоғарыда айтылған лёсске тән белгілері болмаса, мұндай таужыныстарды лёсс іспетті ... деп ... жіне лёсс ... ... көп ... - үзікті шоғырланған қазынды түзілімдер. Лёсстың түзілуі палеоклиматтың ырғақтылығына, яғни климат фазаларының өзгеруіне байланысты. Негізінен, біркелкі бөлшектерден тұратын лёсс ... ... ... ... байқалмаса да, оларды жұқа қабатты топырақ қабаттармен дәйекті түрде алмасуы байқалып қалады. Лёсс ... ... осы ... ... ... жағдайын зерттеуде, яғни климаттық-стратиграфиялық сұлбалар құрастыруда өте маңызды рөл атқарады.
Лёсс қалыптасуы туралы ресми ... ... ... жоқ. Сондықтан ғалымдар арасында әр түрлі пікірлер бар. Солардың ішінде эолдық теория басымдау, бұл теорияға сәйкес лёсс желдің ... ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Көптеген зерттеушілердің пікірі бойынша, лёсс таужыныстарының қалыптасуы үш кезеңге бөлінеді: 1) алғашқы құмайтты материалдардың пайда ... 2) ... ... ... және ... 3) құмайтты материалдардың лёсс таужынысына ауысып өзгеруі. Осындай әрекеттердің мысалы ретінде Іле Алатауының солтүстік баурайында жатқан лёсс ... көзі ... ... ... ... Тауқұм және Сарыесік-Атырау тізбекті құм алқаптарында болғандығын айта аламыз. Бұл құбылыстарды Б.А.Федоровичтің 1963 ... ... ... ... ... ... яғни 1-суретте көрсетілген, әрі осы сурет арқылы эолдық әрекеттер әсерінен құмды алқаптардың ... ... ... ... құм ... мен ... алыс жатқан аймаққа шөгуі тегін еместігін аңғаруға болады. Оңтүстік Балқаш маңы аумағы ... ... бұл ... жел ... ... бірден бәсеңдей қоймайды. Іле Алатауы бөктеріне барып тіреледі де, сол жерде шөгеді. ... 1 - ... ... мен ... ... ... ... [5].
Балқаш маңының солтүстік-батыс және солтүстік-шығыс бағытында алмасып отыратын маусымды желдер Тауқұм және Сарыесік-Атырау құмды алқаптарын құрап, осы ... ... ... бойынша тізбекті құмдар оңтүстік-шығыс бағытқа созылып жатыр. Мұнда желдің орташа жылдамдығы 6-7 м/с, ал кейбір ... ... 40 ... дейін жетеді. Бірақ тауға жақындаған сайын желдің ... ... ... Алматы қаласынан небары 70 шақырым қашықтықта орналасқан ... ... жел ... елге ... ал Іле ... ... тау ... жел мүлдем болмайды деуге де болады. Анда-санда ғана таудан жазыққа немесе жазықтан тауға ... ... жел ... байқалады. Бұл тау-аңғар желдері (горно-долинные ветры) немесе ... желі (фён) деп ... ... ... дамыған жазық бетті саты тәрізді төбешіктер, яғни бөктер таулар түгелімен дерлік лёсс материалынан құралған. Лёсс орман белдемінің ... ... ... яғни ... метр ... дейін тараған. Таудан шайылған лёсс тас қиыршықтастармен алмасып деллювийлік немесе пролювийлік түзілімдерге ауысуы ықтимал. Сондықтан лёсс түзілімдерінде кейде ... ... де ... ... ...
1.2 ... құрылысы және геологиялық даму тарихы
Оңтүстік Балқаш маңы ... ... ... ... ... ... ... аудандастырылуы бойынша қарастырылып отырған аудан Жоңғар-Балқаш геосинклинді жүйесіне кіреді және келесі тектоникалық құрылымдардан тұрады: оңтүстік батыстан ... ... ... ... ... ... ... ойысы, Тастау-Арғанаты, Солтүстік Жоңғар тау жиектері, Қопа-Іле ... және ... ... ... ... [6].
Жаңа тектоникалық этап Альпі кезеңінен басталды. Жарылымдар бойымен ірі вертикальді құбылыстар орын алады.
Балқаш депрессиясының үстіңгі беті біршама ... ... ... ... ... еңіс келеді. Бұл депрессия неоген кезеңінде құрылып, кең платформалық ... ойыс ... ... Қарастырылған аумақтың іргетасының геологиялық құрылысы палеозойдың эффузиялық-шөгінді, интрузиялық жыныстарынан және мезозой-кайнозой шөгінділерінің қалың қатқабатынан тұрады.
Депрессияның ерекшелігі бұл ... ... ... неоген және төрттік шөгінділері кеңінен дамыған. Тек қана жеке кішігірім аудан бөліктерінде саздардан, терригендік триас, юра, бор және ... ... бар. ... ... ... ... көп ... алып жатыр, бірақ депрессияның жиектерінде ғана жер бетіне шығып жатыр. Төрттік ... ... ... ... ... ... ... депрессияның қалыптасуы толығымен аяқталмады, әрі бүгінгі таңда да төмен ойысу үрдісі жалғасып ... Оның ... ... ... ... ... жер ... көрініс беруімен ерекшеленеді [7].
Жаңатектоникалық қозғалыстардың әсерінен Іле өзенінің ағу бағытының өзгеруі орын алды.
Жоғарғы төрттік кезеңде Іле өзені ... ... ... үсті ... ... ал ... төрттік кезеңде өзен аңғарының жайылма бөлігін құрайды.
Қарастырылып отырған ауданның геологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... дейінгі кайнозой түзілімдерінен тұрады.
Ауданның геологиялық даму тарихын төрт кезеңге бөлуге болады: кембрийге дейінгі кезең, каледон кезеңі, герцин ... және ... ... ... кезеңде аумақтың барлық бөлігінде шөгінділердің жиналу үдерісі орын алды. Кембрийде қарқынды магмалық әрекеттер басталып, кембрийге дейінгі ... ... ... және шөгінділердің жиналуы аяқталды.
Төменгі палеозойда теңіз трансгрессиясы әсерінен шөгінді жыныстар қалыптасқан. Силур кезінде теңіз трансгрессиясының күшеюі байқалады. Девон ... ... ... ... ... ... ... болды. Ал, девонның орта кезінде аумақтың жалпы ... орын ... Орта және ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстар жүрді. Төменгі карбон кезеңінің басында ерте герциндік фазалар әрекетінен девондық шөгінділер қатпарлығы жаншылып, ірі қатпарларға айналды. Карбонның басында ... ... жаңа ... ... ... ауданында лагундық-континенттік фациялар жиналды. Орта карбонның орта шегінде ірі кеңістік құралып, ... ... ... ... ... және ысырылу үдерістері басталды. Жоғарғы палеозойда геосинклин кезеңі тоқтап, мезозойдың басында платформаға айналады.
Мезозой және палеоген кезінде континенттік режим басым ... ... ... ... теңестіріліп, үгілу қабығы түзіледі.
Мезозой кезінде континентаралық алаптарда төменгі триаста вулкандық қозғалыстар әсерінен шөгінді жыныстар жиналып, юра ... ... ... ... үдерісі жүрді. Жанартаулық қозғалыстар жоғарғы пермь және төменгі триас кезеңіне дейін жалғасты. Осыдан кейін аумақ ұзақ уақыт бойы салыстырмалы ... ... ... ... Бор кезеңінде құмды жаралымдардың жиналуына әсер еткен ұсақ бытыраңқы алаптар байқалды. Жоғарғы борда өзінің орнын өзгертетін өзен арналарына ... ... ... және құмды ұсақ түйіршікті жыныстарға ауысуынан шөгінді жыныстар құрылды.
Олигоценнің ... ... ... түзіліп, Балқаш ойпаңының төмен ойысуы және құмды қабаттарымен саз шөгінділерінің түзілуі байқалады.
Олигоцен және миоцен ... ... ... ... ... ... жеке қазіргі кездегі жоталар пайда болды. Тектоникалық қозғалыстар миоцен кезеңінде аумақтың төмен ... ... ары ... ... ... әкелді. Таулы алқаптардың бұзылуынан пайда болған үгілу өнімдері қызыл түсті қалың қатқабатты ... ... ... ... ойыстың ортасында жинақталып, ірікесекті материалдардан тұрды.
Неогеннің соңында және төрттік кезеңнің басында альпілік қозғалыстар жалғасып, Балқаш және Лепсі ... ... ... және Шу-Іле антиклинорийлері түбегейлі қалыптасты.
Төрттік кезеңнің фазасында негізінен, климаттық факторлар мен тектоникалық қозғалыстар салдарынан эрозиялық-аккумуляциялық ... ... ... ... әр ... және амплитудағы жаңатектоникалық қозғалыстармен сипатталған және ландшафтық-климаттық зоналардың негізгі ерекшеліктері ... ... ... ... 20 миллион жыл бұрын, қазіргі биік Тянь-Шань тауларының орнындағы ... ... ... ... 500-700 ... ... баратын таулар пайда бола бастады. Содан бері Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс жазықтарындағы тау жоталарының өсуі жалғаса ... ... ... ... шақырымға созылған тау тізбектері биіктеген сайын ауаның алмасу мөлшері азайып, мұның өзі Қазақстанның аймақтық температурасының жалпы төмендеуіне әсер етті. ... қоса ... ... ... ... ... ... температуралық градиентіне сәйкес әр 100 метр сайын 0,6 градусқа төмендейді. Сол себептен Хантәңірінің және басқа да биік таулы шыңдарының басына ... қар ... ... ... ... ... даму кезеңіне ауысып аридті зона қалыптасты. Бұл жағдайлардағы климаттық тербелістер төрттік түзілімдердің шоғырлану аймақтарында өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің ... ... ... ... Дегенмен, осындай климаттық жағдайларда тау бөктерлерінде қалың орман тоғайлар ... ... ... ... ... ... негізінен жылқылар, бөкендер, қорқау қасқырлар және басқа да сүтқоректілерден ... ... ... ... ... ... кешені қазақстандық Іле фауналық кешеніне ауысты. Сөйтіп, төрттік кезеңнің басталуы негізінен жаңатектоникалық ... ... ... ... мен ... ... жоғарылауы, ауа райының қатая түсіп континенттік режимге көшуімен сипатталды.
Эоплейстоцен (QE) ... ... 1,65-0,8 ... жыл ... соңғы кайнозой геологиялық тарихының шұғыл өзгеру шегі болды. Балқаш-Алакөл және басқа да ойпаттарда саздақты-гравийлі ... ... ... бас ... ... жағдайлары соңғы плиоценге ұқсас болғанымен, тек орта кезінде ғана алғашқы мұзбасуымен байланысты суық кезең ... ... жер ... ... көтерілуіне және климаттың құрғақтануына сәйкес неогендік өсімдіктер әлемі мен жануарлар түрлері пайда бола бастады.
Алғашқы плейстоцен (QІ) 0,8-0,4 ... ... ... ... ... ... Әр ... дифференциацияланған жақпарлы-қатпарлы (глыбово-складчатые) қозғалыстар нәтижесінде таулар одан әрі ... одан ... ... аңғарлы мұздықтар түрі әрі қарай дамып жалғаса берді. Маусымның жылы кездерінде таудан аққан көптеген ... ағын ... тау ... ... тау ... ... мен ... үйеді. Ал, суы мол тұрақты ағын сулар таужыныстарын қиратып, ұсатып ... ... ... ... ... ... ... аллювийлік құм түзілімдері пайда болды.
Алғашқы плейстоценнің соңында салқын және қуаң ... ... ... ... ... бола ... Жел әрекетінен биік тау етектерінде әр деңгейде лёсс тәрізді саздақтардан құралған жалдар мен ... ... ... Олардың негізгі көздері көршілес жатқан көлдік-аллювийлік құмды алқаптар. Мәселен, Іле Алатауының баурайында жиналған лёсстік топырақ қабаты ... ... ... Оңтүстік Балқаш маңындағы құмдардан желмен ұшып келген шаң-тозаңдар тауға тіреліп, тау етегінде шөге берген. 2-суреттегі Оңтүстік Балқаш маңы ойысының және Іле ... ... ... түзілімдердің өзара қатынасының сұлбасынан бұл құбылыстарды анық көре аламыз. ... ... ... ... ... батысқа созылған тау бөктері (прилавки) сол кезден бері қалыптасқан ... ... Лёсс ... ... 2-5 ... ... байқалады [5].
Орта плейстоцен (QІІ) 420-130 мың жылдар аралығында таулардың одан әрі көтерілуі және ... ... ... қалыптасуы орын алды.
Орта төрттік кезеңде тектоникалық қозғалыстардың нәтижесінде Балқаш көлінің суы қазіргі алап ... ... Іле ... ... ... ... ... Балқаш жазығына шықты.
Ескере кететін жай, орта плейстоценнен бастап таулардың биіктеп көтерілуіне байланысты оңтүстіктен келетін жылы ылғалды ауа тасқындарына ... ... ... ... ... биік таулардың етегінде үстін лёсс жамылғысы жапқан қойтас және ... ... ... Лёсс ... - ... жатқан құмды аймақтардан көтерілген тозаң.
Өзендер алғашқы аққан бағытынан қайтпай ... ... ... арналарын тереңдете берген. Кетпен, Жетісу (Жоңғар) және Іле Алатауынан көлденең бағытта аққан өзендер Іле ... ... Орта ... кезінде суы молайған Іле көлі Қапшағай шатқалы бойымен төмен қарай ақты. Нәтижесінде орта плейстоценнің ... ... ... көлі ... ... ... кезеңнің соңында және жоғарғы төрттік кезеңнің басында аридтік климат өршіп, су ... ... ... ... ... сынықты материалдардағы аккумуляциялық үдерістер эолдық бедер құру үдерісіне ауысып, құмдар жел әрекетінен үрленіп, құмды алқаптарда ұйытқу әрекеті орын алды.
Сурет 2 - ... ... маңы ... және Іле ... ... беткейіндегі түзілімдердің өзара қатынасының сұлбасы [2].
Соңғы плейстоцен (QІІІ) 130-10 мың жылдар аралығын қамтиды. Бұл ... ... ... атты ... ... ... және ... шоқылары мен жеке биік тауларының одан әрі биіктеп көтерілуіне себепші болды. Осы кезеңде дәлірек айтар болсақ, осыдан 40-20 мың жыл ... ... ... ... Іле ... ... ... көлінің суын солтүстікке қарай ығыстырып нәтижесінде көлдің көрінісі қазіргі бейнесіне ұқсас болды.
Жоңғар атты тектоникалық қозғалыстар және климаттың ауытқуы эрозиялық-аккумуляциялық үдерістерді ... ... Тау ... орта ... ... ... ... конустардың көп бөліктері шайылып кетіп, одан төменгі деңгейде ... мен ... ... жаңа ... ... ... Қазақстанның жазық аймақтарындағы өзен аңғарларында бірінші және екінші (Іші және ... ... ... аллювийі қалыптасқан.
Голоцен (QIV) біздің дәуірімізге дейін 10 мың жылдан бергі уақытты қамтитын төрттік дәуірдің қазіргі кезеңі.
Белсенді тектоникалық қозғалыстармен ... ... мен ... ... ... 15-8 мың жыл бұрын) климат өте суық және қатаң болды. Бұл кезде қоршаған орта елеулі өзгеріп, мамонт тәріздес сабалақ ... ірі ... ... ... ... ... мен ... қазіргі түрлері жер бетіне таралды.
Балқаш көлі су айдынының көлемі климатқа байланысты өзгеріп тұрды.
Өзен аңғарларында жайылма террасалар қалыптасты. Шөл ... ... ... мен тақырлар, хемогендік түзілімдер және эолдық құмдар жиналды. Ал, тау етегінде пролювийлік түзілімдерден құралған қазіргі ысырынды конустар қалыптасты.
Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... бұзылуда, ал Балқаш және Лепсі ойыстарында генезисі аллювийлік, пролювийлік, ... ... ... ... ... ... ... жиналу әрекеті жүріп жатыр. Қазіргі кезеңдегі төрттік дәуірдің аллювийлік шөгінділерінің қалыңдығы 10-12 ... ... 20 ... ... ... соңғы тарихи заман кезінде антропогендік әрекеттің әсерінен жер бедерлерінің ... ... ... ... ... ... ... қарқынды түрде жүріп жатыр [2, 5].
Қорытындылай келе, қарастырылып отырған ауданның бедерінің ... ... ... ... компоненттерінің қазіргі бедер құруда барлық кезде әрекет етуші фактор ... ... 3 - ... ... маңы ... ... түсірілімі [2]
Сурет 4 - Ғарыштық түсірілім негізінде жасалған ... ... ... ... ... ... МАҢЫ ... ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
Қарастырылып отырған ауданның жер бедері Балқаш ойысының аккумуляциялық жазықтарымен, сонымен қатар оңтүстіктен және шығыстан Шу-Іле тауларының, Жетісу (Жоңғар) Алатауы ... ... ... ... беті ... ... ... көліне қарай еңістеу келеді. Абсолютті биіктігі 450-500 метрден 345-360 метрге дейін өзгеріп ... ... көп ... ... ... ... эолдық жазықтар, кей тұста шағылды келетін төбешіктер және тек қана солтүстік бөлігінде тақырлық шөлдер кездеседі. Жеке ... ... мен ... салыстырмалы биіктік айырымы орта есеппен 15-20 метр, ал Тауқұм құмдарында 80 метрге ... ... Бұл ... ... ... ... Мойынқұм, Сүртек, Жалқұм сияқты ірі құмды алқаптар тобы кездеседі. Қырқалы құмдар солтүстік оңтүстікке қарай созылып, Сарыесік-Атырау шөлінің ... ... кең ... ... ... ұзындығы 0,6-2 км шамасында құбылмалы болып келеді, ал ені 300 метрге дейін жетеді. Биіктігі 10-15 ... ... 25 ... дейін барады. Әдетте, қырқалардың шығыс және солтүстік-шығыс ... тік (350 ... ал ... және ... ... келген (10-150).
Қырқалы-төбешікті құмдар оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып, басқа құмды бедерлерге қосылады. Қырқаның ұзындығы 0,5-тен 2 км-ге дейін ... ... ені 250-700 ... ... ... тік (25-300) , ал ... батыста көлбеу келген (10-120). Қырқалар мен төбешіктердің биіктігі 3-10 метр, кейде 25 метр болады. Қырқааралық ... ... ені 50-700 ... құмдар әдетте, шектеулі аудандарда құрғақ арналар мен өзен ... ... ... Лөкқұм құмында Балқаш көлінің жағасы мен Қаратал өзен аңғарының оң жағалауында ... ... мен ... ... ... 3-5 ... аспайды.
Аллювийлік-көлдік жазықтар Іле, Қаратал, Лепсі, Ақсу, Аягөз өзендерінің аңғарларында, өзен атырауларында, Іле өзенінің көне атырауында және ... ... ... ... ені 3-20 ... жетеді. Өзен аңғарларында жайылма, биік жайылма және жайылма үсті террасасы байқалады. Жайылма және өзен ... беті ... ғана ... ... ... бөлшектенген, төбешікті құмдар эолдық әрекеттер салдарынан ұйытқыған.
Қазіргі өзен атыраулары желпуіш (веер) тәрізді салалардың кеңейген жүйесіне құралған. Беткі ... ... ... ... ... ... 370-340 ... дейін төмендейді. Атырау ауданының көп бөлігін өзеннің су басу деңгейінен 2-3 метр төмен орналасқан арнааралық ойпаңдар алып ... ... ... оң жағалаулық бөлігін деп аталатын құрғақ арналармен ... арна маңы ... мен ... 6-8 метр ... ... құмдармен жиектелген ескі атыраулар алып жатыр.
Аумақтың оңтүстік бөлігі ... ... ... ... ... ... 600-700 метрден 800-1000 метрге дейін жететін Шу-Іле тауларымен (Сарыбастау, Даланқара, Қаршоқы, Аңырақай) ... ... және ... ... ... ... Қопа ... орналасқан. Ойыстың беті тегіс, абсолютті биіктігі 600-700 ... ... ... ... ... ... ... шығысы Іле тауаралық ойысына ауысып, гипсометриялық тұрғыдан биіктей түседі [9].
Аумақтың оңтүстік-шығыс бөлігінің абсолютті биіктігі 900-950 метрден (Құланбасы, Көкшіл таулары) 1450 ... ... ... ... ... ендік бағытта құрылған қырқалар жүйесі Жетісу (Жоңғар) Алатауы сілемдерімен жалғасып жатыр. Таудың салыстырмалы биіктігі жергілікті өңірден 300 метр ... ... ... Тау ... ... ... тау аңғарлары мен сайлар биік, тік беткейлермен тілімделген және қарқынды бөлшектелген. Терең тауаралық депрессиялардың беті 600-ден 850-ге дейін жетеді. ... ... ... ... ... ... құмдары бар, олардың беті батысқа қарай еңіс, абсолютті биіктігі 900-ден 475 ... ... ... тұрады. Малайсары тауынан оңтүстікке қарай тауалды еңістеу келген жазығы мен абсолюттік биіктігі 600-780 метр болатын Итжон үстірті кездеседі.
Балқаш ... ... ... ... келген абсолютті биіктігі 500-632 метрлік қыраттар, Баскерегетас (466-533 метр), Арғанат (520-720 метр) және Үшқара аласа тауларымен көмкерілген. ... және ... ... ... ... ... арасында Қарой үстірті орналасқан. Абсолютті биіктігі 700-750 метр болатын жеке ұсақ шоқылары бар төбелі жазықтары осы жерлерде кездеседі.
Қарастырып отырған ... ... ... ... ... 580-846 ... Солтүстік Балқаш маңының төбелі-жонды ұсақ шоқылары кездеседі. Шоқылар әдетте, үшкір немесе күмбез тәрізді келеді. ... ... ... ... сай- ... ... Ал, төбелер және жондар планда жайпақтау және дөңгелек пішінді болып келеді. Бұл өңірде тас құламалар ... ... [10, ... Геоморфологиялық зерттелу тарихы
Балқаш маңы ойпаңы және Балқаш көлін зерттеу тарихы өткен ... ... ... ... алады. Бұл өңірдегі Балқаш және Алакөл көлдерінің айналасына жалпы шолу жасаған П.П.Семенов-Тяншанский болды. Ол өткен геологиялық заманда біртұтас Балқаш-Алакөл суқоймасының ... ... ... айтқан.
1874-1880 жылдары Түркістан өлкесінде ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында И.В.Мушкетов пен Г.Д.Романовский Балқаш маңы ойпаңының оңтүстігіндегі таулардың геологиялық картасын жасады.
И.В.Мушкетовпен ... ... және ... ... ... ... байланыс болғандығы туралы болжам жасаған. Кейіннен бұл пікірді Н.И.Горностаев, Н.И.Касаткин және Н.Г.Кассин қолдады.
1884 жылы зоолог ... ... көлі мен ... өңіріне саяхат жасап, Балқаштағы эндемикті ихтиофауналарды зерттеп, оның орталық Азиядағы ихтиофауналармен жақындығын анықтады. Осыдан кейін ол ... және ... ... көл ... және ... ... ... байланысы жайлы өз ойын білдірді.
Л.С.Берг 1903 жылы Іле-Бақанас ... ... ... ... Балқаш маңында Арал мен Каспий алабымен байланыс жоқ екендігін дәлелдеді.
1910 жылы Балқаштың солтүстік батыс жағалауында зерттеу жүргізген Б.Ф.Мефферт ... биік ... бар ... анықтаған. Ол Балқаш суы Жетісу Алатауының оңтүстік ... ... ... ... ... және ... ... қосылған деп санаған.
Географ-ғалым, саяхатшы Ш.Ш.Уәлихановтың Қашқарияға сапары кезінде Жетісу өзендерін зерттеп, яғни Іле, ... ... ... ... ... құрылымын, ағу бағытын анықтап, климатын және өсімдіктер мен жануарлар дүниесін сипаттап жазды.
1911 жылы Қапал тауларымен Іле ... ... ... ... ... ... ... маңы аймағының төрттік шөгінділері көрсетілген геологиялық картасын жасап шығарды.
1927 жылы Н.Н.Горнастаев солтүстік Жетісу Алатауы беткейін бойлай төрттік шөгінділерін ... ... ... бұл ... ... басқаруымен зерттеулер жүргізілді. Ол Тауқұм құмдары, Қарой ... ... ... ... Іле аңғарын сипаттап, Шу-Балқаш суайрығының кейінгі бор және үштік кезеңнен бастап пайда болғанын дәлелдеді.
М.П.Русаков Шу-Іле тауларынан ... ... ірі өзен ... ... туралы жорамалдаған. Бұл аңғар плейстоценнің басында пайда болып, шығысқа ... ... ... ... ... ... ... Балқаш көлі, Сасықкөл, Алакөл, Эби-Нор көлдері максималды рисс мұзбасу кезінде ... ... ... ... ... ... де қолдаған.
1940 жылы жарық көрген В.А.Обручевтің атты монографиясында 1905, 1906, 1909 жылдардағы ... есеп ... ... Сасықкөл, Алакөл, Эби-Нор көлдерінің байланысы болғанын баяндады. Балқаш-Алакөл ойпаңының құрылуында ерте бор ... ... ... ... тектоникалық қозғалыстардың маңызы ерекше екенін атап өткен.
Балқаш маңы ландшафтын зерттеген С.А.Никитин 1941 жылы атты еңбегін жарыққа шығарды.
1948 жылы ... вюрм мұз басу ... Іле ... суы ... ... тіліп өтіп, Балқаш ойпаңына құйылу нәтижесінде Балқаш көлі пайда болғанын айтты. Сонымен қатар, М.К.Вяткин Бақанас құрғақ арнасының атырауы 200 жыл ... ... ... жазған.
Д.Д.Квасов Балқаш көлінің минералдану дәрежесіне қарай абсолютті жасы 2000-2500 жыл деп ... ... ... алабының біртұтас болғандығымен келіссе де, оның Эби-Нормен біртұтас көл болғандығын қолдамады. Ол Балқаш алабының суы кең ауқымды өлкені алып ... ... Оның ... бойынша, Балқаш алабының жағалаулық сызығы 400 метр деңгейінде болғанын айтқан.
Б.К.Штегман және Б.М.Хайдаров Іле атырауының тарихын ... ал ... ... ... ... ауытқуы таулы мұздықтармен байланысты екендігін айтты.
1959-1962 жылдары Балқаш маңы ойпаңында Оңтүстік Қазақстан геологиялық басқармасы және Қазақ Кеңес Социалистік Республикасы ... ... ... ... ... ... экспедициялары зерттеу жұмыстарын жүргізді. П.Ф.Кандауровтың жетекшілігімен 1:500 000 масштабты геологиялық-геоморфологиялық ... ... ... ... ... және ... түзілімдер картасы құрылды. Сонымен қатар, жаңатектоникалық және оңтүстік Балқаш маңының көп бөлігінің геоморфологиясы, кайнозойлық түзілімдерге арнайы зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Қ.И.Сәтпаев ... ... ... ... ... ... жоспарына сай 1963-1966 жылы тақырыбы бойынша геологиялық-геоморфологиялық ... ... ... ... жетекшілік етті.
1963 жылы Б.А.Федоровичтің атты кітабы жарық көрді. Бұл ... ... ... және ... ... болу заңдылықтары түбегейлі қарастырылған.
1972 жылы Г.Ц.Медоев және А.С.Сарсековтың редакциялауымен Т.Н.Журкашевтің атты монографиясы жарық көрді. Онда Балқаш-Алакөл ... ... және ... ... ... ... орын ... тас кезеңіндегі жаңа мәліметтерді келтіріп, жаңатектоникалық және геоморфологиялық құрылысы сипатталады. Бұл еңбекте геоморфологиялық карта және антропогендік шөгінділер картасы қосымша құрастырылған ... ... ... ... ... болсақ, г.ғ.д. профессор С.Б.Қуанышбаевтың 1996 жылы , 2010 жылы жазылған еңбектерін айтуға болады. Сонымен қатар, г.ғ.д. профессор ... 1993 жылы және ... ... А.Е.Намазбаеваның 2005 жылы тақырыбында жазылған диссертациялық жұмыстарды да атай аламыз.
2.2 Шөлді ... ... ... (лат. ... аймақтардағы бедер пішіндері негізінен желдің әрекетінен пайда болады. Желдің әрекетіне байланысты геоморфологиялық үдерістер мен ... ... деп ... ... ... ... ... Эолдық үдерістердің морфологиялық жағынан көрініс беру үшін мынадай физикалық-географиялық және геологиялық жағдайлардың белгілі түрде үйлесуі қажет, олар: жауын-шашынның өте аз ... ... ... жиі ... ... жамылғысының мүлдем жоқ болуы немесе өте сирек кездесуі, тау жыныстарының мейлінше физикалық үгілуі және үгілу заттарының өте ұсақ ... ... ... ... қуаңшылық елдерде яғни жауын-шашынның жылдық мөлшері 700 мм-ден аспайтын тропикалық шөлдерде, сонымен қатар қоңыржай салқын ... ... ... шөл және ... жиі кездеседі. Демек, эолдық үдерістер - алдымен физикалық-географиялық ... ... ... ... мен ... белгілі бір өзара қарым-қатынас арасындағы құбылыстармен байланысты. Эолдық әрекетке қолайлы жағдай арктикалық және антарктидалық климаттық белдеулерде де болады. Кезінде ... ... ... мұз ... ... таяу ... перигляциялдық аймақтардағы жазықтарында болған.
Белгілі жағдайда эолдық үдерістер басқа табиғи белдеулерде де кездеседі. Мысалы, климаттың жағдайына қарамастан борпылдақ құмның ... ... және көл ... ... ... бедер пішіндері аллювийлік материалдың жиналу нәтижесінде өзен аңғарларында да қалыптасады.
Сөйтіп, жел ... ... ... жүзеге асу аймақтары: кең көлемді шөл және шөлейт белдемдері, теңіз бен көлдің ... ... және өзен ... құм ... шоғырланатын бөліктері [13].
Жалпы эолдық үдерістер мынадай түрлерге бөлінеді: 1) дефляция - (лат. deflare-үрлеу) желдің әрекетінен борпылдақ ... ... ... 2) ... (лат. ... ... желдің әрекетінен ұшатын қатты құм бөлшектер мен түйірлер арқылы түпкі тау ... ... әсер ... ... ... ... тегістеу, тесу; 3) эолдық материалды тасымалдау және шоғырлап шөгуі.
Желдің жылдамдығы мен жел арқылы ұшқан ... ... ... ... ... бар. ... қозғаушы күші оның жылдамдығына тура пропорционалды, ал тасымалдау бөлшектердің мөлшеріне кері пропорционалды болады.
Бедердің дефляциялық және коррозиялық пішіндері. Жер ... ... ... ... шөл және ... ... адам ... биік әртүрлі тас бағаналар, тас саңырауқұлақтар, тас шарлар өрген қойдай жайылып жатыр. Олар көбінесе тасқашалау (коррозия) мен ... ... ... ... болған. Жел айдаған миллиондаған құм түйірлері көбінесе жердің бетінен 1-2 метр биіктікте ұшады. Сонда жартастардың сол ... ... ... жел құм ... ... ... жонып, тырнап, қырып, бұзып айдап алып кетіп кейін , немесе тәріздес ерекше бедер пішіндерін құрайды. ... ... ... құм ... ... тау ... ... абразиялық материал ретінде олардың сыртын өңдеп механикалық әсер етеді.
Жел ... ... ... ... құрамы және құрылысымен тығыз байланысты. Жел өзінің табиғи әрекетіне орай нығыздығы шамалы икемді тау жыныстарға ықпал етіп, яғни құм және ... ... ... отырып, жартастардан неше түрлі қуыстарды және әр тереңдікте әр ... ... ... ойып ... Мұндай өңірлерде берік тау жыныстардан құралған жартастардан жел неше түрлі жануарларды, отырған құсты, басынан дулығасын ... ... ... алпауытты, сақалы ұйысқан шалды, кемпіртасты, шөккен түйені, ... ескі ... ... ... және т.б. ... ... ... осылайша қатты, берік тау жыныстарды бөліп қақпалау әрекетін эолдық ... ... деп ... ... және коррозия үдерістердің әсерінен шаң-тозаңдардың үрленіп ұшуы және құйын болатын шөлді аймақтарда жиі байқалады. Солардың әсерінен жер ... ... ... ... жел ... ... ... созылған сопақ пішінді көлденеңі оншақты метрге немесе жүздеген метрге жететін қазаншұңқырлар (котловина выдувания) пайда болады. Кейбір жағдайда ... ... ... ... ... ... қазаңшұңқырлардың түбін әрі қарай тереңдете түседі. Осылайша түбі өте ... ... аса зор ... ... ... өңірлерде дөңгелек келген ерекше бедер пішіндері, яғни тасберіштер ... кең ... ... ... ... тау жыныстарындағы кеуектер мен қуыстарда гипергенез және гидротермальдық ... ... ... ... ... ... ... мен пішіні және беріктік тұрғысынан қоршаған ортадан анық ерекшеленетін коллоидтық және кристалды минералдық заттар жиынтығы. Тасберіштердің секрециялардан ... ... ... ... ... ... қуыстың сыртқы өңіріне қарай өсетіндігі, яғни әуелі қуыстың (кеуектің) орта тұсында ядроның қалыптасуы, одан ... ... ... түсуі нәтижесінде кеуек (қуыс) болмысын түгелдей иемденуі. ... ... ... өсу ... ... ... ... тұрады. Тасберіштер көбінесе жұмыр пішінді (дөңгелек, сопақша, цилиндр немесе конус тұрғылас) болады.
Дефляциялық үдерістер ауыл шаруашылығына едәуір зиян ... ... ... ... ... кезде желдік эрозия (ветровая эрозия) пайда болуы мүмкін. Егер мұнда жыртылған жерлер тиісті қамқорлықпен пайдаланбаса, топырақтың жоғары құнарлы ... ... ... ... ... ... ... ұшып айдалып кетеді. Нәтижесінде жел эрозиясы мемлекетке жыл сайын көп зиян тигізеді. Ғалымдардың есептеуі бойынша, ... 1 ... 125 ... ... топырақ желмен ұшып кетеді екен [14].
Тасымалдану. Жел жер ... ұсақ ... ... ... ... үрлеп көтереді де, оны бүкіл жер жүзіне тасымалдайды. Тасымалдану жолының ... ... ... ... ... және ... олардың пішініне, екіншіден, жел күшіне байланысты болады. Ірілеу кесектер де ... ... ... жер ... ... ... ... ұшып, жерге аунап түсіп, домалап отырады. Мұндай тасымалдануды дейді. Ал, эолдық тасымалданудың басты құрамы құм ... Олар ... 1-2 метр ... ұшады. Соның 80%-ы жел құйынның аса төменгі қабатында 10-20 см биіктікке жылжиды. ... құм ... ... ... ... ... дыбыс шығарады, соқтығысқан құм уатылып-ұсақталып, тегістеліп жалтырайды. Кварц түйірлері ... ... ең бір ... ... құмдар құрамының негізгі бөлшегі болып саналады.
Ал, шаң-тозаңның тасымалдануы әдетте едәуір ... ... ... дауыл кезінде ауа, биіктігі жүздеген метрге дейін ұсақ-тозаң бөлшектерге толып, олар ... ... ... ... ... эолдық құмдардың жаралу тегі - өзен, көл, теңіз шөгінділерінің жел әрекетінен ұшып ұйытқуынан пайда болған. Балқаш маңындағы Іле өзенінің және ... құм ... ... ... ұшуынан түзелген [15].
Эолдық аккумуляциялық бедер - құмдардың, шаң-тозаңның жел әрекетімен шоғырлануы нәтижесінде жер бетінде пайда болады. Эолдық аккумуляциялық ... жай түрі - құм ... ... ... Бұл алдымен биіктігі - 1-2 метрге жететін бұта, ... тас ... ... ық ... ... ... жел бағытына сәйкес созылған, дөңгелек дөңестер. Осы дөңестер өсе келе өзі де ... ... ... құмдар оның алдында үйіле бастайды. Ақырында тосқауылдар құмның астында көміліп, биіктігі 5-6 метрге дейін жететін симметриялық эолдық үйінділер ... ... ... ... қарай орналасқан бойлық және көлденең эолдық пішіндерді ажыратуға болады. Мұндай бедер пішіндердің түрлерін 5-суреттен көруге ... Бұл ... ... ... соғу бағытына сәйкес қалыптасқан.
Сурет 5 - Желдің соққан бағытына сәйкес қалыптасқан құмды бедер пішіндері [16].
Қырқа құмдар (грядовые пески) - ұзындығы ... ... ... 10 ... 30 метрге дейін жететін желдің тұрақты бағытына қарай жаралған құмды тізбек қырқалар Б.А.Федоровичтің (1983) көзқарасы бойынша ... ... ... ... ... ... ... тәрізді таралуынан, құмның жел екпіндерінің жазық бағытта шыр айналып ұшып борауынан қалыптасады. Себебі құйынды жел құм түйірлерін ... ... ... ... ... арасында пайда болған қырқаларға әкеліп үйеді. Сонымен қатар, құм басым желдердің бағытына сәйкес ... ... ... ... береді де, оның ұзаруын қамтамасыз етеді. Нәтижесінде бір-бірімен жарыса созылып жататын жіңішке қырқалар түріндегі құм алқаптары қалыптасады. Қырқа құмдардың өздеріне тән ... ... - жел жақ ... мен ық жақ ... ... жөнінен олардың бір-бірінен айырмасы жоқ. Қырқа құмдарды көбінесе өсімдік ... ... ... ... ... ... ... маңы жазығының ең басты бедер пішіндерін құрайды.
Жел бағытына көлденең ... ... ... шағылдар, шағыл тізбектері және параболдық құмды дөңдер ... ... ... ... - симмериясыз, үстінен қарағанда жарты айға ұқсаған немесе орақ пішіндес жел ... ... ... ... құм бедері. Оның екі жақтағы ұшы жел соққан ... ... Жел жақ беті ... 10-150, ... ық беткейі қысқалау еңкіш-30-350 дейін жетеді, яғни құмның ... ... ... ... Екі ... ... жел ұйытқығандықтан ойма шұңқыр пайда болады. Құм шағылдарының көлемі әртүрлі. Кішкене құм шағылдарының биіктігі 3 м-ден 8 м-ге ... ... Құм ... бір ... ... жел ... ... баяу жылжи береді.
Үлкен құм шағылдарына қарағанда аз көлемді кішкене құм шағылдары орнынан тез ауысады, олар үлкен құм ... жел жақ ... ... ... ... ірі ... , құм ... қалыптасады. Осы құм шағылдарының пайда болуы туралы басқа да ұғымдар бар. М.П.Петрованың ... ... ... құм ... ... үлкен құм шағылдарының жел жақ баурайындағы құйынның әрекетіне байланысты.
Жел ... ... ... аккумуляциялық құм бедерлеріне шағыл тізбектері жатады. Шағыл тізбектері деп құм шағылдарының бірінен соң бірі ... бойы ... ... күрделі шағылдарды айтады. Әдетте, шағыл тізбектері бір-біріне қатар, параллель ... ... ... ... ... 3-5 км ... алайда ұзындығы 20 км дейін жететін, көлденеңі 1 км, биіктігі 100 метрді құрайтын құмды жоталары да байқалады. Жағалық шағылдар (дюналар-нем. ... ... - ... ... және ... ... жел ... үюден пайда болған бедер пішіні. Жағалық шағылдар тұрақты жел бағытына көлденең орналасады да, көбінесе қатар тізбектеліп жатады. Олардың биіктігі кейде 300 м-ге ... ... ... ... ... жел жақ беткейі жатық 5-120, ал қарама-қарсы, ық жағы еңкіш - 30-350-қа дейін жетеді. Желдің әсерінен құм ... баяу ... ... бақтарды, жолдарды, арықтарды, тіпті қыстақтарды басып қалуы ықтимал.
Эолдық аккумуляциялық пішіндерге жеке ... ... ... ... ... ... эолдық пішіндер өте сирек кездеседі.
Қуаңшылық аймақтардағы теңізге жақын орналасқан тау жоталарының етегінде пирамидадық құм ... ... ... түзілімдер жиі кездеседі. Бұлардың биіктігі 150-200 метр. Құм шағылдардың қоректену көзі - теңіз жағалауларының бойындағы құмдар. Бұл жағдайда теңізге төніп ... биік ... ... ... ... ... бөгеті болып тұрады.
Жоғарыда айтылған барлық құм үйінділерінің жел жақ бетінде жел бағытына көлденең ұшырасқан, күрделі түрде ирелеңдеп тарамдалған ... ... ... микропішіндер жүйесін - шымырдың эолдық белгілері (эоловые знаки ряби) дейді. Бұлар құм ... ... ең ... ... ... ... динамикалық ықпалына бейімделген ерекше микропішіндер. Соққан жел ұшырып алып келген құм түйірлерін осы микропішіндердің ық ... ... ... ... ... ... құм үйінділері үнемі жыл сайын бірнеше сантиметрге бірнеше ондаған ... ... ... ... ... Нәтижесінде олардың жолында тұрған неше түрлі құрылыстарды, ағаштарды, бұталарды көміп тастайды. Көшпелі құмның халық шаруашылығына едәуір зияны бар. Тарихта көне ... ... шөл ... ірі ... гүлденген алқаптар, бау-бақшалар түгелдей құм астында көміліп қалғаны баршамызға аян [17].
Қарастырып ... ... ... ... дауылдар орын алады. Шаңды дауылдар негізінен, жылдамдығы арта түсетін, шұғыл континенттік климатқа тән. Алайда шаңды дауылдардың ... ... ... болмайды, яғни күшті желдер жиі соғатын өңірлерде шаңды дауылдардың көп саны ... Тек ... ... ... ... ... дауылдардың пайда болуына әкелуі мүмкін. Олар жер беті құрғақ, өсімдік жамылғысымен қорғалмаған, мөлшері 250 мкм-нан аз өте ұсақ ... ... ... ... жағдайларда туындайды. Шаңды дауылдардың жиі қайталанатын ошақтары біршама жоғары жылдамдықпен соғатын желдер және жиі жеңіл механикалық құрамды ... ... ... ... сирек немесе мүлдем жоқ құмды шөлдерде болады. Қауіпті және ерекше қауіпті шаңды дауылдардың едәуір аудандары Іле ... ... ... ... 12 сағаттан асатын шаңды дауылдардың қайталануы, жалпы шаңды дауылдардың 3 % ... ... 3,2-4,3 % ... ... [16].
Қуаң климатты елдерде құрылысты салу және ауыл шаруашылығының жарамды жерлерін ұқыпты пайдалану үшін алдымен лайықты ... ... ... ... қарсы әрекет жүргізілуі тиіс. Осы мақсаттар жүзеге асу үшін қазіргі кезде бірқатар тәсілдерді ... ... ... ... ... үшін қыстыгүні қар тоқтатқандай қалқандар қою;
* құмға өсетін өсімдіктерді (бұталар, қарағайлар, ормандар, шөптер) ... ... ... ... ... отырғызылған өсімдіктер өзінің тамырын жая отырып, құмның беткі қабатын сәл бекітіп қозғалтпайды;
* мал жайылған жерлерді ұқыпты ... ... ... басып тастаған мал айдалған жолдарға назар аударып, тиісті шаралар жасау.
Шөл аймақтарының аридтық-денудациялық бедер ... Қуаң және ... қуаң ... ... ... ... ... және сазды шөлдерде кең тараған. Оларда бедердің ... ... ... ... ... тасты шөл аймақтарында бытырай шашылып жатқан тау жыныстар сынықтарының ... ... ... ... беттері күнге күйген қоңыр-қошқыл немесе қара түсті жылтыр жұқа қабықшамен ... Бұл ... ... ... тау ... ... күрт ... жағдайында, олардың біресе ылғалдану, біресе қақталу үдерістері алмасу нәтижесінде және ... ... ... тау ... ... ... тұз қалдықтары. Бұны шөл тотығы (пустынный загар) дейді. ... ... ... және ... ... ... ... М.А.Глазовскаяның пікірі бойынша, оксидтық және гидрооксидтық марганецке, темір және басқа элементтеріне байланысты, микроорганизмдердің биохимиялық реакциясы.
Сазды шөлдердің үсті әдетте лёстен және ... ... ... тау жыныстардан құрылған. Бұл өлкелерді негізінде судың жетіспеуіне байланысты ғана шөлді дала деп атайды. Суарған кезде, әртүрлі өсімдіктердің өсуі ... бұл ... ... ... тез ... арттырып, гүлденген алқапқа айналуы мүмкін. Сазды және шөлейт аймақтарда тақыр деген ... ... ... ... ... - ... жалаңаш) түбі теп-тегіс өсімдік өспейтін, мезгіл-мезгіл кеуіп қалып отыратын саз көлшіктердің жазық түбі. Олар су ... ... ... пайда болады. Түбінің беріктігі сондай, аттың тағасы да із ... ... ... ... ... ... метрден 10-12 км2-ге дейін жетеді. Көктемде қар еріген кезде немесе нөсер ... ... ... ... ... ... ... түбінде саз балшық топыраққа қаныққан су жиналады. Жазда су буланып кеткеннен соң ... ... ... айналып, құрғап және тығыздалып қатты тегіс жылтыраған жазықтыққа - тақырға айналады. Сонан соң ... беті ... ... ... шимайлана шатынап, көп бұрышты бөлшектерге бөлініп кетеді.
Тақырдың беткі қабаты тығыздалып, берік болуына ... су ... ... ... ... ... ... бар деген тұжырым бар. Тақырлар сорлардың эволюциялық үдерісінің нәтижесінде ... да ... қуаң ... ... жоғарыда айтылып кеткендей тақырларда, құрғақ өзен аңғарлары, ысырынды конустар және теңізге жетпей кеуіп қалған өзен ... ішкі ... ... ... ... ... кең ... [15].
Шөл және шөлейт аймақтарда ерекше дамыған пішіндердің бірі- ойпаңдар. Олардың ені ондаған метрден ондаған километрге, тереңдігі ... ... 200 ... ... ... Ірі ... ... жағалары жыралармен тілімделген, түбінде көбінесе сор және тұзды көлдер орын алады. Олар алғашқы болған көлшіктердің қалдығы немесе жер астындағы ... ... ... ... ... Ылғалды мерзім кезінде ойпаңдар суға толып көлдеп жатады, құрғақ кезінде сорға айналады. Кейбір сорлар кристалды тұздардың қабатымен жаппай көмкерілген. ... ... ... ... деп аталады. Тұз қабаттары кристалдану кезінде көпбұрышты бөлшектерге ... ... тұз ... өсе бере көп ... ... ... ... қарай бүгіп, ойпаңдар түбінде ерекше микропішіндер - тұз шоғырларын (соляные торосы) құрайды.
Сорлар (солончаки) - ... ... жиі ... ... ... Олар ... материалмен толған сайын және капиллярлық судың көтерілуіне байланысты түбі ылғалды, батпақты ... ... ... айналады. Қабыршақты сорлардың пайда болуы терригенді материал тұзбен жымдаса дәнекерленуі нәтижесінде құралады. Қабыршақтың беті ... ... олар ... ... да, тұз кристалдары терригенді бөлшектермен араласып іркілдек сорларды (пухлые солончаки) түзеді. Кейін ... ... ... топырағы жел әрекетінен ұшырып әкетіледі, сондықтан ойпаттардың түбі әрі қарай тереңдей түседі. Егер жер ... ... ... ... ... онда ... үдерісі одан әрі жалғасады. Осылайша, сорлы-дефляциялық ойпаттар ... ... әр ірі ... ... ... ық ... басым желдің бағытына қарай үйілген құмдарды байқауға болады. Осындай тұйық ойпаттардың жаратылысын кешенді түрде зерттеу керек. ... ... ... желдің әрекетінен басқа геологиялық құрылымының маңызы зор. Мысалы, олар ... ... ... иілу ... яғни екі ... ... ... немесе опырықтардың орта бөлігінде орналасқан және карст немесе суффозиялық үдерістерге мүмкіндік туғызатын икемді литологиялық жағдайларда қалыптасады.
Эолдық ... ... ... ... ... ... эолдық шашылымдар әдетте аллювийлік және теңіз жағалауындағы құмдардың желмен қайта ұшырып електенуінен түзіледі. Мұнда ауыр минералдардың шоғырлануы ұсақ құмдар мен ... және ... ... желмен үрленіп кетуінен, орнында іріктелген ауыр фракциялар қалып, шашылымдар ... ... ... ... құрылысы
Балқаш маңы ойпаңының аккумуляциялық жазықтары. Оңтүстік Балқаш маңы ... ... ... ... қарай орналасқан. Солтүстігінде Сарыарқаның оңтүстік бөлігімен, батысында Шу-Іле суайрығымен, оңтүстік және оңтүстік-шығысында Іле және Жетісу Алатауымен, оңтүстік-батысында Қарой үстіртімен ... ... сәл ... келген құмды жазықты құрайды.
Жазықтың құрылысына тән өзіндік ерекшелігі - жекелеген таулы қыраттармен күрделенген. Балқаш маңы ... ... ... ... ... өтетін құмды шөл Тауқұм, Сарыесік-Атырау құмы және тақырлы, сазды-құмды жазықтар ... ... ... маңы ... қырқалар мен бекіген кұмды жалдар басым, төбелі кұмдар мен сазды-құмды жерлер кәдімгі шағылдармен алмасып ... ... ... қарай қарастырған аумақтың абсолюттік биіктігі біртіндеп 500 метрден 340 метрге дейін төмендейді. Жазықтың шығыс бөлігінде құмдар ... ... ... ... мен ... тау жыныстарынан құралған бірнеше оқшауланған таулар кездеседі. Бұл Сарыесік-Атырау құмды алқабы. Морфологиялық тұрғыдан шөлдің бедері қырқалы, ... ... ... келеді. Қырқалардың биіктігі - 10-15 метр, кейде 20 метрге дейін жетеді. Бұл жерлерде қырқааралық ойыстардың ескі ... және ... ... ... ... ... ... айқын байқалады. Өзен аңғарларының және құмды қырқалардың өзара алмасуы Сарыесік-Атырау шөліндегі қырқалы бедер пішіндерінің ... ... ... ... ... ... сол жағалауындағы эолдық қырқалы-төбешікті Тауқұм құмды алқабы дамыған, оның абсолюттік биіктігі теңіз деңгейінен 350-420 метр биіктікте жатыр. Құмнан құралған қырқалардың ... 30-40 метр ... ... ... ... Ал, құмды алқаптың орталық бөлігінде 80 метрге дейін ... ... ені ... 2000-2300 метр, ал беткейдің еңістілігі әртүрлі: батыста-еңістеу (3-100), шығыста-сәл құламалы болып келеді ... ... ... 2-10 км ... ... ... Балқаш көліне жақындаған сайын құмды пішіндерінің биіктігі мен ұзындығы азаяды. Қырқалар мен ... ... ... топырақпен көмкерілген. А.Е.Намазбаеваның мәліметтеріне сай (2001 жыл) ... ... ... ... ... мен құмдардың қайта ұйытқуы және есуі қозғалмалы құмдардың көрсеткіші болып табылады. Жергілікті аккумуляциялық үдерістер өсімдікпен бекітілген ... ... ... ... ... үдерістердің жеке көрінісі 340-350 метр биіктікте орналасқан қазіргі көлдік көлбеу жазықтарда байқалады. Бұл жазық саздар, саздақтар, тұнбалы топырақтан тұратын көлдік-батпақты ... ... Олар ... ... жел ... ... ... сонымен қатар Тауқұмның орталық бөлігінен желдің ықпалымен айдалып келеді [18].
Батпақты жазықтармен үйлесіп, жағалық шағылдар пайда болады. Атыраулық батпақты жазықтар ... ... ... жоғары болуымен ерекшеленеді. Шөл аймағының ойпатты бөлігі солтүстік-шығыстан соғатын жел әрекетімен байланысты болып келеді. Іле және ... ... ... ... ... ... мен батпақтардан құралған. Қарқынды эолдық аккумуляциялық үдерістер төбешікті-қырқалы және ... ... ... ... дефляциялық үдерістер зонасы Тауқұмның оңтүстік-шығысындағы қыраттарда (410-420 метр) дамыған. Оңтүстік-батыс және солтүстік-шығыс желдердің әсерінен құмдардың тоқтаусыз ... орын ... әрі олар ... ... ... Көне дефляциялық қолаттар орта және жоғарғы төрттік жазықтарына жіктеледі. Қолаттардың ұзындығы - 25 км, ені 2-3 ... 5 ... ... жетеді, тереңдігі - 10-15м.
Жергілікті дефляциялық үдерістер Қазыбек-Жаймасы су қоймасындағы төбешікті құмдар ауданынан өтеді. Бұл ... ... ... ... кездеседі, ал желдің перпендикулярлық бағытында дефляциялық тасымалдау байқалмайды.
Қазіргі уақытта Тауқұм шөлді ... ... ... ... ... ... шөлді алқаптарында қырқалы құм бедер пішіндері кең таралған. Қырқалардың биіктігі кейде жел әрекеті салдарынан ... ... ... ... ... көл қазаңшұңқырлары орнында эолдық әрекеттер әсерінен түзілді, ал олардың арасында құм үйіліп қырқалар пайда ... ... ... ... - бұл кеш ... ... Бұл ... бәсеңдеуінен кейін қырқаларға құм үйіліп, қырқааралық ойыстар тереңдеп, ол жерде жұқа материалдардың шайылуы басталады. ... ... мен ... ... маңы ... Сырдария маңындағы Қызылқұм аумағымен бағыттарының сәйкес келуі арна маңайындағы дефляциялық сызықпен ... ... ... барлық шөл аймақтары эолдық әрекетке ұшыраған бор және палеоген, кейде төрттік аллювийлік шөгінділерінен тұрады. Құмдар негізінен, төрттік кезең жасына жатады. ... ... ... минералдық құрамына қарағанда бұл аудан төрттік және плиоценнің аллювийлік ... ... ... ... ... ... құмды алқаптардың көп бөлігі тауалды зонасында шоғырланып, жас төрттік кезеңдегі өзен атырауының, көлдің, шөгінділерінен тұрады. Қазіргі кезеңде бұл ... ... ... ... ... кең аумақты құмды алқаптарды, мәселен Мойынқұм, Тауқұм, Қызылқұм, Оңтүстік Балқаш маңындағы құмдарын алып жатыр [1,19].
Балқаш маңы ойпаңы солтүстік-батыста 200 ... ал ... 1700 ... ... ... ... жыныстарының қалыптасқан, тауалды платформалық ойпаңын құрайды. Ойпаң мезозой-кайнозой кезіндегі қалың шөгінділерімен көмкерілген. ... ... ... ... палеоген кезінде қалыптасқан шөгінділердің қалыңдығы - 185-700 метр, неоген кезеңіндегі шөгінділердің қалыңдығы - 2000 метрге дейін жетеді, төрттік кезеңіндегі - 185-760 ... ... ... ... бұл ... кең ... және ойпаң бетін солтүстік жағына еңістеу келген аккумуляциялық жазық құрап жатыр. Жазық бетінің абсолюттік белгілері осы бағытта ... 340 ... ... төмендейді (Балқаштың орташа көпжылдық деңгейі).
Ойпаңда эолдық жазықтар кеңінен таралған. Оның батыс бөлігінде Тауқұм алқабы, орталығында Сарыесік-Атырау және Мойынқұм шөл далалары, ... ... және ... Лөкқұм және Жаманжол өзендер аралығында, солтүстік шығысында Қарақұм және Сарықұм орналасқан. Көптеген құмдарда өсімдіктер жартылай бекітілген (қырқалардың төбелері мен ... ... ... ... ... ... ... маңы ойпаңы аумағында көлдік, аллювийлік, аллювийлік-көлдік, аллювийлік-пролювийлік және эолдық жазықтар кең дамыған.
Қазіргі кезеңдегі және кейінгі төрттік ... ... ... көлдік лайлар және құмдардан құралған. Олар Балқаштың оңтүстік және оңтүстік- шығыс жағалауында ені 3-20 км жолақ түрінде ... ... ... ... ... ... ... бетте солтүстік-шығысқа қарай әлсіз иілген, ұзын бұғаздарымен ... ... ... ... Жазықтардың бетінде тақырлар, сорлар және уақытша құрғақ арналар ... ... ... беті желмен ұйытқыған, эолдық құмдардың жеке-жеке төбелерінің биіктігі 2 метрге дейін жетеді.
Қазіргі көлдік жазықтар әдетте, батпақталынған. ... ... кіші ... ... және сорлар кездеседі. Жазықтың беті Балқашқа қарай сәл еңістеу келеді.
Аллювийлік жазықтар Іленің оң жағалауында және Үштөбе маңында Қаратаудың сол ... ... кең ... ... ... бұл ... Іле, ... Ақсу, Лепсі өзендерінің атырау өңірлерінде дамыған. Олар ерте ... және ... ... кезеңдегі құмдардан, малтатастардан, саздақтар мен құмдақтардан құралған.
Жазықтың беті солтүстік ... ... еңіс ... ... ... дала ... ... эолды құмдармен, тереңдігі 0,5-5 метрге дейін жететін құрғақ арналармен күрделенген.
Қазіргі атыраулық жазықтарда көптеген өзен тармақтары, көлдер, сорлар, эолдық құмды алқаптар мен ... ... жиі ... ... ... және ... жағалауында көлдік-аллювийлік жазықтар дамыған. Олардың беті тегіс, ойпаңдау жерлерінде сорлар мен тақырлар кездесіп, көптеген өзен тармақтары сирек кездесетін ... ... жеке ... ... 2-6 метр ... ... ... қырқалар байқалады. Жазықтар қазіргі және жоғарғы төрттік жастағы шөгінділерден ... және ұсақ ... ... ... ... және ... ірі ... қабаттардан құралған.
Аллювийлік-пролювийлік жазықтар тау етегі маңында кең таралып, Балқаш маңы ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс жағынан шектейді. Олар таудан ағып шығатын өзендердің ысырынды конустарының қосылуынан қалыптасқан. Жазық беті еңісті, өзен арналарымен және өзен ... ... ... ... сайын сынықты материалдың дифференциациясы байқалып, ірі қойтастардан құмдар мен саздақтарға қарай сынықтар кішірейеді. Бұл жазықтар өздерінің көнелілігіне қарай ерте-орта ... ... ... және ... ... болып жіктеледі [16].
Эолдық жазықтар біз қарастырып отырған аумақта кең таралған. Морфологиясына қарай эолды бедер мынадай ... ... ... ... қырқалы-төбешікті және төбешікті-ұяшықты, бұлар өз алдына орта және ... ... ... ... ... Қаратал және Іле өзендерінің аралығында оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа бағытталады, бірақ Балқаш ... ... ... ... меридианды түрде өзгеріп, оңтүстіктен солтүстік-шығысқа ауысады. Қырқалардың салыстырмалы биіктігі құбылмалы 5-10 метр, кейде 20-25 метрге дейін жетеді. Ені 100-300 ... ... ... ... ... ... көлбеу (10-150), ал солтүстік шығыста 27-300 дейін ... ... ... ені 70-500 ... ... кейде көлдермен толтырылған. Қырқаның беткейлері мен төбелері шөптесін өсімдіктермен бекітілген. Бұл жерде кіші көлемдегі қырқалар мен ... , ... ... ... ... ... ... батыс бағыттағы негізгі қырқалардан басқа, Тауқұм алқабының ... ... ... ... ... ... түрде кең дамыған және қырқалардың ойпаңдардағы тұйық қазаңшұңқырлар тізбегінен ұяшықты бедерлер құралады. Желдің үрленуінен пайда болған көптеген ... ... 20-30 ... ... 3-6 ... ... ... болады.
Құмды қырқалардың бағдары желдің басым бағытына байланысты, ал қырқалар арасындағы тосқауылдар әртүрлі бағыттағы қосалқы желдердің әрекетінен түзіледі. Алайда, қосалқы ... күші ... дәл ... ... ... Белгілі бір орографиялық кедергіге жақындағанда желдің күші азайып, құмды бедердің пішіні өзгеріске ұшырайды, яғни төбешікті-ұяшықты және төбешікті түрдегі ... ... ... ... ... Сарытауқұм және Мойынқұм құмды алқабының шығыс бөлігінде байқалады. Төбешіктердің салыстырмалы биіктігі 3-6 метр, ... 50-150 ... ... ... 15-200. ... планда шеңбер және сопақ түрде болады, ені 15-20 метрді құрайды. Құмдар көбінесе, жартылай бекітілген [15]. ... ... жасы орта ... және ... ... ... ... Орта төрттіктің соңғы кезінде көлдің суы шегінгеннен кейін, жаңадан ... ... беті суық және ... ... ... көлдің шөгінділері қарқынды желдің ұйытқуына душар болды. Ұйытқу үдерісі қазіргі заманға дейін жалғасуда.
Көлдік және аллювийлік жазықтардың жеке бөліктері су айдынынан ерте ... және ... ... ... ... құм пішіндерінің жасы ерте төрттік және қазіргі кезеңге жатады. Мысалы, Іле атырауындағы құмдарды айтсақ болады.
Аумақтың бедер пішіндерін ... ... ... 1:500000 ... ArcGIS ... арқылы жасалып, 6-суретте көрсетілді.
К а р ... ... ... ... өзендері - Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі өзендері транзиттік сипатта болады. Олардың бастауы Орталық Тянь-Шань және Жетісу Алатауы тауларынан, яғни ... ... тыс ... ... ... ... субмеридан бағытында кесіп өтеді, оның төменгі жағында тармақталып, кең атырауды құрайды.
Өзен ... Іле, ... ... ... өзендері таудан ағып келіп, Оңтүстік Балқаш маңы құмды шөл даласын киып өтіп, Балқаш көліне оңтүстіктен құяды.
Іле ... ... және ... ... кесіп өткен кезде тереңдігі 200 метр шатқал түзеді, осыдан төмен қарай кенеттен ұлғайып, ені 10-15 ... ... ... ... осы ... жайылма және бірінші жайылма үсті террасасы байқалады.
Жайылма аккумуляциялық құмдардан және ... ... ... ені ... ... кейін өзгеріп, 1 километрге дейін жетеді, биіктігі 0,5-1,5 метр, оған қоса кертпеш барлық жерде айқын ... ... жасы ... ... ... сай, оның ... әлі де ... келеді.
Бірінші жайылма үсті террасасы аккумуляциялық, арна бетінен биіктігі 1,5-4,5 ... ... ... ... ... оңтүстік шығыс бағытында жайылма құламалы айқын көрінетін кертпештермен ерекшеленеді. Террасаның беті ... ... және ... ... ... өзен ... ... және эолдық үдерістермен ұйытқыған. Бұл өңірде өсімдіктермен ... ... ... ... кіші ... төбешіктер мен шағылдар кездеседі. Бірінші жайылма үсті террасасы құмдардан, ірі ... ... ... және құмдақтардан құралған. Террасаның жасы жоғарғы төрттік кезеңге жатады.
Ауданда өзен арнасы 3 басты тарамдарға бөлінеді: Жиделі, Іле, Топар. Бұлардың әрқайсысының өз ... бар. Осы ... Іле ... қазіргі төрттік кезеңіндегі бастауы бар. Іле атырауында арна маңы ені он шақты метрлік жайылмалар, биіктігі 2,5-3,5 метрлік арна маңы ... ... ... арнааралық ойпаңдар, төбешікті және қырқалы құмдар дамыған. Арнааралық ойпаңдар беті су тасу кезінде су астында ... ... ... атыраудың жарты ауданын алып жататын, көптеген кішігірім көлдер мен батпақтар қалыптасады.
Қаратал аңғары орта ... ... ... болады. Ені 5-6 км. Бұл өңірде жайылма және үшінші жайылма үсті террасасы айқын білінеді. Жайылманың биіктігі 0,5-1 метр және ені 4 ... ... ... ... ... ... және ұсақ ... күрделенген. Бірінші жайылма үсті террасасы малтатастардан және қойтастардан тұрады, арна үстінде 1,5-3 метрге ... ... ал ... ... қарай иіліп, қызыл-қоңыр саздардан құралып, төменгі төрттік кезеңінің конгломератымен көмкерілген.
Таудан шыға берісте Үштөбе маңында ... ... 15-20 ... ... Осы жерде екі жайылма (төменгі және жоғарғы) және бірінші жайылма үсті террасасы дамыған. Төменгі жайылманың арна үстіндегі биіктігі 0,5-1 метр, ені 2 ... ... ... Ал, ... ... төменгі жайылмадан 1,5-2 метрге биіктеу келіп, ені 2-4 км шамасында ауытқып тұрады. Қарастырып отырған екі жайылма да ұсақ ... ... ... құмдақтардан, саздақтардан тұрады. Бірінші жайылма үсті террасасы жоғарғы жайылмадан айқын білінетін 3-4 метрлік кертпешпен оқшауланған. ... ені 8-18 ... ... ... Оның ... ... қалың ну тоғайлы ағаштармен және құмды телімдермен алмасып тұрады.
Қаратал өзенінің төменгі бөлігінде тек аласа және ... ... ғана ... Бұл өзен ... құрылысы Іле өзенінің атырауына ұқсас, демек олардың қалыптасу тарихы да бірдей. Қаратал өзенінің арнасы ... ... ... ... бөлінеді. Олардың бойында жайылма, арна маңы белесі, арнааралаық ойпаңдар байқалады. Атыраудың үлкен ауданын көлдер мен батпақтанған жерлер алып ... ... ... шыға ... кең көлемді ысырынды конустар құрап, оның бетін 15-20 метр ... ... ... ... ... ... тұста оның жағалары төмендейді және батпақтанады. Жазық бөлігінде ... ... ... құйылады, осыдан кейін өзен бағытын солтүстіктен солтүстік-батысқа, одан кейін батысқа қарай өзгертеді, эолдық алқап бойымен ... ... ... құрайды. Аңғардың ені 200 метрден 3 километрге дейін өзгеріп тұрады. Ақсу аңғары бойында үш жайылма үсті террасасы ерекшеленеді .
Үшінші жайылма үсті ... ... оң ... тек ... ағып ... ... ... Террасаның арна үстіндегі биіктігі 30-95 метрді құрайды. Оның беті лёсс тәріздес саздақтардан, ... ... ... ... ... тұғырынан түзілген. Террасаның жасы орта төртттік дәуірінің 1-ші жартысына сай келеді.
Екінші жайылма үсті террасасы ... ... 15-20 ... ... ... және құмды-қиыршықты материалдардан жасалып, қалыңдығы мардымсыз саздақтармен көмкерілген. Таудан алыстаған сайын шөгінділердің құрамы өзгеріп, 2,5-3 метр қалыңдықта саздақтар басым бола ... ... жасы орта ... ... 2-ші жартысына сай деп анықталған.
Бірінші жайылма үсті террасасының жасы ерте төрттік дәуірге жатады, биіктігі 1,5-3,5 метр. Ені 100-500 метр ... ... ... ... негізінен, қойтасты-малтатасты материалдардан, құмды, қиыршықты қабаттардан тұрады.
Өзен жайылмасының биіктігі 0,5-1 ... ені 50-100 ... ... төрттік жасындағы құмды-малтатастармен және қойтасты шөгінділерден құралған.
Көлдік және көлді-аллювийлік ... ... Ақсу ... 1-1,5 ... ... кішірейеді, ал аңғардың тілімдену тереңдігі 6-8 метр болады. Бұл ... ... және ... ... дамыған. Өзеннің Балқаш көліне құяр тұсынан 30-35 км қашықтықта өзен арнасы тармақтарға бөлініп, қазіргі атырауды құрайды, ол Балқаш көлінің ... ... 15-20 км ... ... ... ... Осы ... жайылма, арна маңы белесі, арнаааралық ойпаңдар байқалады.
Лепсі аңғары. Өзен аңғарының таулы аудандарда орта төрттік жастағы үшінші және екінші, ... ... ... ... ... үсті террасалары байқалады. Ал, жазық бөлігінде жайылма және бірінші жайылма үсті террасасы, тауалды бөліктерінде қойтасты-ірі малтатасты биіктігі 8 метрлік екінші ... ... ... ... үсті ... ... 3-4 метрлік кертпешпен бөлінген. Оның ені 2-5 ... ... беті 1-3 метр ... дейінгі ескі арналар, сорлар және құмды төбешіктердің іздері эолдық әрекеттерден туындаған. Лепсі өзенінің төменгі бөлігінде Балқаш ... құяр ... бір ... ... өзен атырауы түзіледі [20].
Балқаш көлінің оңтүстік жағалауында, Сарыесіктің шығыс ... ... ... ... құяр ... ... ингрессиялық типте болады. Оңтүстік жағалаудың батыс бөлігі су тасу кезінде Балқашқа қосылып, кішігірім көлдер мен сорлар ... өте жиі ... ал ... ... ... қарқыны аса білінбейді. Жағалау биіктігі құмды төбешіктердің биіктігіне ... 4-5 ... ... ... жағалау бойында биіктігі 0,6 метр болатын қазіргі жағалаулық белестер созылып жатыр [19, 20].
Сарыесік-Атырау құмды ... ... ... ... және Іле ... аралығында орналасқан. Батыстан шығысқа қарай 250 км-ге созылып жатыр, ені 10 км шамасында. Аумағы 240 мың км2. Солтүстік-батысында қырқалы ... ... ... 30 м-ге ... ... ... ... ақсексеуіл, теріскен, жусан, еркекшөп, т.б. өседі. Әртүрлі тереңдікте тұщы жер асты ... ... - ... ... ... ... ... Жаманқұм Қаратал өзенінің сол жағалауын бойлай 10 км-ге созылып жатыр. Құмды төбешікті қырқалардың биіктігі 3-7 м. ... сұр және сұр ... ... ... еркекшөп, изен, солтүстік бөлігінде сексеуіл өседі. Жер асты суы 2-10 м тереңдікте, көбінесе, тұщы келеді. Қысқы, көктемгі мал жайылымы ... ... - ... көлінің оңтүстігіндегі құмды алқап. Қаратал өзені мен Шет Бақанастың құрғақ арнасы аралығында батыстан шығысқа қарай 110-115 км-ге солтүстіктен оңтүстікке қарай 80-90 ... ... ... ... ... ... ... алқаптың биіктігі солтүстікке қарай кеми береді. Құмды жалдың биіктігі 3-20 м, солтүстік-шығысы жарқабақты, ... ... ... ... ... еркекшөп, теріскен, жусан және т.б. өсімдіктер өседі. Ал, солтүстігіндегі ойпаң жерлерінде бұта, жыңғыл, көл ... ... ... ... өсімдіктер өсіп шығады. Жер асты суы 5-20 м тереңдікте. Бестас құмы қыста мал жайылымы ретінде пайдаланылады.
Жаманжал - Балқаш ... ... ... ... өзендерінің аралығындағы құмды алқап. Абсолюттік биіктігі 380 м. Құм төбешіктерінің биіктігі 10-12 м. Жаманжал құмында ... ... ... ... жүзгін, теріскен, жусан, батыс бөлігінде сексеуіл өседі. ... суы ... ... және жер ... жақын жатады ( 2-3 м тереңдікте). Жаманжал құмы қысқы, ... мал ... ... пайдаланылады.
Мойынқұм - Балқаш көлінің оңтүстігіндегі құм. Құланбасы, Малайсары және ... ... ... ... Абсолюттік биіктігі 460-800 м. Солтүстігі Сарыесік-Атырау құмына, шығысы Жетіжал, батысы Жуанқұмға ұласады. ... Іле ... ... ... 60-70 ... ... жатыр, ені 35 км-ге жетеді. Солтүстігі мен солтүстік-батыс бөлігіндегі қырқа құмдардың биіктігі 20-30 м. Оңтүстігіндегі көтеріңкі келген бөлігі Шеңгелді және ... ... ... ... ... Құм еркекшөбі, жусан, т.б. өсімдіктермен құм жақсы бекіген. Солтүстіндегі жер асты сулары 100 м-ден аса тереңдікте кездеседі. Күзгі, көктемгі мал ... ... ... ... ... бедер пішін түрлерін класс, тип, типшелерге жіктеуге болады. Оңтүстік Балқаш маңы аумағындағы мұндай бедер ... ... 2005 жылы А.Е. ... ... шөл ... ... жіктемесін айтуға болады.
Кесте 1-Шөл аумақтары бедерінің жіктемесі ... ... ... көл ... төбешіктер, дефляциялық ойпаңдар
Көлдік-аллювийлік
атыраулық
батпақты көлдік-аллювийлік
арналық белестер, биіктігі 1-1,5 м төбешіктер
көлдік-аллювийлік құмдардан құралған қырқалар
биіктігі 8-10 см құм ... ... ... ... ... 1,5-2,5 м ... 150-20 м қырқалар
көлдік-аллювийлік құмдардан құралған төбешіктер
биіктігі 1-ден 6 м-ге дейін жететін төбешіктер, қырқааралық ойпаңдар
көлдік-аллювийлік құмдардан ... ... 1-2 м, ... 500 м ... тереңдігі 1-2 м ұяшықтар
Аллювийлік
Жайылмалық
құрғақ арналары, биіктігі 3 м ... ... ... 1-2 м, ... 1-1,5 км ... ... 2-2,5 м ұяшықтар
орташа ұяшықты қырқалар
биіктігі 3-12 м, ұзындығы 150-400 м қырқалар, тереңдігі 1-1,5 м ұяшықтар
жоғары ұяшықты қырқалар
биіктігі 10-15 м, ... 4 ... ... қырқалар, тереңдігі 3-5 м ұяшықтар
Эолдық
шағылды-төбешікті
биіктігі 1,5 м төбешіктер мен шағылдар
аласа ... 3-10 м, ... 1-2 км ... ... 6-15 м, ... 2 км ... 2-3 ... 10-15 м-ге
дейін жететін төбешіктер
аласа төбешікті-қырқалар
биіктігі 5-10 м қырқалар, биіктігі 1-2 м төбешіктер
орташа төбешікті-қырқалары
биіктігі 5-8 м-ден 10-20 м-ге дейін жететін ... ... 2 м ... ... 1,5-5 ... ... 6-15 м ... төбешікті
биіктігі 25 м-ге дейін жететін төбешіктер
субмеридиан бағытындағы қырқалардың аласа төбешікті-қырқалары
биіктігі 5-8 ... 10-15 м-ге ... ... ... ... ... ... төбешікті-қырқалары
биіктігі 35-40 м, ұзындығы 10 км-ге дейін ... ... ... 15-20 м ... ... 1-2 м ... қырқалар
субмеридиан бағытындағы қырқалардың жоғары төбешікті-қырқалары
биіктігі 50-80 м, ұзындығы 16-20 км қырқалар, биіктігі 25-30 м төбешіктер, биіктігі 2-3 м екіншіреттік ... ... ... ... ... 40 м-ге ... ... ұзындығы 6-7 км қырқалар
субендік бағытындағы қырқалардың жоғары төбешікті-қырқалы
биіктігі 70-80 м қырқалар, биіктігі 5-8 м-ден 10-15 м-ге дейін жететін екіншіреттік қырқалар
Өзен ... 1 ... ... ... ... 10-15 м өзен белестері
Сор-тақырлы
сор
Сорлар
тақырлы
Тақырлар
Деллювийлік-пролювийлік
деллювийлік
деллювийлік шлейфтер, ысырынды конустар
проллювийлік
уақытша су ағыны, ысырынды ... ... даму ... ... ... ... құрылысын талдай келе, мезозой-кайнозой шөгінділерінің қалыңдығы мен ... ... ... маңы ... бедерінің қазіргі дамуы 3 кезеңге бөлінеді: неогенге дейінгі, неоген-төрттік және төрттік кезең.
Мезозой дәуірінің басында аумақтың варисций ... ... ... ... дейін тегістелген. Ұзақ уақыт тегістелу үдерісінің нәтижесінде денудациялық жазықтар түзілген, олардың бетінде жылы және ылғалды климат жағдайларында морылу (үгілу) ... ... Ал, ... ... тау ... ... ... сынықты материалдар жиналған. Т.Джуркашевтің (1972) пікірі бойынша Балқаш маңы ойпаңы ерте бор кезеңінде пайда болды [22, ... ... ... ... ... ... ... көрінісімен үгілу қабығының шайылып, морылып (үгіліп) және көне пенепленнің тілімденуімен ерекшеленеді. Палеогеннің басында тектоникалық қозғалыстар платформалық режимді біртіндеп бұзып, ал ... ... ... ... ... ... гидрожүйені жаңғыртты және жаңа аңғарлар пайда болды. Балқаш маңы ойпаңының шектелмесі (контуры) анықталды. ... ... ... ... ... суық климат құрғақ және жылы климатқа ауысты.
Неогенде өзен аңғарлары құмды қабаттағы сазбен толтырылды. Ауданның оңтүстік бөлігінде тектоникалық қозғалыстар әсерінен, Іле және ... ... ... ірі ... ... құралды. Ауданның көп бөлігі 900 метрлік қалыңдықтағы неоген шөгінділерімен көмкерілген аккумуляциялық аймағына айналды.
Неогеннің соңы мен ерте төрттік кезеңде ... ... ... ... дамуының кейінгі сатысы анықталды. Бұл кезеңде Жетісу ... ... ... ... ... неоген шөгінділері 500 метрге дейін көтерілді және Балқаш-Алакөл ойпаңының жалпы төмен түсуі орын алды. Тектоникалық жарылымдар ... ... ... ... ұқсаған конгломерат қалыптасты.
Ерте төрттік кезеңде аридтік климат бірден орын алды. Осы кезеңнің екінші жартысында қарастырған аймақ қатты ... ... ... ... ... рет мұз басты. Өзендегі су шығыны ұлғайып, ойпаңдағы көлдің ... ... ... ... ... ... және орта ... кезеңде қарқынды тектоникалық қозғалыстар әсерінен Жетісу (Жоңғар) Алатауының көтерілуі орын алып, ... ... ... көл ... ... ... жылжыды. Аридті климаттың өршуі орта төрттік кезеңнің бірінші жартысында тау ... ... ... көл ... мен эолдық құмды шөгінділер қайта құрылды. Орта төрттік кезеңнің соңында ылғалды және суық климат әсерінен, таулардың ... ... мұз басу ... ... және өзен ағыны ойпаңға қарай арта түсті. Бұл ... ... ... ... ... ... ... болған көлдер ұлғайып, жаңа көлдер пайда болды. Жетісу (Жоңғар) Алатауының одан әрі көтерілуі өзен торын тілімдеуіне ... ... Іле, ... және басқа да өзен аңғарлары құрыла бастады. Орта және жоғарғы ... ... жеке ... ... мен ... және ... ... жаңа ылғалды климат әсерінен күшейді. Тектоникалық кертпеш бойында қалың ысырынды конус шлейфі ... ал өзен ... ... ... үсті террасасы пайда болды.
Жоғарғы төрттік кезеңінің басында аридтік ... ... орын ... ... мұз басу ... ... жеке дара ... Мұздықтардың қарқынды еруіне байланысты ұлғайған су көлемі Балқаш ойпаңын толтырды, соның әсерінен көне ... көлі ... Көне ... ... ... ... ... Балқаш, Сасықкөл, Алакөл, Жалаңашкөл көлдері кірді. З.Сваричевскаяның зерттеуі ... көне ... ... ... қазіргі деңгейінен 10 метрдей жоғары болды [24].
Жоғарғы төрттік кезеңінің екінші жартысында ауа райы сәл ылғалданды. Бұл ... ... ... ... үшінші реттік мұз басуына әкеліп соқты және көне ... өз ... ... орын ... ... ... ... Балқаш ойпаңы екінші кезеңде максимальды сулануы ыстық мұзаралық кезеңге сәйкес келеді. Сол кезде бірінші жайылма үсті ... ... ... ... ... ... ... азайып, Балқаш-Алакөл ойпаңы суының деңгейі төмендеді, өзеннің тілімденуінен кейінгі төрттік террасалардың кертпештері пайда болды.
Қазіргі ... (QIV) ... ... ... ... ... ауданның оңтүстік-шығысында Жоңғар жарылымдары бойымен тектоникалық көтерілімдер көрініс берді. Қазіргі кезде ысырынды конустар ежелгі конусқа қарай сүйемелдене қалыптасқан, ... ... өзен ... ... мен өзен жағажайлары пайда болды.
Қазіргі уақытта көне Балқаш көлі бөлініп, қазіргі Балқаш, Сасықкөл, Алакөл және Жалаңашкөл көлдері түзілген. Аридті климаттың ... ... ... ... ... жүріп жатыр. Қазіргі бедержаралу үдерістерінің ең басты факторлары дефляция, эрозия, аккумуляция құбылыстары [20].
3 ОҢТҮСТІК БАЛҚАШ МАҢЫ ... ... ... әрекетінен пайда болған ғаламдық экологиялық мәселелер қоршаған ... ... ... ... ... ... ... шөлдену және шөлейттену үдерісінің көлемі ұлғаюда. Қазақстан аумағының ... екiсi ... ... ... ... ұшыраған (барлық жердің 70%-ға жуығы). Мұның пайда болуына климаттың аридтілігі, топырақтың дефляцияға ұшырауы және тұздануы, сол ... ... ... химиялық заттектермен ластануы әсер етеді. Шөлдену әлемдік ... ... да, ... де және болашақта да болатын жаһандық табиғи ... ... ... ... әрі қарай дамуы, күрделенуі адамның іс-әрекетімен тікелей байланысты.
Шөл - жылдық жауын-шашын мөлшері аз (100-250 мм не одан да кем), ... ... ... ... ... ауа, әсіресе топырақ температурасының тәуліктік және жылдық ауытқуы өте мол болып келетін физико-географиялық ... ... ... ... ... шөл тастақты, саздақты (балшықты), сорлы және құмды болып төртке бөлінеді. Тастақты, саздақты және сорлы шөлдерде өсімдіктер жоқтың ... ал ... ... өсімдікке байырақ. Онда құм өлең шөбі, жусандар, жүзіген, құм қарағаны, сексеуіл және т.б. өсімдіктер өседі. ... ... ... және ... жаңбырлардан кейін құмды шөл көктеп, мал жайылымы есебінде пайдалануға мүмкіндік береді. Қарастырып отырған ... ... ... ... ... бұл ... ... жағдайын ескере отырып, шаруашылыққа тиімді пайдалана алғанымыз жөн.
Шөлдену - жаһандық экологиялық және әлеуметтік-экономикалық мәселенің айқын ... ... XXI ... Жер ... ... ... өсуi, ... ауыл шаруашылығы жерлерiнiң көлемдерiн iс жүзінде толық игеру және қоршаған ... ... ... өте зор ... аясында шөлдену көптеген елдер үшiн табысты әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгi қатерi ... ... ... ... ... (БҰҰ) 1994 жылғы 17 маусымда Париж қаласында (Франция) "Бiрiккен Ұлттар Ұйымының Шөлейттенуге қарсы күрес ... ... ... ... ... ... 1997 ... 17 шiлдедегі Заңымен бекiтілген Шөлденуге қарсы күрес жөнiндегі конвенциясы ... ... ... ... ... ... елдер шөлденумен күрес бағдарламаларын қабылдады. Осы мәселе ... ... ... ... ... ... ... 2005-2015 жылдарға арналған бағдарлама жүзеге асуда. Бұл бағдарлама ... ... ... ... ... және оның салдарларын жою жөнiндегі негiзгі құжат болып табылады [25, 26].
Шөлдену тек жекелеген елдердің ғана емес, әлемдік деңгейдегі ... қиын ... ... ... отыр. БҰҰ-ның келтірген деректеріне сүйенер болсақ, бір жылда азық-түлікке ... 3 ... га жер ... ... бұдан келетін экономикалық шығын 40 миллиард АҚШ долларын құрайды.
Табиғи және ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы шөлдену үдерісiнiң дамуына ықпал ететiн негізгi табиғи фактор құмдардың (30 млн.га-ға ... және ... ... (127 ... кең таралуына алып келетiн климаттың құрғақшылығын, су ресурстарының кедейлігін айқындайтын елдiң iшкi құрлықтық жағдайы болып табылады. ... ... ... ... және ... алып келетiн антропогендiк факторлар, ең алдымен шаруашылық қызметiнiң мынадай түрлерiмен байланысты: мал жаю; егін шаруашылығы; пайдалы қазбаларды игеру; өнеркәсiптiк, ... және ... ... ... және ... ... салу және пайдалануға беру. Шөлдену сондай-ақ, орманды жоспарсыз жаппай кесудiң, мал ... мен ... ... мен ... ... шабудың, орман және дала өрттерiнiң, елдi-мекендер аумағында қоқыстарды ұйымдастырудың, топырақтардың және жер асты суларының улы заттармен ... ... әсер ... нәтижесi болып табылады.
Шөлденуге қарсы күрес жөнiндегi конвенцияда қабылданған шешімдерге сәйкес айқындалған Қазақстанда шөлденудiң басты ... ... ... ... топырақтың су және жел эрозиясына ұшырауы; топырақтың сортаңдануы және ... ... ... ... және ... ... ... ластануы; жердiң және гидрологиялық режимнiң техногендiк бұзылуын айтуға болады.
Республиканың орман жамылғысы сексеуiлдi орман жайылымдарын және бұталар тоғайын қоса ... ... ... ... ... ... тек ағаштарды қоса алған кезде нақты ормандылық 2,3%-ды құрап отыр [27].
Соңғы он жыл iшiнде ормандардың ... ... 0,47 ... яғни 10%-ға ... бұл ... олардың тығыздылығының төмендегенiн көрсетедi. Ормандылықтың төмендеуi және жасанды орман өсiру көлемiнiң қысқаруы Сарыесiк-Атырау және басқа да ... ... ... бөлiгiнде жайылымдардың азаюы мен жұтауы алапатты қауiп төндiріп отыр. Мұндағы құмдар ондаған мың жылдар бұрын осы жердегі өзендер мен ... ... ... ... ... ... ... бұл құмдардан шағылдар, қырқалар, төбелер түзілген. Құмға су ... ... және одан аз ... ... тек құмның беткі қабаты ғана құрғайды, ал оның астыңғы қабаттары әр уақытта ылғалды келеді. Сондықтан, аз ғана тереңдікте ... ... еспе суы ... Еспе суы жер бетіне таяу жатқан жерлерде дәнді дақылдар мен бақша дақылдарын ... ... Ал бұл ... ... ... топырақ жамылғысы жоқтың қасы. Топырақ қабаты қырқалар мен төбелерде, борпылдақ құмды қырқалардың аралығында, қазаншұңқырлар мен жазық жерлерде құмайтты, қоңыр және сұр ... ... ... [28, 29].
3.1 ... ... бедержаралу үдерісі
Қарастырылып отырған аумақтың қазіргі заманғы бедержаралу үдерісіне көз жүгіртсек, батпақтану, су басу, тұздану және эолдық ... Іле, ... ... ... ... ... төменгі ағысымен ұштасып, Балқаш көлі жағалауында дамыған. Сонымен қатар, олар ... ... ... ... ... суармалы аудандарда және Тауқұм, Сарыесік-Атырау қырқааралық ойпаңдардағы құмдардың кейбір бөліктерінде ... басу Іле, ... ... ... сияқты ірі өзен аңғарларында көктем, жаз мезгілінде біртекті су тасу жүрген кезде байқалады, жайылма және өзен аңғарының ... ... ... биік ... ... ... ... үсті террасасы шалшықтанады. Қазіргі Іле, Қаратал, Ақсу, Лепсі өзендерінің атырауларында шартты түрде ауданның барлық жерінде су тасыған, ал құмды ... жыл бойы тек ... ... ғана ... Осы ... орналасқан барлық елді-мекендер мен автомобиль жолдары су деңгейінің көтерілуіне душар болады.
Өзен аңғарларында әрдайым су басқан аймақтар негізінен, көл қазаңшұңқырлары мен ... ескі ... ... ... ... және батпақты өсімдіктер кездеседі. Батпақтану үдерісінің өршуі Іле ... ... су ... ... және ... алқапқа суды пайдалану кезінде өзен ағыны азайған кезінде, Қаратал өзенінің суын егістікке қарқынды пайдалану кезінде байқалды. ... ... ... ... және су тасу ... ауданның тасыған суымен қоректенетін ойпаңдық батпаққа айналды.
Қаратал, Ақсу, Лепсі өзен атырауларында батпақтану үдерісі бір-біріне ұқсас болып келеді. Батпақтанған ... ... ... құрылысын жүрізу қиынға соғады, ал су деңгейінің көтерілуі кезінде осы өлкеге жақын орналасқан жерде жаңа құрылыстарды су басып қалады.
Ірі ... ... ... ... жағалаулық сызығында, Іле өзенінің Топар, Балатопар, Иір Нарын, Қарабақанас салаларының батпақтануы су ... ... ... ... ... ... көл ... мен жағалаулық өңірлерде (ені 3-20 км) абсолюттік биіктігі 342-346 метр, ал көл деңгейінің 342 метр жерден жоғары көтерілуі ... ... ... ... су ... көл қазаншұңқырлары пайда болады. Қазіргі уақытта су деңгейінің төмендуі салдарынан көлдік ... ... өзен ... ... мен ... су ... кезінде Іле атырауының салаларымен және грунт суларымен қоректенетін батпақтарға айналады.
Ары қарай өзен ағыны бәсеңдеп, орнын батпақ, құрғақ тақырлар мен ... ... ... ... Іле, ... ... ... Бақанас, Ортасу, Шетбақанас өзен сағалары жатады [18].
Жайылманың батпақтануы деп аталған атыраулық бөліктерінде кездеседі. Олардың қоректенуі көл суы, өзен ... мен ... ... суы, еріген қар және грунт суы арқылы жүзеге асады. Су басу және ... ... ... ... алып ... ... қатар Іле аңғарында - 2929 км2, Қаратал - 450 км2, Лепсі мен Ақсу - 295 км2 , ... - 45 км2, ... ... ... Егінсу, Қолденең) - 345 км2 , Балқаш көлінің солтүстік жағалауында - 30 км2 , оңтүстік жағалауында - 2725 км2 ... ... ... ... ... ... ... - Іле аңғарында, Қаратал - Қаратал аңғарында) антропогендік әрекеттер салдарынан пайда болған су ... және ... ... ... ... Бұл ... ... күріш өсірілеітн суармалы аудандарда көлемі кішігірім көптеген бөліктерді су басқан (көл және батпақ) жердегі су деңгейі грунт, ... және ... қар ... ... ... жалпы ауданы Ақдала күріш алқабында - 15,0 км2, ал Қараталда - 12,0 км2 құрайды.
Қарастырып отырған ... ... ... ... және ... ... кең ... Олар өңірдің экологиялық жағдайына елеулі әсер етеді, әрі жер ресурсының шаруашылыққа жарамсыз болуына себепкер болады. Бұл ... ... ... рөлі ... ... тұздануы бұл өңірде басым болып келеді және ірі өзен аңғарларымен, көлдік және көлдік-аллювийлік жазықтармен, құмды алқаптармен, тауалды ... ... ... ... ... ... ... антропогендік әрекеттер салдарынан суармалы алқаптарда өзен, ескі арналар, құрғақ арналар, өзен салалары мен тақыр ... ... ... зор ... ... ... континенттік тұздануы орын алады.
Жалпы, эолдық құмдардың жаралу тегі - өзен, көл, теңіз шөгінділерінен және жел әрекетінен ұйытқу үдерісінен ... ... [18, ... тұздануы бірнеше типке бөлінеді: бірінші типке өрлеме миграциялық тұздардың булануы, капилярлық ылғалдың тұзды грунт суларының ... ... ... Іле, ... ... ... ... Қопа, Күрті және Жетісу (Жоңғар) Алатауы ме Шу-Іле тауларының ұсақ өзендерінің атыраулары мен аңғарларында өсуі байқалады [15].
Кейбір аудандарда бір ... ... ... түрі ... ... ... ... үдерісі аридті климаттағы аймақтарда кездеседі. Грунтты тұздар Балқаш көлінің оңтүстік жағалауын бойлай 2,5-30 км ... ... Бұл ... ... қатар, жалпы ауданы 3800 км2 шамасына дейін жеткен қатты және өте қатты тұзданған грунттар және ... ... ... ... ... суларының жер бетіне жақын жатқан тұсында қарқынды булану үдерісі орын алады. ... ... ... ... Иір, ... ... Қаратал, Ақсу өзен атырауларында кездеседі.
Көл деңгейінің төмендеуі мен жағалаулық сызығының кейін шегінуі нәтижесінде жағалаулық жазықтар ... мен ... ... ... ... ... 0,1-0,15 метр ... ақ түсті тұз қабатымен көмкерілген, одан төмен тұста ылғалды құмдақтар ... өте ... ... бар. ... ... ... дефляция және эолдық әрекеттерге ұшырап, нәтижесінде эолдық ... ... ... мен ... ... ... қалыптасады.
Тақырлардың бетінде полигоналдық жарықшақтарымен өсімдіксіз құмдақтар мен саздақтар тұзды тығыз қабығымен ерекшеленеді.
Қимада оңай еритін тұздар барлық жағдайда тереңдікте ... мен ... ... ... ... ... ... жолақпен таралған.
Сарыесік-Атырау, Тауқұм, Лөкқұм, Белсексеуіл құмдары Балқаш көліне жақындаған тұста құрғақтану әсерінен су басқан құмдарды құрайтын қырқааралық ойпаңдар ... ... маңы мен ... ... ... ... ... өзен аңғарларына, грунт суларының жатыс деңгейіне жақын орналасқан тұста айқын білінеді.
Грунттар осы ... ... ... ... тұзды, кейде сорлар кездесіп, ірі өзен аңғарлары бірінші жайылма үсті террасасы, кейде екінші жайылма үсті террасасы мен ... ... ал ... және ... ... Алатауының ұсақ өзен аңғарлары жоғарғы, төменгі жайылмаларға жіктеледі.
Салыстырмалы түрдегі ірі ... ... ... ... ... ... суына Шу-Іле тауларының солтүстік беткейі сыналанады. Осы жерде майда топырақты және ... кең ... ... ... ... құрылып, тау өзендері мен құрғақ арналардың дөңгелек бөлігі орналасады.
Тақырлық жазықтарының беткі бөлігі Іле өзенінің ескі атырауымен ұштасып жатыр. Қазіргі уақытта ... ... және ... ... ... ... екіншіреттік тұздануы ескі суарылатын алқаптарда, кейде жаңа суармалы алқаптарда кеңінен дамыған. Ал, суарылмаған тәлімдік жерлерде тұздану үдерісі байқалмайды.
Суармалы жерлердегі ... ... ... қарқынды сүзілу (фильтрациялық) шығыны және құрғау жүйесінің әлсіз тиімділігімен ... ... жоқ ... ... жоғары минералданған грунт суларының бетіне жақын жатуы, қарқынды булану, суландыру каналдарында пайдалы әрекеттердің төменгі коэфициенті және т.б. ... ... ... ... және өте қатты тұзданған тегістелмеген егістік алқаптар, суландыру каналдарының бойында, құрғақ жүйелерде, жолдарда, аэрация ... ... ... ... ... ... ... егістік ауданында негізінен сорлар дамыған.
Сорлар бос жатқан егістік алқаптарда құмды грунттардың тұздануынан пайда болады.
Ірі күріш өсіру ... ... ... ... және ... гидроморфтық сипаттағы табиғи-аймақтық кешендер ландшафты дамыған, олар: бедер ойыстарында ... ... ... ... ... ... ... сорларда суландыру жүйесі.
Ақдала суармалы алқабында грунт суының 2-3 метрге дейін жергілікті көтерілуі Сарыесік-Атырау құмды алқабы аймағында сүзілу (фильтрациялық) төбешіктерінің таралуына ... ... ... ... және төбешікаралық ойыстарда сүзілу (фильтрациялық) көлдер мен күре жолдар (магистарльді) коллектордан 3 километр қашықтықта екіншіреттік сорлар құралған. Іле атырауы ... ... ... ... 5-6 километр қашықтықта осындай типтік көлдер мен сорлар байқалады. Жаз айларында көл суы ... ... сор және ... ... ... Бұл ... мелиорациялық іс-шаралар жүргізбесе, ауыл шаруашылығына пайдалануға жарамсыз жер ... ... ... ... бұл ... ... ... үдерісі қарқынды түрде жүріп жатыр.
Топар, Іле, Нарын, Жиделі, Күрті, Қаратал, ... ... ... ... ... ... алқабында ұтымды суландыру жүйесі қолданылып жүгері, бақша, жемшөпттік өсімдіктер өсіріледі, әрі ... ... ... және ... екіншіреттік тұздануы орын алған.
Грунттардың екіншіреттік тұздануы шаруашылыққа, құрысқа, автожол салуға жарамсыз болып, бұл өңірлер деградацияға ұшырайды. Бүгінгі ... ... ... ... ... 100 ... автожол істен шығып, жөндеу жұмыстарын қажет етеді.
Тұзданған жерлерде елді-мекен құруға оңтайсыз, әрі көгалды аймаққа айналдыру жүмыстары қомақты каржыны қажет етеді.
Балқаш маңы және ... ... ... тұздану үдетіліп жүріп жатыр, аймақтың шөлденуімен, қоршаған ортаға адам әрекетінің ықпалының кері әсер етуі бұл ... ... ... ... ... ... ... қысқарып, жел эрозиясы әрекетінен тұзды шаң-тозаң сорланған өлкеден алыс жерлерге тарайды.
Жел әрекетінен пайда болған ... ... 60 %-ын алып ... ... ... ... және ... жазықтар кеңінен дамыған, әрі бұл аймақта аридті климат және жел ... ... ... ... ... ... шығу тегі туралы айтар болсақ, бұл бедер пішіндерінің құралуы әуе ортасы, төсеніш беті болған аэродинамикалық үдерістер өзара әрекеттесу ... ... ... анық ... 1983 ... ... нәтижесінде Орта Азияның құмды алқаптары бедерінің құрылуы эолдық әрекеттер әсерінен пайда болатындығын көрсетеді, себебі бақылап ... ... ... ... ... ... бағытына сай келеді. Ал, кейбір ғалымдар құмдардың генезисі эрозияға байланысты деген теорияны қолдайды. Бұл ... ... ... Теджен ағын суының арнасымен қырқалардың бағытының бірдей болуы себеп болуда. Бір топ ғалымдардың пікірі бойынша құмды бедер пішіндердің ... ... ... ... деп ... Құмды бедер пішіндерінің пайда болуы мен дамуы туралы ғалымдардың әртүрлі пікірлері қалыптасқан. Әдістемелік тұрғысынан жорамалдарға сүйенер болсақ, өзара байланысты үдерістердің ... мен ... ... ... ... құбылыстарын бір ғана фактордың әсерінен болады деген ... ... ... Осы ... ... ... бойынша жерді арақашықтықтан зерделеу материалдарын талдау нәтижесінде құмды бедер пішіндер ағынды сулар және жел ... ... деп ... әрі осы ... ... дұрыс болып табылады. Алайда, жаңатектоникалық факторлардың әсер етуін де есепке алған жөн. А.В.Тимуштың ойынша ауданның ірі ... ... ... ... ... ... жаңатектоникалық қозғалыстардың көрініс беруімен байланысты деп санайды [5].
Іле - Балқаш аумағында әуе ғарыштық түсірілім зерттеулерінің нәтижесінде бастапқы құм пішіндері ... ... ... ... ... да бұл ауданның сақиналы құрылымына назар аударсақ, радиалды қатып қалған толқын тәрізді белестер түрінде көрініс береді. Содан кейін бұл белестердің үсті ... ... ... эолдық бедер пішіндер түрінде кездеседі [30].
Эолдық бедер пішіндер орта және жоғарғы төрттік кезеңінде ... ... ... ... ... ... маңы ... эолдық бедер пішіндер түрінде пайда болады. Алайда, бұл ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде, кең көлемді аумақта негізінен, бұталы және ... ... ал ... ... ... тораңғыл және т.б. өсімдіктермен бекітілген қырқалы, төбешікті-қырқалы, төбешікті құмдардан құралған эолдық жазықтар кең ... ... ... ... ... ... көлі ... (құмды белестер), құрғақ арнасында және өзен салаларының маңында (шағылдар, жел әрекетімен ұйытқыған ... ... ... Бұл жас эолдық бедер пішіндер шөптесін және бұталы өсімдіктермен жартылай бекітілген ерте жастағы көлдік, өзен және эолдық құмдардың ... ... ... ... ... жел әрекетімен ұйытқыған жалаңаштан және шалшықтанған өлке. Құмдар майда және ұсақ ... ... ... ... ... ... ... материалдардың шөгуі қазіргі уақытқа дейін жалғасып келеді.
Шағылдар мен төбешіктердің биіктігі 1-2 метрден 4-5 метрге ... ... ... купол немесе конус тәрізді бедер пішіндердің беткейлері көлбеу келеді. Төбешіктер 0,5-1,5 метрлік беткі бөлігі ... ... ... ... Өзен маңы ... ... биік емес (1-2 метр), ағынды екі арнаның жағалауы бойында әлсіз бекітілген өсімдіктер созылып ... ... ... ... ... ... алқаптары дефляция және эолдық әрекеттердің басымдылығымен сипатталады.
Аридтік климаттың әсері белсенді жел әрекетін, литологиялық құрамы біртекті, ... ... ... ірі ... ... (майда және ұсақ түйіршекті біртекті құмдар) қалыптастыратын жеке ... ... ... болуының факторы болып табылады. Бұл үдерістердің пайда болуы аймақтың шөлденуіне, су ресурстарының азаюына, Балқаш көлінің су ... ... ... жеке ... ... ... ... отырған аумақтағы қазіргі бедержаралу үдерістері 7-суретте көрсетілген.
Қазіргі уақытта эолдық әрекеттер ... ... ... жалаңаштанған белсенді эолдық пішіндерде құмды шымыр толқын түрінде, құрылыстар маңайында құмбасу, бұталы өсімдіктерде ... ... ... ... пішіндердің арасында өсімдіктермен бекітілмеген шағылдар жылжымалы болып келеді. Қозғалу ... ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындарға жүргізілген сауалнама бойынша әрбір құмды дауылдан кейін аулаларды құм басып кететені анық.
Белсенді эолдық әрекеттер Балқаш ... ... Іле, ... ... ... ескі және ... атырауларында, Қарой үстіртінде (Әбділқұм, Қаскелең Мойынқұмы құмдарында), Жіңішкеқұм, Жуанқұм, Жалқұм, Күшікқұм, Белсексеуіл құмдарында байқалады. Бұл аудандарда құмдардың көшуінің ... ... ... ... ... ... ... аудандар, ирригациялық торларды құмбасуы әбден мүмкін.
Эолдық құмдардың дамуы басқа ... ... ... ... ... ... ... құмдардан тұрады, эолдық үдерістер ірі қара мал шаруашылығында қыстауларды ... ... ... мен жайлаулардағы техникалық қозғалыстар әсерінен оқшауланып көрінеді.
Адам әрекетімен ерекше ұсақ бедер пішіндер дамыған, ... мен тас ... ... ... шөгінді жыныстардың үйіндісімен ұштасып жатыр. Жалпы айтқанда, адамның шаруашылық әрекеті әрқашанда ... ... ... және жеке ... әкеліп соғады.
Қарой, Бозой, Итжон үстірттерінде адамның шаруашылық әрекетінің (мал шаруашылығы, жолдар және т.б.) салдарынан қарқынды түрдегі жел эрозиясы ... ... осы ... ... ... ... ету ... антропогендік бедержаралу үдерісінде ең маңызды мәселе - ол жол және жол ... ... ... ... ... ... ... бедержаралу үдерісі. Оларға суармалы және суарылмайтын егістіктер, тыңайған жерлер, суландыру каналдары, құрғақ-тастанды торлар, астықты ... ... Бұл ... пішіндер Шу-Іле тауалды маңының оңтүстік-батысында, Жетісу (Жоңғар) Алатауы жотасының солтүстік-батыс сілемдерінде, Қарой, Бозой, Итжон, Қопа-Іле үстірттерінде, Балқаш маңы және ... ... ... ... мен көлдік жазықтардың кейбір жерлерінде кездеседі.
Жер жырту әрекетінің нәтижесінде бедердің табиғи күйі өзгеріп, топырақтың табиғи агрегаттық күйі бұзылады, ... ... ... ... жұқа ... ... ... жырмалы, майда және жыралық торлар тегістеледі. Егістік алқаптарды жоспарлау эрозиялық үдерістердің (шайылу және жыралардың ... ... ... ... дефляциялық үдерістердің әрекеті, ал беткейлерде су эрозиясы орын алады.
Осы үдерістердің әрекет етуінің мысалы ретінде жер ... ... ... ... ... ... айтсақ болады, яғни Қарой, Бозой, Итжон үстірттері мен Кербұлақ алқабы және т.б.
Суармалы алқаптарда жиі ирригациялық тор және 3 метр ... ірі бас ... ... ... ... ... ... құрылған. Бас (магистральді) каналдар өзен арнасынан 20-30 км тереңдікке дейін ... ... ... ... Осы ... ірі ... бірі Іле ... жалпы ауданы 400 км2 шамасындағы төрт бас (магистральді) ... ... ... ... ... 300 км2 болатын 3 ірі және ұсақ бас ... ... ... ... өзенінің жалпы ауданы 15 км2, 3 ұсақ каналдардан, ... ... 2 бас ... каналдардан (суармалы аудан 10 км2), Топар өзені 2 бас (магистральді) каналдардан (суармалы аудан 18 км2), Бижі өзені 2 бас ... ... ... ... 20 км2) ... Ірі ... ... көлемдегі (20-90 га) суармалы егістіктер, ал кіші өзендерде өз бетінше суарылатын арық торы бар. ... ... мен арық ... ... ... беті ... ... үдерістер ал, су ағынының төменгі бөлігінде жыралық эрозия байқалады. Құмды алқаптар маңайында қосалқы ... ... және ... үдерістердің орын алуы салдарынан арна каналдарын құм басып, тұнбаланады. Бағалау жұмыстарының ... ... ... жалпы суландыру және лықсыма су каналдарының 50% шамасындай ... ... ... ... ... ... [11].
Каналдар мен арық торлары экзогендік үдерістердің дамуына әсер етіп, бедерді бөлшектейді. Төменгі каналдар есебінен, жоғары сүзілген (фильтрацияланған) сулардан ... ... ... ... одан әрі бұл жер ... ... үдерісі орын алады, ал грунт суларының жоғарғы қарқынмен булануы есебінен, іргелес ... ... ... ... дейінгі екіншіреттік тұздану үдерісі дамиды. Күріш өсіру аудандарында ... ... ... ... ұшыраған, ауданның грунт суларының тұздану қарқындығылының ұлғаюына, су деңгейінің көтерілуіне және батпақтануына сүзілген (фильтрацияланған) сулардан (грунт ... ... 4-5 метр ... ... ... ... әсер ... Топырақтану институтының мәліметтеріне сүйенер болсақ, Ақдала күріш алқабының 3,6 га, Қаратал күріш өсіру алқабының 2,5 га аумақты ... және ... ... алып жатыр. Ойыстарда және ескі арналарда лықсыма сулардың жайылуынан, әрі каналдардың бұзылуынан сорлар түзіледі. ... ... ... ... 6 мың. га ... жерді жасанды түрде пайда болған сорлар алып жатыр [10, 11].
Егістік жерлердің көлемін ұлғайту табиғи өсімдік жамылғысын бұзып, тоғайларды ... ... ... ... ... ... ... мен тың жерлердің дегредацияға ұшырауына алып келеді.
Жалпы айтқанда, ... ... жаңа және ... ескі ... ... ... антропогендік бедер құруға, экологиялық жағдайдың айтарлықтай нашарлауына, тұздану, батпақтану үдерістерінің қарқын алуына, жер асты суларының ... ... ... бедер пішіндердің құрылуы. Шу-Іле және Жетісу (Жоңғар) Алатауы тауалды бөлігіндегі, Қарой және ... ... ... кішігірім бөгеттер мен су қоймалары салынған. Ірі су қоймалары Іле (Қапшағай), Қаратал (Үштөбе) және ... ... ... ... тұрғызылған.
Су қоймалары өзен аңғарының морфологиясын түпкілікті өзгертеді, әрі мынадай гидродинамикалық жағдайлар тудырады: арна ағыны ... ... мен ... үсті ... су ... су деңгейі жоғарғы бьефте көтеріледі, ал төменгі бьефте төмен болады. Су қоймалары жағалауларында өзен арнасының ... ... ... өңдеу үдерістері орын алады, өзен аңғарлары кеңейеді. Төменгі бьефте сүзілу салдарынан ... ... ... суларының тұздануы жүзеге асады.
Қарастырылып отырған ауданның табиғи жағдайына ... әсер етіп ... ... су ... Іле ... ағысын реттеп, өзгертеді. Су қоймасынан суды мезгіл-мезгіл ағызу өзен жағалауына гидрохимиялық тұрғыдан әсер етеді. Соның салдарынан эрозиялық үдерістердің күшеюіне ... ... ... ... ... және тереңдеу үдерістері орын алады.
Жол бойындағы бедер пішіндер. Оларға темір жол үйінділері, тас ... мен қара ... ... ... ... жол ... байланысты әртүрлі көпірлер, ойықтар және т.б. жатады.
Іле-Балқаш аумағының ... ... ... бағытындағы темір жол Қопа, Кербұлақ, Ақсу, Іле, Лепсі өзен аңғарларын, Жетісу (Жоңғар) Алатауының жотасының солтүстік-батыс сілемдерін, ... ... мен ... ... ... уақытша ағын су арналарын субендік бағытымен қиып өтеді.
Жолдар бедер пішіндердің ойыс бөліктерінде 10 метр биіктікке дейін үйінділерді жинап, ... және ... ... ... ойықтарды құрайды. Ашық кеніштер түрінде жолдар маңында темір жол ... ... ... ... ... ... түзіледі.
Темір жол үйінділері жолдан ойыс жерлерге қарай бағытталып, еріген қар және ... суы ... ... үшін ірі ... ... ... эрозиялық атыздар, жырмалар және жыралар темір жол бойында құралады. Өзен аңғары бойымен көлденең салынған темір жол көпірлері суды бөгеп, ... ... даму ... бұзып, жайылманың батпақтануына әкеліп соғады. Сонымен қатар, құрылыс салу барысында ... ... ... ... (жыра түзілу, жазықтық шайылу, түптік эрозия және т.б.) еске ... ... ... үдерісі кезіңде қатаң бақылау мен күтіп қараудың арқасында бұзушы экзогендік үдерістер ... ... ... ... ... жеке дара ғана ... ... ретінде, 1959 жылғы Айнабұлақ станциясы маңындағы темір жол ... ... ... ... ... басқа келеңсіз оқиғалар байқалмаған [18].
Эолдық құмдар дамыған аудандарда дефляция үдерісі әсер етіп, жол құрылыстары ... ... ... қорғайтын сексеуіл ормандарының тізілген қатарлары кең таралған. Одан басқа осы ... ... ... ... ... ... ... кішігірім құм шағылдары түрінде құм іздерінің дамуы байқалады. Адамның ауыл шаруашылық іс-әрекеттерімен байланысты жеке эолдық үдерістер (мал жаю, автокөлік ... ... ... Алажиде, Егінсу, Жасқазақ, Ақұзақ, Береке сияқты аймақтарда кездеседі. Бұл жерлерде құм шағылдары мен шағыл тізбектері пайда болған. Осы ... ... ... ... құмды бекіту үшін қосымша іс-шаралар жүргізіп, жолдарды, станцияларды, күзет орындарын құм ... ... ... ... және ... қабатпен (асфальт, қиыршықтас) көмкерілген жақсартылған қара жолдар, шөл және шөлейтті ... ... әрі алыс ... ... ... ... ... ұзындығы 4 мың.км дейін созылып жатқан Алматы-Қарағанды, Алматы-Қарой, Алматы-Бішкек, Алматы-Талдықорған-Семей, Қалыңшеңгел-Құйған, Топар-Ақжар, Үштөбе-Көпбұрлық, Лепсі-Күрті-Қапшағай автожолдары жатады. Барлық ... ... ... борпылдақ шөгінділердің үстінен салынған, тек кейбір бөліктерінде ғана палеозой жыныстарынан құралған түпкі жартастардан өтеді.
Автожолдардың құрылысы табиғи бедер ... ... де әсер ... ... үйінділер мен ойықтардың бойымен өтеді. Жолдар бойындағы үйінділер дефляциялық және эолдық ... ... ... ... ... әсер ... сол себепті жолдар жарамсыз болып, жөндеу жұмыстарын ... етіп ... Осы ... айта ... ... жол ... құмнан құралған материалдардың тығыздығы шамалы болғандықтан, ұсақ жыралық ... ... ... қар суы және ... ... ... Әсіресе, жергілікті материалдардан жасалған жаңа трассалық жолдарды (Қалыңшеңгел-Құйған, Бақанас-Қарой, ... су ... ... ... ... ... қайта жөндеуге тура келіп, қосымша шығын әкеледі. Тау беткейлері мен тау алды ... ... (су ... жасанды арна) жыралық эрозиялар дамып, ірі жыралардың пайда болуына себепкер болуда. Жол трассаларында өзен арналарының түйіскен жерінде жыралар, сайлар мен ... ағын ... ... мен ... ... ... таситын су деңгейін есептеген жөн. Жол трассаларының маңында сонымен қатар, жолды жарықтандыруда қолданылатын кішігірім шұңқырлар мен карьерлер ... ... ... ... бұл өңір эрозияға ұшырап, жаңбыр және еріген қар ... ... Су ... ... ... тұзданған жерлердегі сорлар (жайылма және ірі өзен атыраулары) жолдың аса күрделі бөліктері болып ... Бұл ... ... су тасу кезінде тасқын суға төтеп бере алатын биік ... ... ... ... тұзданған саздар мен саздақтардан жасалған жолдардың асфальт беті істен шығып бұзылып отырады, әрі әрдайым жөндеу жұмыстарын ... ... бойы ... ... ... үдерістерге жиі ұшырайды, әсіресе Мұлалы-Алажиде-Егінсу тас жолы бойында кішігірім эрозиялық тілімдер көрініс береді. Осы өңірдегі жол маңындағы уақытша ағын ... мен ... ... ... ... жатады.
Шөл және шөлейт жерлерде жолдар қатты қабатпен көмкерілген, әрі адамның шаруашылық әрекетінде маңызы зор, ... ... және оны ... ... ... қазіргі бедержаралу үдерістеріне төтеп бере алатын жол бетінің қабаты жоғары сапада болуы қажет [10].
Сонымен, қарастырылып отыған ... ... жол және тас ... салу ... табиғи бедер пішіндірді бұзады және жанама экзогенді үдерістердің (эрозиялық, эолдық және т.б.) дамуына әсер етеді.
Құрылыстар нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... елді-мекендер, құрылыс қазаңшұңқырлары, құрылыс материалдарынан пайда болған кеніштер (кареьерлер) жатады. Елді-мекендер аумағында антропогендік ландшафт ... ... ... ... ... ... орман алқаптары, арық жүйесі бар бақшалар, кішігірім тоғандар құрылған.
Құрылыс ауданы 0,2-0,5-тен 25-30 км2 ... ... ... мен ... тауалды жазықтардағы ірі өзен аңғарларында орналасқан. Бұл төңіректен ... ... ... ... ... жөн. Жолдарға жақын жерлерде немесе елді-мекендер маңында ескі және ... ... ... ... ... пайда болған кеніштер (қиыршық тас, құмтас, құм кеніштері) кездеседі. Олардың тереңдігі ... 10 ... ... ... 500-ден 1500 м2 дейін жетеді.
Қарастырған аудандағы құрылыстарды салу барысында жаппай тегістелу шаралары орын алады, соның ... ... мен ... ... қабаты жойылып, су эрозиясы және дефляциялық үдерістерде әкеліп соғады. Нәтижесінде, ... ... ... ... әрекетінен ұйытқыған құмды бедер пішіндер қалыптасады, мұндай көріністі екіншіреттік ... және ... ... ... ... ... ... шағылдардан байқауға болады. Бұл үдерістердің айқын мысалы ретінде Бақбақты елді-мекенін айта аламыз, ол жерде эолдық ... ... ... құм ... ... көшелерді және үйлерді басып қалады. Тығыз орналасқан арық жүйесінің арнасы ... ... ... көтеріліп, жерлердің тұзданып, жер төлелердің су басып кетуіне әсер етеді. Осындай жағдайларда арық жүйесін ойпатты жерлерге ... жел ... ... арық қазу ... жерді құрғату (дренаж) жүйесін орнатып, орман белдеулерін көгалдандырғанымыз жөн. Борпылдақ шөгінділерден құралған терең кеніштердің жағаларын өңдеп, ... егу үшін ... ... мен ... ... ... ... пішіндері. Мұндай бедер пішіндер көптеген ауылдардағы жолдар, құмды алқаптарда және өзен ... мал ... ... қалыптасқан соқпақ жолдар, қыстауларда және шалғай жерлерде мал өсіруден байқалады. Қырқалар мен төбешіктерде өсімдік жамылғысын таптау барысында ... ... ... әсер ... ... ... ... ұйытқыған қазаңшұңқырлар, жайылым жерлер кең дамыған.
Беткейлерді сатылап тастау кезінде кішігірім жыра-жырмамалар пайда болуы мүмкін.
Сонымен, ... ... және ... ... ... ... шаруашылық іс-әрекеттерге ықпал етеді. Сонымен қатар, жаңа бедер пішіндер құрылып, көптеген ... ... құру ... ... әсер ... ... ... ортаны, оның ішінде табиғи бедер пішіндерді дұрыс пайдаланып, ... ... ... ғана іске ... экономикалық және әлеуметтік нысандардың қауіпсіздігін ойлау қажет [12].
3.2 Гидрографиялық жағдайының өзекті экологиялық ... ... ... ең ... ... ... - Балқаш көлі. Бұл аудан шөл және шөлейтті аймақта орналасқандықтан, су ... ... өте ... ... ... ... тез өзгеріп отырады. Соңғы жылдары Балқаш көлінің жағдайы күрт өзгере бастаған. Оған себеп - Іле, ... ... ... ... мол ... көлге жетпей, суармалы егістіктерге жұмсалуында. Оның үстіне бұрын Аягөз, Биен, Сарқанд, Басқан өзендері Балқашқа құйып, оның табиғи су деңгейін ... ... Ал, ... бұл өзендер Балқашқа құймайды.
Оңтүстік Балқаш маңы аумағында адам әрекетінен антропогендік ландшафт ұлғаюда, климатының ... ... ... су қоймаларының салынуы, суды көп қажет ететін күріш техникалық дақылдарының өсірілуі суармалы жерлердің тозуына әсер етіп отыр.
Жаңа қалалар, құрылыстар, су ... ... ... жыл сайын 5-7 миллион гектар егістік жерлер жұмсалып, ... 20-25 ... ... асырайтын егін алқабы кеміп жатады. Адамдар өмір сүргелі 1,5-1,9 миллиард гектар жер құмға, батпаққа, жыра мен ... бұта ... ... ... Бұл жағдайларды болдырмау үшін жерді ұтымды және үнемді пайдаланудың түрлі шараларын іске асыру керек. Табиғи ландшафттардан антропогендік ландшафттың ... ... - ... ... ... ... бір-бірімен байланысып жатса, антропогендік ландшафт қайта қалпына келмейді немесе өзін-өзін реттеу үшін ұзақ уақыт кетеді. Сондықтан, ... ... ... ... келтіру үшін, адам табиғат компоненттерін жоспарлы түрде тиімді пайдалануы қажет [31].
Аумақтың шөлденуіне Іле өзенінде салынған Қапшағай су қоймасының ... ... ... ... ... бұзылуы орын алды. Алғашқы жылдарда-ақ көлге құятын судан бұрып ... оның ... үшін ... ... байқала бастады. Көлдің деңгейі күрт үздіксіз төмендей, ал судың минералдылығы ... ... Жыл ... ... көлі ... 15,0 км³ су қорының 11,9 км³-і (80%) Іле ... ... ... 3,0 км³ су ... батыс бөлігінен шығыс бөлігіне ығысады. 1970-1985 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... 14,9 км³-ден 11,8 км³-ге кеміді, яғни көл ... ... 3,0 км³ су ... ... Көл ... ... су мөлшері жылына 7,0-8,0 км³-ге дейін өсті, оның 6,5 км³ суы егін суғаруға, Қапшағай және басқа да бөгендерді толтыруға жұмсалды. ... ... ... жылына 2,0 км³-ге жетті. Осы себептерден 1970 жылдан су деңгейі күрт төмендеді. 1986 жылдың аяғында көл деңгейінің абсолюттік биіктігі 340,54 м ... Көл ... ... ... ... 15,6 см-ге жетіп оттыр. Іле өзені атырауындағы батпақты-сулы алаптардың 2/3 ... ... ... су ... іске ... соң, тасқын су шығымы 1600-1800 м³/с-тан 700-800 м³/с-қа дейін төмендеді. Су қоймасынан төмен қарай өзен ... ... ... ... ... олар ... ... бөгетінде болды. Су шығымының 90%-ы тек Иір тармағымен қосылған Қоғалы тармағына ... бір ... ... ... суы арнасына сыймай жататын Жиделі тармағы шөгіндіге тола бастады. Оңтүстік Балқаш маңы ... ... ... шашу ... ... жойылып, атыраудағы 15 көл жүйелерінен тек 4-5-еуі ғана қалды. ... ... жыл ... ауланатын балық мөлшері 17-18 мың тоннадан 10-11 мың тоннаға дейін төмендеп, балық сапасы да нашарлады. ... ... ... ... ... болса, кейін ауланатын балықтың 90%-ын табан, жайын, көксерке, т.б. құрап отыр. Ал, аты әйгілі көкбас, Балқаш қарабалығы 1970 ... бері ... ... 1980 ... ... ... ... судағы пестицидтер мөлшерінің көбеюінен жаппай фибриалды саркома (қатерлі ісік жаралары) кеселімен ... ... Көл ... ... күрт өсті. Құрғап қалған аумақтардан көтерілген шаң-тозаңның әсері биік таулы ... ... ... ... ... ... 1974 жылдан бері Іле Алатауындағы ааумағы 1 км²-ден астам 86 ірі мұздықтың 6-уы ғана қалды. 1980-1990 жылдры Іле - ... ... ... ... ... ... ... қорытындысы бойынша берілген ұсыныстарға сәйкес, Қапшағай бөгенінің деңгейі 10 метрге төмендетілді, сөйтіп, көлемі 2 есеге кеміді де, яғни ... ... 28 км3 ... 16-18 км3шамасында ұсталып тұратын болды жер суғаруға алынатын су мөлшерінің өсуі тоқтатылды. Одан ары су ... ... бұл ... ... ... ... жан-жақты зерттеуге және оны тоқтату шараларын жасау үшін тоқтатылды. Сонымен ... бір ... ... су ... салалардан, оның ішінде бірінші кезекте Іле өзенінің суын суармалы егіншілікке және су ... су беру ... ... 1970 жылы Қапшағай су бөгетінің салынуына байланысты Іле ... ... ... ... өзені Бартоғай бекетімен бөгеліп, онда көлемі 300 000 м³ су жинақталды. Осылайша Үлкен Алматы каналы (БАК) салынды. ... ... ... ... өзені Ілеге құюын тоқтатты [32].
Ауыл шаруашылығында Іле-Балқаш алабын барынша пайдалануымен 1965-90 ... ... ... ... ... ... 25%-ға ... Іленің орта ағысы мен төменгі сағасында Шарын күріш, ... ... ... ... ... ... болуы, Іле-Балқаш су алабының табиғи жүйесінде қалыптасқан тепе-теңдікті бұзды.
Іле өзені Балқаш көлімен ... ... және ... ... су ... бір бөлігін көлге бере отырып, экожүйеде экологиялық тепе-теңдікті ... ... ... ... ... бөгені салынғаннан кейінгі жылдары көлге құятын беткі сулардың көлемі бірден азайып, ... ... ... ... ... ... ... белгілері байқалып, шаруашылық әлеуетінің төмендеуіне ықпал етті.
Сулы аймақтар мен батпақты жерлердің көлемі қысқарды, олардың орнын ... ... мен бос ... ... ... жылдарда шөлге айналу үрдісі көбінесе Іле өзені мен Топар ... ... ... ... ... оңтүстік-батыс қанаты), Іле арнасының бойымен, әсіресе орталық бөлігінде және сағасында, сонымен ... ... ең ... ... ... және ... тармақтары аймағында) айқын көрініс береді. Сулы өсімдіктер кешені батпақты және шалғынды-батпақты мен көлдер жиынтығы атыраудың солтүстік-шығыс қанатында, Іле өзенінің ... ... ... ... ... ... ... таралған. 2005 жылдарға қарай құрғақтану үрдісі жалғаса берді, 2008 жылы алғаш рет бұл үрдіс Іле өзені ... ... ... ... ... ... атырауында қарқынды шаруашылық әрекеттері басталуымен қатар экожүйенің табиғи тәртібінің бұзылуымен қоса Балқаш көлінің ... ... де ... ... ... ... салынғаннан кейін басталған атырау ландшафтарының құрғақтану үрдісі 40 жыл бойына жалғасып келеді. Беткі сулар ... ... ... ... ... ... бірден төмендеп кетті, 16 көл жүйесінен тек 5-уі ғана қалды. ... ... ... көлінің және жалпы Іле алабында беткі сулардың азаюына КХР аумағында суды пайдалану көлемінің өсуі және ... ... ... әсерін тигізіп отыр.
Іле өзенінің алабындағы су ресурстарын тиімді пайдалануды басқару мәселесі, бірінші кезекте алаптың аумағына енетін өзендердің су қорына және де ... ... ... ... ... айдан анық.
Аз уақыт бұрын ғана теңдессіз өсімдік-жануарлар дүниесінің байлығымен, балық шаруашылығымен, жайылымды жерлерімен ... Іле ... ... ... құрғауы табиғи кешеннің терең экологиялық бұзылуымен жалғасты. Қазіргі Іле өзені атырауындағы экологиялық жағдай ... ... да ... ... [33, ... ... өсімдіктер мен жануарлар дүниесі де зардап шегуде. ... ... 50 ... ... уылдырық шашу тіптен азайып кеткен. Сонымен қатар, балықтарды Іленің бойындағы ... ... ... ... ... минералды тыңайтқыштар қалдықтары да улауда
Қарастырып отырған аймақтағы бұл өзгерістер өте сирек кездесетін Іле тоғайын, өзен ... ... ... мен оның жағасындағы қамыс-қоғаның жойылуына себепші болды. Көлдің жағалаулары кеуіп, тұзды шаң жиі ... Ауа райы ... ... пен ... ... ... көлі ... жылдары 20 метрге төмендеп отыр. Көл жағалаулары батпақтанып, сорланып, тақырлар мен ... ... ... бұл өңірде қалың ну тоғайлар, кішігірім көлдер, аралдар және әртүрлі ... мен ... ... болатын. 1960 жылдары жылына 1,5 млн-ға жуық бұлғын терісі дайындалатын болса, бұл шаруашылық қазір ... ... ... және ... көлі ... ... ететін құстардың түрлері де азайып кеткен. енген аққу, бірқазан, көкқұтан т.б. ... ... ... өте сирек кездеседі.
Сонымен, Іле-Балқаш мәселесінің негізгі себебі, гидроэнергетика және суармалы егіншілік дамыту үшін алап ... су ... ... ... және су ... мен теңдестігін, ең алдымен - сумен қамтамасыз етудің ... көзі ... ... ... ... - ұстап тұру қажеттілігі арасындағы қарама-қайшылық. Көлдің тұрақты экологиялық жағдайын ұстап тұру үшін, оның су тоспа алабының ластануын ... ... ... және де ... ... оны қоректендіретін өзендердің ағынын және ең қажеттісі - Іле ... ... ... ету - өте ... ... ... ең ... гидрологиялық режим Іле өзенінің алабының су ресурстарын тиімді пайдалануды басқару мәселесі, бірінші кезекте алаптың аумағына енетін өзендердің су қорына және де ... ... ... ... екені, сондықтан Іле өзенінің алабы су ресурстарын тиімді пайдаланып, ... ... маңы ... ... - ... жағдайын ескере отырып, антропогендік іс-әрекеттердің қарқын алуын азайтып, шөлдену ... ... ... оны тоқтату шараларын жүзеге асырғанымыз жөн [35].
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі жаһандану дәуірінде өзекті мәселелердің бірі - шөлдену. Жер шарында шаруашылыққа жарамсыз жерлер күн ... ... ... ... Әрі ... ... ... ұйымдастыру күні бүгінге дейін толығымен шешімін таба қойған жоқ. Бұл ... ... үшін аса ... ... ... ... көп ... шөл аймақтары алып жатқандықтан, бұл мәселеге бей-жай қарамауымыз қажет.
Елімізде Аралымыздың жағдайын жөнге ... ... ... ... ... көлі де Арал тағдырын қайталап, Балқаш маңы аумағының жағдайы да ушығып кетуі әбден мүмкін. Сол себепті, бұл төңіректі ... ... ... ... ... білгеніміз абзал.
Балқаш көлінің оңтүстігіндегі шөлді алқап бедерінің қалыптасуынан ... ... ... дейінгі жай-күйіне ерекше назар аударып, олардың геоморфологиялық және геологиялық құрылысын қарастыру шөл аумағының жағдайын қалпына келтіру үшін ... ... да ... Себебі, литогендік негізіне сай, әрі экзогендік әрекеттердің қарқынын бағалай келе, антропогендік іс-шаралардың табиғи ортаға әсер етуін ... ... Сол ... ... және ... ... салыстыра келе, қалпына келтіру жұмыстарын жүргізгеніміз дұрыс болар еді.
Қарастырылып отырған ауданда қазіргі уақытта табиғи үдерістер әсерінен, яғни ... су ... ... сорлану, топырақ, су эрозиясы және қарқынды эолдық әрекеттердің орын алуы салдарынан, бақ дарыған Балқаш аймағының әсем табиғаты, қалың ну-тоғайлары, табиғи ... ... ... ... ... желі ... ... мен шаңды дауыл құмы бұрқыраған жарамсыз шөл далаға айналып отыр.
Ал, антропогендік үдерістерге тоқталар болсақ, бұл ауданның ... ... ... ... шөлденуіне ең бірінші ықпал ететін құбылыс. Әсіресе, Қапшағай су қоймасының ... (1970 ... ... ... ... ... су ... Іле өзені аңғарының су деңгейіне елеулі әсер ететін факторлар болып табылады. Оған қоса, Іле өзенінің трансшекаралық сипаты, өзен суын ... ... ... ... ... пайдалануы, бұл мәселенің саяси тұрғыдан алып қарағанда да шырмауда тұрғандығын ... ... маңы ... ... ... аумақтың шөлдену мәселесімен күресу жолдары мен алдын-алу ... ... ... ... еді. Осы ... мен өз ... атап айтар болсам, біріншіден, Іле өзені су режимін реттеу үшін Қапшағай су ... ... ... ... ... алқаптарда тамшылап суару әдісін қолдану, екіншіден, жылжымалы құмдар әрекетін тоқтату үшін қолдан ... ... ... ... ... ... ... эолдық әрекеттер әсерінен ұйытқу үдерісі арқылы шаңды дауыл, боран кезінде ұшырылып әкетілуін әлсірете аламыз.
Сонымен, бұл күрделі мәселелер кешенді түрде зерттеуді ... ... ... ... ... Ол геоморфологиялық, геологиялық, экологиялық, экономикалық-әлеуметтік, саяси тұрғысынан түпкілікті ... бір ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
* Ақпамбетов К.М. Геоморфология аридных территорий Казахстана.-Қараганда, 2002 ж. - 26-27 б., 90-95 ... ... С.А., ... Б.Ж. ... ... - ... , 2003 ж. - 88-97 б., 249-264 ... Аубекеров Б.Ж., Нигматова С.А. Континентальные четвертичные отложения Казахстана // Геология Казахстана - ... 2004ж. - 26-35 б .
* ... А.А. ... Казахстана - Алматы, 1981ж. - 312 б.
* Федорович Б.А. Динамика и закономерности рельефобразования пустынь - ... , 1983ж. - 85-95 ... ... ... Том ХІ, ... ... // ... описание. Книга 1. Коллектив авторов - Москва.: , 1971 ж. - 162 б., 468-516 ... ... Н.Н. ... ... ... прилежащих территорий союзных республик. - Алматы, 1978 ж. - 157 б.
* Сапожников Г.Д. ... ... и ... оз. ... // Тр. Института геологии. Новая серия - 1951 ж. - № 53, 536 б.
* Словарь А.А. Рельеф песчаных ... ... ... ... ... // Тезисы доклодов ІІ съезда географического общества ... ССР - ... , ... І, 167 ... Куанышбаев С.Б Рельеф и рельефообразующие процессы территории хозяйственного освоения ( на примере Иле-Балхашского региона) // ... на ... ... ... ... ... наук - ... 2010 ж. - 60-66 б., 78 б., 151-154 б.
* Куанышбаев С.Б., Ранова С.У. Антропогенные процессы релеьфообразования в ... ... ... Или-Балхашского региона// Жандаевские чтения. Природные и социальные проблемы географии аридных территорий: матер. науч.-практ. ... - ... , 2001 ж. - 113-117 ... ... С.Б. ... ... эолдық процесстер// Проблемы науки и образования в современных условиях:тр VІ Междунар. науч.-практ. конф., посвящ. 15-летию ... ... ... им. М.Сапарбаева. - Шымкент, 2009 ж. - 304-306 б.
* Жандаев М.Ж., Абдрасилов С.А. Формирование дельты р. Или. Эрозионные и русловые ... - ... 1991ж. - 101-107 ... ... Г.М. ... дифференциация и структура геосистем речных бассейнов внутренного стока (на примере Балзаш-Илийского региона)// диссертация на соискание ученой степени ... ... наук - ... 1993 ж.- 56-68 ... ... С.А., ... ... - Алматы.: баспасы, 2006 ж. - 184-192 б.,195-199 б.
* Құсайынов С.А., Жалпы геоморфология - Алматы.: ... 2012 ж. - 249-263 б., 268-273 ... ... Н.Н. К ... ... // Из. ... ... Серия геол.,вып 8 - 1946 ж. - 96-101 б.
* Куанышбаев С.Б. Современные природно-антропогенные процессы рельефообразования равнинной ... ... ... по данным космической информации //Диссертация на соискание ученой степени кандидата ... наук - ... 1996 ж. - 19-25 б., 120 ... ... А.Е., ... рельеф пустыни Таукум (Южное Прибалхашье) и его развитие, Автореферат диссертация на соискание ученой степени ... ... наук - ... 2005 ж. - 6-18 ... ... ... ... записка к Геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1: 1 500 000), Часть 1. - ... , 1991 ж. - 153-166 ... ... ... бас ... ... Ә. - Алматы.: баспасы, 2004 ж. - 238-240 б.
* Джуркашев Т.Н. Пролив Узынарал и ... ... ... ... ... ... // Изв. АН ... Сер. геол., вып. 4 - 1964 ж. - 45 ... ... Т.Н. ... ... ... впадины - Алматы, 1972 ж. - 91-96 ... ... З.А. ... ... и ... Азии - Ленинград,1965 ж. - 176-179 ... ... Д.И. ... ... ... ... водораздел, Бетпак Дала и Муюн-кум - Москва, 1941ж. - 349-468 ... ... А.Г. ... ... ... - Ашгабад.: Ылым, 1995 ж. - 339 б.
* Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне ... ... Под ... ... - Алматы.: Қағанат, 2003 ж. - 584 ... ... А.К., ... Ф.Р. Водный баланс и качество воды в бассейнах рек Иртыш и Или. Р.Ж.Жулаевтың 100-жылдығына арналған халықаралық ғылыми-практикалық ... ... - ... 2010 ж. - 173-176 б.
* Сарсембеков Т.Т. и др. ... и ... ... рек в ... ... Азии - ... Атамұра, 2004 ж. - 272 б.
* Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья - Санкт-Петербург.: , 1995 ж. - 106-127 ... ... С.А., ... Ю.А. ... ... ... ... вложений в регулярное орошение Прибалхашья // Научно-технические проблемы освоения природных ресурсов и комплексного развития производительных сил Прибалхашья - Алматы, 1989 ж. - 39-43 ... ... Ж.М. ... ... и рационального использования земельных ресурсов Прибалхашья// Научно-технические проблемы освоения природных ресурсов и комплексного развития производительных сил ... - ... 1989 ж. - 166-170 ... ... О.М. ... ... ... растительности Южного Прибалхашьея // Автореф. дис. к.б.н. - Алматы, 1990 ж. - 23 ... ... В.Н., ... П.К. Гидрологомелиоративные исследования на орашаемых землях низовья р. Или - Алматы, 1984 ж. - 119 ... ... Е.В., ... Э. В. ... ... ... на ... и величину стока р. Или // Тр. КазНИИ Госкомгидромета, вып 8, -1983 ж. - 97-105 б.
* Әбдірахманов С.Ә., ... Қ.Б., ... А.Р. ... ... ... ... Алматы, 2011ж.
* Сейітов Н.С., Абдулин А. Геология терминдерінің сөздігі - Алматы.: баспасы, 1996 ж.
* Сыдықов Ж., Кабиев Ф. ... и ... ... ... ... и ... геологии - Алматы.: , 1993 ж.
* Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминология сөздігі. Геология, геодезия және география - ... ... 2000 ... Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Геология, геодезия және география - Алматы, 2014 ... ... тілі ... ... ғылыми түсіндірме сөздігі-геология және геодезия - Алматы.: , 2007 ж.
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ... ... ... - ... , 2003 ж.
* Арзымбетов С. Русско-казахский сельскохозяйственный словарь - Алматы, 1955 ж.
* Аубакирова Ж.А., ... С.А., ... К.Б. ... ... ... ... - Алматы, 1966 ж.
* Бірмағамбетов Ә., Мамырова К. Географиялық ... - ... 1992 ... ... Х., ... Е. Ауыл ... ... - Алматы, 1992 ж.
* Бектаев Қ. Үлкен ... ... ... - ... , 2001 ж.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Швеция6 бет
Қазақстан Республикасы географиялық орны, табиғат жағдайлары5 бет
"Балқаш көлінің физика-географиялық сипаттамасы."16 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Алакөл аумағының геоэкологиялық картасын құру73 бет
Алматы облысының шекара маңы аумағының экономикалық – географиялық байланыстарының дамуы (Панфилов ауданы мысалында)56 бет
Арал, Балқаш, Каспийдің экологиялық проблемалары8 бет
Аридтену үрдісінің Сырдария өзенінің төменгі ағысындағы топырақтардың шөлденуіне әсері66 бет
Африканың шөлдену аймақтарының проблемалары19 бет
Ақтау қаласы аумағының топырағын экологиялық-мелиоративтік бағалау және көгалдандыру мәселелері112 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь