XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ-қалмақ қатынастары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

І.тарау. Қазақ.қалмақ катынастарының қайнар көзі ... ... ... ... ... ... ... ... .. 5
І.1 Қазақстан аумағында қалмақтардың пайда болуы ... ... ... ... ... ... . 5
І.2 Қазақстанның батыс өңірі мен Еділ өзені жағалауларына алмақтардың қоныстануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 16
І.3 Казак.орыс әскері құрамындағы қалмақтар мен қазақтар қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

ІІ.тарау. Экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
ІІ.1.Жер және мал шаруашылығы мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33
ІІ.2 Сауда қарым.қатынастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47
ІІ.3.Балық аулау және тұз өндіру салаларьндағы байланыстар ... ... ... ... 54

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 66
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 72
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Қазақстанның тәуелсіз өмір сүру жағдайында тарихымызды жан-жақты зерделеу, қазақ елінің Еуразия кеңестігінде ғана емес, оның халықаралық қатынастар жүйесіндегі де орны мен рөлін анықтауға көмектесетіні анық. Әр халықтың тарихы көршілес орналасқан халықтар тарихымен байланысты; бұл байланыс өзінің дамуы, ауқымы, сипаты жағынан әртүрлі болуы мүмкін, алайда ол байланыс әрқашан да болған. Сондықтан халықтар тарихында өрқашан тарихи өмір қауымдастығы қалыптастырған жағдайлар әрекет етеді [1].
Кеңес дәуірінде Қазақстанның Ресеймен ғана тарихи байланыстарына баса назар аударылып, басқа елдер және халықтармен қарым-қатынастарына мән берілмеді. Не болмаса көршілес орналасқан халықтармен өзара қатынас тарихы көмескі күйінде бейнеленді, зерттеулердің көпшілігіңде басқа халықтардың орыс халқының төңірегінде өз еркімен топтасуы жөніндегі пікір уағыздалды да, түркі, моңғол т.б.,халықтарының өзара қатынастары тарихи шектеуге ұшырады. Ал тәуелсіздігімізді алғалы бері көптеген тарихи зерттеулерге мүнкіндік беріліп, жол ашылды. Сол себепті де дипломдық жұмысымның тақырыбын “XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ-қалмақ қатынастары” – деп алып, оны зерттеп ой қорытындылауды жөн көрдім.
Мақсаты мен міндетті: Қазақ-қалмақ халықтары қатынастары тарихының көмескі беттері аз емес. Осы мәселелерді ашып корсету, толығырақ баяндау зерттеу жұмысының мақсатын айқындайды.
Ғылыми өдебиеттерді зерттей келе, ғылыми жұмыс барысында алдымызға қойған басты мақсат қазақ-қалмақ халықтарының бағзы заманнан бері қалыптасқан қатынастардың мазмүны, негігі кезеңдері мен ерекшеліктерін ашып көрсетіп, бір жүйеге келтіру.
Осы бағытта төмендегідей міндеттер қойылды: - қазақ-қалмақ халықтарының ара-қатынасының қалыптасуына әсер еткен ішкі, сыртқы жағдайларды анықтап, түп-тамырын одан әрі зерттеу;
Ресей империясында абсолюттік монархияның қалыптасу кезеңінде қазақтар мен қалмақтарға қатысты өкімет саясатының өзтеруін анықгау;
XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі Ресей империясының
қазақ, қалмақ халықтарын қанау әдістерін салыстыра отыра саралау;
Ресей империясы қазак-орыс әскері құрамында қызмет атқарған қалмақтар мен қазақтардың катынасы тарихын зерделеу;
1. Конрад И.Н. Старое востоковедение и его новые задачи. М., 1972. -272 с.
2. Вяткин М. Батыр Сырым. Алматы, "Санат", 1998. - 344 с.
3. Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ХVІ-ХVІІІ в.в. Алма-Ата, 1983. 192 с.
4. Путеводитель по фондам досоветского периода Центрального государственного архива Республики Казахтан. т. 1. г. Алматы, 1995 г. - 290 с.
5. Тарихи Абул-Хаир-хани Материалы по истории казахских ханств ХҮ-ХҮПІ веков. Алматы, 1969. - 649 с.
6. Тарих-и Рашиди. Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. Алматы, 1969. - 649 с.
7. Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар// Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. Алматы, 1969. - 649 с.
8. Әбілғазы. Түрік шежіресі. Алматы, 1992. Б. 206.
9. И. Құрбанғали X. Тауарих Хамса (бес тарих). Алматы, 1992. Б.300.
10. Бичурин (Иакинф) Н.Я. Центральная Азия и Южная Сибирь
Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в
древние времена. Алматы. 1998. Т.1. отд. 4. — 390 с.
11. Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких
орд и степей. Алматы, "Санат", 1996. — 656 с.
12. Рычков П.И. Рычков Н.П. Капитан жазбалары. Алматы, 1995.
Б. 104.
13. Рычков П.И. История Оренбургская (1730-1750). Оренбург, 1896.
-430 с.
14. Андреев И.Г. Описание Средней Орды киргиз-кайсаков. Алматы,
1998. - 280 с.
15. Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской
империи, СПб., 1773 г. ч.З. -480 с.
16. Небольсин П. Очерки волжского низовья. СПб.,1852. —150 с.
17. Алекторов А.Е. Киргиз - казахи: исторический очерк.
Оренбургский листок, 1889. № 30,32.
18. Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ^І-^Ш в.в. Алма-
Ата, 1983. -192с.
19. Чулошников А.П. Очерки по истории казак-киргизского народа в
связи с общими историческими судьбами других тюркских
племен. Оренбург, 1924.- 293 с.
20. Бартольд В.В. Туркестан в әпоху монгольского нашествия, СПб.,
1900.-200 с.
21. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Ташкент.
1928. -35 с.
22. Бартольд В.В. Очерки истории Семиречья. Фрунзе, Кирг.,
Изд. 1943. -96с. Микрофильм.
23. Златкин И.Я. История Джунтарского ханства . М.,1983. - 480 с.
24. Гуревич Б.П. Международные отношения в Центральной Азии в
XVII - первой половине XIX в. М.,1979. -311 с.
25. Касымбаев Ж.К. Под надежную защиту России. Алма-Ата, 1986.
- 136 с.
26. Моисеев В.А. Джунтарское ханство и казахи: XVII— XVIII в.в.
Алма-Ата, 1991. - 238 с.
27. Рябинин А. Уральское казачье войско. СПб., 1866. ч.І.- 419 с.
28. Калмыцкой степи и их влияние на калмыцкое хозяйство. СПб., 1901. - 112с.
29. Симченко Ю.Б. Очерки истории Калмыцкий АССР. М., 1967.
- 327 с.
30. Польное собрание законов (ПСЗ) Российской империи, т.т., 1-45.
СПб., 1826-1830 г.г. Собрание узаконении и распоряжений,
издаваемых при Правительствующем Сенате. СПб., 1863.
31. Банзаров Д. Об ойратах и уйгурах. Собр.соч. под ред
Т.Д.Санжеева. М.1955. -375 с.
32. Рамстедт. Әтимология имени ойрат. //Записки ИРГО по отделу
әтнографии. № XXXIV. 1909.
33. Қазақ ССР тарихы. 2 т. Алматы, Ғылым, 1983. Б..440.
34. Тынышбаев М. Ақтабан-шұбырынды. Алматы, 1992. Б. 152.
35. Жеті жаргы. Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. Алматы, 1993.
Б.18 .
36. Өсерұлы Н. Жеті жарғы. Алматы, 1985. Б.80.
        
        Д и п л о м д ы қ
ж ұ м ы с
Тақырыбы: XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ... ... ... ... ... ... Қазақ-қалмақ ... ... ... ... ... ... қалмақтардың ... ... ... ... ... өңірі мен Еділ өзені ... ... ... ... ... құрамындағы қалмақтар мен қазақтар қатынастары
............................................................................
................................ 22
ІІ-тарау. ... ... ... және мал ... ... 33
ІІ.2 ... ... ... аулау және тұз ... ... ... ... ... ... ... 72
Кіріспе
Зерттеу тақырыбының өзектілігі: Қазақстанның ... өмір ... ... ... ... қазақ елінің Еуразия
кеңестігінде ғана емес, оның ... ... ... де орны ... ... көмектесетіні анық. Әр халықтың тарихы көршілес ... ... ... бұл ... ... дамуы, ауқымы, сипаты
жағынан әртүрлі болуы мүмкін, алайда ол ... ... да ... ... ... ... ... өмір қауымдастығы
қалыптастырған жағдайлар әрекет етеді [1].
Кеңес дәуірінде ... ... ғана ... ... ... ... басқа елдер және халықтармен қарым-қатынастарына мән
берілмеді. Не ... ... ... халықтармен өзара қатынас тарихы
көмескі күйінде ... ... ... ... ... ... төңірегінде өз еркімен топтасуы жөніндегі пікір ... ... ... ... ... ... ... шектеуге
ұшырады. Ал тәуелсіздігімізді алғалы бері көптеген тарихи зерттеулерге
мүнкіндік ... жол ... Сол ... де ... жұмысымның
тақырыбын “XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ-
қалмақ қатынастары” – деп ... оны ... ой ... жөн ... мен ... ... ... қатынастары тарихының
көмескі беттері аз емес. Осы мәселелерді ашып корсету, толығырақ баяндау
зерттеу жұмысының мақсатын айқындайды.
Ғылыми ... ... ... ... жұмыс барысында алдымызға
қойған басты ... ... ... ... ... бері
қалыптасқан қатынастардың мазмүны, негігі кезеңдері мен ... ... бір ... ... ... төмендегідей міндеттер қойылды: - ... ... ... әсер ... ... ... ... түп-тамырын одан әрі зерттеу;
Ресей империясында абсолюттік монархияның қалыптасу кезеңінде қазақтар
мен қалмақтарға ... ... ... ... анықгау;
XIX ғасыр мен XX ғасырдың бас кезіндегі Ресей ... ... ... қанау әдістерін салыстыра отыра саралау;
Ресей империясы қазак-орыс әскері құрамында қызмет атқарған қалмақтар
мен қазақтардың ... ... ... XIX ... мен XX ... бас ... қазақ-қалмақ халықтары
арасындағы әкономикалық қатынастарды ... ... ... ... тұз өндіру ... мен ... ... ... ... ой ... жасау;
Жоғарыда көрсетілген мәселелер бойынша жүйелі ... ... ... ... "XIX ... мен XX ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... болсақ, ол
аз зерттелген тақырып деп есептейміз. Қазақ-қалмақ қатынастарына арналған
көлемді еңбек жоқтың қасы, кеңес тарих ғылымы даму ... бұл ... ... ғана жете көңіл аударылды. Алайда, ... ... да ... ... ... ... Алқакөл сүлама" жылдары
оқиғалары қозғалса, оның зерттеу ... ... ... ... ... ... "өз ... қосылғандығы" жөнінде айтылып, ал ғасырлар
бойында қалыптасқан қатынастар сырт қалып отырған. Қазақ-қалмақ қатынасы
тек қана жоғарыдағы мәселені ... сөз ... ал одан ... кезең,
ХІХ-ХХ ғасырлар, көп еленбеді. Бұл екінші дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... ... болып
табылатын қоғамдық санаға күшпен сіңірілген концептуальды теориялық жүйені
негіздеуі әсерінен болатын. Осының ... ... сол ... дамуын байланыстырған қалмақтармен ұзақ мерзімді қатынастың мазмүны
ашылмай, терендетіп талдауға ... ... бұл ... бұлыңғыр қалпында
қала берді [1,2].
Зерттеу жұмысымыздың барысында аталған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... жұмыстары мен
салыстырмалы ой-пікірлері талқыланды.
Диплом жұмысының ғылыми-танымдық және практикалық маңызы. Зерттеу Ресей
империясының ... ... ... ... ... ... мазмүны және ерекшеліктері деген күрделі ... бір ... ... ... ... Кіріспеден, екі тараудан, алты
параграфтан, қорытындан және әдебиеттер ... ... ... ... 36 ... ... ... 73 парақта баяндалған.
І-тарау. Қазақ-қалмақ қатынастарының қайнар көзі
І.1. Қазақстан аумағында қалмақтардың пайда ... ... ... бір ... ... ХІ-ХІІ ғасырларда
моңғол тайпаларының арасында олардың саны аз болса керек. Олар сол кездің
өзінде ... ... ... ... ... ... соң, елден бөлек
батыс шекара аймағына ... ... ... ... ... ... орналасқан мүсылман қауымы оларды қалмақ деп танып білген. Дүйім
моңғол ... ... ... ... ғана анық ... Шекаралас
орналасқан халықтар қалмақ жүртымен тығыз араласып, арадагы ... ... ... ... қатынастар бұл халықтар өміріне
тікелей әсерін тигізді. Қалмақ ... ... ... ... керек. Түрік қауымы қалмақ, қытайлықтар "өлүт" деп ... ... бұл ... өзіндік есімі - "ойрат". Бұл атау Шыңғыс хан кезінен
бастап әлемге таныла ... ... ... ... ... ... өте аз ... өйткені қалмақ қауымы басқа елдер ұшін жабық
мемлекет еді. Мағлұмат алуға тырысқан ниет ел ... ... ... ... аяқ ... ... ... жағдайларға байланысты көптеген елдер
қалмақтар туралы көп біле бермейтін. Сондықган көршілес орналасқан мұсылман
халықтары ... ... ... ... ... үлкіт, былаут,
таңғұт, көкмоншақ, торғауыт, дүрбұт (дербет), хойт және тағы басқа ... мен ... ... ... халықтарды қалмақ деп атаған [2].
Қалмақ атауы Шыңғыс хан заманынан қалыптасып, XIII ... ... ... ... ... тауы ... мен Қара Ертіс өңіріне
ежелгі керей, найман қоныстарына ... ... ... ... ... ... хан ... монғол ұлысының сол қанатын құраған олар, заманында
жоңғарлар (кейбір ... ... ... Т.Ә), ... ... сол ... ... сол қол атауын иемденгені тарихта белгілі.
Құрбанғали Халид өзінің "Тауарих Хамса" атты шығармасында, ... ... ... ... ... қалмақ атауы пайда болған,-деген пікірді
білдіреді. „Әдепкіде ... ... ... ... еркіне қойып, олар
кеңесіп көрейік деген соң ... ... ... аи өткен соң жиналып
қалай болды дегенде, біз өз дінімізде қалмақ болдық деген", - деп ... ... ... аты мүсылман қауымының басқа бір халыққа таңған ... ... ... ... ... ұзақ ... өмір ... Әбілғазы
Баһадүр хан қалмақтың торғауыт руы жөнінде: ... ... арғы ... ел ... ... ... шеті ... оның арғы жағында
отырғаңдықган торғауыт атанған", деп жазады. Бұл пікір қалмақтардың моңғол
жерінің батысында қоныстанғанын ... ... ... ... хошеут,
чорос (жоңғар) рулары ойрат атын XVI ғасырдан ... ... ... ... да ... ... талас тудырды. Мәселен, аталған атау
жөнівде 1934 жылы академик ... ... ... атты ... ... ... Еңбекте В.Я.Владимирцов "ойраттар орман
халықтарынан көшпелі халыктар қатарына өтті",- деген пікір ... . ... ... ... ... ... ... "орман халықтары"
деген түжырымына сүйенеді. Осы пікір негізінде бурят ғалымы Д.Банзаров
ойрат "ой" ... және ... ) ... ... ... келген.
Осы жеңілістен кейін Әбілқайыр хандығының көшпелі халқының бір бөлігі
бөлініп, Керей мен Жәнібек бастаған қазақтар ... ... Шу ... ... ... ... ... теуіп, қазақ хандығының негізін
қалады.
1613 жылы поляк интервенциясын басынан өткерген орыс ... ... ... өлсіреді. Осы жылы орыс мемлекеті патшасы
ретінде атақгы ... ... ... ... ... ... жағдайдың
шиеленісуіне орай, патша үкіметі Ісүш қолданудан бас тартып, ... ... ... ... орыс ... ... ... келіссөздерді қайтадан бастады.
Жер тапшылығын сезінген дүрбіт және ... ... ... ... ... ... қалпына келтіріп, Сібір қалалары маңындағы
жерлерде көшіп қону құқығын қайта алуды ... бұл ... ... білдірген. 1616 жылы олар Тобольск және Тюмень қалаларына өз
елшілерін жіберді. Москва үкіметі қалмақ ... ... ... ... ... ... ... бұл істі орындауды жергілікті
әскербасыларына ... осы жылы 5 ... күні ... үкіметі әскер
басыларына қалмақтарға қарсы ... ... ... ... ... әскербасылар қатаң жазалантындығын ескертті. Қалмақтар тек қана
орыс мемлекетімен ғана емес, сонымен қатар ... ... ... ... ... қазақтармен де келісімге келе бастады. Өйткені,
Қазақ хандығы Есім ханның кезінде қалмақтарға қарағанда, бір ... ... ... ... ... тайшыларының қазақтармен қатынасының
уақытша жылуын сезіп, екі халықтың араларының жақындасуынан сескенген орыс
үкіметі өкілдері қалмақтарды өздеріне қарай тартып, екі ... ... ... ... ... да келісті. Алпауыт орыс мемлекетінің көп
жылғы зорлық саясатынан кейінгі ... ... ... ... шарасы
болатын. Бұл шешімге разы болған қалмақтар 1617 жылы 19 ... ... ... ... ... ... қаласына, одан әрі Москва қаласына
аттандырды. 1618 жылы наурыз айында ... ... ... ... ... ... патша ағзамга қалмақ ордасын қайтадан қол ... ... ... ... қорғауды өтініп, 13 жыл ішінде үкімет белгілеген
қалалардың өрқайсысына 300 бас ... мал ... ... ... ... ... ... соңынан, 1618 жылы 14 сәуірде, орыс патшасы
Михаил ... ... ... ... ... орыс ... өтуі ... грамотасын (қағазын Т.Ә)" тапсырған, онда аманат және салық жөнівде
әңгіме қозғалмады. Оның себебі, басқа біреудің ... от ... ... ... шығыстағы көшпелі халықтарға қарсы күш көрсететін одақтасын
іздеуде болатын және осы одақгасты қалмақтар деп түсінді. ... ... іске ақы, ... беру ... ... арқылы, орыс үкіметі
қалмақтардан басқа да "бүратана" халық өкілдерін өзіне тартта білді.
Қазақ-қалмақ келіссөздерінің басталғанына қарамастан, орыс ... ... ... 1620 ... бастап қазақ жерлеріне шабуылын
қайта ... ... ... қазақ және қалмақ әміршілерінің ... ... үшін ... ... өрши ... ... болған шайқаста
Есім хан бастаған қазақ қолы жеңіске жетіп, қалмақ ... ... ... ... Есім ... ... жүргізуге елшілер
жібергенімен, өздері түн жамылып қазақ ауылдарына шабуыл жасап, ... ... ... булыққан Есім хан қалмақ елшілерін өлтіріп, жоңғар
қалмақтарына қарсы көп әскер ... ... көп ... ... деп ... ... тайшыға барып келген, Уфа қаласы Указной
дом (Жарлық шығару үйінің Т.Ә) ... ... ... ... ... қалмақтар Далай-Батыр, Хо-Өрлік,
Шүкір тайшылардың басшылығымен Есіл, Тобыл өзендеріне ... ... ... ... ... хошеут тайшысы Байбағаш қалған адамдарымен, оның інілері
Дүргеші, Кунделен, Үбіші тайшылардың ... ... ... ... Уфа ... ... ... келіп, орыс мемлекеті бодандары
башқұрт және басқа халықтармен қақгығысып, сол ... ... ... кірісті. Бұл келеңсіз жағдай, орыс үкіметінің наразылығын туғызып,
Москва қаласынан жедел ... ... ... ... тобы ... ... аттандырылды. Уфа қаласына келіп жеткен орыс үкіметі өкілдері,
қалмақтарды тәртіпке шақырып, оларға тек қалада сауда ... ... ... ... ... үшін үкімет өкілдері қалмақтардан қайтадан ант
қабылдаған. Осыдан кейін, орыс үкіметі талап етуіне орай, 1621 жылы ... ... ... ... ... адал ... білдіріп қайта
ант берген. Патшалы Ресеймен келісімге келіп, көмек алып нығайған қалмақ
әскерлері 1622 жылы қазақ, ... және ... ... жерлеріне қайтадан шабуыл
жасауға кірісті. Қалмақ әскерлері үрыс ... ... ... ... ... ... агрессиялық пиғылдарын басатындай жеңіліс тапты.
Соғыс оты ... ... ... Ембі өзеніне дейін шарпып, аталмыш
халықтарға көп қасірет әкелді.
Жеңіліске үшыраған қалмақтар 1623 жылы ... ... ... ... ... ... "Ойраттардың басты тайшылары, қазіргі кезде Алтын хан
адамдарымен (халхастармен) және моңғолдармен соғысып жатыр, ... ... да ... ... ... ... ... соғыста жеңіліп,
оларға Алтын хан адамдарынан, бүхаралыктардан, ноғайлардан көп ... ... ... ... ... ... - деп ... оқиғалар жөнінде сол кездегі құжаттардың бірінде /82.122/. Сөйтіп,
бытыраңкң орналасқан қалмақтар топ-топ ... сан ... ... ... үшырады. Деректемелер бұл соғыстардардың қым-кңғаш ... ... ... қазақ билеушілерінің қалмақ тайшыларымен уақытша
бітім жасағанын дәлелдейтін ... бар. ... ... ... өміршісі, қазақ ханы Түрсын Мүхамедтен) және Қазақ ордасының Есім
патшасынан бітім сүрап қалмақ елшілері келді",- деп ... 1624 жылы ... ... ... ... ... келген орыс үкіметі елшісі Яков
Булгаков.
1625 жылы қалмақтар арасында өзара ... ... ... оған ... тайшының ағасы Шын тайшының қайтыс болуы себеп ... Шын ... ер ... яғни ... жоқ еді, ... ... Шын
тайшының ұлыстары Шүкірдің інісі Байбағыштың қолына өтті. Ол ... ... ... бірге жүретін. Шүкір тайшы Байбағыштан Шынның ұлыстарын
тартып алуға үмтылды. Осы ... ... екі ... арасында әскери
қақтығыстар басталды. Екеуін келісімге келтіріп, ПІын тайшы ұлыстарын бөліп
беру үшін екі ортаға әкесі Хара Хүла мен ... ... ... де, ... ... ... дау ... түсіп, даудың арты кісі өліміне
алып келді. Әр жақгы жақгаған қалмақ тайшылары екі ... ... ... өз ... ... тайшылары Табытай, Мерген-Төмен, Батыр Баянды
тартып, олармен бірігіп, тұзды кол жанында ... ... ... ... оны ... ... өзін ... оның ұлыстарын өзіне қосып
алған. Осыпай, Шүкір ... ... ... тобы бұл ... ... жылы жаз айларында жеңіске масаттанған Шүкір ... ... ... бұзып, Уфа уезінің Қарабатан болысына шабуыл жасап 60
башқұртты айдап өкеткен. Осы ... ... орыс ... ... ... ... ... қалмақ тайшысы Далай Батырға сүрау
салды. ... ... бұл ... ... ... ... болатын. Патша
үкіметінің талабын екі етпей, оған ... ... және оның ... ... ... мақсатында Далай батыр мен Күжі тайшы күш
біріктіріп жорыкқа аттанып, ... ... ... Шүкір, Мерген және
Баян Батыр тайшылар ... ... ... ... ... босатқан. Жеңіліс тауып әлсіреген Шүкір, Мерген және Баян Батыр
тайшылар ... ... ... ... ... ... ... Хо-Өрлік баласы
Шүкір-Дайшын ұлысына қосылуға мәжбүр болды [4].
Ноғай Ордасы жерлерінде көшіп қонып, осы ... ... ... XVII ... ... ... қаласына Балта мен Аюкені, Уфа
қаласына Далай батырдың баласы Доржыны елші ретінде ... ... ... үкіметі қалмақтардың өтінішін аяқсыз қалдырып, оларға ... ... ... ... талап етті.
XVII ғасырдың 30-шы жылдарының бірінші жартысында Далай ... ... ... ... ... Тобыл, Есіл өзендері бойында көшіп
жүрді. Ресей бодандығын қабылдау процесі ... бір ... ... де, арада біраз уақыт өткен соң, жоңғар ... ... ... ... ... ... Осы оқиғалар барысында, қалмақ
тайшылары арасында қырқысулар күшейіп, нәтижесінде 1632 жылы ... ... ... ... қаза болып, олардың жүрты тарап басқа бір ұлыстарға
қосылуға мәжбүр ... ... ... Хара Хүла ... шорос әулетінің ықаалы өсті.
Мұрағат құжаттарында Халха әміршісі Алтын хан мен ... ... ... ... Хара Хүла ... бастаған ойраттардың әскери
жорықтары жөнінде көптеген деректер кездеседі. XVII ... ... аяғы мен 30-шы ... бас ... ... ... оң
жағалауында шорос тайшыларының басшылығымен ойрат жүрты ... ... ... ... ... бір ... (ширек
миллионға жуық адамның) Еділдің төменгі ағысына көшіп кетуі нөтижесінде
мүмкін ... ... ... ... оны ... ... ... XVI ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың бас ... ... ... және ... дағдарысты жоюға мүмкіндік жасады.
Ойраттардың бірігуіне, рухани нығайуына 1616 жылы Будда дінінің бір тармағы
ламаизмнің ойрат елінің ... діні ... ... әсер ... Діни ... сана бір ... бірігуі нөтижесінде ойрат жұрты бір ел, біртүтас
халық ретінде бір орталыққа топтаса бастады.
1634 жылы Хара Хұла ... ... ... оның ... ... үлкен ұлы
Хото-Хоцин-Батүр (Батыр), Тибеттегі Далай-лама және Жоңғардағы ... ... ... Ердене-Батыр қоңтажы (қоңтайшы Т.Ә) Хото-Хоцин
деген атымен ... ... ... ... ... танылды.
Ердене-Батыр қоңтайшы титулын алған Хото-Хоцин-Батұр (1634-1654 ж.ж.)
билік жүргізіп, 1635 жылы Жоңғар қалмақтары хандығы ... ... ... ... ... ... кеткен ойрат тайпаларын бірін айламен,
екіншісін күшпен қайта ... ... ... ... ... ... ... Ордасын талқандауды мақсат түгты.
Жоңғар хандығында толық түгастық болмаса да, ... ... ... өзтерістерге ұшырады. XVI ғасырдың аяғы мен ... бас ... ... ... бытыраңқы ойрат қалмақтары тайпаларына
қарсы ... енді XVII ... ... ... күш ара ... біріккен
жоңғар қалмақтары жағына ойыса бастады [4,5].
Қазақ-жоңғар қатынастары, әсіресе, жоғарыда көрсетілген Ердене-Батыр
қоңтайшы (тарихи шығармаларда ... ... ... Т.Ә.) ... ... ... шиеленісе түсті. Тарихи деректерде Батыр қоңтайшы мен қазақ
султаны Жәңгірдің арасындағы ... ... ... ... Осы ... ... тайшылары қазақ жеріне үздік-үздік шабуыл жасаған. Жиі
қайталанған шабуылдардың ... одан ... ... ... ханы ... султан тұтқынға түскен. Бұл оқиға тарихи деректерде: "Қара қалмақ
тайшылары, Далай-тайшы, ... Күжі ... ... ... ... сол жылдың қысында Қазақ ... ... ... ... ... ... тез ... жиылып қара қалмақтарға қарсы
тұрды. Қара қалмақтар мен Қазақ Ордасы әскерлері бетпе-бет ... ... үрыс ... Қара ... ... ... ... Есімхан
баласын, ханзада Жәңгірді тұтқынға алған",- деп баяндалады.
Деректерде, сондай-ақ Есім хан билік құрған кезде ... ... Есім хан мен ... ... ... ... жөнінде: "Есім
Қазақ Ордасында патша болатын, ал Жәңгір қара ... ... ... деп көрсетіп, қазақ хандары мен Батыр қоңтайшының дипломатиялық
қатынас орнатып, елші ... ... ... ... ... ... 1635 жылы ... Жөңгір султан Қазақ Ордасына
жартылай тәуелді дүрбіт Далай тайшымен тізе қоса отырып, торғауыт ... ... ... ... Бұл ... ... ... бастаған
хошеуттердің бір бөлігі қатысса керек. Қазақ-дүрбіт-хошеут қосындары
сонымен бірге ноғайларды талқандап, ... ... ... ... ... ... ... жыл өтпей жатып Қазақ Ордасы шабуылға үшырады. Екі арадағы
келіссөздер, елшілік қатынастар қазақ және жоңғар ... ... ... шеше ... ... Жоңғар хандығын нығайтуға кірісіп, елдегі тәртіпті
күшейтуге үмтылды. Елді біріктіретін ... заң ... ... ... ... қолданып келген Шыңғыс ханның "Жасақ" заңы ... өте ... ... ... ... ... сай ... Жоңғар
хандығының жаңа заңын дайыңцауға ат салысқан, Батыр қоңтайшының өзі болды.
Ол 1640 жылы ... ... ... ... ... өзі ... жобасын ұсынды. Құрылтайға Еділ жағалауынан ... ... ... ... ... тайшы, қалмақтармен қоса халхалар да қатысқан.
Қоңтайшы Батыр 10 мың ... ... ... соң, ... ... Сол ... деректерде қоңтайшының өз бодандарынан:
"жасақ пен мініс аттарын талап ... оның ... ... атты ... ... ... көп ... үшырағаны" - туралы баяндалады.
Жәңгір хан өз ... ... ... қарсы қазақ хандығымен
шекаралас елдермен өскери одақ құруға тырысты.
1652 жылы қазақтар мен ... ... ... ... ... шайқас барысы, оның нәтижелері туралы нақты деректер сақталмаған.
Орыс деректерінде бұл шайқас туралы мүлдем ештеңе ... ал ... ... ... ... баяндалады. Үзақ жылғы соғыс
нәтижесінде 1652 жылы ... ... ... Жәңгірдің өзі жекпе-жекте қаза
болды.
Батыр қоңтайшы 1653 жылы дуниеден ... ... ... ... оның
ортаншы ұлдарының бірі Сеңке (1653-1670 ж.ж,) иеленді. Оның тұсында қара
қалмақ пен құба ... ... ... мен ... тәуелді түрік тайпалары
арасында ұзақ қантөгіс ... ... ... 1658 жылы қара қалмақтар
басым түскен. Алтайдағы түрік тайпалары бір ... ... ... ... ... ... алым-салық төлеумен шектелмей, қосын-қосын
әскер беріп түруға міндеттенеді.
Бұл жеңістер мен әскери олжаны бөлісу барысында ... ... ... ... Мәселен, 1661 жылы ағайынды хошеут тайшылары Абылай
мен ... ... ... ... үлкен әскери қақгығысқа үласып, жекелеген
тайшылар әрқайсысы әр жақтың сөзін сөйлеп, екі топ ... ... ... жиып Еміл ... ... кездесіп, соғысқан, ұрысқа екі жақтан отыз
мыңнан әскер қатысып, екі ... көп адам ... ... ... ... кейбір тайпалар, Жоңғариядан аулақтап үдере
көшті. 1663 жылы ... мен ... ... мың ... ... үлкен
тобы Жоңғариядан Еділ өзені бойы жағалаулары жерлеріне көшіп, осы жердегі
қоныстанған қалмақ ... ... ... ... ... ... одағына қарсы соғыста
жеңіске жетіп, Алтын ... ... ... ... ... хан боданы
болып келген Енисей қырғыздарын, Ойрат Одағына қосты. Енді қазақ ... ... қара ... мен бірге құба қалмақтар да қатыса
бастады. Оның ... ... ... ... әскери қақтығыстардың
әсерінен қалмақтардың ... саны ... ... басқа көршілес
тайпалалардың көмегімен толықтыруы ... ... ... ел ... қазақ және жоңғар қалмақтары ... ... ... жылы ... ... тақтан тайып, оның орнын інісі Ғалдан иеленіп,
тарихта қоңтайшы Ғалдан-Бошүқты (1670-1697 ж.ж.) ... ... ... ... жылы ... Тибетте тәрбиеленген кейін, жиырма бес жасына дейін діни
қызмет жасаған.
Жоғарғы билікке қол ... ол ... ... ... ... ... ... кірісті. Алдымен Ғалдан қоңтайшы Жоңғардың өз
елінің ішіндегі өзара қырқысуларды жоюға кірісіп, ... ... ... хан ... ... Жоңғар қалмақтарын қайтадан бір орталыққа
біріктірді.
Қалмақ ... ... ... ... ... ол ... 1640
жылы қабылдаған заңына өзтеріс енгізіп, жетілдіріп, әскерді от ... ... ... ... да ... ... ... қатынас
орнатып, Қытаймен елші алмасып, Ресеймен арада тыныш-тық орнатып алыс-
беріс, сауда ісін үйымдастырды.
Барлық ... ... ... ... ... жерде әскери
басқыншылық өрекетке көшіп, 1678—1679 жылдары Шығыс Түркістанды бағындырды.
Ғалдан-Бошүкты ... ... ... ... ... және жоңғар
қалмақтары арасындағы қатынастарда тыныштық ... ... бұл ... болатын, өйткені осы кезден бастап-ақ жоңғар қалмақтары ... ... ... ... осы жылдары қазақ-қалмақ қатынасы халықаралық жағдай шиеленіссе
де, жалпы бейбіт түрде өрістеді.
XVII ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... өзара
ықпалды аймақтарды бөлісуге үмтылды. 1689 жылы Нерчинск қаласында жасалған
келісім бойынша ... мен ... ... ... аймактары мен отарларын
бөлісті. Қытаймен шекаралас ... ... ... көршілес мемлекет
тарапынан төңген қауіпті сезіп, Ресейден ... ... ... ... ... үсынғанымен, ол жауапсыз қалды.
Азаматтық құқық нормалары ата-анамен бала арасындағы қатынасты реттеп
отырды. Өлім жазасы бұл ... ... ол, ... ... тәркілеу
немесе масқаралаумен алмастырылды. "Ата-анасына тіл тигізген ұлды мойнына
құрым байлаған күйі қара ... ... ... өзін қамшымен сабап, ауылды
айнала шапқылатады, ал қыз қол-аяғы байланып, анасының билігіне берілді".
Мұндай жағдайда, ... ... ... ... ... қол
тигізгені үіпін, туыстарын жазалап "үш тоғыз" айыппұлды билерге төлеумен
шектейді.
Екі занда, ... ... ... ... ағайын
туыстарына артқан, осы жағынан да ұқсастық байқалады. Қалмақ зандары моңғол
заңцарындағыдай тоғыздық ... ... ... ... ... ... өсері деп түсіндіріледі.
1717 жылы қазақ билеушілері арасындағы алауыздықты пайдаланған, жоңғар
қалмақтары Ұлы және Орта жүздер жерлеріне шабуыл жасады. Осы ... ... ... Байбек пен Төлебай батырлар, елші ретінде ... ... ... ... ... ... соғысып жатқандығын
және патшадан көмек күтетіндіктерін жеткізген .
Қазақ хандары елге төнген қауіпті ... ... одан ... ... ... бас хандары орыс патшасы Петрге І-шіге сөз салып, ... ... ... ... ескі ... ... салық алымсыз
бодандыққа өтуге әзір екендігін білдірген. ... бұл ... ... бұл ... аяқсыз қалды.
Қазақ даласында хан, сұлтандар арасында өзара алауыздық ... ... ... ... 1718 жылы ... ... ... Шаян,
Арыс өзендері түстарында жеңілістерге үшырауына тура кедді.
Жоңғар хандығы бұл ... Цин ... ... ... жатқан
болатын. 1722 жылы Цин императоры Канси қайтыс ... соң, ... ... қол қойды. Қазақ еліне жоңғар қаупі күшейе ... ... ... ... ... жоңғар қалмақтары 1723 жылдың
көктемінде қазақ ... ... ... елді ... ... көп ... Бұл ... қазақ тарихында "Ақтабан шүбырынды, Алкакөл сүлама"
деген атпен халық жадында сақталған ... ... ... ... ... бас ... ... қарсы
әрекет жасау ісіне кірісіп, Ордабасы ... ... ... маңында)
қазақтың үш жүзі басшыларының құрылтайы болып, қазақ халқының әскери
жасағын ... бас ... ... ... ханды сайлады. 1727 жылы
Әбілқайыр хан бастаған қазақ әскері ... және ... ... тұсында
жоңғар қалмақтарына ойсырата соққы берді. Шайқас ... жер ... ... ... ... ... сақгалған. Шайқаста қазақ батырлары Қабанбай,
Наурызбай, Тайлақ көзге түсіп, қазақ өскерінің рухын көтеріп, жеңіске деген
жітерін шындады.
1729 жылы ... ... ... ... ... ... ... қазақ сарбаздарының жоңғар басқын-шыларымен қантөгісті шайқасы
болып ... үш ... ... ... ... ... жеңіске жетті. Жоңғар
қалмақтары әскерлері Іле өзені бойымен шығысқа қарай шегіне ... ... ... Болат ханның қайтыс болуына байланысты, қазақ жасақтарының
жетекшілері билікке таласып, өзара ... ... ... іске өз ... ... араздасқан хандар елді біріктіруге кері әсер етіп, жан-жаққа
көше бастады. Әбілмәмбет сұлтан өз жүртымен Түркістанға, ... хан ... ... көшті.
Кіші жүз Ресейдің бодандығына өткеннен кейінде қазақ жеріндегі саяси
жағдай ... ... қала ... Жоңғар қалмақтары шапқыншылығы
толастамады. Осындай қиын кезевде халық арасынан танымалы, беделді адамдар
шыққан, солардың бірі ... ... ... тойтару жылдарында
өскери, саяси қолбасшылық дарындылығы танылған ... ... ... ... қазан айына таман қазақтар мен жоңғар қалмақтары арасындағы
соғыста қазақ әскері басымдылығы байқадды. Сол жылы 29 ... ... ... ... бұл қақгығыстарды бейбіт түрде шешуге үмтылып,
жоңғар еліне елшілер жіберілген, алайда елшілер ... ... ... ... бұл ... аяқсыз қалды.
Соғыста жеңіліске ұшыраған Лама-Доржы жоңғар қалмақтары әскерінің күшін
сарқа пайдаланып, қарымта қайтаруға тырысты. Өз ордасын ... ... де, ұрыс ... ... ол, ... ... қаддырды. Осы
тұста, жағдайды оңтайлы пайдаланған Даваци, Әмірсана нояндар 600 сарбазымен
жасырын ... ... ... ордасына шабуыл жасап, 1753 жылы қаңтарда
Лама-Доржыны өлтірді.
Тақ билігіне ие болған Даваци жоңғар қалмақтары ... ... ... ... ... ... хан мен ... сұлтанға елшілер
жіберіп достық қатынас орнатты. Ал Әмірсана ... мен ... ... ... жоңғар қалмақтары билеушісі болды.
Қазақ-қалмақ халықтары Ресей империясы құрамына өткеннен соң арадағы
қатынастар орыс ... ... ... екі ел ... қатынасты
қолдамады. Бұл саясат XVIII ғасырдың 70-шы жылдарына дейін жалғасты. Қазақ
елінен ... ... да орыс ... пана ... ... ... әскери күш ретінде пайданыдды. 1771 жылы Еділ қалмақтары Жоңғарияға
үдере көшкен кезде, оларды тоқгатуға орыс ... күші ... ... да,
қазақ өскерлері тартылды. Арадағы ұлттық араздықтықгы қайрай түсу, ... орыс ... тән ... ... керек. Бұл саясат XIX ғасырда
одан өрі жалғасты, алайда байланыстардың мәні ... ... ... өзтеріп, одан әрі Еділ қалмақтарымен өз жалғасын ... ... ... өңірі мен Еділ өзені жағалауларына
қалмақтардың қоныстануы
XVII ғасырдың бас ... ... елі өлі де бір ... ... ... Ел ... ... қырқысулар бірігу процесіне кері әсерін
тигізді. Қалмақ ел билеушілерінің өзара жауласу себептерінің бірі ... мен ... ... тапшылығы еді. Қалмақтардың осы жыддары
орыс мемлекеті бодандығына өте бастауы да осы себептерден ... ... ... бодандыққа өткен соң, қалмақтар ... ... жер ... ... ... мен оған таяу ... ... қонды.
Бұл жылдары қалмақтар орыс мемлекеті жерлеріне бойлай еніп, өз беттерімен
өр жерлерге қоныстануы ... ... ... ... реттеу үшін, патша
үкіметі арнайы зандар қабылдап, қалмақтарды арнайы жерлерге, шекара ... ... Орыс ... үкіметі көздеген мақсаты қалмақтарды
казак-орыстармен қатар шекара күзетіне пайдалану еді. Қоныстанған жерлеріне
байланысты қалмақтар қауымдастығы сол ... ... қоса ... ... ... ... Еділ қалмақтары т., б.
Батыс Қазақстан өңіріне қоныстанбас бұрын қалмақтар ол жерлерді алдын-
ала барлаған. Олар кейде бұл ... ... ... ... ... Ырғыз
өзендері бойында аңшылық құрған.
Тарихи деректерде қалмақтардың Хо-Өрлік ... ... ... өңіріне көшіп келуі 1629 жылы болған деп көрсетеді.
1623 жылы ... ... ... ... ... ... ... Тобыл
әскер воеводасы (әскербасы Т.Ә) оларды тәртіпке шақыру мақсатында бояр
баласы Дмитрий Черкасовты ... ... бір топ елші ... ... ... қонысына үкімет талаптарын жеткізгеннен кейін, қалмактар
наразылық білдіріп, елшілерді сабап қуып жіберген. ... ... ... ... ... араласуы арқылы аман қалған. Осы оқиға 1628 жылы ... ... ... ... ... ... орыс үкіметімен тығыз
араласуға қиындық келтірді [8].
Қалмақтардың Ембі, Ырғыз, Жайық, Еділ ... ... ... ... ... ... наразылығын туғызды.
Қалмақтардың Жем-Жайық өзендері өңіріне келгені жөнінде орыс ... ... ... ... қаласы әскер басшысы Ф.Куракин
жеткізген. Оның адамдары 1629 жылы Жем өзенінің ... ... ... ... қалмақтарды көрген Ф.Куракин Москвамен байланысып, олардың
кәшу бағыты туралы мәліметтер жинап, ... ... ... ... ... ... өтпек", - деп хабар береді. Астрахань қаласы
әскербасы Ф.Куракинге өз жүртын ... ... ... ... тайшыларының
есімдері әлі белгісіз болатын. Сондықтан ол өз адамдарын жіберіп, олардың
кімдер екенін біліп, Москваға ... Ол ... ... ... Жем ... ... ... қалмақтардың келуін,"өз ағайындары арасында
сыйыспай, дауласып өзара соғысқан олар, ... ... ... ... ... деп түсіндіреді. Одан өрі ол Далай батырмен ... ... ... қазақтардың шабуылынан қауіптенетіндіктерін ... ... ... ... ... ... маддарын айдап өкетіп отырған.
Осыған орай, 1632 жылы 22 сәуірде ноғай мырзалары мен орыс ... ... Қара өзен ... ... соққы берді. Қалмақтарды Еділ-
Жайық өзендері өңіріне жібермеу туралы ... ... ... ... ... Т.Ә) ... ... жіберіп, олардан Еділ-
Жайық өзендері өңірін босатуды талап етіп, жергілікті халықтармен ... ... ... ... қалмактар бұл талаптарды орындай алмайтындығын, бірақ
орыс мемлекетіне шын ... ... ант ... ... ... ... орай, қалмақтардан ант қабылдау үшін елші Г.Русаков
жіберілді. Келіссөз барысында ... пен оның ... ... ... ... Еділ ... маңын тастап кеткен жағдайда, олардың баратын жері жоқ
екенін айтып, түрактайтын жер сүрайды. Орыс үкіметі өкілдері Уфа ... ... ... ... ... ... ұсынған жерлерден қалмақтар
бастартып, Астрахань қаласы маңында жерлерде ақ патшаның қол астында көшіп-
қонуды қалайтындықтарын тағы да ... ... бұл ... уақытша
шешілмей қалды. Бұл өңір теңізбен шекаралас, шөбі мол, жайылымы жақсы,
башқұрт жерлеріне қарағанда көшпенді ... аз ... ... ... ... қоныстануға үмтылды [8,9].
Қалмактар 1632 жылы ноғай мырзалары талап етуі бойынша, қолға ... ... ... ... және орыс ... бейбіт
келіссөздер жүргізіп, өздерінің орыс патшасына адал ... және оған ... даяр ... тағы да ... ... ұлыстарына қайтадан ант
қабылдауға Г.Русаков жіберілді. Орыс елшілері тобы, қалмақтардың бұл жерге
келу себебін біліп қайтты. ... ... ... тайшы өз ұлыстарымен
Бозан өзені тұсында көшіп жүрген. Оның өкесі ... ... ... ... ... 1635 жылы оның ... ... күш ... ... хан ... ... Хо-Өрлікті Ембі
өзеніне қарай ығыстырды.
Осы жерлерде қоныстанған қалмақтардың орыс ... ... ... ... ... көрші орналасқан қалалар мен елді мекендерге шабуыл
жасады. Осы ... орай ... ... ... жер ... Олар ... жерден, екінші бір жерге көшіп-қонып елді мекендерді шапты. Мәселен,
1639 жылы олар ... 1645 жылы ... ... 1650 жылы ... Уфа, ... ... шабуыл жасап, тонап кеткен.
Бұл оқиғалар патша ұкіметінің қалмақтарға деген саясатын қайта қарауға
итермелеген. Үкімет адамдары оларды ... ... ... ант ... ... да, ... елді мекендерге шабуылын тоқтатпады.
1643-1644 жылдары ноғай мырзалары мен ... ... ... ... іс ... ... Оның себебі, патша үкіметі адамдарының ноғай
руларына жасаған озбырлығы болатын.
1643 жылы Қырым даласынан қайтқан ... ... ... ... 10 мың ... ... ... орыс патшасы бодандығына қайта
өтті. ... ... ... ... ... ... ... мырзалары ант
кабылдау рәсіміне келген кезде Астрахань қаласы ... ... ... ... ... ... ... ұстап, олардың ұлыстарына
әскер жіберіп тонап және бүдан былай, өкімет рүқсатынсыз көшетін ... ... ... ... ... ... ... қалмақтардан көмек сүрап, күш ... ... ... ... мен ... қосылып күш біріктіруі жағдайды
шиеленістірді.
Ресей үкіметі адамдарынан зорлық көрген ноғайлар, ... ... хат ... Астрахань қаласы әскер басшысы князь Телятовскийдің іс-
әрекетін айыптады. Ноғайлар жергілікті үкімет адамдары тарапынан қысымшылық
көріп, қалмақтармен келіссөздер жүргізуге ... ... ... ... жазған.
1643 жылы 19 ақаанда ноғайлар қалмақтардың көмегімен күзетшілерді
өлтіріп, көптеген адамдарды түтқындап, өз ... ... ... ... ... ... ... қарай көшті. Аталған жерлерге көшіп келген
ноғай мырзасы Баян-Ерке Астрахань қаласы әскер ... ... ... ... түтқындар алмастыру жөнінде үсыныс жасаған.
Осы түста ноғайлардың ... ... ... ... ... ... ... Астрахань генерал-губернаторы әскер
басшысы князь Телятовский қызметінен босатылып, орнына князь
Г.Трахониотов ... Жаңа ... ... ноғайларға
қысым жасамай, керісінше оларды қорғау тапсырылып, түтқындағы
адамдарды босату бүйырылды. Орыс ... ... ... ... екі топқа бөлініп, бірі Терек ... ... ... ... ... төңірегіне көшті. Қалыптасқан ... ... ... ... ... ... салып, оларды әскери күш ... өз ... ... Екі ... халықтың өкілдерін бір-біріне
айдап салу арқылы, "басқа біреудің қолымен от ... орыс ... ... ... ... жылы ... ... басқарған әскерлер Терек өзені жағалауындағы
жерлерге ноғайларды қайтару мақсатында сөтті жорық жасап, ... ... ... ... ... Ресей үкіметі қалмақтарды Қырым хандығына қарсы
соғысқа пайдаланды. 1650 жылы қалмақ ... ... ... ... пен ... ... бірігіп Азов жорығына қатысып, Қырым
хандығы ... ... жылы ... патша үкіметі әскерлерімен бірігіп Жайық
қалашығындағы казак-орыстарының көтерілісін басуға ат ... ... ... ... ... ... ... жерлері мен Жайық
өзендері жағалауларында көшіп қонуға рүқсат еткен. Осы кезден-ақ, олар
Астрахань ... ... ... ... ... ... бастаған.
Патша үкіметі қалмақтарды казак-орыстармен бірге Ресейдің оңтүстік және
оңтүстік-шығыс шекараларын күзетуге, қазақтарга қарсы әскери күш ... ... ... ... ... ... ... бүратана
халықтардың өкілдерін пайдалануға ... ... ... ... ... ... түрікмендерімен келіссөздер жүргізген.
Түркімендер қазақтарға қарсы ... ... ... бас ... ... ... жазалау мақсатында қалмақ атты әскерлері аттандырылған.
Патша үкіметі оларды қазақтарға қарсы әскери күш ... ... ... мен ... ... ... тыйым салды. Қазақ-қалмақ
арасындағы қатынастар қатаң түрде бақыланды. ... ... мен ... ... ... ... ... патша үкіметі қызмет
адамдары мен өз тыңшыларын қалмақтар мен қазақтар ... ... ... ... ... ... ... тыңшысы Самган
Цецюл 1756 жылы 23 сәуірде "Замбек тайшы қазақ хандарымен жақындасып достық
қатынас орнатпақ", - деп жазады. ... ... ... тек ... ... ғана емес, сонымен бірге Орынбор ... да ... ... 1757 жылы ... генерал-губернаторы
Неплюев өз күнделігіне, "Қалмақ тайшысы Замбектің қызы Хамсу, қазақ ... ... ... ... ... ... ... бірге
қызметшілерін қоса жібергені, тайшының жүрты қазақ жерлеріне көшкені
жөнівде тыңшыларынан хабар ... ... ... ... ... екі ... болдырмау жөнінде, ол өз тыңшыларына қалмақтар мен ... ... ... жол ... туралы нұсқау берген. Патша
үкіметі өкілдері қол астындағы бұратана халықтарды бір-біріне ... ... ... жол ... өз ... ... асыру үшін, жасырын
саясат жүргізді [8,10].
Мұндай саясат жүргізілсе де, 1756 жылы П.С.Паллас ... ... мен ... ... ... ... қоныстанған қашықтау
тұста табын-табын мадцарын бағып көшіп қонып жүргендігі туралы жазады.
Шекара бойында орналасқан орыс ... ... адам ... болдырмау
мақсатында екі халық ... ... ... ... ... ... жүртын шабуға жол бермеу үшін патша үкіметі қызмет адамдары
барлық дипломатиялық күш-жітерін салып бақгы.
1743 жылы Кіші жүз ... ... ... ... ... ... қылып
айдап әкеткен. Барымталанған малды қайтару үшін ... ... Есет ... тағы ... ... қазақтардан 10 мьщға жуық сарбаз жинақтап,
қарымта қайтаруды ойластырып, орыс ... ... ... ... ... ... ... талап етіп, болмаған жағдайда қалмақтардың жүртын
шабатындықтарын ескерткен. Қыс ... ... ... бетіне мұз
тұрғаннан кейін 1744 жылы қаңтар айында Есет ... және тағы ... ... 50 қазақ жігіті Астрахань қаласына келіп, құпия кеңесші
Татищевтен қазақ өскери қолының қалмақ ... ... ... сұрады.
Екі халық арасындағы ежелден ... ... ... ... ... қалмақтарды шекара қорғау ісіне көптеп ... 1725 жылы ... ... ... көшіп жүрген 625 қалмақтың ішінен
ПО адамды әскери коллегия шешімімен Жайық казак-орыс әскері сапына ... жылы ... ... ... көшіп жүрген қалмақтардан Астрахань-
Царицын шекара шебін қорғайтын 300 адамдық әскери команда құрылды. ... ... ... ... оның ... ... ... 1746 жылы әскери қызметтегі қалмақтар саны 470 ... ... жылы ... ... ... ... ... оның құрамында қалмақ
атты әскері полкі жасақталған.
Қалмақтардың Ембі, Жем, ... Еділ ... ... ... аударуы қазақ-
қалмақ қатынасының жаңа кезеңін ашты. Бұл кезеңнің ерекшелігі, қоныс ... ... ... қазақ-қалмақ халықтарының Ресей империясы
құрамына бодандыққа ... ... Осы ... ... ... заман болса, кейінгі уақыттағы байланыстар жер, сауда,
әкономикалық, ... ... ... ... екі ... арасында делдал болып, көптеген істерге
араласты. Батые Қазақстан және Еділ боны ... ... бұл ... ... атаулары дәледдей түседі. Осы
күнге дейін қалмақтарға қатысты атаулар жергілікті жерлерде жиі ... ... ... ... қала ... ... әскері құрамындағы ... ... ... арасывдағы байланыстар саласында үлкен орын алатын казак-
орыс өскері сапындағы қалмақтар мен қазақтар ... ... ... ... ... әр түрлі халықтардың өкілдерінен тұрды.
Қазақ жерімен ... орыс ... ... ... ... осы әскерлер сапында қазақ, қалмақ халықтары өкілдері де ... ұлт ... ұлт ... ... пайдаланған патша үкіметі, қазақ
жерімен ... ... ... ... ... ... ... тартқан болатын. Шоқындыру саясаты арқылы көптеген қазақтар
башқұрт ... ... ... ... ... ... казак-орыс әскері құрамына енгізілді. ... ... ... одан кашқан калмақ үлдары да шоқындыру арқылы аталған
әскерлер құрамына алынды. Екі ... ... ... отын ... ... ... болған көтерілістерді басып-жаншу ... ... ... камалдардың тұсына қоныстандырылып, әскери күш
ретінде пайдаланылып, оларға жайылымдық жерлер беріп ынталандырылды.
1812-1814 жылдары болған Отан соғысы ... ... мен ... ... ... ... ... Батые Европа елдерін азат етуге
қатысқан.
Алғашқы кезде казак-орыстар құрамында түрік тектес ... көп ... 1438 жылы ... ... ... ... ... казак-орыстардың құрамы: казандықтар, азовтықтар, қырымдықтар
және тағы басқалары... ал біздің украин казак-орыстары ... ... ... деп ... Деректер бойынша, алғашқы Дон казак-орыстарының атаманы Сары-
Азман деген адам болған. Оның түрік ... ... ... ... түр. ... - ... Қабан деген адамдар Татар, Шеркеш сияқты әртүрлі
халықтар өкілдері еді. Сол ... ... ... ... ... ... көшпелі халықтардың әдеп-ғүрыптарын жақсы білетін
адамдар танылған.
Ресей жеріндегі саяси-әкономикалық ... ... орыс ... ... саны ... - ... ... олар казак-орыстар сапын
толықгыра түсті. Шаруалардың санының көбеюіне ... ... ... ... Дон, ... ... Жайық, Кубан бойындағы ... ... ... ... ... саны ... келе, казак-орыс әскерлері құрамы славян жүрты негізінде құрыла
бастады. Олардың ... ... ... ... ... ... да /калмақ, бурят/, фин-угор халықтары /мордва, мокша, тептер/,
тіпті европа халықтары өкіядері /түтқын француз, швед, ... ... ... ... ... әтникалық тарихы оның өкілдеріне: "Мен орыс
емеспін, казак-орыспын" - деп ... ... ... ... Бұл түжырымда
тарихи шындықтың лебі сезілетін тәрізді.
Оларды қалыптасқан кезінен бастап-ақ, ... атап ... ... ... ... ... ... топ", "ерекше россиялық азаматтық
казак-орыс қогамы" деп атады. 1991 жылы 26 ... ... ... ... халықтарды ақтау" заңында казак-орыстар, "тарихи қалыптасқан
мәдени әтникалық адамдар қоғамдастығы", - деп ... ... орта ... император жанында казак-орыс әскери
гвардиясы құрылып, ... ... ... ... ... Бұл полк ... ... оны күзету, конвойлық қызметтерді атқарды. Патша полк
командир! ретінде ... ол ... ... ... киіп жүрген.
Қазан төңкерісіне дейін казак-орыс әскерлерінің жер көлемі жөнінен
Дондықтар 14,5 млн., Забайкальеліктер 7,8 млн., ... 8,4 ... 6,4 млн., ... 5 млн., ... жерді иеленген. Әскери
тарихшы М.Хорошихин пайымдауы бойынша, түрмысы жақсы деп ... ... ... Орал ... ... соң Дон, ... қазақ даласымен
шекаралас Орынбор, Сібір казак-орыстары ... ... ... ... жөнінен бірінші Жетісу, екінші Орал, үшінші Сібір казак-
орыс өскері еді. Баюдың басты ... ... ... ... ... ... жерлерін тартып алуы болған.
Әскерилердің негізгі міндеті өскери міндеткерлікті ... ... ... соғыстарына қатысу, Ресей империясы көлемінде ұлт-азаттық
қозғалыстар мен ... ... басу ... ... ... ... ... әскери міндеткерліктерін өтеу
тәртібі туралы арнайы заң болмаған.
Казак-орыстар ертеден қалыптасқан әдеп-ғүрыптары бойынша, кезектесіп
әскери ... ... 1835 жылы ғана Дон ... ... ереже қабылданып, өскери міндеткерлікті өтеу тәртібін реттеуге қол
жеткізілген. Осыдан соң ғана басқа да өскери ... ... ... ... ... бастап, әр казак-орыс өскери міндеткерлігін 30
жыл бойы атқарған, оның 25 жылы ... ... ... 5 жылы ішкі істер әскері қызметіне арналған. 1875 жылы ... ... ... ... ... да ... құрамалар
туралы ережелер қабылданып, әскери міндеткерлікті өтеу 20 ... ... ... жүз ... созылған Ресей казак-орыс әскерлері тарихында, олар
көптеген ... ... ... ... орыс-швед, Кавказ,
Балкан соғыстарында, Қазан, Астрахань, ... ... ... Орта ... ... ... Қиыр ... отарлауға өздерінің улестерін
қосты.
1812 жылы казак-орыстар әскерлері Отан соғысына, ... ... ... ... Азия бөлігінде казак-орыс әскерлерінің 63 мың адамы
шоғырланып, оның ... 26 мың адам ... ... ... /128.200/.
1586 жылдан бастап патша үкіметі Жайық ... ... ... ... ... жерлерін жаулап алу соғыстарына қатыстырылды.
1603 жылы маусым айында казак-орыстар Хиуаға жорық жасап, ... ... ... қайтар жодда, хиуалықтар мен ... ... ... тап болып жеңіліске үшырады.
1620-1625 жылдары атаман Шамай бастаған 300 казак-орыстар ... ... ... ... ... ... қос ... атты жерде
қыстап, көктемде Елек, Ембі өзендері, Мүғалжар таулары арқылы Арал теңізіне
шығып, далалық жерде қалмақтармен соғысты. ... ... ... қолға
түскен. Басшысыз қалған, казак-орыстардың жолы болмай, аштыққа үшырап,
көпшілігі ... ... ... ... үстаған қалмақтар біраз уақыттан
соң жайық даласына қайтарған. Сөйтіп, казак-орыстардың қалмақтармен ... ... ... ... ... ... ... жж.) кезінде Жайық казак-орыстары
әскерлері Москва үкіметіне бағынып, патша қазынасынан жалақы ала ... ... ... ... ... ... ... оларды
Жайық өзенінің "қожасы" деп жариялады. Кейінгі жылдары патшалар Алексей
Михайлович, София, Петр І-ші бұл ... ... ... казак-орыстарына
көптеген жеңілдіктер берген.
1744 жылға дейін олар Қазан, Астрахань ... ... ... ... одан ... ... ... бағынатын
болды.
Жайық казак-орыс әскерлерінің негізгі міндеті қазақ халқын бағындыру
деп біліп, қазақ ... жау деп ... ... ... бұл ... жайық казак-орыстарының ең қас жауы қырғыздар (қазактар Т.Ә.). Олар
өте шыдамды, төкәпар, ... мен ... ... ... ... казак-
орыстары оларға қарсы нағыз қатыгез соғыс жүргізді" - деп жазады.
Казак-орыстардың бұл ... ... ... қолдап, оған діни мағына
беріп, ... ... ... "қасиетті" соғысқа айналдырды. Бұл мәселе
туралы тарихшы Карпов: "қырғыз ... Т.Ә) ... бөрі жау ... қырғыз (қазақ) атаулының бәрін қырып жойды, казак-орыстар тұтас
ауыдцарды, ... мен ... ... ... ... "Есейген соң
- шағып алады" деп оларды найзаға шаншып көтерді. ... қыру ... ... ... болатын"- деп жазды.
Олар қазақтарға қарсы соғысында Ресей империясының ... ... ... ... қару бұл тайталаста үлкен рөл атқарды. Казак-
орыстар көшпелі халықтармен көп ... ... ... ... ... ... ... жүргізу ісін үйренді, жергілікті жер
жағдайын өте жақсы білді.
Казак-орыс ... ... ... ... жете ... ... таза қазақ тілінде ... ... ... быламық, баспақ, бойдақ, жабағы, дөнен, нар, салақ, тымақ, ... ... ... жиі ... ... ... ... жергілікті халықтармен
салыстырғанда олардың санының аз болуы да байырғы түрғындардың өмір ... ... ... Орыс ... А. ... ... ... Т.Ә.) кейбір дәстүрін үйреніп, оларға орысша
сөйлеп үйретудің орнына, өздері қазақаіа сөйлеп кетті", - деп ... ... ... ... ... ... сөйлеп, орыстандыру ісінде барлық кезде ... ... ... ... бұл ... ... ... басқыншы казак-орыс әскерлеріне қарсы жан ... ... ... өзенінен әрі өткізбеуге үмтылды. Бекіністерді өртеп, Жайық
қалашығын қоршап қамауда ... ... де ... Дауылпаз Махамбет
жырлағавдай "Еділ үшін егесіп, Тептер үшін тебісіп, ... үшін ... үшін ... кез осы болса керек.
Жайық өзенінің оң жақ бетіне қазақтарды өткізбеу ... ... ... ... ... ... күрды. Төменгі Жайық бекіністері
орталығы Кулагине, жоғарғы бекіністер ... ... ... ... ... ... ... бекіністер, форпосттар, станицалар,
редуттар, пикеттер саны жыл сайын өсіп, 1734 жылы 5 бекініс 18 ... жылы 5 ... және 19 ... құрады. Олардың ішінде ірі бекіністер
Гурьев, Кулагине, Калмыкове, Елек, Жайық қалашықтары ... /133.4/. ... ... жартысында барлығы 144 форпост болса, оған қоса ... 9 ... ... ... ... ... ... өте бастаған кезден-ақ патша
үкіметі ресми түрде қазақтарға Жайықгың ... оң ... ... ... Ал 1742 жылы 19 ... Орынбор генерал-губернаторы И.И.Неплюев өз
жарлығымен қазақтарга Жайық қаласы мен өзенінің маңына ... ... тиым ... Оның себебін, қазақтар мен қалмақтардың арасыңдағы
жанжалдар мен қақтығыстарды болдырмау деп ... ... мен ... ... қазақ-қалмақ халқы арасындағы
өшпенділікті ... ... ... ... ... қойып,
олардың арасында достық қатынасты бодцырмауға ... жылы ... ... 300 ... ... ... атты станицаны жаулап,
70 адамды түтқындап, ... ... ... ... казак-орыстардың
қамбадағы барлық үндарын өртеп, ... ... ... ... ... аштыққа үшыратқан. Жайық казак-орыстары осы жылы аштыққа үшырауына
байланысты Петр ... ... ... ... ... ... қарсылық өрекетін басу үшін, жотарыда ... ... ... ... 1721 жылы ... мен ... ... Болмашновтың басқаруымен қазақ даласына жорық жасады [13,14].
Патша үкіметі казак-орыстарға толықғвй сенбеді, оның себебі казак-орыс
әскері орналасқан ... ... ... бас ... ... Осы ... XVIII ғасырда казак-орыстар құрамына қашқын
адамдарды қабылдау шектелді. Бір жағынан, оларды ... ... ... еді. ... ... қару, қаражат тауып беру ... ... ... атты ... алу ... тиімді болатын. Өйткені, оларда
жылқы көп, қазаққа қарсы жаутершілікті көп көрген қалмақтар, ... ... ... дайын болатын.
ХҮІІ-ХҮІП ғасырлар барысында орыс мемлекетінің әртүрлі аймақтарында
көптеген қалмақ қоныстары пайда болып, қалмақтар ... ... ... ... ... таза ... өскери құрамалары құрыла
бастаған.
Казак-орыс әскері сапында қалмақтар мен қазақтар да кездескен. Шығыс
шекараның ... көп ... ... ... бұл ... екі халық
өкілдерін ішінара әскер қатарына алуына қозғау салды.
1744 жылы желтоқсан ... ... ... генерал-губернаторы
И.И.Неплюев, Сенат және Сыртқы істер коллегиясына ... ... ... ... және Лоры-Гецюл қалмақ станцияларының қалмақтарымен
толықтыруды өтінді. Оның себебі, генерал-губернаторы заң ... ... ... ... ... ... алмайтын. Сенат жаңа
губернияның шебін толықтыру мақсатында, 1745 жылы 12 маусым күні ... ... ... тиым ... ... губерниясы аймағына
қоныстануға рұқсат беріп, ... ... ... ... жүктеді.
1746 жылы үкіметтің жарлығына сәйкес 62 отбасы, 1748 жылы 470 қалмақ
казак-орыстары өскері сапына қабылданып, ... ... ... ... ... ... ... салық, сауда жасау жеңілдіктері жасалды.
Осыған орай, 1749 жылы Жайық қалмақтары өз ... ... бас ... ... ... ... христиан дінінің православие
тармағын қабылдады.
1753 жылға дейін әскер сапында қызмет атқарған ... ... Сол ... осы ... ... ... ... коллегия Орынбор
генерал-губернаторы Неплюевке Жайық казак-орыс әскерлері қатарында қайта
құрулар ... ... ... шаруалар мен отар "бұратана"
халықтар толқуларының ... ... ... ... ... ... ... шекара бойындағы казак-орыс әскерінің санын
көбейтуге итермеледі. И.И.Неплюев жасаған жаңа жоба ... 3372 ... ... ... 7 ... болу көзделіп, бірақ адам санының
аздығы бұл ... ... ... күмөндандырды. Сондықтан И.И. Неплюев
Орынбор маңында көшіп жүрген 59 үй қалмақаен, оларға қоса ... ... ... ... ... казак-орыс әскерлерінің санын толықтырып,
жаңа қалмақ ... ... адам ... 1000 ... ... әскери құрама
басшылары ретінде Семен Хошеутов, Василий Делдешовті тағайындады.
Корпус командир! атаман /полковник/ ... ... 120 сом, ... ... 80 сом, он ... 50 ... ... тағайындалған.
Қатардағы жауынтерлерге жалақы төленбеді, осыган орай олар сауда жасап,
тагы түрлі ... ... ... жойылганнан кейін, Жайық қалмақтары
қатарында қайта кұрулар жүргізілді. 1771 жылы ... ... ... ... ... ... үкіметі саясатына наразы болған
Жайық казак-орыстары өскері, оларды қайтару ісіне қатысудын бас
тартты. Оларды қайтаруға ... ... ... тартылды. Осыдан
соң, көп уақыт бойы казак-орыстары әскерлерінің ... ... ... ... ... шекараны күзету ісіндегі әскер
күшінің жетіспеуі, қалмақтарды қайта казак-орыстары әскері
қатарына қайтадан көптеп шақыруға мөжбүр етіп, 1802 жылы
11 қарашада ... ... ... ... приставы
Н.И.Страховке мынадай нұсқау түсіп, онда: "Саратов пен Өзен
аралығындагы коммуникациялық шепті ... ... ... үшін 1100 адам жіберілсін, олардың қатарының
800-і жергілікті казак-орыстарынан, 300-і ... ... ... ... көзі ... ... түгел, мініс
аты болуы керек", - делінген [15].
Осыған жауап ... ... ... ... ... ... И.Вадолшин пристав Страховке "1803 жылы тамыз айында Хошеут ұлысынан
500 қалмақгы" -аттандырғаны туралы ... ... ... көбейтуге шіркеулердің миссионерлік жұмысы
көмектесті. Жайық казак-орыстарының ... ... ... татарлар,
қалмақтар, түрікмендер, парсылар, қазақтар және ... ... ... ... ... ... ... шағында, жұт жылдары тамақ
таба алмай, қаңгып жүрген кезінде сатып алынып шоқындырылды. Қазақтардың
жерін ... алып ... ... өз ... қазақтарды қабылдауға
сақтықпен қарады. Орыс тарихшысы А.Рябинин, ... ... ... алу көп ... ... шоқындыру арқылы өту керек" -деп
атап көрсетеді. Әскер ... ... соң ... ... ... да, ... ... әлі күнге белгісіз қалыпта болып келеді.
Ғасырлар бойы қалыптасқан өшпенділік осындай ... ... ... ... әскерлері әскерінің сапында қызмет ... ... мен ... ... ... ... орын алған. Мөселен,
1824 жылы көкек айында Адай руы ... ... ... ... ... ... Мәштік, Зеленный атты форпост маңында
шоқынған қалмақ, казак-орыс Михаил Калмыковқа шабуыл ... оның ... ... ... ... ... ... форпостысынан 36 жылқыны айдап
әкеткен". 1824 жылы 9 мамыр күні қалмақтар мен орыс ... ... ... 120 ... қолды болды. Оның тек 36-сы ғана ... ... ... ... ... ... орналасқан қазақ-
қалмақ қатынастарында мұндай жағдайлар көп белең алған. Бұл да отаршыл
саясатқа ... пен ... бір ... ... өткен сайын XIX ғасырдың 30-шы жылдары казак-орыс әскері құрамына
енген ... ... ... ... ... кең жайылымдық
жерлері, өскердегі қиындығы көп жоқ қызмет, ... ... ... ... ... ... ... өз қожаларына наразы
болған қалмақтар, шоқынған қалмақтардың санын көбейтті".
Жергілікті жерде тәртіп сақгау қызметін ... үшін ... ... 50 ... қалмақтардан түратын әскери бөлімше орналасқан .
Ал бұған керісінше, патша үкіметі әкімшілігі башқұрт тұтқынында болған
қазақтарды еліне ... ... ... ... ... Орталық
Ресей губернияларына жер аударды. Мәселен, 1806 жылы ... ... ... ... ... соң, ... ... құрамында
қызмет етуге Орск бекінісінде қалдырылды. Осы жылдары Сарынар Шырынов Қызыл
бекінісіне, Агабай Жолбарысов, Саттар Боранаев, ... ... ... ... ... Намазбай Құнаев, анасы мен 2 баласымен
қоса Чесноковск ... ... тек ... ғана ... даласына
қайтарылды. XIX ғасырдың 20-шы жылдары Ресей құрамына енген Кіші және ... ... ... арналған заң актілері дайындала басталды. 1822 жылы
Орынбор генерал-губернаторы П.К. Әссен ... ... ... ... ... ... ол 1824 жылы Азия комитетінде қаралып
бекітілді. Аталган заң ... Кіші жүз ... ... Ресей империясы
құрамына өтіп, патша үкіметі дайындаган ... ... ... ... Осыган орай, XVIII гасырда ... ... ... ... қайтадан қолға алынып, 1825 жылы ... ... ... Шыгыс, Орта, Батые бөліктерге бөлінді.
Шыгыс бөлігінің құрамына Сібір қазақтары облысы ... ... ... ... ... Шу ... ... оңтүстігінде Сырдария шебі; батысында Степной станицасынан Ойыл
өзені арқылы Марийская станицасымен, ... ... ... ... Ойыл ... сол жақ ... ... көлі арқылы Сырдария
өзенінің N 2 фортына дейінгі жерлер енді.
Орта бөлігіне ... ... ... ... шығысында, шығыс бөліктің
батыс шекарасы; батыстан-Үлкен Богда өзенінің құяр сағасының батыс бөлігі,
жоғарғы сол жақ ... және Ойыл ... мен Ембі ... ... ... ... Арал теңізіне дейінгі жерлер; оңтүстігінде Қаратаман
деген жерден Арал теңізі жағалауымен Сырдария шебіне ... ... ... ... құяр ... ... Берданка өзеңцері арқылы Орск,
Верхнеуральск бекінісі мен Степной станицасына дейінгі жерлер кіргізілді.
Батыс ... ... ... ... шығыстан, Орта бөлік
шекарасы; солтүстіктен, Елек және Орал ... Орал ... ... Орал ... ... Орал ... ... Гурьевтен
Каспий теңізіне дейінгі; оңтүстігінде, Каспий мен Арал теңіздері арасын
қамтитын жерлер болатын.
1831 жылы шекара ... ... ... Кіші жүз ... ... жүйе енгізілді. Дистанция құрамына екі бекініс ... ... ... ... ... жүйе ... принципке
негізделіп жайық казак-орыстарында бүрыннан белгілі болатын. Бұл жүйе ... ... 1868 ... ... өмір ... ... ... бірінші жартысында Орал казак-орыс әскерлерінің қамтыған
аймағы мынадай дистанцияларға бөлінді; Сакмар, Елек, ... ... ... ... ... ... Өзен, Чижинск, Башқұрт бөлімшесі және Орал
казак-орыс әскері жерлері.
XVIII ғасырдың орта шенінен ... Орал ... ... ... ... ... ... XIX ғасырдың 30-60 жылдарында өткізілген
халық санағы бойынша көптеген ... бар. ... XIX ... ... ... ... 40-шы жылдарға арналған И.Ф.Бларамберг
статистикалық және 1848 ... ... ... ... Орал ... 1845 және 1856 жылдардағы жазбалары, 1845 жылғы полковник
Акутин жүргізген халық санағы, 1846 және 1862 ... Орал ... ... [16].
1845 жылы Орал әскери канцеляриясының тапсырмасы бойынша полковник
Акутин халық санағын ... Бұл ... ... ... әскерлері
сапында 62539 адам (30481 ер, 32058 әйел) болған де көрсетсе, 1845 жылғы
А.Д. ... ... және ... ... Орал ... ... ... Орал казак-орыс әскерінің 16 жыл ішінде халық саны 19465 адамға
өскен, оның 9894 ер, 9871 әйел ... Жүз ... ... діни ... 95,6 ... ... (қазақтар) 2,4 пайыз, ламаистер
(қалмақтар) 2 пайыз еді.
1848 жылы 14 тамызда қазақ және тағы басқа Азия халықтары Орал ... ... ... ... ... /153/, 1853 жылы әскери сославия
қатарына 6 қазақ ... ... ... ... ... ... 1,2 пайыз қалмақтар, 0,8 пайыз қазақтар болған.
Қазақ жерінде қоныс тепкен қалмақтар жергілікті жердегі халықпен ... ... ... ... ... көптеп қоныстанған
орны батыс Қазақстан өңірілері жерлері ... жылы ... ... казак-орыс әскері қалмақ-қазақ жерін
отарлау бағытында көптеген жұмыстар жүргізіп, көптеген айла-әрекеттер де
қолданылып бақгы. Олар ... ... мен ... ... ... өз бекіністерін түрғызып, қамалдар жанына ... ... ... ... ... ... Замьян
деген қалмақ қарауында болып, Замьяновск станицасына ... жылы ... ... ... кұрамы патшаның арнайы үкімімен
бекітіліп, 1744 жылы оның басшысы болып атаман Матвей ... ... жылы олар ... ... бағындырылды. Осы кезден бастап
Орынбор өскери -шекара шебі күрылды. ... ... ... ... ... ... Алабүға отрядына дейінгі 1780 ... ... ... ... ... 5877 ... болды
[12,16].
Орынбор аймағы мынадай ... ... ... Самар, Сакмар,
Төменгі Жайық, Жоғарғы Жайық, Исет, Ой-Тобыл. Орынбор ... шебі ... ... түсындағы Сібір казак-орыстары жерлерімен туйісті.
1734 жылдан бастап ... ... ... ... Т.Ә) мен
қалмақтарға Орынбор өңірінде көшіп-қонып, сауда жасаута ... ... ... дегендерге жер, үй салу үшін 10 жылға қарыз беру жөнінде
уәде берілді. ... ... ... ... патша үкіметі жер
бөліп, бөлек орналастыру арқылы туыстарымен байланыстарын үзіп, ол жерлерде
"бөліп ал да, билей бер" ... ... ... ... ... ... бейбіт шекара күзету қызметтерін
атқарса, XIX ғасырда қазақ ... ... ... ... ... ... өртүрлі халықтардан түрды. Оның
төрттен бір бөлігін ноғай, татар, ... ... ... ... ... жылы Еділ ... ... өңіріне 59 түтін қалмақ көшіп келіп, оларға
қазақ түтқынынан босаған қалмақтар қосылды.
1725 жылы Омбы, ... ... ... Өскемен бекіністеріне
офицерлерді есептемегенде, 772 қатардағы казак-орыстар аттандырылды ... ... ... қазақтардың қолына түспес үідін, бас
сауғалап орыс бекіністерін ... ... ... ... ... ... болған. Орыс бекіністеріңде оларды қабылдап, шоқындырылып
қазақ даласында орналасқан қамалдарға әскери күш ретінде аттандырып отырды.
1787 жылы ... ... 69 ... ... ... өскеріне қарсы соғыс кезінде қалмақтардан үш полк ... ... Дон ... ... ... ... және үшінші полктер
Орынбор, Ставрополь қалмақтарынан құрылды. Олардың әрқайсысында 528 адам
болды. Екінші полкте 1060 жылқы, 268 ... 137 ... 445 ... болып,
киім, қару-жарақтар қалмақтар есебінен өтелді.
Сонымен, казак-орыс әскерлерлері құрылған кезден бастап казақ халқына
қарсы әрекет етіп, патша ... ... ... ... саясатын
жүргізу құралына айналды. Қазақ даласын отарлау үзақ мерзімді қамтыды. Осы
уақыт барысында болған саяси ... ... ... ұзақ ... соғысқан Жоңғар хандығы жойылды.
Осы мақсатта олар бекіністерде орналастырылып, оның жанындағы жерлерді
пайдаланып жергілікті жер халықтарымен қарым-қатынас жасаған. ... ... ... ... ... ... аталған өскери
құрамалардың сапында әртүрлі жұмыстар атқарды. Сонымен бірге, шекара шебіне
орналасқан қазақтар, казак-орыстарға ... ... ... ... ... ... ... одан өрі өрбіткен [17].
ІІ-тарау. Әкономикалық қатынастар
2.1 Жер және мал ... ... - ... ... қатынасы тарихында жер мәселесі ерекше орын
алып, екі халықтар арасындағы қақгығыстардың негізгі себебі осы ... ... ... ... бар ... ... көшіп-қонып
жүрген жайылымдық жерлері болатын. Жайылымдық ... ... ... ... ... ... ... себебі осы еді. Әсіресе, XVII
ғасырдың аяғына таман жоңғар ... ... ... ... де осы ... ... болған. Жоңғар еліне Еділ қалмақтарының
көшіп келуі, жайылымдылық жерлердің тарылуы батыс моңғол тайпалары ... ... ... ... ... батыс моңғолдар құрамынан XVII
ғасырдың басында ойрат одағын құрған дүрбіт, хошеут, торғауыт, чорос, хойт
рулары бөлектеніп шыға ... ... ... ... ... кейбір рулары, Солтүстік Қазақстан, Сібір жерлері арқылы
көшіп, Кіші жүз ... ... ... ноғай және қазақ ... тап ... соң, ... ... ... ығысып, Астрахань
ғуберниясы жерлерін жайлап, тарихта жайлаған жерлерінің атауына байланысты
"Еділ қалмақтары" ... ие ... Осы ... ... ... мен Кіші
жүз қазақтары көрші орналасып олардың арасында ... ... ... Ойыл ... ... ... құмы мен ... тауына қарай көшіп -
қонған қалмақтарға, Ресей үкіметі 1655 жылы ... ... ... ... Еділ - Жайық өзендері аралығынан жер берді, Қалмақтар қазақ хандығы
шекарасына орналастырылып, ... ... ... тартылып, оларға арнайы
жағдай жасалып, үкімет тарапынан уәделер беріліп ынталандырылды. Жайылымдық
жерден және ... ... ... ... ... өкіметі
көңілінен шығуға үмтыльш бақты.
1657 жылы 6 шіддеде патша үкіметі тағы да ... ... ... ... ... ауқымын кеңейтті. Қалмақ жерлері көлемі Едіддің
сол жағында Астраханьнан, Царицын, Самара қаласына ... ... ... ... бұл ... ... ... жерлерді емін-еркін
пайдаланды. Осы жерлерді пайдаланғаны үшін, олар орыс патшасына адал қызмет
атқарып, сыртқы-ішкі жауларынан ... ... ... орыс ... ... ... ... енуіне көп кедергі жасап, шекара қызметін
атқарып, патша ағзамның қолдауына ие болды ... жылы ... ... ... Анна ... Кіші жүз ханы ... құрамына бодандыкқа алу жөніндегі өтініш хатына жауап ретінде 1731
жылы 10 акцанда ... ... ... ... қалмақтарға тиіспеуін
және олардан қыста, зорлап алып кеткен жесірлерін ... ... ... деп уәде ... ... етіп: "Жайыктың казак-орыстарына,
башкүрттарға, қалмақтарға һәм қарашаларымызға тимей, оларға қарсы жорыққа
аттанбай, ... ... ... - деп ... ... өлімінен кейін, 1748 жылы сайланған Нүралы хан билік құрған алғашқы
жылдары Юші жүз қазақтары ... ... ... де, ... боны ... бірге пайдаланып, Жайық өзенінен өтіп, Еділ жағалауларында,
екі өзен аралығында ... ... - ... ... ... жылы Кіші жүз ханы ... ... генерал — губернаторы барон
ОА,Игельстромнан Жайық ... өтіп ... ... түсынан қыстау
салуға рүқсат алды. 1786 жылы қазан ... ... ... Кіші ... он жеті ... ... 45 мың ... өзеннен өтуге рүқсат берді. Бұл жайылымдық жерлерден тапшылық ... ... ... көп ... ... жылы ... ... шекара әскери әкспедициясы Жайық өзенінен
өтіп, осы манды жайлаған ... ... мал ... ... ... елден салық жинауға кіріскен.
1797 жылы наурызда жергілікті әкімшілік қыс кезінде қазақтардың малый
Қамыс-Самар өзендері (Қараөзен) мен Орал ... ... ... ... үсыныс жасады. Осы жылы 3-ші қарашада бұл үсыныс бекіп,
бұл өңірге көшуге ыңғай ... ... ... ... берілді. Алайда,
1798 жылы 23-ші тамызда патша үкіметінің қайта жарлығы алынып, бұл мәселені
қайта қарап, ресми ... 1797 жылы 3 ... ... ... жарлыгы
күшін жойып, қазақтар Қамыс-Самар өзендері (Қараөзен) мен Орал қаласы
аралығындағы ... ... ... ... ... өңірінде қыс
мезгілінде көшіп - қонуға рүқсат берілді.
Жайылымдылық жердің тарылуы, ... ... ... ... ... ... ... наразылығын туғызып қарсылық іс -
әрекетке итермеледі. Кіші жүз ... қыс ... мұз ... ... ... ... ... мен Қараөзен маңын жайлады. ... ... ... ... ... көрсетіп, олардың
малдарын қолды қылып бакты. Осыған орай, казак-орыстар ... ... ... кей ... ... және ... ... бастықтарына
пара беріп, өзенінен қыс кезінде мұз арқылы өтіп отырған.
1784 жылы ... ... ... Севден-Доржы қайтыс болды. ... оның алты ... ... де тиген жоқ, себебі, Сенден - Доржының
өзі, қайтыс болған Себек - Үбішінің ... емес еді, ол ұлыс ... ... ... арқылы атқарып, ұлыс заң ... ... өтуі тиіс ... ... қазына қарамағына өтуінен қорыққан
дүрбіт ұлысының бір бөлігі, 1788 жылы патша үкіметі рүқсатымен Дон ... ... Ал ... ... ... бөлігі, Еділ өзені бойында қалып
қойды. Осыған орай, дүрбіт қалмақтары Үлкен және Кіші ... ... ... Дон өңірінен рүқсатсыз түгелдей көшуі, патша үкіметін 1771
жылғы окңғаның ... ... ... Бұл окиға туралы хабар Дон
казактары атаманы генерал ... ... ... ... ... ... Дон ... көшіп кетуі себептерін түсіндіру мақсатында
қалмақ ұлысы басшысы Чучей Тундутов және Бас лама Собин ... ... ... барып, патша Павел I-нің қабылдауында болды. Елшілік
сапары нәтижелі аяқталып, қалмақтар ... ... ие ... ... жеңілдіктер берілді.
1800 жылдың 9 тамызынан бастап қалмақтар Дон ... ... ... орыс патшасына бағындырылып, барлық істер ... ... хат ... ... ... ... ... Өз басшыларын өздері
тағайындап, күнделікті істер жөнінде генерал — прокурормен тікелей қатынас
жасайтын болды.
Басты ... 1800 жылы 27 ... ... І-ші ... ... ... туралы шешім алды. Кіші және Үлкен Дүрбіт қалмақ әкімшілік
бірліктерінің ... мен ... тағы ... ... ордасы
бөліктерінің қожалары мен шенеуніктеріне, олардың ... ... ... ... губерниясы жерімен жалғасып жатқан аймақтарда көшіп-
қонып ... ... ... иелігіне, Еділ, Серпе, Маныш, Кума өзендері
мен Каспий теңізі жағалауларын, ... шет ... ... ... ... ... ... пайдалануына берілді. Осыған орай,
заң шығарушы Сенат осы шешім жөніңде жарлық ... ... ... ... ... ... еткен аймақтарына қоныстандыруға қолдау көрсетуі
бүйырылады - деген мазмұнда жарлық қабылдады.
Алайда, орыс ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағдайларға байланысты көп қиындықтарға тап ... ... ... ... орыс шаруалары мен қазақтар қоныстанып
қойған болатын. Екіншіден, 1771 жылғы үлкен көштен ... ... саны ... ... өте аз болатын.
Қалмақ жерлерін қайтару бұйрығын орындау ісі ... және ... бас ... ... П.Д. ... тапсырыдды. Павел I патша
қайтыс болғаннан кейін, орыс ... ... ... ... ... ... Кавказ және Грузия әскерлері бас қолбасшысы ... ... I ... хат ... жоғарыдағы барлық себептерді
тізе келіп, "қалмақтардың бүрынғы жерлерін ... ... ... жоқ" ... өз ойын ... ... I ... генерал П.Д. Цициановқа барлық
қалмақтардың ... ... адам ... шақгап жер бөліп беруді тапсырды.
1803 жылы 12 маусымда генерал П.Д. ... ... ... ескере
отырып, Астрахань өңіріндегі қалмақтар мен ... ... ... ... ... қалмақтарға жер бөліп, екі арадағы шекара
ретінде Ақтөбе өзенін белгіледі.
Астрахань ... ... ... ... ... — майор
Завалишин ұсынысы, Ішкі істер министрлігінде қаралып, Бөкей султан мен оның
қол астындағы халықтың қыстауына, қыс ... ... ... мен ... ... ... жерлеріндегі ойпатты жерлерді ұсынып, оны тек қана
Сенат қарай алатынын, ... соң ғана Ішкі ... ... айта ... ... ... усынады.
Жарлық бойынша қалмақгың Хошеут улысы Бөкей Ордасымен шекараласып
жатты. Қазақтардың ... ... бару үшін де, ... ... Ордасы
жеріне бару үшін де арнайы руқсат қағазы бершетін болды. Жылына 500 қалмақ
сарбазы казак-орыс әскері сапына қабылданып, ... ... ... ... ... ... ... жылы 16 мамырда қабылданған жарлыққа сөйкес жер бөлу ... ... ... ... жер ... ал қазақ халқына жер
бөлу туралы 1828 жылға дейін ешқандай жарлық болмады.
Қалмақ улыстарына жер бөлу туралы есеп беру комиссиялары XIX ... ... ... ... ... ... ... жалпы көлемде
10325690 десятина 225 сажын жер бөлінгені туралы 24 ... 1727 жылы ... ... ... ... есеп ... 1828 жылы 25 тамызда жер
көлемінің ... ... ... осы ... ... Ереже
қабылданған соң өзен, су жагасындағы 10 ... жерл ер ... ... ... ... ... ... көлемі 268 мың десятина жер
казак-орыстар мен ... ... өтіп ... - қалмақ ... Бұл ... ... алғашқы кезде есебі жүргізілмей әртүрлі
көрсетіле берген. Мәселен, 1831 жылы 15 сөуірде жер бөлу ... ... ... ... ... десятина 225 сажын деп көрсетсе,
1848 жылы 10.248.556 десятина 1439 сайын жыл ... ... ... ... ... ... анықтамады [17].
XIX ғасырдың бірінші жартысында қалмақ даласы тоғыз ұлысқа бөлінді:
Богоцухар, ... ... ... Харахусо, Әрдни, Кичин, Үлкен және
Кіші Дербет, Хошеут. Соңғы ұлыс жерлері Бөкей ... ... ... ... бастап "Кавказ бүратана халықтары басқармасынан" ... ... ... ... ноғайлар, түркімендер "Мұсылмандар
халықтары басқармасы" қарамағына енгізіліп, басқарманы бас ... жылы ... ... басқару мекемесі Сыртқы істер министрлігі
қарамағынан, Ішкі ... ... ... ... ... ... ... сан бөлікке бөлінді: Бас басқарма Ішкі істер министрлігіне, Облыстық
басқарма Астрахань қалмақ істерін басқару ... ... ... қаласында орналасқан 8 мүшеден тұратын Жарғы ... ... ... ұлыс ... ұлыс ... бағынды.
Бас басқарма жанынан жергілікті попечитель ... ... ... ... ... пайда болды.
XIX ғасырдың 70-ші жылдары Астрахань губерниясында орналасқан қалмақ
ұлыстары жеті бөлікке біріктірілді. Олардың ... ... ... ... тікелей империя зандары арқылы қазыналық ұлыстар, ал үшеуі
Қарақұл - Әрдене, Кішідербет, Хошеут ұлыс ... ... ... болып
қалыптасты. Бұл ұлыстардың ішінде қазақ жерлеріне жақын орналасқан ... ... ... ... Еділ ... сол ... орналасқан. Оның
орталығы Керде қыстауы болып, Астрахань қаласынан 70 ... ... ... ...... және ... ... Бөкей Ордасымен
шектесіп жатып, осы өңірде Бөкей ордасы қазақтарының қалмақ жерлерін жалға
алып пайдалануы көптеп байқалады. Еділ ... сол ... ұлыс ... оброктық статьяларға бөлініп, өзеннің оң жағалауында 25 ... ... ... ... ... Астрахань, Кавказ губерниялары
жерлерінде көшіп жүрді. 1814 ... ... ... ... мен ... ... ... -қонып жүрген қазақтарда 36000
жылқы, 36000 ірі ... 202000 қой, 5300 түйе ... ал сол ... ... ... 41451 ... 40470 ірі ... 1.555.126 қой, 65125 түйе
малы бағылып, жалпы олардың отбасы саны 14288, өр үйде орта ... 4 ... ... ... ... мен Бөкей қазақтары қатынастары ... ... ... қыс кезінде Қара өзен, қалмақ даласын, ... ... ... ... ... ... ... өңірінде, қалмақ даласында
қоныстанған қазақтар саны арта түсіп, 1856 жыл ... ... ... 1807 ... ... ... тұрған.
1868 жылы 28 шіддеде Орынбор генерал — губернаторы Веревкин 1863 ... ... ... ... мүлік палатасына ... алты ... ... туралы жаза келіп, олардың арасындағы
сауда ісіне рұқсат ету ... ... ... Бұл ... ... мен ... ... жер қатынастарының болғандығын
дәлелдейді.
XIX ғасырдьщ орта шенінде Бөкей Ордасымен ... ... ... Беріш руының Жайық бөлімінен 335 үйі, 358 түйе, 1706 жылқы, 972 ... 7208 ... ... ... ... ... 82 үйі, 159 ... 1548
жылқы, 383 ірі қара, 3872 қойларымен, Беріш руының ... ... ... 164 ... 604 ... 300 ірі ... 1454 қойларымен жайлап, ... ... ... көшіп жүрген. Статистикалық мәліметтерге қарағанда,
барлығы 2033 үй, 4529 түйе, 20556 жылқы, 7656 ірі ... 65606 қой ... ... ... үшін бір ... жер 10 тиынға бағаланды.
Осы жылдарда қалмақ далаларында көшіп жүрген қазақтар 3-5 ... ... ... жерлерін жайлаған. 1855 жылдың өзінде — ақ бұл жерлерде
415 отбасы, 1225 түйе, 4000 жылқы, 1500 ірі ... 20000 ... ... Олардың саны жыл сайын арта түсті. 1882 жылы 1450 ... ... 10337 ... 9418 ірі ... 62240 ... ... 1854 жылы
жалға алған жерлер үшін 565 сом ақша ... 1887 жылы 8745 сом ... ... ... көп бөлігінің жалға берілуі, оның шекарасы
бекітілмеуіне орай ... ... ... Осы ... ... 1852 жылы 30 ... қалмақ жерлерін қайта межелеуге арналған
арнайы жұмыстар ... Ол ... ... штаб ... ... ... ... Брагин басқарды. Межелеу барысында, бүрынғы
мәліметтердің ескіріп ... ... сай ... ... есептеулерде, 1815 жылы Астрахань губерниясынан Можар көлінен тұз
тасушылар үшін салынған, жол аумағынан алынған, 12.840 ... 1372 ... жер мен 1848 - 1849 ... орыс ... ... бөлінген
716.529 десятина 12 шаршы сажын жер есепке алынбай қалды.
XIX ғасырдың екінші жартысынан ... ... ... жерлері көлемі
жиі межеленді. Жер көлемін айқындайтын құжаттар 1874 жылы ... ... ... ... ... көп ... Бұл
мекеме қалмақ жер аумағында болган өзтерістерді бақылап тізіп отырған. 1874
жылы ... ... ... кезекті есептеуден өткізіліп, 515.301 десятина
1758 шаршы сажын болып ... Оның 515.301 ... жері ... ... ... ... 625 ... 10 шақырымдық жері өзен-көл
жағаларын алып жатты. Астрахань қалмақтары жері ... ... ... 1 млн., ... ... құм ... ... жылғы мөліметтер бойынша губерниялық статистикалық комитеттің
есебінде жалпы қалмақ жерлерінің көлемі 6900833 десятина 800 ... ... ... Жер ... ... сол ... жүргізілген қоныс аудару
саясатының салдары болатын.
1880 жылы ... ... ... жерлерін кезекті
межелеуден өткізілді. Оның нөтижесінде олардың жерлерінің көлемі ... деп ... ... ... губерниясы қалмақтарының жерлері кезекті
межелеу 1892 жылы жүргізіліп, оның ... XX ... бас ... ... нөтижесінде олардың жерлерінің көлемі 6114206,24
десятина болып белгіленген, оның ... ... мен ... ... ... берілген.
Жалпы, қалмақ жерлері көлемін межелеу ресми түрде жергілікті үкімет
органдары қолдауымен жүргізіліп, жер көлемі ... ... XIX ... ... бола ... ... кезде жұмыстарды жүргізуге ... ... ... жете көңіл бөлінбеген, қалмақ сияқты "бұратана
халықтардың меншігінде жер болуы мүмкін емес" ... ... ... ... ... ... ... министрі П.Д. Киселев 1896 жылы
бұл мәселе туралы: "үкіметтің қалмақтар мен мүсылмандарға берген ... ... ... саналуы мүмкін емес. ... және тағы ... ... ... иесі ретінде жерді иелене алмайды", - деп жазады.
Осы көзқарас патша үкіметінің жер саясатындагы ... ... ... ... ... ғасырдың соңында Ресей ... ... өмір ... ... ... болып өтті. Санақ материалдары осы күнге дейін
құнды тарихи құжат болып табылады. Әсіресе, ... ... ... ... ... ұлт ... жеке ... жүргізілуі санақ
құндылығын арттыра түседі. Өйткені, кейбір ... ... ... ... ... ... болатын.
Санақ бойынша Ресей империясының европалық бөлігінің 8 губерниясы мен
облыстарында 188.536 қалмақ өмір сүрген, оның 73,5 пайызы, яғни ... ... ... ... ... 122.573 адамы немесе 88,5
пайызы қалмақ қырында өмір сүрген. Аталған ... ... ... бес ... мен Ішкі Орда (Бөкей Ордасы) жерлерінде ... ... ... ... 67,246 ... ... ... алып жатты. Жер
көлемі жөнінен 70,781 шаршы ... ... алып ... ... ... кейін
Астрахань губерниясында екінші орын алған. Халық саны ... ... ... болатын. Астрахань уезінде 219.760, ... ... ... ... 188.122 адам өмір ... ... ... губерния
халқының тек қана 13 пайызы түрған. ... ... әр ... ... тығыздығы жөнінен қалмақ даласы губерния халықтары ішінде төменгі
орында болатын. Қалмақ даласында 1 ... ... 1,91 ... ... Царев уездері мен Бөкей Ордасынан халық тығыздығы жөнінен ... есе ... ... ... және ... ... ... халықгың даму белгілерінің бірі, ... орай ... ... ... жерлерінде орналасқан өртүрлі халықтардың ... ... ... ... қалғанын байқауға болады.
Халқының сауаттылығы жөнінен қалмақ даласы соңғы орында ... ... ... 3,7 пайызы сауатты болса, Царев уезі мен Бөкей
Ордасында 5,5 пайызы, Астрахань уезінде 29,3 пайыз адам ... ... ... ... ... ... ... органдары Астрахань
губерниясы жерлерінің 85 пайызын қалмақ ... ... ... ... деп ... ал 15 ... "бос ... жерлер" деп есептеп, 260 мың
десятина ... ... ... ... ... ал ... орыс ... казак-орыстарға жалға берілді. Оброк статьяларына берілетін жерлер
көлемі 160 мың десятина болатын, 95 мың десятина ... мал ... ... ... да, 268 мың ... жер "он шақырымдық кесінді жерлер" (казак-
орыс ... ... өзен ... ... ... ... ғасырдың екінші жартысында Астрахань ... ... 42 ... орыс ... ... ... 25 ... 14-ін қалмақтар, 13-ін украиндықтар, 5-ін татарлар құраған.
XX ғасырдың бас кезіне ... ... ... және ... ... ... өкілдерінің санының өсуі байқалады.
Мәселен, 1902 жылы Астрахань ... мен ... ... қазақ, 218055 қазақ болған. 1903 жылдың 1 қаңтарына дейінгі есеп
бойынша Астрахань уезінде 1710 қазақ, 2415 ... ... ... ... 222 қазақ, 50 ... ... ... ... 590 қазақ, 489 қалмақ өмір сүрген.
XIX ғасырдың аяқ шені мен XX ... бас ... ... езгі одан ... ... 1895 жылы ... губернаторы Н.Н.Тевешов "Қалмақтардың
қоғамдық және әкімшілік құрылымын басқару ережесін" үкіметке үсынып, ереже
бойынша Астрахань ... өмір ... ... мен орыс ... ... ... ... территориялық түтастығы жойылып,
қалмақ аймағы бес уезге бөлінді.
1903-1904 жылдары ... ... ... іс ... ... Ішкі істер министрлігінің жер бөлімінде "Қалмақтардың әкімшілік,
қоғамдық және жер құрылымын қайта құру жобасы" ... Жоба ... ... аты ... оны өз ... уезд қылып біріктіру көзделді. Болашақ
уезд өкімшілік ... ... үшін уезд ... ... ... орыс-жапон соғысы мен 1905 жылы орыс революциясының ... ... ... ... сай келмейді деген желеумен бұл жоба да
іске асырылмады.
Қалмақ жерлері көлемі 67246 шаршы шақырым, халқының саны 147762 ... саны ... де ... Ішкі Орда ... артта қалды. 1914 жылы
санақ бойынша қалмақтарда 161947 бас ірі қара, 68606 бас ... 20989 ... 708153 бас ұсақ мал ... ... 379925 бас ірі ... 165066 бас
жылқы, 150479 бас түйе 990668 бас ұсақ мал ... ... адам ... ... 17,5 ... жер ... қазақ
жерівде 8,23 десятинадан жер келген. Сонымен бірге қалмақ ... ... ... ... ... ... ... Кейбір қалмақ
уездерінде, мәселен, Кіші Дүрбіт ұлысында әр адам ... 85 ... ... ... ... ... жерівде "оброктық статьялар" жерлері көлемі
көп болатын.
1808 жылы 17 ... ... ... ... ... ... түрде,
Орынбор шекара комиссиясына бағындырды.
Жерден таршылық көрген ... ... ... ... мәжбүр болды.
Құмда мал жайылымына шөп көп болғанымен, оның көпшілік тұстарын ... ... ... екі ... ... және тұзды Қатпас көлі алып жатты. Бөкей
Ордасының ... ... ... ... ... ол ... де көп тұзды
көлдер таудан 40 ... ... ... тұз өндіретін Басқұншақ көлі
орналасты.
Боғда тауы қалмақтың діни ... ... ... саналатын. Аңыз
бойынша: "Боғда тауы бір кездерде Жайық ... ... ... ... ... қалмақтар кәше бастаған кезде екі қасиеті қалмақ үлдары ... ... ... ... ... ... иығына салып арқалап келе жатқан
кезде, ойына қасиетсіз ойлар келіп, оларды тау ... ... ... ... ... сол ... қалмақ үлдары қандары деп есептеледі-міс".
1845 жылғы мәліметтерге қарағанда, Астрахань губерниясында 52129 ... ... ... Граф ... ... ... жерлерінде көшіп жүрген
олар 1830 жылы 550 шөмеле шөп шауып, Қаракөл, Сарай ... ... ... ... егін ... ... еккен. Қазақтардың егін салып
жерсінуіне, байланысты өз ауыл шаруашылық ... ... ... ... жер ... ... егін шаруашылығымен айналысып
пайда табуына қарсы болды. Бұл мәселе ... сол ... Ішкі ... жер ... ... ...қазақтардың егіншілікпен айналысуы
құптамайтын жағдай. Себебі олар бұл істі ... ... орыс ... ... Егін шаруашылығы тауарларын өткізуге ... ... ... ғасырдың 50 - ші жылдары Бөкей Ордасы аумағының ... ... ... уезі мен ... ... ... уезі, Астрахань
губерниясындағы татар, қалмақ жерлерімен, граф Безбородко, князь Юсупов
саяжайы мен Орал ... ... ... жатты. Бұл жерлердің көлемі
шамамен алты миллион ... ... Оның 1/3 ... ... жерлер, яғни тұзды көлдер мен құмдардан ... ... ... ... ... ... мен Орал казак-орыс
жерлеріне қыс кезінде белгіленген ақы бойынша мал жаюға рұқсат етті.
XIX ғасырдың ... ... ... мал ... ... жерлерінде пайдалануды жалғастырды. Олар
Орынбор, Самар генерал-губернаторының 1440 шешіміне орай,
1862 жылы 13 қыркүйекте Астрахань мемлекеттік мүлік палатасымен
келіссөз жүргізе ... 1863 жылы 25 ... Ішкі Орда ... ... ... мен генерал-губернатордың сенімді
өкілі Плачковскийдің қатысуымен жиын шақырып, Еділ өзені сол
жақ жағалауында орналасқан қалмақтың Боготцохур және ... ... 2-6 ... ... қоса, орыс
шаруаларының 261664 десятина жерлерін 5 жылға жалға алды.
Бөкейліктерге бұл жерлерді мал жайылымы ... ... ... егін ... шөп шабуға рұқсат етілді. Қалмақ жерлері үшін
қазынаға 5660 сом ақша, орыс Інаруаларына жер ақысы ретінде 238
сом 56 тиын төлеген. Ішкі Орда ... ... ... бұл ... ... ... бұлінбеуін, меже
баганаларының қиратылмауын, жол қатынасының сақгалуын, қажет
болған уақытта үкімет адамдарын бұл жоддармен кедергісіз өткізілуіне
жағдай ... ... ... Етер бұл талаптар орындалмаған жағдайда,
Ішкі Орда уақытша кеңес басқармасы заң ... ... ... ... Ішкі Орда ... ... басқармасы қазақ болатын.
1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатыскан, Жайық казак-орыстары
мен қалмактарға Тарғын, Таловка бөлімдерінен 106 мың ... жер ... жоба ... Жоба ... 15 ... ... жерлерге 10 станица
орналастырып, 9250 адамның, жан басына 40 десятинадан жер бөлу белгіленді.
Бұл жерді қалмақ ұлыстары мен ... ... ... жер кесіп алуы
жоспарланды. Сондықтан жер тапшылығын көрген қазақтар граф ... ... ... ... қана ... ... ұлыстарыньщ 1, 2, 5, 8
бөліктерін 10-15 ... ... ... ... ... орай, отырықшылық
түрмысқа көшу байқалып, Бөкей ордасы ... 50000 ... ... ... күн ... ... қалмақ жерлерін жалға алу ісі, 1918 ... ... ... малы ... ... мәселесі, басқа мал түрлеріне қарағанда
ерекше назар аударылып, қазақ-қалмақ ... ... малы ... ... салынып, олардың арасында тәжірибе алмасу мақсатында,
қарым-қатынас орнатылған. Жылқы зауыттары жаныңда ... ... ... ... малы ... ... ... башқұрт,
қалмақ, дон, орал казак-орыстарымен байланыс жасалған.
Мұхамедсалық Бабажанов өмірін жан-жақты ... ... ... ... ... ... негізін салған адам дейді. Оған ... ... ... асыл түқымды малдар мен оның осы салада жазып кеткен мол
ғылыми ... жылы ... ... ... ... ... Цеден Дондуков жылқылары жоғары бағаланып,
оган үшінші дәрежелі Қасиетті Анна алтын ордені табыс етіліп, ... ... ... ... Дондуков жылқылары әрқайсысы
500 сомнан мемлекеттік жылқы зауыттарына сатылған.
1892 жылы жылқы ... ... ... ... ... ... ... Шілгір атты жерде көктем
мезгілінде;
Астрахань губерниясы Кіші Дербет ұлысы, Арман атты ... ... ... Хан ... Ахун хуторында, Жасқұс атты жерде
15 мамырда;
Орал облысы Калмыков қалашығы маңында;
Орал облысы Ембі ... ... ... 20 ... ... Елек уезі Қаратоқай болысы Тәңірберген өзені
бойында орналасқан, N 8 ауылда 15 маусымда;
Торғай облысы Елек уезі ... ... N3 ... ... ... ... ... Қостанай жылқы зауыты маңында
7 маусымда;
Жоғарыда көрсетілген, 1-4 пункттер ... ... ... ... ... ... қатысып бақ сынады. Ал, 6-8 пункттер бойынша
орналасқан жерлерде бөйге ұйымд астырылды.
Өткізілетін шараларға ақшалай және ... ... ... ... 400 сом, Ахун ... 200 сом, Калмыкове калашығында 300 ... ... 200 сом, ... ... 250 сом, ... ... 450 сом ақшалай сыйлық байрақ байланып, көрмеде жылқы үйірлері
мен биелердің асыл түрлеріне мақгау қағаздары белгіленді.
Көрмеде өз ... ... ... белгіленді. Оларды мынадай лауазым
иелері басқарды. Олар қалмақ даласында Қалмақ халқының бас қамқоршысы, Ахун
хуторында Бөкей ... ... ... ... төрағасы, Орал облысында
Орынбор жылқы зауыты мал дөрітері титул иетері ... ... ... ... ... ... ... бастығы, Торғай облысы Елек уезі
Ойсылқара болысында Торғай жылқы зауыты ... ... ... ... ... зауыты бастығы болатын.
Қалмақ даласында өткен көрмеге қазақ даласынан Тілеу Қабыланов пен
Серікбай Бекбаев қатысқан. Осы және ... да ... ... ... ... ... Мүрат Бабажанов, Көлбай Иманов, Жұмағали Күйісбаев,
султан Саламат Шығаев, Шоқан ... ... ... ... ... ... Берқалиев, Байғунақ Қисықов, Даулет Досаев, Арыстанғали
Бекмағанбетов сияқгы адамдар ат ... ... ... ... 50 ... ... 45 сом, Муқан Берқалиев 30 сом, ... ... 25 ... ... 25 сом, ... ... ... 15 сом ақшалай сыйлықтармен
марапатталған.
Жылқы, қой малымен қатар қазақтар мен қалмақтар түйе, сиыр ... мал ... аман ... ... ... ... Бөкей Ордасында
XIX ғасырдың екінші жартысында мал дәрітерлік орындар жумыс жасай бастады.
Осы орындар көмегімен ... ... ... және сол ... ... өнім бере алатын қазақ сиырынан асыл туқымды қазақгың ақбас сиырлары
алынған.
1894 жылы қабылданған Әскери министрліктің "Әскерді ... ... ... ... ... ... ... кейбіреуін
өскери қызметтен босатуға негіз болды.
1916 жылы бір топ қалмақ жылқышылары жылқы зауыттарына жұмысқа алынып,
әскери қызметтен босатылып ... ... ... ... бірге, жылқы
зауыттары иелері мен қызметшілері де әскери қызметтен босатылды.
Жалпы, 1899 жылы ... ... ... 104 жылқы зауытында бүкіл
қалмақ жылқысының 53 пайызын, ал 1906 жылы 52 ... өз ... Оның 40 ... 9 адам ... ... Бұл ... ... ісінде қазақ даласымен байланысын үзбеген.
Жоғарыдағы келтірілген деректер қазақ, қалмақ халықтары ... ... өте ерте ... ... ... XIX ғасырға дейінгі
кезеңце жер мәселесі жаутершілік ... ... енді XIX ... ... ... ... жерлерінің Ресей империясы күрамына енуіне
орай, ол патша үкіметі зандарымен, ... ... ... ... ... алды, XIX ғасыр және XX ғасырдың бас кезінде қазақ-қалмақ жер
қатынастары негізгі орталықтары қазақ жерінің батысында ... ... ... ... ... ... ... болған. Жер
мәселесі патша ... ... ... тікелей араласуымен
жүргізіліп, осы аймақтағы отарлық езгінің ауыртпалығын екі ... ... ... ... ... жерлері тартып алынып ... ... ... казак-орыстар мен орыс шаруаларына берілді. Деректер екі
халық өкілдерінің, Батые ... ... ... ... ... ... ... аймағында мал бакқдн ... ... ... бір ... ... алып, оны пайдалану барысында үнемі
өзара байланыста болғанын дәлелдейді.
Қазақ-қалмақ ... ... мал ... ... ежелден бері жалғасып, уакьіт ағымына байланысты өзтерістерге
үшырап, әр текті болды. XIX ... ... ... ... ... мал ... сауда қатынасымен ерекшеленді.
Ғасырдың бас кезі мен одан кейінгі уақытта ... ... ... ... ... ... ... үшырады. Ескі
заманнан қалган өшпенділік мал ... мен ... ... ... ... саны уақыт өткен сайын азая түсті. Сауда
ісінің дамуы, мал тұқымын асылдандыру, оның ... ... ... аталған шаруашылық саласында сапалы өнім ... ... ... ... ... ... Осы ... барысында қазақ-қалмақ
қатынастар өртүрлі салада дамыды. Оны жер мәселесі, мадды ... ... ... ... ... деп ... [19,20].
ІІ.2 Сауда қарым-қатынастары
XIX ғасырдың бас кезінде Бөкей ... ... ... ... ... ... жандана түсті. Ресейде ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
арасындағы сауда ... ... ... мен ... ... айналымы күшейіп, нөтижесінде, қазақ даласында ... үлес ... ... елі шаруашылығының бүкіл Ресейлік нарық жүйесіне жақындасуына
патша үкіметінің салық ... да әсер ... ... ақшалай, заттай түрде
салынуы, қазақтарды базарлар мен жәрменкелерге барып, өз бүйымдарын, ... мен ... ... итермеледі. Мұндай жағдайлар, тек қана
қазақтарға ғана емес, сонымен ... ... ... да тән құбылыс болатын.
Қолөнер, мал, егін ... ... ... халықтары кажеттерін
толық өтей алмады. ... ... олар ... ... ... сауда жасап, мал өнімдерін көптеп сатып, қолөнер бұйымдары мен
өнеркәсіп товарларын сатып алып ... ... ... шекара шебінде орналасқан Орынбор, Сібір
кеден бекеттерінің ... әсер ... ... мен ... ... жүйесіне енуіне жағдай жасады.
Ресей орталық губернияларынан әкелінген өндіріс товарлары империяның
шет аймақтардағы отарлық жерлерде көптеп ... ... ... ... ... шығарылған өнімнің негізгі түрлері: мал, ... ... ... ... мен ... ... балық, тұз болған.
Қазақ-қалмақ жерлерінде шаруашылық түрлеріне байланысты сауданың ... ... Олар ... мал ... ... ... жүріп сату, жартылай отырықаіы шаруашылықгы жерлерде-жәрменкелік,
отырықаіы шаруашылықгы жерлерде ... ... ашық ... ... түрлері
болатын.
Сауданың бұл үш түрінің ішіндегі қазақ, қалмақ жерлерінде кең тарағаны
жәрменке саудасы болған, жәрменкелер жыл сайын ... бір ... ... ... ... Жәрменке орындары қазақтар мен қалмақтардың көшіп-
қонған аумағына жақын жерлерде орналасты. ... А.И. ... ... 1828 жылы ... ... төңірегінде қазақ,
қалмақ халықтары өкілдері арасында сауда ісі ... ... 1. ... ... ... ... Глининск форпостысы түсында. Бұл
жерлерде орыс чиновниктері мен ... орал ... ... ... ... жасаған. Жыл бойына бұл жерлердегі сауда орындарында
Ресейден әкелген товарлар сатылып ... ... ... ... мен ... өнімдерін әкелсе, қазақтар мен
қалмактар 100 мыңға ... қой ... ... сатқан. Сауда мамыр, маусым,
шілде айларында жүріп, орыс ... осы жаз ... ... құмы мен
Көшім бойын аралаған [20,21].
2. Жайық өзенінің төменгі сағасында, Орал шекара шебі бойынша
Кулагине ... ... ... ... ... ... ... ісі қызу жүргізілген. Бұл жерлердегі жүргізілген
саудаға казак-орыс әскері құрамында ... ... ... қалмақтар, қазақтар, Орал казак-орыстары қатысқан. 1828
жылы жәрмеңкеде қазақтар мен қалмақтар орыс көпестеріне ... бас ... ... ... ... ... ... Мочага атты жерде, Гурьев қаласы мен
Астрахань қаласы аралығында ... ісі ... ... ... ... ... мен армяндары нан өнімдерін
әкеліп, қазақтар мен қалмақтар өз ... ... ... сататын. Бұл жерлерде, 50 мың қой айырбас саудасына
түсіп, сауда қыс мезгілінде ... ... ... 7 ... ... ... ... сауда қыс кезінде жүргізіліп, қазақтар жыл сайын 50
мың қой апарып, қалмақтардан 1 мың түйе, Хиуа товарларын
сатып алатын.
Әлтон тұзды көлі ... орыс ... ... ... ... өнімдері және тағы басқа товарлар әкеліп,
жергілікті тұрғындарга қазақтар мен қалмақтарға ... ... мал ... ... салыстырғанда аз сатылған.
Мәселен, жаз мезгілінде 10 мың қойға дейін өткізіп, қазақтар мен
қалмақтар мал ... ... тұз ... ... ... ... 1 ... бастап жәрменке
өткізіліп, қазақтар мен қалмақтар ... ... ... астық пен тарыға айырбастаған. Аталмыш жәрменкеде
мал сатып алушылар аз болған, оның себебі, ... ... ... және мал айдайтын жолдар аз және
оның орналасуы да алыс ... және ... ... ... ... мен
қалмақтардың, сауда көлемі басқа жерлермен салыстырғанда ... және ... ... ... бұл ... олар көп
түрақтаймайтын, ал айырбас сауда істері тек шекара шебі казак -
орыс әскерлері мен үкімет орындары қатысуымен өтетін.
Көшім ... ... ... ... ... сауда
адамдары, сол ... ... мен ... ... ... ... ... сауда жүргізген.
9. Қазақтар мен қалмақтар арасындағы сауда олардың көшіп жүрген
жерлеріне таяу ... Үялы мен ... атты ... сауда
адамдары көптеп жинальш, Ресейдің ішкі қалаларынан көпестер
келіп, қалмақ малдарын ... ... ... ... жергілікті халық
арасында малды басқа товарларға ... ... ... 75 ... 50 мың, көшіп-қонып жүрген далалық аймақтарда 25 мың қой ... ... ... ... ... ... Камышино қаласына дейінгі
аралықтағы жәрменкелерге қазақтар мен қалмақтар малдың көптеген ... ... ... ... темекі және тағы басқа үсақ товарларға
айырбастаған. Саудадан ... ... ... өкімет адамдары оның дамуына
мүдцелі болды.
Қазақтар мен қалмақтар Орынбор, Саратов губернияларына жылына 3 мың
жылқы ... ... ... ... жылы ... Ордасында маусымды жөрменке ашылып, өр жыл сайын 17-25
мамыр мен қыркүйек айларында жылына екі рет ... ... Хан ... орыс ... нан мен ... товарларын, тері, жүн тағы басқа
мал өнімдеріне айырбастап, 1827 жылы 30 мың ... нан ... ... Ордасында әрбіреуі 6 сом 50 тиыннан 400 мың қой сатылған. 1827 жылы 2
млн., 600 мың әртүрлі товарлар ... ... орыс ... 3 мың ... 400 мың сом ... ... ... жөрменкеде қазактар мен қалмақтар 4000 пұт ешкі түбітінің әр
пұтын 20 ... ... - 80 мың ... 13 мың пұт ... ... әр ... сом 50 тиын немесе 2 сомнан саудалап -25 мың сом ... 10 мың пұт ... 5 ... 6 ... сатып-55 мың сом ақшаға өткізіп сауда ... ... ... ... ... 2 млн., 925 мың сом ... Аң ... көп сатылмайтын, одан бөкейліктер өздері киім тігіп
киетін.
Бөкей Ордасы ... ... ... ... ... ... саны көп ... Мәселен, Астрахань қаласынан шыққан көпестер
мен ... ... ... ... жолмен, Орал казак-орыстары мен
қалмақтары Орал жолымен, қалмақтар Камышино жолымен Әльтон көлінен тікелей
Ордаға қатынайтын.
Хан ... ... ... ... ... ол ... 1841 жылы мектеп
ашылып, мектепте парсы, араб, орыс, қазақ тілдерінде дәріс беріліп, ... ... мен мал ... ... орын ... Ордаға көптеп келіп, сауда жасайтын Хошеут ұлысы қалмақтары көктем
мезгілінде өткізілетін жәрменкеге көп жылқы ... ... бұл ... ... ... май және тағы ... товарлар сатып алатын. 1836 жылы қалмақ
түйелері әр басы ... 80 ... ... 70 сомнан, ірі қара
маддары 60 сомнан, қой 12 сомнан, ешкі 4 ... ... ... ... ... ... сауда жолдары: Көктөбе құдығы,
Қазғын Мачха, Көлікті, Елмықты құдығы жерлерінен 1 күндік жол, ал ... ... ... мен қазған, Нарын-Торцо жерлерінен 1 күн жарымдық
жол болған.
Бұл жерлердің ... екі күн ... ... ... ... ... ... алып, жолда суаттарға тоқгап айдаған кезде, жол бір аптаға
созылатын.
Осы жерлерден ... мен ... ... ... Самара,
Астрахань, Саратов қалаларына мал айдаған.
Ішкі Ордадағы жөрменке ... ... ... онда ... ... ... ... тағы басқа халықтардың өкілдері жиналған. Олардың
саны жыл сайын өсіп, 1845 жылы 1000 адам, 1847 жылы 1500 ... 1851 ... ... ... ... 1837 жылы 235 мың ... 1845 жылы 266 мың, ... 1 миллион күміс ақшаға тауарлар сатылып, сауда ... ... жылы ... ... 15 ... көптеген ұлт өкілдері
қатысты. Оның 2700 қазақ, 1183 орыс көпестері, мещандар мен шаруалар ... 65 ... 10 ... ... мен ... болатын.
Татарлар малдың майын өңдеп, май шам, сабын сияқты заттар жасап, тері
илеп тағы басқа мал өнімдерін сатқан. ... мен ... 1850 ... 850 ... 11600 ірі ... 70000 қой, 450 түйе ... Ал, 1856 жылы 297411 сом күміс ақшаға мал сатылған.
Малмен қатар көп сатылатын тауардың түрі астық өнімдері ... ... ... ... ... ... 1832 ... өзінде-ақ, 3 мың қалаш нан
сатылған.
XIX ғасырдың 50-ші ... ... ... одан әрі ... саны арта түсті. Оның себебі, капиталистік қатынастардың дамуы
нәтижесінде, сауда капиталы, өнеркәсіп ... ... ... ... ене ... еді. ... орай, қазақ-қалмақ арасындағы мал үрлау
мен барымталау істері бәсеңсіп, сауда қатынастары өрістеп дамып, ... мал басы мен мал ... ... 1851 жылы Жаңа ... ... мен ... 14 мың ... 3 мың ірі қара мал, 70
мың қой ... ... ... қоса 1500 пұт мал майы, 6500 тері, 3 мың тері
әкеліп сатқан. Жәрменкеде олар 87786 сом ақшаға ... ... 187786 ... ... ... алынған.
Глининск форпостысы маңында, Орал шекара шебінің ... ... ... ... дейінгі жерде, Каспий теңізі жағалаулары мен
Әлтон ... көлі ... да ... мен ... ... сауда ісі
жүргізіліп, оның барысында тауарлардың кейбіреуі оларға қарызға беріліп,
сауда ... мал ... ... немесе көптеп айырбастап қайтқан.
Мәселен, 1847 жылы Үялы маңында 47 мың қой ... ... мал ... ... ... ... Ресей империясы
ішкі Губернияларынан келетін. Мәселен, Саратов, Дон көпестері жылқы малый,
Тамбов, Пенза көпестері тері мен ... ... ... ... осыған орай,
Орал қаласы, Қалмақ бекінісі, Гурьев қалашығында ... ... ... ... саны 835жеткен.
XIX ғасырдың бас кезінде Ішкі Ордада алты жерде, жылдың әр ... ... Хан ... ... Ахун ... ... мезгілінде
9
мамырдан басталып екі апта бойы.
2. Хан ... ... ... күзде 14 қыркүйектен бастап бір
апта бойына;
3. ... ... ... хуторында 1 тамыздан
бастап;
4. Таловка поселкесінде өтетін ... ... ... ... ... ... орталығы Жасқұста күзде 15 ... ... ... ... хуторында Ново-Казанка соғым жәрменкесі жыл сайын 1
желтоқсаннан басталып ... ... ... апта бойы ... және басқа
жәрменкелермен салыстырғанда олардан ақшалай ... көп ... ... ... Хан Ордасы Жасқұста өткізілетін жәрменкеден түсетін.
1913 жылы көкгем мезгіліндегі ... ... 2921 сом, күз ... сом, ... жәрменкесінен 923 сом, Хан Ордасында согым жөрменкесінен
395 сом, ... ... 244 сом, ... ... 55 сом ... болған.
Азғана жер аумағында орналасқан Бөкей Ордасында алты жәрменкенің болуы
сауда ісінің дамығанын ... ... Ішкі ... сауда жасап
қойған жоқ, қазақтармен ... ... ... ... ... ... көктем, күз мезгілінде Қаражар, Қалмақ
базарында, Әлиста, Ақсай, Бұлғын деген жерлерде өткізілген.
XIX ... ... ... ... ... ... жәрменкелер
санының өсуі байқалады.
1892 жылдан 1914 жылға дейін ... ... 50-110 ... ... ... 1904 ... ... ғана Астрахань
губерниясында ПО жәрменке өткізіліп, 15022 ... ... ... ... ... ... сатылса, 1914 жылы Астрахань губерниясында НО жәрменкелер
үйымдастырылып, онда 18066 миллион сомға ... ... 26565 ... ... ... алынған.
Жәрменкелерге Самара, Саратов, Воронеж, Дон, Пенза қалалары көпестері
келіп, қазақтар мен ... ... ... ... ... ... көпестер, сонымен қатар, мал жүнін сатып алған. Мал өнімі жүнді
сатып алушылар қатарында ... ... ... ... бар ... тері ... көбінесе, Қазан қаласынан келген татар көпестері көп алса
керек. 1915 жылы Астрахань губерниясы қазақтары мен ... ірі ... ... ... 7-9 ... қой ... пұтын 5-7 сомнан, түйе жүнінің
пұтын 11-12 ... қой ... 1 ... жылқы терісін 2-6 сомнан, ... ... 1 сом 20 тиын - 1 сом 50 ... ... даласының батыс бөлігінде орналасқан Қалмақ бекінісі маңында 20
сәуірден - 1 ... ... XIX ... 80-90 жылдары жәрменке
өткізіліп, жүз мыңдап мал айдап, қазақ-қалмақ ... ... ... мың сом ... ... ... ... сауда орталығының бірі
Астрахань қаласы маңындағы Қалмақ базары мен Қаражар атты жердегі жөрменке
болса, онда товардың негізгі түрі ... мал және оның ... ... ... бас ... - ақ бұл жерлерде сауда ақша айналымы 500
мыңға жетіп, 1844 жылы қалмақтар мен ... 61.950 бас мал ... ... 1845 жылы 39 мың бас мал әкеліп 112.825 сом ақшаға сауда ... ... ... мен мал ... Новгород және тағы ... ... ... ... ... мен Санкт-Петербург
қалаларының сауда ... ... ... Астрахань қаласына 7 шақырым жерде орналасып, қолайлы
сауда ... 60 ... ... халқының құрамы әртүрлі ұлт өкілдерінен
құралған, онда "қазақ, ... ... мен ... да ... деп ... сол кез саяхатшылары. ... ... мен ... ... ... ... ... 1900 жылы мал ... ... ... мен өгіздерін 120 сомнан, сиырларын 50 сомнан, қойларын
10 сомнан сатып сауда жасаған. Қазақ бүқалары салмағы 50 ... ... ... ... Москва қаласында өткізілген, мал көрмелеріне арналған
қалмақ бүқалары мен өгіздері салмағы 42-44 ... ... ... ... ... ... ... қазақ малдарын көптеп сатып алған [22].
Сауда ісі, Қалмақ базарымен қатар ... ... ... ... ... уездерінде Енотавскіде өтіп, Саратов, Ставрополь қалаларына ... ... ... ... ... ... 27 мың, 1903-1904 жылдары
166 мың қой ... ... ... дамыту барысында 1903 жылы 4 қазанда
Ауылшаруашылық қоғамы мен ... ... ... ... соңы мен XX ғасырдың бас кезінде Батыс Қазақстан өңірінде
сауда ісі жанданып жылына 22 ... ... ... бар, 19 ... ... ... қай ... жүргізілсе де, қазақ-қалмақ товарлары
түрлері өте ұқсас мал өнімдері болатын. Оның себебі, екі ... ... ... еді. ... қатынастарының даму барысында
қазақ-қалмақ халқы арасында сауда ісімен айналысатын ... тобы ... ... ... әсіресе, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың бас
кезінде қазақтар мен қалмақтардың ... ... ... ... ... ... ... аулау және тұз өңдіру салаларындағы байланыстар
Қазақ, қалмақ халықтары өкілдерінің XIX және XX ... ... ... ... Жайық сияқгы үлкен өзендер, олардың тараулары
Қамыс, Самар, Кума, ... ... ... өзендер мен көлдер балық аулауға
өте ыңғайлы ... ... ... ... ... теңізі жағалауында
орналасқан елді мекендерде балық аулау ісі, кәсіпқой еңбек түріне айналып,
онымен құрал-сайманы сай ... ... ... ... ... жерлерде екі халық өкілдері балық көсіпшіліктеріне жалданып, ... ... ... ... балықгы қоныстарында тамақ ретінде түтынып,
сауда орындарында товар ретінде өткізіп, ақшаға айнаадырып кун ... ... ... ... су қойнаулары екі халықтың да
қолында болған емес. Патша ағзам сыйы ... ... ... Орал ... меншігінде болса, бертін келе, Жайық өзені өңіріндегі жерлерді өз
айналасына жинаған ... су ... ... ... ... да ... ... жылы 11 қыркүйекте Өзен шекара шебі командирі есауыл Сумкин,
қазақтарды Өзен, Қамыс, Самар көлдерінен балық ... ... Ішкі ... ... ... балық аулауды тоқгатуын бүйырып: "бұл жерлерде
балық аулау Орал казак-орыс әскерінің азығын ... ... ... деп ... ... ... ... басқа, қазақтармен қалмақтарға
Каспий теңізі оның жағалауларында да ... ... тиым ... ... ол
жерлерде орыс помещиктері балық аулау орындары "батағалар" орналасқан еді.
Балық аулап қолға түскен ... ... ... ... ... ... ... 1836 жылы Бөкей Ордасының, Батые бөлігі Беріш
руының, Есен бөлімі қазағы Жасұлан Жамин, Жайық өзеніңде балық аулап ... ... Горы ... ... ... ... кезінде олар
Жайық өзенінен балық аулап, бір бекірені үстағанын мойындаған. ... ... ... ... ... ... тиым салу мақсатында
балық аулап үкіметті басынғаны үшін оған 30 дүре соғылған. 1801 жылы ... ... ... ... ... ... төменгі сағасында
балық аулап үсталған Ескен Абдулов, Төлен Байназаров, Есен Құнанаевты 9
бекіре балығы үшін ... ... ... ... ... шараларына қарамастан жергілікті халық су қойнауларынан
қармақпен, ... ... ... Себебі, қыс қатты немесе жұт жылдары қазақ,
қалмақ кедейлері үшін нан ... ... ... олар балықтан басқа
азық табуға шамасы келмейтін. Ауқатты, малды адамдар ... ... ... ... ... тақыр кедейлер ... ... ... азық ... ... XIX ғасырдың бірінші жартысында Бөкей Ордасымен, қалмақ
даласында отырықшы және жартылай отырықшы, ... ... ... ... ... жерлердегі қазақ-қалмақ кедейлері сонымен бірге,
қалалар мен шекара бойы қоныстарына, балық немесе тұз ... ... ... ... ... мен оның ... Каспий теңізі жағалауларында белгілі
бір маусымдық жұмысқа жалданатын жұмысшылар еңбек етті. Әр ... ... ... балықшы поселкелері пайда болды. Мәселен, XIX ғасырдың бас
кезінде Каспий теңізі жағалауларында Еділ мен ... ... ... ... пен ... ... оның ... 55 қазақ жасады. Олар Иванчуг,
Увары, Чаган, Камызяк, Боғатинская, ... ... ... ... ... ... ... жылы бұл жерлерде 1237 қазақ отбасы үкімет органдары рүқсатынсыз
тұрақтаған. Осы жерлерде орыс ... да көп ... ... Птичья, Черкасова, Вехтей, Костылева, Ускокова, ... ... ... ... ... шаруаларының саны 216 адамға
жетіп, 48 отбасыны кұраған.
Теңіз жағалауларындағы жерлер орыс помещиктері меншігінде болып, олар
теңіз жағалауларында ... ... ... ... ... сату жұмысымен
айналысатын Астрахань көпестеріне шабындықтарды, мал жайылымдарын жалға
беретін. Ал көпестер жалға ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға беріп, бұл жерлерден барынша көп пайда
табуға тырысты.
Көпестер, помещиктер әртүрлі ... ... ... ... Олар,
жердің жалға беру бағасын көтеріп, оны ақшалай немесе малдай алып отырды.
Бұл жерлерде рүқсатсыз мал ... ... ... ... айып садды. Ал
шаруашылық басқарушылары төбелі жерлерді сатып ... бұл ... ... ... жүт ... да, ол ... ... келген қазақ малдарын
қолды қылып, олардан айып ... ... ... ... бас ... ... ... аулау кәсішпіліктеріне
жұмысқа жалдануға рүқсат қағазын, яғни ... ... ... ... ... ... хан, Қарауылқожа Бабажанов берген. 1818 жылы Шығай
сұлтан жұмысқа жалдануға ... ... ... 50 ... ... 30 ... ... XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап, ... ... ... ... өз ... ... Осы кезден бастап-ақ, патша
үкіметі балық шаруашылығы ісін ұйымдастыру билігіне ие болды. 1846 жылы бұл
мәселе ... ... ... ... балық аулау ісін қатаң
қадағалап, кемелер мен ... тағы ... ... ... ... ... ... сатылып кетпеуін мұқият түрде бақылау талап
етілді.
XIX ғасырдың 50-ші жылдарында Каспий ... ... ... ... және ... ... ... Кендірлі деген жерде
көктем мен күз кезінде қазақ, қалмақ балықшылары ... пен ... ... жылы бұл ... ... ... сүйылту ісі қолға алынды. ... ... ... ... одан ... ақша билет
беруші органдарды қосымша жұмыс орындарын ашуға ынталандырды. 1847 ... ... 14207 ... ... сатылып, әр билеттің айлық бағасы
20 тиын, жылдық құны 2 сом 45 ... ... ... ... казак-
орыстарға жалданған жұмысшылар айына 3-4 сом, ауыр қара жұмыс жасаушылар 6
сом, балықшылар 4-5 сом жалақы алған.
Жергілікті жерлерде жер ... ... ... ... жалға алушылар
саны азайды. Осыған орай, балық аулау орындары көптеп ашылып, оған ... ... көп ... Балық аулау ісімен айналысатын
кәсіпкерлер саны ... ... бұл ... ... саны жетіспеуі
байқалады. Мәселен, 1915 жылы Ішкі істер министірлігі Камыс, Самар көлінен
балық аулау үшін жер ... оны 6309 сом 95 ... 6 ... жалға берген.
Алғашқы кезде, бұл жердегі балық кәсшшіліктерінде жұмыс қолы жетіспеген.
1851 жылдың өзінде-ақ Ембі ... ... 1000 ... кәсіпшіліктері
пайда болады. Осы жылдары Маңғыстау өңіріңде Астрахань саудатерлері
жергілікті ... ... ... бұл ... ... ... аулау
кәсіпшіліктерін аша бастаған. Ауланған балық теңіз ... ... ... Еділ ... ... қаласына, түйе арбалары мен кірелерге
тиеліп жәнелтілетін [23,25].
Орталық губернияларда ... ... ... ... ... ... беруден түсетін ақша, жергілікті үкімет орындары мен жер иелерін,
орыс мұжықтары тұратын селения тұрғындарын, ... мен ... ... ... ... ... итермеледі. 1854 жылы Каспий ... ... ... деген жерде көіпіп жүрген қазақтар, балық
аулаумен айналасқан. Олар ... ... ... ... ... бұл ... жер кепелер салып, орнығуға рұқсат алып, үкімет
органдары рұқсаты бойынша, теңіз ... ... ... ... жылы ... ... Бөкей Ордасы қазақтары теңіз ... ... ... осы ... ... тағы ... көсіпшіліктеріне қазақ-қалмақ шаруалары әр түрлі жұмыстарға
жалданған. Шығыстанушы И.Бларамберг 1868 ... ... төрт ... ... ... ... ... куә болған.
1876 жылы Бөкей Ордасын басқарған уақытша кеңестің берген есебінде:
"қазақтардың Жайық, ... ... ... ... ... ... ... өзендері мен Қамыс, Самар көлдерінде балық аулап,
еңбек ақы ретінде айына 5-8 сом ақша және ... ... - ... осы ... ... ... ... екі округ қазақтары балық
шаруашылығы көсіпшіліктеріне жұмысқа жалданып, 1889 жылы олар 105 ... ... ... ... үшін 1807 сом, жер ... ... осы жылы 308 сом
ақша төлеп, 77 билет алса, Қамыс, Самар ... ... ... ... 18 ... күз ... Нарын бөлігінің 750 адамы балық ... ... 10 - 12 сом ... ... ... ... күш көлігі бар қазақтар, арба және кірелермен
балық немесе тұз тасып табыс ... 1880 жылы ... ... ... ... түие арба мен кірелер арқылы Царицын қаласына ... өр ... 80 ... ... ... дейін 90 тиын, әр ... 5-15 ... ақша ... ... бас ... ... жер ... өсуіне байланысты көпшілік
малды ауылдар отырықаіылыққа көшіп, теңіз жағалауларына қоныстана бастаған.
1907 жылы ... ... ... ... Т.Ә) атты жерлері
княгиня Юсупова және Синемор имениясы переселен (қоныс ... ... ... ... ... онан соң граф ... өткен. Осы жылы Жер банкісіне тиесілі ... ... ... бос ... аймақтарга қазақтар қоныстанған. Алғашқы кезде имения
иелері тағайындаган жер ақысын олар түгелдей төлеп тұрған, кейін Астрахань
көпестері бұл ... ... алып жер ... өсірген соң, қазақтар мал
санын қысқартып, балық аулауға көшкен. Мәселен, 1897 жылы ... ... үшін 800 сом ... 1907 жылы ... ... ... ақының
көлемі 8000 сомға, Синемор имениясы жер ақысы көлемі 10 есе ... ... ... ... ең ... ... қалмақтарға, орташа жұмыс
ақысы орыс, ең төменгі ақы ... ... ... Оған ... ... қазақ балықшыларының тәжірибесінің ... ... ... ... жалдау жөнінде арнайы заң болған жоқ. Сондай-ақ, кейде
жалақы үнемі ақшалай төленбейтін, оның көпшілік бөлігі шай, ... ... ... ... берілген.
Жұмыс кезінде, қазақ жұмысшылары қанаудың көптеген түрлеріне кезікті.
Мөселен, 12 адам жасайтын жұмысты 9 ... 10 ... ... ... ... ауыр ... жасаса да, қазақтар жалақысының көлемі
өскен жоқ, тіпті тиесілі жалақы да түгелдей төленбей, оны ... ... аз ... ... ... ... ... Балыкщыларды
қорғайтын заңцар болмады. Осыған орай, ... ... ... ... олар ... бас тартуға дейін барған. Бұл кемшіліктерді
жою үшін, жұмысқа алу заңы қайта қаралып, ... ... ... ... басшысы О. Новицкий 1904 жылы жаңа жоба ... ... ... ... алу ісі ... бір ... жүргізілді. Балық кәсіпшіліктеріне жұмысқа алу заңцары
қалмақтарға XIX ғасырдың 20-сыншы жылдары ... Заң ... ... тұру үшін ... ... өз иелерінен, ал қазыналық қалмақтар
ұлыс иелеріннен жазбаша түрде рүқсат алуы тиіс ... ... соң, ... ... ... ақша беріліп, жұмысқа келетін уақыты тағайындалып, мезгілінде
жұмысқа келмеген қалмақтар үшін, олардың ... мен ұлыс ... ... ... берілген рүқсат қағаздарында кімнің ... ... ... мезгілде жұмысқа келе ... ... ... ... ... ... ... хабардар болды; ҮІпіншіден,
мезгілінде жұмысқа ... адам ... ... адамды алып, алдын-ала
берілген ақшасы қайтарылды; Төртіншіден, жұмысқа келген кезде әр қалмақ өз
бодакщасынан алған құжатын көрсетуі ... ... ... ... ... ... ... алу ісі бір
мезгілде жүріп, бірге жұмыс жасаган.
Өзен, көлдерге ... ... ... ... мен қазақтар өз қажеттері
үшін жасырын түрде балық аулаған, Қазақтар сияқты, қалмақтарға да ... ... ... тиым ... ... ... ... өзінде де балықтың қымбат түрлерін аулауга тиым
салынып, қазақ - қалмақ өкілдері балықтың тек ұсақ ... ... ... ... ... кей ... ... шаруалары балық аулап, оны
көпестерге арзан бағаға сатып ... ... ... ... ... ... ... Лаган және тағы басқа селоларда орналасып,
қалмақ даласындагы 15 балық аулау ... ... ... ... мен
қазақтар кішкене қайықтармен, аумен тағы басқа еңбек ... ... 1893 жылы ... ... тек, 30 ... ... болған, ал қалған 70 пайызы балықты бударкалармен ... Т.Ә) ... ... ... ... ... Астрахань,
Царицын, Камышино қалаларына тасыды. Мөселен, 1905 жылы Астрахань қаласынан
құны 32,5 миллион сом ... 14 ... пұт ... ... Оның 1
миллион сом акщаға тең бөлігі тірі балық, қалғаны өнделген балық болатын.
XX ғасырдың бас ... ... ... ... 128 мың ... ... балық аулауды көсіп етті. Қазақ-қалмақ балықшыларына бекіре тұқымдас
алықтарды аулауға тиым салынды [25,27].
Қалмақ балықаіылары теңізге жақын ... ... ... ... адамдар жергілікті балық, тұз көсіішііліктеріне жұмысқа жалданды.
Бұл жерлерде әр түрлі ұлт өкілдері мекендеп, балық ... ... ... ... теңізден де, өзендерден де балық аулап, теңіз
жағасында ... ну ... ... мал ... аталмыш жерлер малға ықгасын
болған. Сондықтан жергілікті адамдардың негізгі шаруашылық ... мал ... ... ... ... ... .
XIX ғасырдың 80 - ші жылдары қалмақ балықшылары көктем кезінде 25 сом,
күзде 38 сомға жалданып, оған қоса ... киім де ... ... басқа
халықтарға қарағанда жоғары болды. Балық көздейтін цехтарда қалмақ әйелдері
мен балалары жұмыс жасады. Балық шаруашылығында ... ... ... соң ... орын ... ... немесе ескекші болып
жұмыстар атқарды.
Жоғарыда деректерде көрсеткеніміздей, ... ... ... ... ... жақсы болса да, олардың арасында
толкулар көп болған. 1905 жылы ... ... ... ... оны ... ... басқарған. 1907 жылы Хошеут ұлысы Манбай
қалмақтары ... ... ол ... ... ... Түрлі жағдайларға
ұшыраған қалмақ балықшылары, өз талаптарын әкімшілік ... ... ... ... ... ... ақы төлеуді талап еткен. Ал ... ... ол үшін ... ... ... бермейтін.
Жұмысшылар толкуына байланысты, балық аулау орындары басшылары 1908 жылы
қалмақ ... ... алар ... " ... ... ... ... орындаймын" деген шартқа қол қою ... ... ... ... ... ... ... жұмыс күшін жалдау
ісін қайта қарап, сондай-ақ қалмақтардан гөрі, арзан жұмыс күші ретінде
қазақ жұмысшыларын көбірек ... ... ... ... ... ... жұмыс жасайтын қазақ
жұмысшылары саны көбейе түсті. 1902 жылы Қарабаудағы Носков батағасыңда ... 10 ... ... ... ... ... 30 ... 18
қалмақ, Кищевскідегі Гаврилов батағасында 22 ... 20 ... ... 84 ... 48 қалмақ жұмысшылары, барлығы 158 қазақпен, ... ... Бұл ... ... ... ... ... аулау ісімен айналысатын қазақтар көбейіп, 1896 жылы ... ... 54 ... ... ауыл ... ... Мендалиевтің
айтуына қарағаңда, олар үкімет адамдарының назарын ... ... ... батағалар Калмыковка, Шарғата, Сақтүтін, Нарынқол,
Островская, Машкина, Мартыша, Средне-Горная болатын.
Балық аулау ісіндегі 89 ... 53-і ... ... ... ... 128 адам ... ... Жұмысқа жалдау балық
көбейетін көктем, күз мезгілінде жүргізілген. ... ... ... 1000 ... ал күз ... 500 ... алынған.
Балық аулайтын балықшылар құрамы үш халықгың орыс, қазақ, ... ... ... ... ... ... Жамбай елді мекені
қазақтары, ... адай руы ... ... ... ... 1914 ... ... 19 бөлімшеде адайлар 150-ге жуық ... ... ... Адай руы ... ... 20 қайықпен балық аулап, аң
аулаумен де айналысып, одан киім тігіп, сауда жасаған.
Балық ... ... ... 1903 ... бастап құрылған қазақ
балықшылары қоғамдарына өткен. 1915 жылы ... ... ... жерлеріндегі
10 көлден ауланған балықган 10500 сом акща пайда түсіп, балықшылар ... ... ... ... ... ... ... маңызы өте зор болды. Өйткені, қысы-жазы мұздай суда балық аулап
күнін көретін балықшылар мен ... ... ... ... ... ... ... Қоғамдардың құрылуы,
балықшылық іспен айналысатын адамдар санын көбейтті. Мұндай ... ... ... ... ғана ... ... саны өсуіне себепші
болды. 1918 ... ... ... ... 3946 ... екі мың
қалмақ балықпіылары еңбек еткен.
Қазақ-қалмақ халықтары өзара ... ... ... ... тұз өндіру ісі.
XIX аяғы мен XX ғасырдың басында тұз кәсіпшіліктерінде үш мыңға жуық
қазақ, қалмақ жұмысшылары жұмыс ... ... Тұз ... өте ауыр ... ... ... ... нөтижесінде тұз
өндірушілер жылына 260 - 270 сом ... ... ... ... ... ... жерлерінде тұз өндіру ерте кезден басталған.
Алғашқыда сақ тайпалары, кейін Алтын ... ... даму ... ... ісі кең өріс ... ... ... түтқындар, кұлдар еңбегі қолданылып,
ХІҮ-ХҮ ғасырларда ноғайлар (маңғыттар) ... XVI ... ... ... тұз ... ісін орыс ... қолға алып, Әльтон, Кордуан,
Басқұншақ, Қарабатан, Дендер тұзды көлдері мен ... атты ... ... ... жылы бұл ... ... ... саяхатқа кетіп бара жатқан
Голштейт елшілігі ... Адам ... ... ... тұз өндіріп, оны сатумен айналысады. Тұзды Еділ өзеніне жеткізіп,
сонан соң ... ... ... - деп ... жылы ... ... өзендері өңіріне қалмақтар көшіп келе бастаған
жылдары тұз өңдірушілерге ... ... тұз ... ... бәсендетіп
өндіріске кесел келтірген. XVII ғасырдың 60-шы жылдары тұз ... ... ... XVII ғасырдың 30-шы жылдары тұз 7-ақ көлден өндірілсе, 60-
шы жылдары 14 көлден, XVIII ... ... аса ... ... ... И.К. ... XVIII ... 30-шы жылдары:
"Астрахань маңындағы далалық жерлер мен теңіз ... ... тұз ... жинап, Астрахань тұз өндірушілері әр жыл сайын
миллион пұт тұзды Еділмен жәнелтеді" - деп ... ... ... ақ алтын екенін түсініп, тұз өндіру ісінің
тізгінін өз қолына алуға үмтылған. 1722 жылы Петр І-ші патшаның ... ... ... көпес Курочкин патшаға 20 мың күміс ақша, оның
әйеліне алтын ақша ... ... ыдыс ... тапсырып, патшаның
мейіріміне ие болып, бірнеше тұзды көлдердің қожасы атанған.
Астрахань өңірі орыс мемлекетіне қосылғаннан ... ... ... ... төлеген адамдардың барлығына рұқсат етіліп, XVIII ғасырда
жылына ондаған миллион тұз өндірілген. Тұз ... ... ... ... ... ... Кәсіпкерлер жыл бойына
өндірілген тұздың үштен бір бөлігін, қазынаға тапсырған.
1805 ... ... тұз ... ... ... түрғындары тартыла бастаған. Бұған дейін, бүратана халықтарға тұз
өндірілетін көлдерден тұз алуға тиым салынған. Қазақтар мен қалмақтар ... ісі ... ... ... ... алып ... маңындағы тұз өндіру орындарынан Орал атты казак-
орыстары тұз өндірген. Қазақтардың бұл аймақта, ... ... 1828 жылы жер ... ... ... де, бұл ... ... тиесілі болса да, казак-орыстар тұз көлдерін
пайдалануды жалғастырды. Сол кездерде ... ... ... аралығындағы үш тұз көлін күзету үшін
казак-орыс патрулі қала береді, үкімет бұл ... ... ... ордалықтарға өз қажеттеріне пайдалануға тұз берілмесін" - деп
жазылған [30,31].
1831 жылы Орынбор генерал-губернаторы ... ... ... ... бойындағы тұз көлдерінен сол жерлерде мекендеген қазақтарға тұз
алып пайдалануына рұқсат берді. ... бұл ... ... ... ... осыған орай тұз өндіруге тиым салу ... еді. ... ... тұз ... рүқсат берілсе де қазақтардың тұз
өндіріп, оны шекара шебі ... орыс ... ... ... бұл іс казак-орыс өскері бақылауында болды.
Тұз қазақтар мен қалмақтарға тек өздері ... үшін ғана ... ... мал үшін де керек еді. Әсіресе, оны жас төлдерге беретін. ... ... ... әр ... 1 пұт, ... ... 5
пұттан берілген. Бөкей ордасы жеріндегі тұзды көл хан қолында ... ... ... ... ... ... Тұз өндіру орындарына жұмысқа
жалдау ісі аддын ала шекара бастықтарымен, ханмен келісіліп шешіліп ... ... ... тұру үшін Ішкі Орда ханы ... ... ... ... жалданған қазақтар мен қалмақтар тұз көлдері қасына киіз
үйлерін тікті.
XIX ғасырдың 40-50 жылдары тұз, ... ... ... ... ... ... алтын өндірісінде жұмыс жасайтын
қазақтар саны 40 мыңнан асты.
Ал қалмақтар әр тұз артельдерінде 10 ... ... ... ... 28 сом ... ақша ... XIX ғасырдың 40-ыншы жылдары тұз
өндіру орындарына қалмақ жұмысшылары саны өсіп 1 ... ... ... ... алу Астрахань қаласынан 7 шақырым жерде ... атты ... ... Тұз ... ... ... үшін
қалмақ ұлыс басқармасы рүқсатымен билет алып, ол үшін 15 тиын күміс ақша
төлеген. Қалмақ даласында тұз ... ... тау ... ... ... Боғда тауынан алпыс ... ... ... ... ... сапасы жағынан кем түспейтін тұз өндіріліп, бұл тұз
кәсіпшіліктеріне жұмысшылар жалдау Астрахань тұз басқармасы арқылы ... жылы ... тұз көлі ... ... ... 96000 пұт тұз ... 60 ... жіберуді өтініп, қалмақ қолдаушысына хат жазған. Бұл
жылдары Амарин ... ... 44 ... ... жасап, тұз өндірген.
Жұмыстың ауырлығына қарамастан тұз ... ... ... 1838 жылы 1 пұт тұз үшін 3 тиын ассигнация, 1860 жылы мың пұт ... 8 сом 54 тиын ... Бұл ... бір пұт тұз ... 1 ... 6 немесе 8 аптада жұмысшылар 35 сомнан 40 ... ... ... ... орта ... Астрахань губерниясында 711 тұз көлдері
болған. ... ... мен ... ... ... Әльтон, Қаражар
уезінде Басқұншақ, Астрахань уезінде 11, Қызылжар уезінде 22 тұз ... ... ... ісімен айналысты.
Тұз өндіру процесі тұзды сындырып, оны жағаға шығару, көлікпен дүкендер
мен қоймаларға жеткізуден ... ... ісі ... ... ... және т.б. ... ... талап ететін. Тұз қазу 15 маусымнан
басталып, суық түскенге ... ... 1861 ... ... тұз ... өз ... үшін, айына 10 сом күміс ақша алған. Бөкей Ордасы
жерінде тұз ... жеке ... ... ... 1895 жылы осы ... ұшін қазақтардың пайдалануына "Ақ ... тұз көлі ... ол ... 30-40 пұт тұз ... ... тұзды
көлдерді үкімет оларға беруден бас тарты,
Торғай, Орал облыстары қазақтары даладағы тұз көлдерінен тұз өндіріп,
оны ... ... ... ... Жотарғы Орал қалашығында, Троицкіде
сатқан.
Гурьев уезі маңында тұз 7 көлден өндіріліп, ең ... тұз ... ... тауы ... ... ... Қарабатан және Қарабаспақ деп
аталатын жерде орналасқан. Бұл ... ... тұз ... жақсы болып,
оны балық пен уылдырық тұздауға пайдаланылған. Қазақтар бұл жерлерден ... тұз ... оны ... ... ... ... 15-20 тиыннан,
Қарабатан және Қарабаспақ тұзын 3-4 ... ... ... ... ... ... да ... бірге тұз өндірген. Қарабатан
тұзы 1874 - 1883 жылдар арасында теңіз ... ... оның ... ... ... сатылған. Индер тұзының жылына 40 мың ... әр пұты 15 ... ... оны ... пен ... ... ... кәсіпшіліктерінде жұмыс жасауға келген қазақ, қалмақ жігіттері күш
көлігі болмаса, тұз сындырушы, ал күш ... ... тұз ... ... Тұз ... ... өте ауыр еді. Олар ашық аспан астында
қатты ыстықга, ... ... ... суда кешіп жүріп жұмыс істеуге мәжбүр
болды. Тұзды су аяқ киімді түк қалдырмай жеп ... ал оны ... ... ... ... ... жетпеген. Тұзды су (рапа) адам терісіне әсер
етіп, ұзақ тұзды суда ... ... ... рак ... үшырайтын.
Астрахань өңірі тарихын зерттеуші С. К. Круковская тұз өндірушілер
туралы:"тұз көсіпшіліктеріндегі жұмыстар каторга жұмыстарымен тең. ... ... ... ... тұзды батпақта тұрып жұмыс істейді. Тұз
олардың денесін жеп, жұмысшылар төнінде жарықшақтар пайда болатын" - ... ... ... ... көз ... ... көз ... Олар ауыз су тапшылығын да тартқан. Тұз ... ... суды ... ол ... ... ... қалатын кездері болған. Тұз
өндірушілер көпшілігі жер кепелерде, немесе киіз үйлерде тұрған. Күш көлік
иелері, тұзды кіремен (тұз ... ... ... Саратов қалаларына
жеткізетін. Жолда құдықтардың жоқгығы да ... көп ... ... жұмысқа шыдай алмаған қазақ, кңлмақ жігіттері маскүнемдікке
салынды. Әр жұмыстан ... күн ... ... жалақысы кесіліп, соңында
олар тіпті қарыздар ... ... ... ... шыдай алмаған олар
жұмыстан жұртына қашты. ... ... ... ... ... ауру ... қайтатын. Осыған орай, олар кейде арыз жазып немесе
жұмысқа мүлдем шықпай ... ... ... ... ... халықтары арасында балық аулау саласында
қатынастың болғанын көрсетеді. Балық кәсіпшіліктерінде еңбек еткен қазақ-
калмақ жұмысшылары ауыр еңбек ... ... ... өзара калыптасқан
қатынастарын стихиялы түрде сдан әрі жалғастыра түсті. ... ... да ... ... екі ... бір-біріне қарсы айдап салу саясатын
ұстанып, олардың назарын саяси мөселелерден баска жаққа аударуды ... ... ... ... Тек қана ... ісі, мал, ... шаруашылығында
ғана емес, сонымен қатар тұз өңціру ісінде де ... ... ... ... ... болған. Осыған қарамастан, балық шаруашылығы мен
тұз өңціру ісі дамып, бұл ... ... ... ... ... көбейе түскен. Бірінші дүниежүзілік соғыс ауыртпалығын бірге
көрген екі халық өкілдері ... ... ... мен ... ... ... дамуы өсерінен қалыптасқан бұл
қатынастар әлеуметтік, әкономикалық сипатта жүргені байқалады ... ... ... ... ... ... тоқғвй
келе, екі халық арасындағы байланыстар бағзы замандардан қалыптасып,
стихиялы ... ... ... ... ... ... сан түрлі
салаларда дамыды. Қазақ-қалмақ халықтары арасындағы қатынастарға олардың
географиялық орналасуы, ... ... ... ... саясаты үлкен өсерін тигізді. Олар осыған ... ... ... сан қилы бағытта өз жалғасын тапты.
Қазақ-қалмақ қатынастарының қалыптасуы ерте замандардан басталғанымен,
оның әскери қақтығыстардан басқа ... аз ... ... ... ... ... әсер етті. Оның бастысы саяси жағдайлар деп
айтуға болады. Қазақ және Жоңғар қалмақтары ... ... ... күшті мемлекет кезінде, дербес өмір сүріп жазу-сызу өнері аз кезде
арадағы ... ... ... ... ... ... Кейін, екі ел
Ресей империясы құрамына бодан болып, одан соң КСРО ... ... екі ... арасындағы қарым-қатынас одан әрі жалғасса да, оны
жүйелеп ... ... ... ... байланысты мүдделі болмаған.
Керісінше, екі халықтың дербестігінен қорыққан ... ... мен ... екі ... ... ... үңілуге, оны ... ... екі ... тарихын зерттеушілерді ынталандырмай, ... ... ... ... ... ... ... танда Қазақ елінің тәуелсіздігін алған шағында, оның тарихын
жан-жақты, келенді, келеңсіз жақтарын, халықаралық ... ... ... ... ... ... отыр.
Жазба мәліметтерде бағзы замандардан басталған екі халық ... ... ... және ... ... ... ... Ал өлеуметтік байланыстар жөнінде жазба деректер тек ... ... ... ғана ... саясаты барысында қалмактардың қазақ жеріндегі бекініс
мандарына орналасуы ... ... ... ... екі арада ... ... да ... ... ... ... әскері сапында
қара жұмыстар атқарды. Ал шоқынған қазақтар аты-жөндерін өзтертіп ... бұл ... ... екі ... ... ... үтқан жоқ,
қайта бірте-бірте жерлері мен тұрмыс-тіршілігі отарланып мөңгүрттене ... ... ... атты ... бейімділігі бар көшпелі халықтар өкілдерін,
казак-орыс әскерлері сапына алуға тырысты.
Батые Европадағы өнеркәсіп төңкерісінен кейін, XIX ғасырдың орта шеніне
таман Ресейде капиталиста: ... ... ... дами ... Ресей
империясының құрамына енген қазақ-қалмақ халықтары да бұл ... ... жоқ. ... ... ... ауыл ... ... өндірістің барлық саларын қамтыды. Ауыл ... ... ... ... ... ... қатар жүріп, бұрын
болмаған түрлі шаруашылық түрлерінің пайда болуына әкедці. ... ... ... ... отырып, бұл жерлердегі қазба ... ... ... орындарын ресей өнеркәсіп товарларын өткізу рыногы
ретінде пайдаланды. Табиги шикізат көздерін итеру барысында жергілікті
жерлерде тұз ... ... ... ... ... ... пайда болды.
Капиталистік қатынастардың дамуымен қатар қазақ-қалмақ халықтарының
ежелгі шаруашылық түрлері де өз жапгасын ... одан әрі дами ... ... 30-шы ... жерді сату және ... алу ... ... ... үкіметі, қазақтар мен қалмақтарды да бұл іске тартты. Осы
мақсатта қазақ-қалмақ жерлерінен тартып алынған ... ... ... жалга беретін жерлеріне, яғни, Бөкей ... ... ... өкілдеріне жалға немесе ... ... ... ... ... ... ... багытталған қоныс аудару саясаты жүргізілді.
Қоныс аудару саясаты екі жолмен жүргізілген: оның бірі, тұрғылықты ... ... ... салу арқылы, оның жанына өскер бөлімшелерін
орналастыру. Мәселен, осындай жолдармен ... ... ... ... қызмет еткен қалмақтар орналастырылған; сонымен бірге,
хан сұлтандар ставкалары ... ... ... ... ... ... ... жерлерге Ресейдің орталық губернияларынан орыс
шаруаларын өкеліп қоныстандырып, орыс үкіметі позициясын күшейту; ... ... ... ... үлкен әсерін тигізіп, оны дамуына
кедергі жасады. Қалмақ ... ... ... ... ... ... ... етене араласты. Ал, қазақ жеріне қоныстанған
қалмақтар болса, олар жергілікті қазақтармен байланыс жасап, өлке ... із ... Оның ... ... ... атаулар мен халық
арасындағы ауыз өдебиеті туындылары жеткілікті.
Мал шаруашылығындағы қатынастар қазақ-қалмақ халықтары ... ... ... ... да қозғау берді. XIX ғасыр мен XX
ғасырдың бас кезінде өз ... ... ... ... ... Қазақстан,
Қалмақ даласы, Бөкей Ордасы мен Астрахань губернияларын қамтып, әртүрлі
формада дамыды. ... ісі ... ... ... ... ... ел ... сауда жасау, айырбас ісі де жүргізілген. Ал
сауда орындарындағы ... ... түрі мал және мал ... ... тұз, ... ... балық болатын.
Капиталистік қатынастардың дамуына орай, арадағы байланыстар бейбіт
түрде қалыптасып, шаруашылықгың екі ... ... жаңа ... ... ... ... бірі қазақ-қалмақ халықтары көп жұмыс жасаған тұз өндіру
шаруашылығы. Еділ, Батые Қазақстан өңірі ... ... бай ... ... тұз өндірісінің іргетасын қалауға негіз болды. Тұз өндіру ісі бұл
аймақтарда ежелгі кезден бастап қолға алынса да, XIX ... ол ... ... ... ... күші арқылы өндіретін өндірістік процесс арқалы
жүзеге ... ... ... ... тұз өндіру ісіне тарта берді.
Каспий теңізінің солтүстігінде орналасқан ... ... ... мен XX ... бас ... ... ... балық аулау
ісінде жалғасты. Атадған жерлерде ... ... ... Едал сияқгы
ірі өзендердің Каспий теңізшің орналасуы шаруашылыкшң бұл түрінің дамуына
негіз больш, екі халық өкілдерін кеңінен ... ... ... ... ... ... ісі де ... қойылып, өндірілген өнім Ресейдің орталық
губерниялары мен шет елдерге шышрылып отырған.
Өндірістің екі саласыңда қазақ-кәлмақ ... ... ... ... ... ... ... сапасы темен тұзы бар, арнайы шаіын
тұзды ... ... ... белгілі бір ұсақ түрлерін аулауға ррсрат
етілген. ... ... ... ... халықтары өкілдері
капиталисіік кщъшастардың дамуына орай, түрлі кәсіпшіліктерде қызмет еткен.
Жұмысқа жалдану ісі ел басылар мен ... ... ... ... бір ... ... жұмыс жасауға рұқрат беретін билеттер берілген.
Бұл қалмақ төленгіттерінің қазақ бұқарасымен сіңісе бастағаңдығын
білдіреді. Осы ... ... ... деп ... ... ... ... жасақшылары, сарай қызметшілері болып ... ... ... ... ру ... ... - деп баяңдайды.
1829 жылы Қытай шекарасына дейін саяхат жасап қайтып келе ... ... ... ... ... зерттеп қалмақ князі Саранжаппен
Бөкей ... ханы ... ... ... Канкаркинге жолдаған хатында:
"Кеше біз қалмақ даласында, Парижде болып көрген Серед - Жаб ... ... өте ... күн ... ... көзі ашық, орыс, парсы
тілдерінде сөйлей алатын ішкі ... ... жас ханы ... Бөкеевпен
таныстық,"- деп жазған.
Ғылым саласында еңбек еткен Саранжап 1845 жылы "Қалмақ хандары тарихы"
атты көне ... ... ... ... тіліне, сонан соң оны орыс тіліне
аударған. Жеке кітапхана жасактап, архив жинақтаған, 1920 жылы ол ... ... ... ... ... жылы ... ... Қазақстан өңірінде өз саяжайын салдырған.
Саяжай Княжево деп аталған. Бұл сол ... ... ... ... ... ... жер. ... селода 135 үй 894 жан түрған. Әр мезгілде
селода жәрменкелер ... ... ... мал ... ... ... ... үшін Саранжапқа XIX ғасырдың 40-шы
жылдарында ғылымдағы жетістігі корреспондент-мүшесі атағы ... ... ... зерттеп, аңыз өңгімелерді жинақтаған ол, ... ... ... ... тани ... ... қараған. XIX ғасырдың
40-ыншы жылдары қазақ - қалмақ ... ... ... ... ... ... ... князына "Саранжап" деген күй
арнаған. Бұл күй қазақ ... ... ... тағы бір белгісі
болып табылады.
Құрманғазы мен қатар қазақ халқының атақты күйшісі Дәулеткерей Шығайұлы
қалмақ халқы өкілдерімен тығыз ... ... ... Ішкі ... ... билеушісі болған. 1862 жылы Ішкі Орданы басқарушы уақытша
кеңес басшысы ... ... ол ... ... ... ... соң, оның ... Азаматкерей көптеген жылдар бойы калмақ
бөлігін басқарған. Осыдан ... ... Ішкі ... ... бөлігінің
билеушісі міндетін қазақ халқының ... бір, ... ... көп ... ... ... ... екі халықтың өзара қатынасы отарлау саясатының
ықпалымен ... ... Олар ... ... ... отарлау әдістері,
кейде бір-біріне үқсас келсе, кейде бір-біріне қайшылықты сипатта болды.
Бірақ ... ... бір ғана ... ... екі ... ... бағындырылды,
Екі халықгы орыстаңдыру саясаты жергілікті жерлерде саяси-әлеуметтік,
әкономикалық жағдайларды зерттеу арқылы жүргізілді. Орыстандыру үшін ... ... ... ... ... ... ... Бұл іске үлкен мемлекеттік ... ... ... ... ... дінін қазақ арасында жойып, христиан дінін ... да ... ... ... ... ... үкіметі мынадай саяси-
әкономикалық, діни-өскери, әлеуметтік әдістер қолданды:
- саяси әдістер; жергілікті халықтардың бостандықтары мен
азаматтық құқықтарын шектеу. ... тап ... ... ... ... ... мен әр түрлі лауазымдар беру;
- діни әдістер; үстем тап өкілдерін шоқындыру арқылы халықты
тарту; шіркеулер ... ... ... ... ... қоныстарына мінажат үйлерін салу, оған жергілікті
халықты тарту, жергілікті жерлерде миссионерлік мектептер апгу, оған
бүратана ... ... ... орыс ... ... балаларына христиан діні негіздерін оқыту және ұлт
мектептеріне дін ... ... ... христиан дінін насихаттау.
Шіркеулер арқылы ... ... ... ... алып ... ... күштеп отырғызу, олардың санын көбейтуге ... ... ... тікелей үгіт-насихат жұмысын жүргізіп, мешіттер мен
хурулдарға тиым салу.
- әскери әдістер; ... ... ... ... ... енгізіп, шекара, бекіністер маңынан арнайы ақылы жұмыс беріп
алдап ... ... ... жұт ... ашыққан елге аз ғана
ақы беру, ... ... ... мен ... ... шоіфшған
адамдарға жеңілдіктер жасау туралы ... уәде ... ... ... күші ... ... тарту. қазақ-қалмақ халықтарыньщ ара-
қатынасының қалыптасуына әсер ... ... ... ... ... ... одан әрі ... келтірілген мөліметтерді қорыта келіп төмендегідей түйін түюге
болады. Қазақ-қалмақ халықтары арасындағы қатынастар XV ғасырдан бастап
қалыгггасьш, екі ... ... ... өту ... ... ... көптеген өзтерістерге ұшырап, қалмақтар Ресей
империясы казак-орыс әскері ... ... ... ... тартьшып,
қазақ даласындағы ұлт-азаттық көтерілістерді басуға қатыстырылып, патша
үкіметі жүргізген отаршылдық саясаты ... екі ... ... ... ... ... абсолютгік монархияның қалыптасу кезеңінде қазақтар
мен калмақтарға қатысты өкімет ... ... ... ... ... ... ... жер қатынасы мәселесін одан әрі ұшықтырды.
Капиталитік қатынастардың пайда болуы мен дамуы нәтижесінде қазақ-
қалмақ ... ... жаңа ... болтан тұз, балық өндірісі
салаларында еңбек еііп, ... ісі мен мал ... ... 1917 ... ... Ақпан төңкерісіне дейін жалғастырған.
Баяу да, шектеулі дамыса да, қазақ және қалмақ халықтары арасында орьш
алған сауда әкономикалық және ... ... ... өз ... ұлтгық дербестігі үшін күресіне оңтайлы жағдайлардың қалыптасуына әсер
етті.
Пайдаланылган әдебиеттер тізімі
1. Конрад И.Н. Старое востоковедение и его новые ... М., 1972. ... ... М. Батыр Сырым. Алматы, "Санат", 1998. - 344 с.
3. Казахстан, Средняя и Центральная Азия в ХVІ-ХVІІІ в.в. ... 192 ... ... по ... ... периода Центрального
государственного архива Республики Казахтан. т. 1. г. Алматы, 1995 г. - ... ... ... ... по ... ... ... ХҮ-ХҮПІ
веков. Алматы, 1969. - 649 с.
6. Тарих-и Рашиди. Материалы по истории казахских ханств ... ... 1969. - 649 ... Бахр ... фи манакиб ал-ахйар// Материалы по истории
казахских ... XV-XVIII ... ... 1969. - 649 ... ... ... шежіресі. Алматы, 1992. Б. 206.
9. И. Құрбанғали X. Тауарих Хамса (бес тарих). Алматы, 1992. Б.300.
10. Бичурин ... Н.Я. ... Азия и ... Сибирь
Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в
древние времена. Алматы. 1998. Т.1. отд. 4. — 390 с.
11. ... А.И. ... ... или ... и ... Алматы, "Санат", 1996. — 656 с.
12. Рычков П.И. Рычков Н.П. Капитан жазбалары. Алматы, 1995.
Б. 104.
13. Рычков П.И. ... ... ... ... 1896.
-430 с.
14. Андреев И.Г. Описание Средней Орды киргиз-кайсаков. Алматы,
1998. - 280 с.
15. Паллас П.С. Путешествие по разным провинциям Российской
империи, СПб., 1773 г. ч.З. -480 ... ... П. ... ... ... СПб.,1852. —150 с.
17. Алекторов А.Е. ... - ... ... листок, 1889. № 30,32.
18. Казахстан, Средняя и ... Азия в ^І-^Ш в.в. ... 1983. ... ... А.П. ... по ... казак-киргизского народа в
связи с ... ... ... ... ... ... 1924.- 293 ... Бартольд В.В. Туркестан в әпоху монгольского нашествия, СПб.,
1900.-200 с.
21. Бартольд В.В. История турецко-монгольских народов. Ташкент.
1928. -35 с.
22. ... В.В. ... ... ... ... ... 1943. -96с. Микрофильм.
23. Златкин И.Я. История Джунтарского ханства . М.,1983. - 480 с.
24. ... Б.П. ... ... в ... Азии в
XVII - первой половине XIX в. М.,1979. -311 с.
25. ... Ж.К. Под ... ... ... Алма-Ата, 1986.
- 136 с.
26. Моисеев В.А. Джунтарское ... и ... XVII— XVIII ... 1991. - 238 ... ... А. ... казачье войско. СПб., 1866. ч.І.- 419 с.
28. ... ... и их ... на ... хозяйство. СПб., 1901. -
112с.
29. Симченко Ю.Б. Очерки истории Калмыцкий АССР. М., 1967.
- 327 ... ... ... законов (ПСЗ) Российской империи, т.т., 1-45.
СПб., 1826-1830 г.г. ... ... и ... при Правительствующем Сенате. СПб., 1863.
31. Банзаров Д. Об ... и ... ... ... М.1955. -375 ... ... ... имени ойрат. //Записки ИРГО по отделу
әтнографии. № XXXIV. 1909.
33. Қазақ ССР тарихы. 2 т. Алматы, ... 1983. ... ... М. ... ... 1992. Б. ... Жеті жаргы. Бұрынғы қазақтардың ел билеу заңы. Алматы, 1993.
Б.18 .
36. Өсерұлы Н. Жеті ... ... 1985. Б.80.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 79 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XVII-XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығы8 бет
Бөгенбай батыр 9 бет
Қабанбай батыр4 бет
Қазақ халқының жоңғар шапқынышылығына қарсы күресі9 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық күресі және аңырақай шайқасының маңызы12 бет
17 ғ-дың соңы — 18 ғ-дың басында Қазақстанды орыс ғалымдарының зерттей бастауы10 бет
Delphi бағдарламалау ортасына сипаттама48 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
XIX ғасырдың соңы XX ғасырдың басындағы Латын және Солтүстік Америкадағы халықаралық қатынас12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь