Әбу Насыр Әл-Фараби және оның ғылыми- философиялық еңбектері

ЖОСПАР

І. КІРІСПЕ

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. ӘБУ НАСЫР ӘЛ.ФАРАБИ (ҚЫСҚАША ӨМІРБАЯНЫ)

2. ӘБУ НАСЫР ӘЛ.ФАРАБИ ЖӘНЕ ОНЫҢ ҒЫЛЫМИ. ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ

3. ӘЛ.ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ

ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.
КІРІСПЕ

Тарихты білмей тұрып қазіргінің қадіріне жету, болашақты болжау қиын дейтін ғылымның өз қатдасы бар. Өміріміздің даму барысын дүрыс түсініп, ғылымның бүгіні мен ертеңін танып, бағдарлап отыруда ғылым тарихы маңызды орын алады. Расында адамзаттың жинақталған материалдық байлықтары қандай ұшан теңіз болса, оның рухани байлығының қоры да сондай көп. Бұлардың бәрі — баршаға бірдей ортақ қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны қастерлеп бағалай білу, халыққа жеткізу — кейінгі ұрпақтың абыройлы міндеті.
Осы кездегі өркені өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға талай елдің, талай үрпақтың таңдаулы өкілдері қатысты. Орта ғасырларда адамзат білімінің молайып, ақыл-парасатының жетілуіне орасан зор еңбек сіңірген ғұламаларының бірі — казак, топырағынан шыққан данышпан перзент Әбунасыр Фараби (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті дамытудағы орнын анықтау, ғылыми мұраларын мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. Бұл жағдайды білімпаздар өте ертеден-ақ аңғарған сияқты. Сондықтан да болу керек, дүние жүзінің әр түрлі халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби мұраларын мың жыл бойы зерттеп келеді.
Қазақстан ғалымдары да бұл салада біраз жұмыстар істеді. Орыс және казак тілдерінде Фарабидің философиялык және әлеуметтік- этикалык трактаттарының жинақтары, орыс тілінде математикалык, тарихи-философиялык, логикалык, жаратылыстану ғылыми еңбектері, "Птолемейдің "Алмагестіне " түсініктемелері" жарык көрді. Ғұламаның философиялык, ғылыми еңбектерін зерттеуді, түсіндіруді, насихаттауды нысана еткен көптеген ғылыми-зерттеу монографиялар, кітаптар, мақалалар, көркем әдеби туындылар басылып шықты. Бұлардың ішінде осы еңбек авторының "Әл-Фараби", "Фарабидің математикалык мұрасы " (орыс тілінде), "Сөнбес жұлдыздар ", "Фараби еңбектеріндегі астрономия мәселелері" (орыс тілінде), "Фарабидің педогогикалық мұрасы "(орыс тілінде) монография, кітаптары, "Фараби Бағдат шаһарында " атты повесі, көптеген мақалалары бар.
Менің бұл рефератты жазудағы көздеген басты мақсатым, қолда бар материалдарға, мағлұматтарға сүйене отырып, ұлы ғалымның ғылым мен өнердегі қол жеткен табыстарының, мұраларының кейбір қырларын көпшілікке түсінікті түрде таныту болып отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР


А.Кобжов. Әл-Фараби, Алматы, 1971.
Әл-Фараби. Философиялық трактаттар, Алматы, 1973.
Әл-Фара6и. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1975.
Әл-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии. Алматы, 1974.
Аль-Фараби. Математические трактаты, А-Ата, 1972.
Aль-Фараби. Комментарии к "Алмагесту'" Птолемей. А-Ата, 1975
Аль-Фараби. Логические трактаты. Алма-Ата, 1975.
Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алма-Ата, 1985.
Аль-Фараби. Естественно-математические трактаты. Алма-Ата, 1987.
Аль-Фараби. Научное творчество. Сб. статей. М., 1975
А.Кубесов. Математическое наследие аль-Фараби. Алма-Ата, 1974
А.Кубесов. Астрономия в трудах аль-Фараби, Алма-Ата, 1981.
А.Кубесов. Педагогические наследие аль-Фараби. Алма-Ата, 1989
А.Кубесов. Педагогические наследие аль-Фараби. Педагогика ғылымы докторлығын алу жөніндегі диссертация, Ташкент, 1990.
А.Кобесов. Сөнбес жулдыздар. Алматы, 1973.
Қазақэнциклопедиясы.Әл-Фараби. 2 том, 1971.
        
        ЖОСПАР
І. КІРІСПЕ
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. Әбу Насыр әл-Фараби (қысқаша ... ӘБУ ... ... ЖӘНЕ ОНЫҢ ҒЫЛЫМИ- ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ЕҢБЕКТЕРІ
3. ӘЛ-ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
ІІІ. ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР.
КІРІСПЕ
Тарихты білмей тұрып ... ... ... ... ... қиын
дейтін ғылымның өз қатдасы бар. Өміріміздің даму ... ... ... ... мен ... ... бағдарлап отыруда ғылым тарихы ... ... ... ... жинақталған материалдық байлықтары қандай
ұшан ... ... оның ... байлығының қоры да сондай көп. Бұлардың бәрі
... ... ... қазына. Сол мәдени мұраны талдап, іріктей білу, оны
қастерлеп бағалай білу, халыққа ...... ... ... кездегі өркені өскен сан салалы ғылым мен мәдениетті жасауға ... ... ... таңдаулы өкілдері қатысты. Орта ғасырларда адамзат
білімінің молайып, ақыл-парасатының жетілуіне орасан зор ... ... бірі — ... ... ... данышпан перзент Әбунасыр
Фараби (870-950) болды.
Фараби және оның шәкірттерінің ғылым мен мәдениетті ... ... ... ... мұқият зерттеу өте үлкен маңызды жұмыс. Бұл
жағдайды білімпаздар өте ертеден-ақ ... ... ... да ... ... ... әр ... халықтарынан шыққан оқымыстылар Фараби
мұраларын мың жыл бойы зерттеп келеді.
Қазақстан ғалымдары да бұл ... ... ... ... Орыс ... ... Фарабидің философиялык және әлеуметтік- этикалык
трактаттарының жинақтары, орыс тілінде ... ... ... ғылыми еңбектері, "Птолемейдің "Алмагестіне "
түсініктемелері" жарык ... ... ... ... ... түсіндіруді, насихаттауды нысана еткен көптеген ғылыми-зерттеу
монографиялар, кітаптар, мақалалар, көркем әдеби туындылар басылып ... ... осы ... ... ... ... ... " (орыс тілінде), "Сөнбес ... ", ... ... ... ... ... ... педогогикалық мұрасы
"(орыс тілінде) монография, кітаптары, "Фараби Бағдат шаһарында " атты
повесі, ... ... ... бұл рефератты жазудағы көздеген басты мақсатым, қолда бар
материалдарға, мағлұматтарға сүйене отырып, ұлы ... ... мен ... жеткен табыстарының, мұраларының кейбір қырларын көпшілікке түсінікті
түрде таныту болып отыр.
Әбу Насыр әл-Фараби
(870—950)
Әбу Насыр әл-Фараби — Шығыстың ұлы ... ... ... ... Отырар қаласында туған. Фараби ілкі ортағасырлық
білім-ғылымның барлық салаларының негізін қамтитын ... мол ... сол үшін оны көзі ... ... ... ... екінші ұстаз) атады. Тәжік академигі Б. Рафуровтың мағлұматтары
бойынша ... ... саны екі ... жуық деп ... ... дүние жүзінің көптеген тілдеріне (араб, парсы, ... ... ... француз, испан, орыс, қазақ, өзбек, т. б.) аударылған,
бізге ... ... ... ... ... мен ... ... мен психология, этика мен әдістеменің
теориялық және ... ... ... ... ғылыми-
философиялық мұрасының құрамдас, оның дүниетанымының ажырамас бөлігі болып
табылады. Әлемнің, негізгі ...... Егер оның ... ... ... ... ол дұрыс өсіп-өркендей алады. Қажетті дағдылар мен
жақсы мінез-құлық адамды бақытқа кенелтеді. Жаман мінез-құлық — бұл рухани
дерт, ... ... пен ... ...... басты кадір-
қасиеттері қалыпты іс-әрекет үстінде ғана қалыптасады. Адамның ... ... ... мен ... ... орын ... ... тәлімгердің
ғибратты сөзі мен нақты ісі жәрдемімен калыптасады. Қандай болсын әдіс,
тәсіл (мақтау, ... ... ... ... ... ... тағы ... асқан имандылық, ізетті талап етеді, ... ... ғана ... ... ... әділдікті талап ете алады, сондықтан
мұндай қасиеттерге ұстаздың өзі де ие, ... ... ... ... ... мен ... екеуі бірдей дәрежеде тәлімгер. Ұстаз балаларды, ал ... ... ... ... ... ... ... жалпы
жұртқа танымал жетекші өзінің бойына он екі тума ... ... алты ... ... ... дана адам. Окыту — тіл ұстарту, ... ... ... ... ал тәрбиелеу — сарамандық жұмыс пен ... ... ... ... ... қуаныш пен бақытқа кенелтеді,
дүниені танып-біле отырып, адам оның ... мен ... ... әр ... қолөнер ... ... ... ... ... ... қажырлы
еңбек, оқыту, тәрбие берумен қатар өзін-өзі ... ... ... ... болады.
Әл-Фараби психология жөніндегі көптеген еңбектердің («Ақыл-ой туралы»,
«Жан туралы», «Темперамент ... «Түс көру ... ... ... ... «Ақыл-ой және ұғым», «Жас өспірімнің ақыл-ойы туралы кітап»,
«Ересектердің ақыл-ойы туралы ... тағы ... ... ... ... Ол араб ... ... арасында жан туралы ілімдердің сындарлы
жуйесін тұңғыш ... ... ... жасады. Өкінішке қарай,
оның еңбектерінің көбі бізге жеткен ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ... мәлім болып, ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар
бойы ардақталып, ұрпактан-ұрпаққа өтіп келе ... ... ... аса көп емес. Тарих жазбасында, ... ... ... ... жүйріктердің жүйрігі ғана мәңгілік. Мың жылдан артық
уақыт өтсе де, аты ауыздан-ауызға жатталып, еңбектері ... ... ... мүдірмей өткен, сол адамзат ұлдарының, тарих перзенттерінің
бірі Әбу насыр Фараби. Ол да осы ... ... ... ... ... кесті". Қаратаудың тасына секірді. Сырдың суын ішті. ... ... ... ... күйді.
Фарабидің өмірі жөнінен бізге жеткен мағлұматтар үздік-үздік аңыз-шыны
аралас ... ... ... ... ...... Мұхаммед ибн
Мұхаммед ибн Ұзлағ ибн Тархан әл-Фараби, яғни өз аты ... ... оның ... ... арғы атасы Тархан. Туған жері ... ... ... ... ... деп атап ... осыдан барып ол
Әбунасыр Фараби, яғни Фарабтан шыққан Әбунасыр атанған. Кейде оны жай ... деп те ... ... ... ... ... ... оның
әкесі сол тұста көшпеліліктен отырықшылыққа ауысқан түркі тайпаларының
бірінен шыққан ... басы ... Бір ... ... руы қаңлы-қыпшақ деп
көрсетілген. Бұл шындыққа жақын келетін сияқты. "Тархан" деген ... екі ... ... ... Бірінші жағынан, ежелден Сыр, Отырар
бойын жайлаған (қазір де ... ... ... ... мелім қаңлы
тайпасында "Тархан" (кейде "Дархан деп те атайды") атты ру болған ... ... ... ... ... ... атақтыларының есімі" деп
жазады. Демек "қанды" мен Тархани байланысты. Сондықтан да Фараби қазіргі
қазақ ... ... ... ... бірі ... шыққан деп айтуға
толық негіз бар.
Әбунасыр оқуды өте ерте бастаған. Бастапқы білімді ол ... ... ... одан соң Хорасанға барады. Кейінірек ... онан ... ... араб ... ... Бағдатқа кетеді. Ғылым-
білімге өте ... ... ... ... бола ... ... ... алудан тайсалмайды. Мәселен, тәуіптік өнер (медицина) мен логиканы
христиан ... ... ибн ... ал ... ... ... ... атақты аудармашы Әбу Башар Маттадан (ол да христиан) үйренеді.
Бір нұсқада Фараби осы шәкірт ... ... ... ... ибн ... ... оған ... үйретіп, одан астрономияны үйренген деп
айтылған. Фараби түркі, араб, парсы, грек және ... ... ... ... ... ... тіпті ол 70 тіл білген деп те айтылады. Бұл әрине,
асыра дәріптеу болар.
Фараби ғылымды көбінесе өз ... ... аса зор ... ... мол ... жеткен адам. Ол, әсіресе, грек ғылымы ... ең ... ... бай мұрасын игеруді қолға алған. Мұнда
ол аса үлкен шыдамдылық пен ыждаһаттылық көрсетеді. Бір аңыз бойынша, ... "Жан ... ... ... жүз рет, ... гармониясын"
қырықрет, "Риторикасын" екі жүз рет оқыған көрінеді.
Міне осылай Фараби жұртқа мәлім оқымысты болып, дүние жүзінің ... ... ... Ол ... кезде Бағдатта істейді, кейіннен
Дамаскіде, сонан кейін ... ... ... Сайф ... ... ... өз бетінше ғылыммен үзбей шұғылдана ... ... ... ... ол ... ... кезінде күндіз кала шетіндегі бау-
бақшада ... ... ... ... тапқан ақшасына сатып алған шырақ
жарығымен түнімен ғылыми жұмыспен шұғылданады екен. Фараби өте ... кісі ... ... ... ... барынша аулақ жүруге
тырысқан.
Фараби өлерінің алдында ... ... ... Ол бұрынырақ өз отаны —
Түркістанға да барған, кейбір мағлұмат бойынша сол тұстағы Бұхардың ... ибн ... ... ... "Екінші тәлім" (Ат-Таһлім ас-сани) атты
еңбек жазған. "Екінші ұстаз" деген лақапты осы ... ... ... ... ... ... бойынша 339 жылы раджаб айында (бізше 950 ... аяғы ... 951 ... ... басы) Дамаскіде қайтыс болады.
Тарихшы ибн Халлаканның айтуынша, Дамаскінің "Баб ас-сағир" (Кіші дарбаза)
зиратына қойылған көрінеді.
Фараби ... ... ізін қуып ... мен ... ... ... ... тартып аса ірі ... ... ... ... ... ... 150-ге ... ірілі-ұсақты еңбек жазған
Фараби, әсіресе, философия ғылымын көп зерттеген. Оның ... ... ... грек ... ... ... ... арналған. Фараби Аристотельдің "Категориялар",
"Метафизика". "Герменевтика", "Риторика", ... ... және ... т.б. ... ... және логикалық ... ... ... ... ... ... ... үлкен мән бар.
Аристотель дүниені ... ... ... түсіндіруші, жан-жақты
білім иесі, данышпан адам. Ал орта ғасырларда кейде түсінбегендіктен, кейде
түрлі діни ағымдардың ... ... ... ... идеялары бұрмаланып, шатастырылып жіберілген. ... ... ... грек ... еңбектерін Аристотельге телушілік орын
алды.
Фараби Аристотельдің мұраларын, ... ... ... ... өз калпында түсіндіруге тырысты. Әбунасырдың көзкарастарында да
неоплатонизмнің, исламдағы ... ... ... ... ол ... тамаша атқарып шықты. Фарабидің Шығыс және ... үшін де, ... ... үшін де ... ... ... бірі осы. Сондықтан да
Шығыс философтары оны "Ал ... ...... ұстаз деп атаған.
"Бірінші ұстаз" — "ал ... ал ... деп олар ... ... Аристотельдің материалистік идеяларын дамыта ... ... да ... меруерті", "Ізгі кала тұрғындарының көзқарасы",
"Мәселелердің түп ... ... ... "Бақытқа жету" сияқты
көптеген сындарлы философиялық еңбектер жазған.
Фараби Аристотель еңбектерін барлық қырынан ... ... өзі ... ... көп ... Ол ... күшін барынша
насихаттап, адам ақыл-ойының дүние танудағы құдіретін дәріптейді. Кер-
тартпа ... ... ... ... ... ... күш салып
баққан түнек заманда білім мен өнерді паш етудің өзі ... ... ... ... ... ... ... Ол ғылымның көп салаларын
меңгеріп, тамаша табыстарға жеткен. Фараби ғылымының философиялық-логикалық
ірге тасын дұрыстап ... ... ... ... оку және оқыту ретін
белгіледі, әрқайсысының пәнін анықтап, мазмұнын ажыратып беруге ... ... ... ... ... ... математикада үлкен жаңалыктар
ашты, астрономия ... ... ... ... ... ... ... байытты, медицина, химия, минерология тәрізді жаратылыстану
ғылымының маңызды ... ... ... ... ... ... пікірлеріндегі озық және тозық қағидаларды талдады.
Фарабидің метафизика, тіл ғылымы, логика, ... ... ... ... ... ... өз алдына бір тебе.
Мен рефератымда Фарабидің ғылыми жетістіктерін баяндауда осы ... ... ... қолда бар мағлұматқа қарағанда ұлы бабамыздың
ғылымға белгілі (зерттелген-зерттелмегенін қосканда) 70-ке тарта шығармасы
бар көрінеді. ... ... ... үзінді түрінде кезінде КСРО халықтары
тілдеріне бірсыпырасы аударылған. Олар ... ... ... ... ... ... "Ізгі кала тұрғындарының
көзқарастары туралы кітап", "Мәселелердің түпкі мазмұны", "Жұлдыз ... ... мен ... ... ... ... трактат, "Музыканың
ұлы кітабы" (кіріспесі қазақтіліне аударылған), ... ... ... ... ... ... ... үшін алдын ала
не білу қажеттігі жайлы", Порфирийдің "Философияға кіріспе" атты кітабына
түсініктеме, "Химия өнерінің ... ... ... ... және ... ... ... мен Аристотельдің көзқарастарының
ортақтығы жайлы", "Философиялық сұраулар және оған ... ... ... ... ... ... ... қарсы шығушы Галенді бекерге
шығару трактаты", "Ақылдың мәні тұралы", "Түсініктемелер", "Философияның
дінге қатысы", ... ... ... ... ... трактат", "
Геометриялық трактат" т.б.
ФАРАБИДІҢ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ... ... ... ... ... орта ... Таяу және Орта Шығыс елдеріндегі мәдениет,
философиялық және ... ... даму ... болып табылады.
Фарабидің ғылыми-философиялық көзқарастары мен бағыт-бағдарлары өте
күрделі саяси-әлеуметтік және экономикалық жағдайларда калыптасты. ... ... ... ... құрылған жаңа мемле-кет — араб
халифаты тек қана ... ... ... ... қана ... дін ... көтерілген ислам идеологиясы біріктірген әртүрлі
мәдениеттерді қосып жаңа ... ... ... ... ... ... философиялық ойдың даму — ... және діни ... ... ... әртүрлі ағымдар мен кешендердің ... ... ... ... ... ... Бұл ең әуелі
кертартпа жөне ілгерішіл күштер арасында, Араб ... ... ... ... дін басылары мен бағынышты, тәуелді халықтардың егемендігі
мен еркіндігінің ... ... ... ... болды, Мұндай жағдай
философияда айқын боп қалды.
Араб философиясында ... ... ... ... мен кезеңдер болды.
Діни философияны VIII ғ. бас кезінде пайда болған мутакаллимдер қуаттады.
Олар құдайдың ... ... ... сыры ... ... ... басшылықка алды, табиғи заңдылық және таби-ғаттағы ... ... ... ... ... ... қүбылыстар,
оқиғалар тек бір қүдайдың еркімен болады, қүдайдың күдіретінсіз "адамның
жалғыз шашы ... ... ... ... бақгы. Алайда араб
халифатында, мемлекетінде ғылымның өркендеуі ... ... бой ... әкеп ... Олар ... ... ... қалған қағидаларға (догматтарға) қарсы бағыттап, рационалистік,
материалистік көзқарастардың етек алуына ... ... ... ... ... жактаушылар мутазилиттер, яғни дәстүрлі ... ... еді. Олар ... ақыл-ойы шындыққа жетуде кұдайдың
алдын ала сызып-пішіп қойған жолы емес, одан басқа ... ... ... алу жөн деп ... ... ... сол ... философия мен
ғылымды дамытуда үлкен маңызы ... ... ... ... құдай туралы идеясына карсы шығып дүниенің мәңгілігін, ондағы
орын ... ... ... жоққа шығарды. Мутазилиттердің имамы,
жетекшісі атақты әл-Ашари болды.
Араб философиясындағы жетекші ... ... яғни ... ... да ... ... мөселелер түрғысында Құран қағидаларына
қайшы келді. ... олар бұл ... ... ... ... үшін ... айтқаны да, философия мен ғылым
тұжырымдары да ... сай ... ... ... ... ... ... даналарға арналған арнайы, шектеулі шындық, Міне осылай
екі шындық ілімі, теориясы жасалады. Бұл ... ... ... ... ... аристотелизмінің негізін салушылар қатарында әл-Кинди, Фараби, Ибн
Сина т.б. жатады. ... ... ... басым көпшілігінін
ұйғаруынша мұсылман шығысындағы ... ... ... ... ... ... ... өз еңбектерінде кұдай бар деп мойындайды. ... ... ... ... дүниені бар етуші, қозғалысқа келтіруші тек
бірінші ...... ... қана, одан кейін табиғат (материя) өз
бетімен, өз зандылығымен кұдайға тәуелсіз даму жолына ... ... ... Бұл, әрине, мутакаллимдердің "жақсылық та құдайдан, жамандықта
құдайдан" деген қағидасына мүлдем қайшы. ... дін ... мен ... ... ... ... осы сиякты "күпірліктері", кателері
үшін Әбунасырды қудалаған кездері болған.
Фараби ақиқат ... ... оған әр ... әр ... ... ... ... ол туралы түрліше балама ... ... деп ... Оның ... ... ... ... белгілі бір дәуірмен байланысты қарағанда ғана ерекшеліктері мен
сонылығын дұрыс түсінуге болады. Ол дәуірде материалистік философия ... ... ... жоқ болатын. Сондыктан орта ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... алды.
Демек, Фарабидің философиялық ілімі — негізінен ... бір ... ... ... ... алған идеалистік ілім. Фарабидің данышпандығы мен
білімпаздығы, әрине, бұл идеализмге ... түр ... қала ... ... ... айтқанына карағанда, Фарабидің философиялық ... ... ... біліне, анықтала бастаған бірден көзге түсе
қоймайтын жерлері көп, олар ... ... ... ... ... ... ... идеализм мен материализм арасындағы ауытқуды
білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... деп айтсақ артық болмайды. Олар: болмыс жөніндегі
ілім, материя және оның ... ... ... адамның тану әрекеті —
проблемасы, логика мәселелері, ақыл және оның ... ... ... ... орны, этика, эстетика мәселелері, натурфилософия
және ғылымдар методологиясы, проблемалары, т.б.
Фарабидің ... және ... ... жақсы
түсіну үшін оның ғылымдар топтауын (классификациясын) қарастыру қажет. ... ... ... ... алайда Фарабиде табиғаттану-
математика ғылымдары кең де әр түрде ... ... бұл ... ... ... даму ... бейнелейтін
рационалистік және материалистік талпыныстарының нәтижесі болып табылады.
Әл-Фарабидің философиясын зерттеушілер оның бұл ... ... ... ... ... ... мұрасында үш басты жайтты атап
көрсетеді: дүниенің мәңгілігін тану, детерминизм — зерттеу принципі, яғни
себептілік ... ашу — ... ... ... адам ... теріске шығарған ақыл туралы ілім. Бұл үш принцип — Фарабидің
философиясының биік ... және ... ... ... Әрине,
ғылымның даму деңгейі, саяси-әлеуметтік жағдайлардың ... ... ... ол ... кері ... ... мәжбүр болады. Мәселен,
дүниенің мәңгілігін, басының болмағанын мойындау ... дін ... ... ... деген доктринасына қайшы келеді. Фараби бұл жағдайда
құдай бірінші, дүние екінші кезекте деген сияқты бұлдыр да бұлтарыс түсінік
береді. ... ... ... – мүмкіндіктен шындыққа көшу, уақыт та
мәңгілік, ол қозғалыстың сипаттамасы ... ... ілім ... ... ірі ... санатына
қосылады. Мұндағы ақыл ұғымы кең, бүкіләлемдік мағынада қарастырылып, оның
космологиясына тірек болды. Әрекеттегі яғни жасампаз ақыл ... ... ... ... ойлаудың ойлауы) болмыс түзілісіндегі
(иерархиясындағы) жоғарғы сатылардың бірі. Ең жоғарғы сатыны түпкі себеп ... ... ... кейінгі екінші сатыны — аспан денелері, ... ... ... ақыл және оған сай ... төрт ... су, ауа, от) тұратын ай асты әлемі. Болмыстың төртінші сатысы —
адамның жаны. Ең ... ... ... форма мен материя алып жатыр. Бұл
схемада бір жағынан ... ... мен ... мен ... алшақтығы жайлы
ресми мұсылман дінінің кағидаларына сәйкес келсе, ... ... ... эволюциялық даму тұрғысынан қарауға мүмкіндік береді.
Фарабидің көзқарасы бойынша, жасампаз акыл немесе ғарыштық (космостық)
ақыл ай асты ... ... ... ... ғана ... ол — ... ... тән ақыл, бұл дүниенің заңдылығын реттеуші, билеуші.
Әрбір тіршілік ... ... тек ... космостық ақылға қатысты дамиды,
өркендейді. Ал әлемдік ақыл мәңгілік. Жеке тіршілік иесі ... ... жан ... емес ... ... ... шығып діннің сара жолымен
философияның талас ... ... ... ... ... ... идея ... Фараби бұл аса маңызды да, мәңгі проблема бойынша анық бір пікірді
ұстамағаны байқалады. Көп жағдайда ол жан ... ... ... ... ... ол Аристотельдің идеясын қолдап дамытып жанның ... адам үшін емес ... ... тән ... ретінде қарастырады. Енді
бірде қайырымды, парасатты ... жаны ... ал ... ... ... ... жаны оның тәнімен бірге өледі деген идеяны қолдайды. ... ол ... ... ... ... ... ... өшпегені, оның
жанының өмір ... ... ... сиякты. Бұлай деп айтуымызға
Фарабидің "Ұлы Зенонның жоғары ғылым бойынша трактаты туралы" ... ... өмір ... жазған мынадай жолдары негіз болады: "Білім, яғни
ғылыми мұра ... адам ... ... өз қамы үшін ғана ... еткен
адамнан қадірлі, білгіш, көреген болады, ... көп ... ... ... ... ... рухани мұра қалдыру дүниеауи қам-
харакетке қарағанда абзал да қадірлі, ол ... ... ... ... ... ... жетуге кедергі болмайды. Егер, бәлкім, ғылымның
басқа адамдары, оның әріптестері бұл ... ... ол оған ... де, ... ... де ... боп ... (Тарихи-философиялық
трактаттар).
Фарабидің философиялық жүйесінде материяға көп көңіл бөлінеді. Ол ... ... шын ... баp ... оның айдан жоғары орналасқан
дүниемен, яғни аспан әлемімен бірлікте болатынын мойындайды. Біздің, ... ... жер ... ... ... ... мен формадан тұратын
заттар, нәрселер -— барлығы ақиқат. Олар негізгі бастапқы ... ... төрт ... сан алуан, әр түрлі ... ... ... ... мен ... ... ажырамас бірлігі туралы
тезисі дұрыс материалистік сипаттағы қорытынды болды.
Таным проблемасын карастырғанда, ... ... өз ... ... ... ... және математика, астрономия,
медицина, физиология, музыка теориясы және басқа салалар бойынша өзінің жан-
жақты білім ... мол, ... ... ... ол таным теориясына
рационал сипат беретін ақыл туралы ... ... ... ... ... мәселелерін ғылыми жолмен дұрыс қойып, түсіндіруде
Фараби ... ... ... ... оң ... табуға
тырысады. Мысалы, түйсіктің табиғаты, олардың сезім ... ... ... және адам ... жалпы схемасы, танудың екі ... ... ... және ойлау арқылы) т.б.
Фарабидің таным туралы ілімінің негізгі көздеген нысанасы -- ғылымның
рөлін көтеру, философия мен ... ... ... ... ең бастысы өзі
үлкен ат салысқан, қатысқан танудың ғылыми ... ... ... ... ... ... ... және дамыту болып табылады.
Методологиялық дұрыс бағдарламаны басшылыққа ... ... ... ... ... астрономия, акустика, музыка теориясы т.б.)
бойынша және оларды оқыту дидактикасын ... ... ... ... ... Фарабидің таным теориясы тұтас алғанда өміршең ілгерішіл
бола түра, онда ғылыми ... бар ... ... ... ... да ... айтуымыз керек.
Фарабидің ғылыми-философиялық шығармашылық қызметінде логика мәселелері
үлкен орын ... ... ... ... мен пікірлерді мүлтіксіз дәлелдеуді
қажет етеді, сондықтан да Фараби оны шындыкты табудың және оны ... бір ... ... ... ... ... тұрғыдан ол білімді
аксиомалар мен алғышарттар түрінде өрнектелген бастапқы, не ... ... ой ... ... ... ... ... туынды, қорытынды деп
екіге ажыратады. Ал логиканың заңдары мен ережелері жаңа ... ... ... ... ... күн ... сияқты дұрыс ... ... ... болмайды. Фарабидің үйретуінше, адамның адам ... ... ... болса, онда мәдени, жоғары парасатты ақылды ... ... үшін ең ... игілік болып саналатын ғылым, өнер көзі
болады. Фарабидің логика жайындағы трактаттарының мәні өте зор. Онда ... ... ... ... т.б. ... ... бай идеяларын әрі карай дамыта түседі. Фарабидің философиясы
өзінің өміршендігін, ... ... ... ... ... ... одан ары кемелденіп отырды. Оның ... ... ... ... ... ... ... заттарды, кұбылыстарды
нақтылы қарастыру, бақылау жасау арқылы ... ... ... Бұл ... толығырақ кейін Фарабидің ғылым, атаи
айтканда музыка теориясын жасау әрекеттерін баяңдау барысында айтамын.
Фараби өзінің ... ... ... ... және ... ... отырып жүйелендіре, нақтылай түседі. ... ... ... ... жету ... ... ол адам
қоғамының шығуы, өмір сүру формалары, ... ... ... ... ... ой толғайды. Ол ең әуелі өзі өмір ... ... ... ... ... ... өмір сүру ортасы ретінде қала халқын
алады. ... ... бөле ... ол ... де ... құрылым ретінде
"Ізгі қаланы" тандайды, оған жақын келетін және ... ...... ... "қажеттілік қаласы" деп қарайды. Фараби ... ... ... (саудагерлер мен алыпсатарлар мекені),
"бақытсыздық пен бұзылғандық қаласын" (ұры-қарылар, ... ... ... мемлекет (қала) туралы ілімін жасауда Фараби Платонға еліктеп
мемлекетті әрбір мүшелері белгілі бір қызметті ... адам ... ... ... Осыған сәйкес ізгі мемлекеттегі феодалдық құрылыс
суреттеледі. ... ... ... ... Фараби топшылауында
адамдар арасындағы теңсіздік, артық-кешілік анық сезіледі. Мысалы, ... ... ... ... олар да күн ... ... ... ойлауға мәжбүр (ішіп-жеу, үйлену-жайлану т.б.) Фараби мұндай
теңсіздікті, әділетсіздікті ... ... бір жолы ... ... ... деп қорытады. Феодалдық әділетсіздік езгі
мен зорлық-зомбылық өріс алып ... сол ауыр ... ... ... ... әділ ... ... мүмкін деген батыл утопиялық (қияли)
болжам жасайды. Фараби ондай ізгі ... ... ең ... ... оның ... ... ... тәрбиесіне
тікелей тәуелді деп қорытынды жасайды (ағартушы-философ әкім идеясы).
Кемеңгер-ойшылдың бұл ... ... ... деп ... ... ... ... мәлім болып, ғылыми және мәдени мұралары ғасырлар
бойы ... ... өтіп келе ... ... ... аса көп емес. Тарих жазбасында, халықтың рухани ... ... ... ... ғана ... Мың жылдан артық
уақыт өтсе де, аты ауыздан-ауызға жатталып, еңбектері уақыттың, мезгілдің
катыгез сынынан мүдірмей өткен, сол ... ... ... ... ... Фараби.
Фараби Аристотельдің, әл-Киндидің ізін қуып философия мен ғылымның
барлық тараулары бойынша калам тартып аса ірі ... ... ... ... ... ... 150-ге ... ірілі-ұсақты еңбек жазған
Фараби, әсіресе, философия ... көп ... Оның ... басым көпшілігі грек ойшылдарының, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... "Риторика", "Поэтика", бірінші және екінші
"Аналитика" т.б. бірсыпыра ... және ... ... ... ... ... ... жетістіктерін баяндауда осы жоспарды
басшылыққа аламын. ... ... бар ... ... ұлы ... ... (зерттелген-зерттелмегенін қосканда) 70-ке тарта шығармасы
бар көрінеді. ... ... ... ... ... ... КСРО халықтары
тілдеріне бірсыпырасы аударылған. Олар мыналар: "Ғылымдардың ... ... ... ... ... кала тұрғындарының
көзқарастары туралы кітап", "Мәселелердің түпкі ... ... ... ... мен терісі туралы", "Вакуум туралы" трактат, "Музыканың
ұлы кітабы" (кіріспесі қазақтіліне ... ... ... ... ... түсініктеме", "Философияны оқып-үйрену үшін алдын ... білу ... ... ... "Философияға кіріспе" атты кітабына
түсініктеме, "Химия өнерінің қажеттігі жайлы", "Птолемейдің "Алмагесіне"
түсініктеме" және қосымша ... ... мен ... ... ... "Философиялық сұраулар және оған жауаптар", "Бақытқа ... ... ... ... ... ... ... Галенді бекерге
шығару трактаты", "Ақылдың мәні туралы", "Түсініктемелер", "Философияның
дінге ... ... ... ... ... кіріспе трактат", "
Геометриялық трактат" т.б.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... ... Алматы, 1973.
Әл-Фара6и. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы, 1975.
Әл-Фараби. Трактаты о музыке и поэзии. Алматы, 1974.
Аль-Фараби. Математические трактаты, ... ... ... к ... ... ... 1975
Аль-Фараби. Логические трактаты. Алма-Ата, 1975.
Аль-Фараби. Историко-философские трактаты. Алма-Ата, 1985.
Аль-Фараби. Естественно-математические трактаты. Алма-Ата, 1987.
Аль-Фараби. Научное творчество. Сб. статей. М., ... ... ... ... ... ... Астрономия в трудах аль-Фараби, Алма-Ата, 1981.
А.Кубесов. Педагогические наследие аль-Фараби. Алма-Ата, 1989
А.Кубесов. Педагогические наследие ... ... ... алу жөніндегі диссертация, Ташкент, 1990.
А.Кобесов. Сөнбес жулдыздар. Алматы, 1973.
Қазақэнциклопедиясы.Әл-Фараби. 2 том, 1971.
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ ...... ӘЛ ... ...... ...

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу-Насыр-Әл-Фараби4 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Нарықтық экономикадағы инновация13 бет
Ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізудің дайындық кезеңі5 бет
Ғылыми таным3 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
Әбу насыр Әл-фараби шығыстандық, педагогы, психологы, философы12 бет
"Л.Н.Гумилев- тарихшы ғалым және тарихи еңбектері"6 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь