Абылай ханның тарих сахнасына шығуы

ЖОСПАР

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I. Абылай ханның тарих сахнасына шығуы

1.1 Жоңғария мен Цинь империясы қатынастарындағы Абылай ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6
1.2 Абылай билігінің нығаюы және оның хан сайлануы ... 8

II. Абылай ханның Ресей және Қытаймен қарым.қатынасы.

2.1 Абылайдың ұлы көршілері Ресей және Қытаймен жүргізген сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .10

III. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16

IV. Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
Кіріспе
XV ғасырда көшпелі өмір сүрген Әбілқайыр хандығынан бөлініп шыққан Жәнібек пен Керей сұлтандар бастаған топ жетісуға бет алды. Жержаннаты жетісуға қоныстанған қазақтар өздерінің еркінде тәуелсіз бейбіт өмірді қалаған ел ретінде қазақ хандығын құрды.
Қазақ хандығы уақыт өткен сайын көркейіп кемелденді,
территориясы ұлғайды. Мемлекет Қасым , Хақназар, Есім хандар тұсында Орталық Азиядағы қуатты елге айналды. Халық саныда көбейіп ел көркейді. XVII ғасыры мен XVIII ғасырдың басы елде мамыражай өмір болды.Бірақ 1634 жылы құрылған Жоңғар әскерй феодалдық мемлекеті қазақ жеріне шабуыл жасауын күшейте бастады.XVII ғасырдың соңғы шйрегімен XVIII ғасырдың басында хандық билік құрған Тәуке тұсында мемлекетте біраз уақыт тыныштық орнап ,ел бейбіт өмір сүрді.XVIII ғасырда жоңғар шабуылы елге зор ауыртпалықтар,күйзелістер туындатты.Бүтін бір елді ойрандаған жоңғарлар қазақтың қолындағы бар байлығын асыраған малын айдап әкетті.XVIII ғасырда қазақ тарйхында «Ақтабан шұбырынды» «Алқакөл сұлама» сынды ауыр оқйғаларымен күйзеліс ретінде қалды.Бұл кезеңде еліміздің даңқты батырлары-Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай, Баян сынды ел, жер қорғаған елімдеп еңіреген ерлер дүнйеге келді.Ел басына күн туып,ерлердің басына сын түскен қйын қыстау кезеңде қазақ халхының даңқты ұлдары ерлігін көрсетіп жан аямай күреске шықты.XVIII ғасыр қазақ елінің басын қосып,мықты орталықтанған мемлекет құруға тырысқан Абылай сұлтанның еңбегі ерен.Ұлы көршілеріміз айдаһардай айбатты Қытай , Аюдай ақырған Ресей қазақ халқын тәуелсіз ұстай білген хан Абылайдың дипломатиялық таланты ерекше көрінді. Жоңғар феодалдарының шабуылдары әдетте аяқ астынан болып, бейбіт халықтың құтылуына мүмкіндік болмады. Қазақтар атамекендерін тастап бас ауған жаққа ығыса бастады. Қазақ батырлары жоңғарлардың шапқыншылығына қарсы табан тірескен қатты күрес жүргізді. Жоңғарлардың шабуылын көріп біліп отырған Ресей империясы да кең байтақ қазақ жерін иелінуге ұмтылды. Еліміздің солтүстік аймақтарында патша үкіметін бекіністері қаптап кетті. Қиын сәт туғанын сезген оңтүстіктегі өзбек хандықтары да өз пайдасына ұмтылып оңтүстік аймақтарға тиісе бастады.Еділ қалмақтарымен башқұрттары да патша жасқтарын айдап салумен онсызда
қалжыраған қазаққа тісін батырды.Қазақ халқына қиын уақыттар туып, елдің тоз- тозы шығып бытырай бастады. Абылай хан бастаған қазақ әскерә де жоңғарларға мықты тойтарыс берді. Әсіресе, кіші жүздің ханы Әбілхайыр хан қольасшылық жасаған шайқастар жеңістермен аяқталса да, таққа таласқан қазақ сұлтандары бір байламға келе алмады. XVIII ғ. 50 жылдары қуатты жоңғар мемлекетінде дағдарыс туды.Қонтайшы Қалдан Сереннің өлімінен кейін елде билікке таласқан феодалдар қырқысы басталды. Бұндай сәтті кезді Қытай мемлекеті өз пайдасына шешіп әлсіреген жоңғар хандығын басып алды. Бұл кездегі қуатты мемлекет қазақ еліне өз құқайын көрсеткісі келген жоңғар хандығы мәңгілікке тарих сахнасынан кетті. Географиялық жағынан қыспағында болған, сонымен бірге Ресей Цинь империяларына да Абылайдың басты мақсаты қазақ мемлекетінің дербестігін сақтауы еді. Дипломатиялық шараларды шебер пайдаланған Абылай Тарбағатай таулары Алтай сеңгірі Зайсан көлінің шығысына қарай жатқан тарихи қазақ жерлерін халық мүддесі үшін қайтадан қайтаруда қыруар күш жігер жұмсалды. Абылай бар мүмкіндікті Цинь әулетімен қайшылықтарды жоюға тату тәтті бейбіт өмір құруға бұрынғы қазақ жерлерін қайтаруда нақты нәтижелерге жетті. Жалпы Абылай хан туралы еліміздің тәуелсіз жылдарында зерттелу дәрежесі барынша кеңейді.
Асылбеков, Әбжанов Ә.Әбдәкімов, Ж.Арықпаев сынды белді тарихшыларымыз шығарған кітаптарда Абылай ханға арналған тараулар мен бөлімдер бар. Абылай ханның дана саясаты мен әккі дипломатиясы, көрші екі ұлы елге де тәуелді болмай тәуелсіздігін сақтай алуы оның кореген қасиетінде.Қазақ халқының даңқты ұлы ел басына күн туғанда өз орнынан табыла білген дара қолбасшы Абылай замандастарын таңдандыра білді.
Пайдалынылған әдебиеттер


1. Қазақтан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін) Алматы. «Атамұра» 2002 жыл.
2. Қазақстан тарихы. Артықбаев. Алматы, 2003 жыл.
3. Абдилдакеева Айгул Мухтаровна. Историография присоединения Казахстана к России. Афтореферат. Алматы, 2001 ж.
4. Қазақстан тарихы. Керейхан Аманжолов. Алматы, 2000 ж
5. Қазақстан тарихы 3 том.
6. Ч. Мусин. «Қазақстан тарихы»
7. Қазақстан тарихы Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық 3 том. Алматы 2002 ж
8. Әбдәкімов Әбдіжаппар Қазақстан тарихы Алматы 2000 ж
9. Қасымбаев Қ. Қазақстан тарихы Алматы 1998 ж.
        
        ЖОСПАР
Кіріспе.................................................................
............................3
I. Абылай ханның тарих сахнасына шығуы
1. Жоңғария мен Цинь империясы қатынастарындағы Абылай
ролі...............................................................
............6
2. Абылай билігінің ... және оның хан ... ... ... ... және ... ... Абылайдың ұлы көршілері Ресей және Қытаймен жүргізген сыртқы
саясаты.............................................10
III.
Қорытынды...............................................................
.................16
IV. Пайдаланылған
әдебиеттер.....................................................18
Кіріспе
XV ғасырда көшпелі өмір сүрген ... ... ... ... пен Керей сұлтандар бастаған топ жетісуға бет ... ... ... ... ... ... ... бейбіт өмірді
қалаған ел ретінде қазақ хандығын құрды.
Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... Қасым , Хақназар, Есім хандар тұсында
Орталық Азиядағы қуатты елге айналды. Халық ... ... ел ... ... мен XVIII ... басы елде мамыражай өмір ... ... ... Жоңғар әскерй феодалдық мемлекеті қазақ жеріне шабуыл жасауын
күшейте бастады.XVII ғасырдың соңғы шйрегімен XVIII ғасырдың басында хандық
билік құрған ... ... ... ... ... тыныштық орнап ,ел бейбіт
өмір сүрді.XVIII ғасырда ... ... елге зор ... бір елді ... ... ... қолындағы бар
байлығын асыраған малын айдап ... ... ... тарйхында «Ақтабан
шұбырынды» «Алқакөл сұлама» сынды ауыр оқйғаларымен ... ... ... ... ... ... ... Наурызбай,
Баян сынды ел, жер қорғаған елімдеп еңіреген ерлер дүнйеге келді.Ел басына
күн ... ... сын ... қйын ... ... ... халхының
даңқты ұлдары ерлігін көрсетіп жан аямай күреске шықты.XVIII ғасыр қазақ
елінің басын ... ... ... ... тырысқан Абылай
сұлтанның еңбегі ерен.Ұлы көршілеріміз айдаһардай айбатты Қытай , ... ... ... ... ... ... ... хан Абылайдың
дипломатиялық таланты ерекше көрінді. Жоңғар феодалдарының шабуылдары
әдетте аяқ ... ... ... ... құтылуына мүмкіндік болмады.
Қазақтар атамекендерін тастап бас ауған ... ... ... ... ... ... қарсы табан тірескен қатты ... ... ... ... ... ... ... империясы да кең
байтақ қазақ жерін иелінуге ұмтылды. Еліміздің солтүстік аймақтарында патша
үкіметін бекіністері қаптап кетті. Қиын сәт ... ... ... ... да өз ... ұмтылып оңтүстік аймақтарға тиісе
бастады.Еділ қалмақтарымен башқұрттары да ... ... ... ... қазаққа тісін батырды.Қазақ халқына қиын уақыттар туып, елдің
тоз- тозы шығып бытырай ... ... хан ... ... ... де
жоңғарларға мықты тойтарыс берді. Әсіресе, кіші жүздің ханы ... ... ... ... жеңістермен аяқталса да, таққа таласқан қазақ
сұлтандары бір ... келе ... XVIII ғ. 50 ... ... ... ... туды.Қонтайшы Қалдан Сереннің өлімінен кейін елде
билікке таласқан феодалдар қырқысы басталды. ... ... ... ... өз ... ... ... жоңғар хандығын басып алды. ... ... ... ... ... өз ... ... келген жоңғар
хандығы мәңгілікке тарих сахнасынан кетті. Географиялық жағынан ... ... ... ... Цинь империяларына да Абылайдың басты мақсаты
қазақ мемлекетінің дербестігін сақтауы еді. Дипломатиялық ... ... ... ... ... ... ... Зайсан көлінің шығысына
қарай жатқан тарихи қазақ жерлерін халық мүддесі үшін қайтадан қайтаруда
қыруар күш ... ... ... бар ... Цинь ... ... тату ... бейбіт өмір құруға бұрынғы қазақ жерлерін
қайтаруда нақты нәтижелерге жетті. ... ... хан ... ... ... ... дәрежесі барынша кеңейді.
Асылбеков, Әбжанов Ә.Әбдәкімов, Ж.Арықпаев сынды белді тарихшыларымыз
шығарған кітаптарда Абылай ... ... ... мен ... бар. Абылай
ханның дана саясаты мен әккі дипломатиясы, көрші екі ұлы елге де ... ... ... алуы оның ... ... халқының
даңқты ұлы ел басына күн туғанда өз орнынан ... ... дара ... ... ... білді.
Орыс тарихшысы Левшиннің өзі былай деген: Қазақтың ең беделді ... өте қу ... ... ... бір ... Ресейге де Қытайға ... ... ... ... ... қазақ жерін
біртұтас біріктіре білді, бір орталыққа бағынған қуатты ... ... ... ... даңқты ұлдарының бірі.
Міржақып Дулатов өзінің Абылай деген еңбегінде нақ солай деп жазады.
Шәкәрім өзінің «Уәлибақының ұрпаңғы» деген ... ... пен ... ... Абылайдың
Әбілмәмбет ханның шақырылғанын жазады. Әбілмәмбет ханның ұсынуымен Абылай,
Шақшақ ... ... алып хан деп ... Оның жорамалдауы бойынша
бұл шамамен 1735 жылы ... ... ... ... ... ... баяндалады. Қалай дегенмен де Абылай 30- шы ... ... ... ... ... ... соғыспен бейбітшілік
проблемаларын шешкен көрнекті тұлғаға айналды. Сол арқылы ... ... ... ... ... нығайтуға және қазақ хандығын ұзаққа ... ... ... ... ... ... ... төңірегіне
топтасуы оның Жоңғарияға қарсы белсендіде нысаналы қимылдауына көп ... ... және ... ... ... ғ. ... ... құрылған Жоңғар әскери- феодалды мемлекеті көрші
кең- байтақ қазақ жерлеріне көз алартып, жиі- жиі шабуылдай бастады. ... хан ... ... ... ... тісі бата ... ғ. ... жартысы Тәуке ханның өлімі, қазақ феодалдарының
таққа талас күресі, түрлі табиғи апаттар жоңғарларға сәтті ... ... ... үдетті. Әлсіреген халық жауға тосқауыл бола алмай,
шегіне берді. ... ... ... ... ... ... салған жаудың
тегеуріні елдің есін жиғыза алмады. Феодалдар, ақсүйек сұлтандар бас ... ... ... ... ... алаузықты өршітті. Қарапайым ел бастаған
батырлар бас болып жауға қарсы тұруға бекінд[1]і.
Қазақтың «жалғыз жүріп жол тапқанша ... адас » ... ... ... болмас» деген сөздердің мағынасы келіп үш жүз бас біріктірмей
жауға қарсы шығу ... ... ... еді. ... қиын ... ... ... да алауыздықты қойып үш жүздің азаматтары тізе қосып жауға
қарсы шықты. Нәтижесі қазақ халқының жеңісімен аяқталды. Үш жүз ... ... ... ... ... үш жүздің ханы болуға асықты.
Бұл өзге сұлтандардың қарсылығына ұшырап үш жүз бөлініп ... ... ... Жоңғар шапқыншылығына ұшырады.
Жоңғарлар Шығыс Қазақстан мен Жетісу аймағы басып алып, Оңтүстіктегі
қалаларға көз аларта бастады. ҚалданСерен ... ... ... ... ... ... күйзеліске ұшыратты. Бірақ Қалдан Сереннің өлімі
Жоңғарияда үлкен таққа ... ... 1750 жылы ... ... ... ... ... қырқысқан күресті қайтадан тұтандырды. Бұл күресте
жеңіліс тапқан Дауауи ноян ... ... ... алып 1751 ... ... ... ... абақ керейлердің билеушісі Қожаберген батыр
қабылдады. ... ... ... саяси бақталастарын қайтарып
беруді талап етеді. 1752 жылдың жазында Орта жүзбен Ұлы жүз ... ... хан ... және ... көпшілігі Давациді қолдауды
жақтастырды. Қазақтардың Даваци ноянды беруден бас ... ... ... ... Орта жүзге әскер жіберді. Жоңғарлар Орталық
Қазақтанда көшіп жүрген Үйсін, Уақ және ... ... ... Бұған жауап ретінде Абылай Жоңғар әскерлеріне ... ... ... ... 1753 жылы ... ... терең түкпіріне
жасаған батыл жорығы Лама-Даржының ... ... ... ... ... да ... ... жіберіп өзінің ризашылығы ... ... ... Даваци билікті ұзақ ұстап тұра алмады, оған інісі
Әмірсана қарсы шықты. Жағдайдың жаңа шиеленісуін Орталық Азияда белсенді
саясат жүргізіп ... Цинь ... ... ... ... ... орта ... Цинь империясы жоңғария шекарасын басып кіруге
даярланды. Давацидің әлсіреуі Әмірсана мен оның ... ... ... ... ... тездетті[2]. 1* 1755 жылы ақпанда
император Цян -Лун шабуылға шығу туралы бұйрық береді, онда атап ... ... ... ... ... қазақтардың жолы болады да олар өз
пайдасына” делінген. 1* Бұл ... ... мен ... ... ... Іле бойында және Бораталда ДЖавацидің жақтастарын талқандаған
қазақ жасақтары айтылып отыр. ... ... ... Цин ... өзара
қырқысқан күресте көмек көрсету туралы өтініш жасады, ресми дәлел болды.
Көктемде Қытай әскерлері Әмірсананың ... ... ... ... бұдан кейінгі оқиғалар Әмірсана мен Цинь империясы мақсаттары
мүлде қарама-қарсы ... ... Егер ... ... ... құрғысы келсе Қытай Жоңғарияны жойып аумағын өзіне қаратуды
мақсат етті. Қорытындысында Әмірсана Цинь ... ... ... Бұл ... оған ... ... сұлтаны Абылай көмек берді. Цинь
империясы Абылайдан Әмірсанаға қолдау көрсетуді тоқтатуға ... ... ... Цинь ... ... ... сендіріп отырды. Алайда
Жоңғарларға көмек көрсетуін тоқтатпады. ... ... ... ... ... ... экспансиясынан қорғап аралық орын роль
атқаратынын тамаша ұғынды. Дегенмен Әмірсана ... ... ... ... ... аймақтағы саяси жағдайды түбірінен
өзгертті. ... орта ... Ұлы жүзі ... ... де ... жасаған орасан зор агрессияшыл Цинь ... ... ... ... Абылайға Әмірсананы ұстап беруді талап еткен
грамота жіберілді. ... ... ... ... ... мықтап
ойланыңыздар кейін кеш болады”-деп қорқытты император. Дегенмен де Абылай
қытайларға ... ... ... ... жылы ... ... Цинь империясының екі үлкен армиясы
басып кірді. Қантөгісті шайқастар қазақтардың жеңісіне ... ... ... қыс пен жем-шөптің, азық-түлік, киім жетіспеуінен көп шығынға
ұшырады. Ақыр аяғында Цинь ... өз ... ... кері ... ... ... Император Цян-Лун бұл жеңілісін мына сылтаумен
ақтады. “Қазақтар алыста жатқан ... Бір ... бола ... ... олардың жерін таптап жатыр”-деді.
Абылай Пекинге елшілік аттандырып ... ... ... дамыту жөнінде келіссөз жүргізді. 1756-57 ж.ж. Қытайдағы
елшілік Әмірсананың ... ... деп ... ... ... ... қоныстары деп жариялап, оны қазақтарға беруге
талап етті. Біздің көріп отырғанымыздай Абылай өзінің ... ... жоқ, ... ... де ... ... ... дәстүріне
сәйкес, қытайлар қазақтарды өздерінің “алыста тұратын сыртқы вассалдарымыз”
деп санай бастады. Қазақстанның Қытаймен бұдан ... ... екі ... байланысты болды. Біріншісі және ең маңыздысы жер
проблемасы еді. ... ... ... ... пен ... ... бай жерлерді қайтарып алуға ұмтылды. ... ... ... ... ... ... дәмеленді. 50 жылдардың
аяғында бұл проблемалар дипломатиялық жолмен шешілді. Қазақ-Қытай өзара
қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... толықтыру үшін қазақ жылқысы өте қажет болды, ал ... ... ... болды. Цинь үкімет орындары ... ... ... оның ... ... тауарлар бағасын шектеді,
қазақтардың Цинь империясы ... ... ... жүргізуіне тиым салды.
Цинь агрессиясына ... беру және ... ... ... Орта жүзде ғана емес, Ұлы жүзде де Кіші жүзде де
Абылай ... ... ... 1752 жылы ... сұлтан қайтыс болғаннан
соң ол іс жүзінде қазақ жерлеріндегі ... ... ... ... нығаюы және оның хан сайлануы.
Кіші жүз сұлтаны туралы хан ... ... ... ... ... ... Досалы сұлтан қожалық етті. Нұралы хан күрделі
сыртқы ... ... ... Абылайдың қолдауынсыз шеше алмады.
Орта жүзде Абылай билігінің нығаюына оның ... ... ... ... белсенді қызметі себепші болды. 50
жылдардың аяғы 60 жылдардың басы қазақтардың ... ... ... ... да ... да көз ... ... жайылымдары
дау нысанасына айналды. 1760 жылы қырғыздар ... және ... ... ... ... ... ретінде Абылай едәуір ... ... ... ... ... жылдардың аяғына қарай Абылай –Қазақстанның оңтүстігінде де өз
позициясын нығайтты. Қазақстанның көпшілік ... өз ... ... ... Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеуші болып
қалғанымен сол кезеңнің ... ... ... хат ... хан деп
атала бастады.
XVIII ғасырдың 70 жылдары ... жаңа ... ... ... жағдайлар қалыптасты. Бірден –бір лайықты кандидат ықпалды ... ... ... ... Абылайдың арқасында белсенді сыртқы және
ішкі саяси қызметі арасында ... ... әрі ... мемлекетке
айналдырды.
Сол кезде Абылай Қытаймен Ресейдің қолдауына сүйеніп, халықаралық
аренада ... ... ... 1768 жылы ... ол Цинь
императорының өзін “барлық қазақтар мен сұлтандардың бастығы” деп тануына
қол жеткізді.
1771 жылдың ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... жаңа ханды сайлау үшін ... ... ... ... ... ... ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы,
Әбілпейіз және Болат сұлтандар Нұралы хан және ... ... ... Халық көп жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай ақ киізге
көтеріліп, үш жүздің ханы ... ... А. И. ... ал оған ... ... ... және Әбілмәмбет қайтыс
болғанмен ... ... ... ордаларының ғана емес,
түркістандықтар мен төлекенттіктердің де ... ... ие ... ... және үш жүз ханы ... ... билігі шексіз болған жоқ. Кейбір сұлтандар әсіресе ... мен ... ... ... Абылайды тақты заңсыз иеленді
деп санады. Мәселен Дамыр сұлтан 1781 жылы Орынбор губернаторына ... ... ... ... ... ... бала кезінде
Түркістанда болғанын хандықтың барлық әділеттілік бойынша өзіне тиесілі
екенін жазды.
Шоқан Уәлихановтың ... ... ... мен рубасылардың
ьетімен кетуін ауыздықтауға ұмтылды. Абылайдың өзгерген саяси жүйесін
аман сақтап қалу үшін ... ... ... өте ... түсінді.
Орталық билікті күшейту мақсатында Абылай қолданған ... ... ... ... ... ... дағдылы құқықтың дәстүрлі
түсініктеріне қарамастан Абылай хан қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге
өзі құқық алды.
Бұл ... ... ... ... ғана ... ... кеңесі мен
рубасылар съезінің құқықтары едәуір шектелді. Беделді билер мен ... ... ... Бұл ... ... ханға мемлекет басқаруда
барынша жәрдемі мен ... ... ... хан ... мен ... ... ... қазақи кісілік рухы негізінде бір
Орталық буындары эелементтерін енгізуге ... ... ... ... ... ... кірісті 1774 жылы Әділ ... ... бір ... ... ... ... оған ... Абылай
Талас аңғарында ақал салып, оған халықтарды ... ... ... оның ... бір ... Сүлік, Орталық Қазақстанда Қасым
билік етті. Орта жүз бен Ұлы ... ... ... жері ... ... ... Тек Кіші ... және Орта жүзде қалып ұрпақтары,
Орталық ... ... ... ... ұрпақтары, ал Қытайдың
шекара өңіріне жаяу жерлерде және Сырдарияда Әбілмәмбеттің ұрпақтары-
сұлтандар ... ... ... ... ... мамыражай өміп сүрген кезеңіне ... Орта Азия ... ... ... өз ... айналдырды.
Қоқан және Хиуа хандары ... ... ... ... ұлы көршілері Ресей және Қытаймен жүргізген сыртқы саясаты.
Абылайдың сыртқы саясаты икемділігі және ымырашылдығымен сипатталады.
Оның Ресей мен ... ... ... мемлекеттермен қатынастарының Орта
Азия мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір айырмашылығы болды. Отаршыл
империялардың ... өте ... ... хан, бір ... ... ... бас ... екінші жағынан өз иеліктеріне жол
бермей, олармен қатынастарда барынша икемділік ... ... әуел ... екі ... ... ... Цинь ... 1779 жылғы жарлығында – Абылай бізге ... ... ... өз ... ... ... біздің оны өз ... ... ... мәлімдеп, наразылық білдірді. Біз сонда былай
деп жауап қайтардық: Сіздер
Абылайды өз адамымыз дейсіздер. Егер ... оны ... ... ол
ешбір жағдайда бізге бағынуға өтпеген болар еді. Ал сіздер орыстар, бұған
қалай ... ... ... Егер ... ... оқиға бола қалса
сақтық жасау қажет.
Абылай ... ... ... ... ... үнемі
иландырып отырды. Екіншгі жағынан ол мәселені Ресй сарайынан әлде қайда
ынталылықпен ол ... ... хат ... бір ... үшін, оған бағынышты
қарғыс қайсақтарға қытайлардың реніш ... ... ... үшін
жалғасытырып отырған сияқты болды. Хан өз иеліктерін ... ... ... қала ... ... ... ... Мәселен 1772 жылы ол Ресейден өзінің сыртқы және ... ... ... үшін тағы да ... ... Бұл ... ол өзінің
қытаймен өзара келісім бар екенін былай деп ... Қай ... ... бір патша бізге дұшпандық ... ... ... болса, оған қарсы тұратын ... және егер сол ... ... ол ... ... етуім бойынша он мыңға дейін немесе
жиырма мыңға дейін ... да ... күш ... еді...
Шынына келгенде Абылай адалдығына күмәнді Ресей де ... да ... ... бас тартатын.
1* Ресейдің үкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды. Сондықтан да 1777 жылы хан ... ... ... ... хан ... ... әзір екенін мәлімдеді.
Мұндай дипломатиялық қадам өзінің ... ... ... беделін
нығайта түсетінін білген Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған
елшілік ... 1778 жылы ғана ... ... хан деп және Орта ... ғана деп ... туралы грамотаға қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы
жүзге танығысы ... ... ... ... хан Орынборда, Троицкіде
тіпті Петропавлда да ант беруден бас тартты. ... ... ... ... шенеунік жіберуге де келісті, алайда хан “мен өз дәрежеме халықтың
сайлауы мен әлдеқашан бекітілгенмін” деп мәлімдеп, ант ... ... бас ... ... ... көтерілісінен кейін Ресей
империясының ... ... ... ... болады, ол
көтеріліс барысында Абылай жалған атақ жамылушыны қолдап, тіпті онымен
бірлесе ... орыс ... ... ... да ... ... ... мүлдем жоғалудан қорқып, Ресейдің өкімет орындары 1779 жылы
оған 300 сом және 200 пұт ұн ... жыл ... ... ... ... ... қарай Абылай Ресеймен қандай да болсын
қатынастарды үзілді-кесілді ... ... ... ... ... күш салуы арқасында қайтадан қазақ айтағына айналған
Жетісуда ... ... ... ... Ақыр соңы ... ... ... бекіді.Ташкентпен және Хлджентпен соғыста
Сайрам, Шымкент, Созақ және Ташкент қазақтарға қайтарылды.
Ресей империясы 1714-16 ... ... ... жерінде алғашқы
бекіністерін сла бастаса XVIIIғ. 50 ... ... ... ... тым ... кетті. Қазақ-жоңғар қақтығысы қазақтардың солтүстік
аймақтарына қарауына мұрша бермеді. Орыстар бұл жағдайды сәтті пайдаланп
кетті.
Шекаралық ... ... ... ... ... наразылығын тудырды, әсіресе Е. И. Пугачев бастаған шаруалар
соғысы жылдарында қазақтардың Ресей ... ... ... ... ... орыс бекіністеріне шабуыл жасауға қатысты және
Абылайдың келісуімен көтерілісшілерді қолдады. Дегенмен ... ... ... қарсы тұруға олардың шамалары келмеді. Себебі нақты
күш болмады, қазақтар жайылымдарынан айрылғандарына ... ... ... ... ... ... ... бұйрықтарға көнуге тіра келді.
1 XVIIIғ. 50-70 жылдардағы қазақ-қытай соғысы Ресейді Орта ... ... ... ... ... етті. Қазақ даласында
Цинь империясының ықпалының ... ... ... ... ... ... ... өкімет орындары қазақтың ең ... өз ... ... ... ... жылдың наурызында Сыртқы істер алқасы “Абылай ... ... ... ... алу ... оның адал болатындығының белгісі ретінде
қылышты сыйға тартып отырғаны айтылсын”.
Сонымен бірге шекаралық әкімшілік ... адал ... ... ... мен ... ... ... кездесуін ұйымдастыруға тырысты.
Бірақ бұл әрекетке Абылай көнбей Орынборға бармады. Ф.И.Сайманов ... ... ... деп ... ... ханы жол ... Ресейге
соғыс ашып қол салмақшы ниетте қытай ... ... ... ... өздері
ресей әскеріне де қытайларға да көмектеспейді деп жауап қайтарған”.
Абылай ханды орыс ... ... ... ... оны
орта жүздің ханы етіп жариялауға ұмтылды. Осы мақстапен дала ... пен Я. ... ... ... ... өзін хан етіп бекітуге императрицаға өтініш жасауға
көндіруге тиім болатын. ... ... және ... ... үшін оған жыл ... ... ... бірақ күткендері
орындалмай Абылай Ресей қолынан сан атағын алудан үзілді ... ... ... бола ... да Ресей әкімшілігі сұлтанды және ықпалды
ақсақалдарды жақын ... ... ... ... ... 1762 жылы ... губернаторы Сайтанов Абылайдың жылдық, жалақысын
мың санға дейін көбейтуді сұрады. ... ... ... ... жыл сайын 212 пұт, Жолбарыс сұлтанға, Құлсарымен Күлен ақсақалдарға
100 пұттан, Байжігітке 25 пұт ... ... ... басында “аса атақты қырғыз-қызық барынша жақын тартылсын,
оларға ... ... ... ... ... пәрен
етілді.
Абылай Ресейге шынымен бағынышты етуге жасалған әрекеттерден
шеберлікпен шыға ... ... ... ... ... ... және тәрбиелелігімен, өзіне бағынышты халық
санының күштілігімен және өздерінің ... ... ... бола
отырып, Абылай ... өзін қажет болуына қарай, бірде орыстардың ... ... ... ... ал шын ... тәуелсіз әмірші болды”-
деп жазды отл туралы А.И.Левин.
Орта жүздің ... 1771 жылы ... үш ... ханы ... кейін ерекше айқын болды. Ресей әкімшілігі де өте қиын
жағдайда ... ... ... сан ... ... оны ... алыстатуы
мүмкін қазақтардың жоғарғы билеушісі деп ресми түрде Нұралыны Кіші жүздің
ханы етіп ... ... және ... ... мен жанжал
туындамайынша, Абылайдың барлық үш жүхге ... ... ... ... қар ... ... өкімет орындарына өзін тану ... ... ... ал ... ... ... хат ... бірақ 1778 жылы
ғана императрицадан өзінің хан атағын тануды ... ... ... Сол ... Орта жүздің ханы етіп бекітуге патент, куәлік ... ... ... ... ... ... байланысты тоқтатады. Сонымен
бірге орыстың үкімет орындары белгілі бір ... ... ... ... қауымдарына ықпалын күшейтудің реті келген жағдайын құр
жібермеді. 1770 ж. Өскеменде уақ ... ... ... ... ... орыс бодандығын қабылдауға өтініш жасады. Көріп
отырғанымыздай, орыс шекаралық әкімшілігінің орта ... ... ... ... ... ... ... бұл ретте екіншісіне
артықшылық берілді. Қазақ билеушілерін алыстатып алудан қоқып орыстың
өкімет орындары олардың Цинь ... ... ... ... ал ... ... ... тәуелді екенін әдейі көрсетіп
екі жақты ой жүргізді және іс жүзінде ... еді. Орта ... ... ... тиімді бірден-бір құралы шекаралық сауда болды.
Ресейдің өкімет орындары өлкелі экономикалық жағынан игермейінше Орталық
Азияға экспансия жасау ... ... өте ... ... ... өмір ... даңқы мен гүлдену жағдайы үш бастаудан ... ... ... ... ... мен ... –жауға қарсы жеңімпаз бітім жасаудан:үшіншісі көпестер арқылы
алыстағы халықтармен артық ... ... ... деген
М.В.Ломоносов.
XVIII ғасырдың екінші жартысындағы Сібір шекаралық өкіметі ... ... ... ... ... саясатына қарағанда оның
жалпы алғанда неғұрлым жұмсақ әрі икемді болғанын атап өтеміз. Әрине ... ... ... ... бейбітшілігі емес, қайта ең алдымен
Ресейдің осы аймақтағы әскери тұрғыдан әлсіздігі және ... ... ... және ... Цин ... ... туғызған еді. Кіші
жүзбен салыстырғанда, Орта жүз бен Ұлы жүз ... ... және ... ... ал ... соң хан Абылай сынды күшті
көшбасшысының болуы маңызды зор ... ... ... де ... де бірде-бір қазақ ханының мұндай шексіз
билігі болған ... Бұл ең ... оның ... ... ... ... еді. Ш.Уаәлиханов былай деді: “Құрмет (ханға) әлдебір
мистикалық сипатта болды.. Бұл хан уақыт қастерлі еткен жеңілдіктерге қарсы
рақымсыздықпен ... ете ... өз ... ... оны ... деп
санайтындай сипат бере білді, көреген саясатшы және шебер дипломат Абылай
өзіне ергендердің сүйіспеншілігіне және ... ... ... ... Бұған ханның жеке қасиеттері де едәуір дәрежеде себепші болды.
Текті әулетттен шыққанына қарамастан балалық шағында бақташы да ... ... ... қарсы соғысқа қатардағы жасақшы ретінде қатысуына және
шайқаста батыр атағын алуға түра келді. Абылай сирек ... ... ... және дипломат болды. Дегенмен де ол тарих көшін өзгерте ... ... ... ... қайтадан қалпына келтіре де алмады.
Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы ханның өзі қанша өмір сүрсе ... ... 1781 жылы ... 70 ... ... Ташкенттен Түркістанға келе
жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне жерленді[5].”
Қорытынды
Ресей отарлауы ресми 1731 жылдан бастап ... XIXғ. ... ... орыс ... қазақ халқының ішкі сыртқы саясаттарына
айтарлықтай ықпал жасай алмады.
Әбілқайыр ұрпақтары Ресейге қосылып кеткенімен Кіші жүздің бір бөлігі
Орта және Ұлы жүз ... және ... ... ... ... Заманының даңқты ұлы Абылай білгірлігі, данышпандығы мен ақылдылығы,
саясаткерлігі мен дипломатиялық қасиеттерін ... ... ... ... ... үрке ... ... Абылайдың әккі
саясаткерлігі географиялық жағынан екі ұлы ииперия арасындағы қазақ елін
шын мәнінде тәуелсіз ... ... ... ... Елді бір ... ... ... мен ақсүйектер араздығын тыйып татуластырған,
халқына өз ... ... ... дара әрі дана ... қилы заманның өзі
қажет етті. Қазақ халқына Қытай басқыншылығы ... ... Цин ... ... ... бос сөз ... ... қазақ хылқының құрып
кетпей, одан әрі жандануын бағдарлай, әрі бағамдай білген Ұлы ... ... ... ... тең деп ... әбден болады.
Абылай хан тұсында қазақтар Орта Азия аймағында өз ықпалын ... ... бола ... жағынан ел бастаған Абылайдың даналығана қазақ халқы үлкен сенім
артып қолдау білдірді. Абылай халық ... ... ... ... 70
бала 30 ұл, 40 қыз ... да ... ... бола ... ... ... елді ұстап тұра алмады. Әрі сұлтан мен әрі ... ... ... би ... Әрине бұл Ресей отаршылығына өте қолайлы жағдай туғызды.
Цинь Богдыханы да ... ... ... ... Цинь ... ... ... агрессияшыл жорықтары сәтсіз
аяқталды. Қазақ қысына шыдау мүмкін ... ... ... ... ... ... ... баурайында осы күнге дейін
сақталған “Шүрейт қырылған” деген жер бір ... ... ... елестетеді. Сонау Каспийдіңарғы жағындағы Иран шахы да Абылайдың
мықты басшы екенін құрмет ретінде ... ... ... ... ... танытты.
Абылай тұсында елде шапқылық тиылып, мамыражай ... өмір ... ... ... Ресеймен, Қытаймен, Орта Азия хандықтарымен
сауда бекіді.
Пайдалынылған әдебиеттер
1. Қазақтан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін) Алматы. ... ... ... ... ... ... 2003 ... Абдилдакеева Айгул Мухтаровна. Историография присоединения Казахстана к
России. Афтореферат. Алматы, 2001 ... ... ... ... ... ... 2000 ж
5. Қазақстан тарихы 3 том.
6. Ч. Мусин. «Қазақстан тарихы»
7. Қазақстан тарихы Көне заманнан бүгінге дейін. 5 томдық 3 том. ... ... ... ... ... тарихы Алматы 2000 ж
9. Қасымбаев Қ. Қазақстан тарихы Алматы 1998 ж.
-----------------------
[1] Қазақтан тарихы – Артықбаев Жамбыл Омарұлы
[2] Қазақтан тарихы – Көне ... ... ... Қазақстан тарихы-Көне заманнан бүгінге дейін
Бес том 3 том ... ... ... ... ... в казахские земли. Борсукбаева А.М.
Алматы 2006 ж.
История Казахской ССРс древнейших времен до ... ... В пяти ... ... б.
[5] Қаратаев Н.К.,П.И.Рычков-выдающийся русский экономист
XVIII века II Вестник АН СССР. 1950 №3 85-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Драмадағы тарихилық. Қазіргі қазақ комедиясы7 бет
Астық түйірдің және дәнді дақылдардың жалпы сипаттамасы4 бет
Биологиялық активті заттарды полимерде иммобилизациялау41 бет
Жады интерфейсі. Енгізу-шығарудың негізгі интерфейсі12 бет
Зияанды бақашық қандаланың биологиясы зияанды фазасы, таралуы, есептеу әдістері4 бет
Каталитикалық риформинг үрдісі13 бет
Кәләмның шығуына ең көп әсер еткен факторлар4 бет
Кәсіби сөздердің зерттелуі турасында жалпы мәліметтер (Қ.Айтазиннің еңбектері жайында)32 бет
Пуринергиялық синапстарға қозудың берілуіне әсер ететін заттар4 бет
Реактивті қозғалыс3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь