Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері

1.Әлемдік тілдер.
2.Сөйлеу тілі мен кітаби тіл.
3. Әдеби тіл.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері.
Әлемдік тілдер. Антикалық Еуропада латын тілінің бүкіл Еуропа халықтарына канондық тіл болғаны сияқты, араб тілі де ислам діні тараған аудандар үшін канондық тіл болған, 17-18 ғасырларда жер шарының әр түрлі аймақтарына кең тараған испан, француз, неміс тілдері болса, 19 ғасырда мұндай дәрежеге ағылшын тілі, 20 ғасырда орыс тілі көтеріліп отыр.Бірақ бұл тілдер халықаралық деп аталғанымен, олардың ешқайсысы да әлемдік тіл болған жоқ.Алайда, бұл бағыттағы ізденістер толассыз жүріп жатыр.Сондай ізденістің нәтижесінде бірнеше жасанды, көмекші тілдердің жобасы ұсынылды.Солардың ішіндегі ең елеулісі - волапюк, эсперанто деп аталатындар.Мұның алғашқысы - әлемдік тіл деген мағынаны білдіретін ағылшынның вола, пюк деген екі сөзінің бірігуінен жасалған. Жасанды тілдер ішінде көптеген елдерде тарап, кең етек алған қазіргі түрі эсперанто деп аталады.
Сөйлеу тілі мен кітаби тіл. Бұлардың екеуі де бір ғана этникалық бірлік тілінің жеке көріністері, олар бөлек – бөлек тілдер емес, тіл біреу – ақ, сондықтан оларды тіл демей, стиль, яғни сөйлеу тілі стилі, кітаби стиль деген жөн.Дәстүрге айналған атауды бұзбау үшін ғана «тіл» деп отырмыз. Сөйлеу тілі дегеніміз әдеби тілге жататын бейресми жағдаятта қолданылатын, сөйлеушілердің тікелей қатысуымен жүзеге асатын машықты (спонтанды) сөз.
Қарым-қатынастың бейресмилігі, жағдаятқа тәуелділігі, машықтылығы сөйлушілердің әлеуметтік ролі, психологиясы, эмоциялық күйі сөйлеу тілінің құрылымдық сипатының күрделі екенін танытады. Сөйлеу тілінің эмоционалды-экспрессивті бояуы қанық болады және осымен байланысты интонациясы бай ым, ишара тәрізді бейвербалды таңбалар тілдік таңбалармен жарыса жүреді.
Сөзде редукция, эллипсистердің болуы сөйлеу тілінің табиғатына тән. Осылар арқылы нақты тілдік ситуацияда сөз құрылымы басы артық сөздерден арылып отырады. Мысалы:-Мынаны алсам ба? Жоқ, мынау тәуір сияқты. Бұл жерде тілдік емес жағдаят – кітап дүкені, әңгіме кітап жайында. Алайда нақты жағдаяттан тыс сөздің не жайында болып жатқанын түсіну қиын. Сондықтан коммуникациялық құрылым тілдік емес жағдаят және тілдік жағдаят деген негізгі екі бөліктен тұрады. Тілдік емес жағдаят сөйлеу тілінің құрамдас бөлігі болып табылады.
Сөйлеу тілінің өзіне тән фразеологиялық бірліктері бар. Сондай-ақ сөйлеу тілінде кітаби тілге тән лексиканың элементтері, терминдер, шетелдік сөздер, диалект, жаргон элементтері кездесіп оырады. Бұл сөйлеу тіліндегі тақырып алуандылығымен байланысты. Бейресми жағдайда коммуникатор күн райы, спорт, кәсіпке қатысты тақырыптарды тілге тиек етіп, бірінен екіншісіне оңай көшіп отырады.
1. Уәли Н. Сөз мәдениетінің ғылыми-теориялық негіздері. Алматы, 2007.
2. Балақаев М., Жанпейісов Е., Томанов М., Манасбаев М. Қазақ тілінің стилистикасы. Оқулық. – Алматы: «Дәуір», 2005 – 256 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫБІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТІРЛІГІСЕМЕЙ қаласының ШӘКӘРІМ атындағыМЕМЛЕКЕТТІК УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері ... ... ... ... Эльмира Мақсұтқызы
Қя-319 с
Семей-2015 ж
1.Әлемдік тілдер.
2.Сөйлеу тілі мен ... ... ... ... ... ... жіктері.
Әлемдік тілдер. Антикалық Еуропада латын тілінің бүкіл Еуропа халықтарына канондық тіл болғаны сияқты, араб тілі де ислам діні ... ... үшін ... тіл ... 17-18 ... жер шарының әр түрлі аймақтарына кең тараған испан, француз, неміс тілдері болса, 19 ғасырда мұндай дәрежеге ағылшын тілі, 20 ... орыс тілі ... ... бұл ... ... деп ... олардың ешқайсысы да әлемдік тіл болған жоқ.Алайда, бұл бағыттағы ізденістер ... ... ... ... ... ... жасанды, көмекші тілдердің жобасы ұсынылды.Солардың ішіндегі ең елеулісі - волапюк, эсперанто деп аталатындар.Мұның алғашқысы - ... тіл ... ... ... ағылшынның вола, пюк деген екі сөзінің бірігуінен жасалған. Жасанды тілдер ішінде көптеген елдерде тарап, кең етек ... ... түрі ... деп ... ... тілі мен кітаби тіл. Бұлардың екеуі де бір ғана этникалық бірлік тілінің жеке көріністері, олар бөлек - ... ... ... тіл ... - ақ, ... оларды тіл демей, стиль, яғни сөйлеу тілі стилі, кітаби стиль деген ... ... ... ... үшін ғана деп отырмыз. Сөйлеу тілі дегеніміз әдеби тілге жататын бейресми жағдаятта қолданылатын, сөйлеушілердің тікелей қатысуымен жүзеге ... ... ... сөз. ... ... жағдаятқа тәуелділігі, машықтылығы сөйлушілердің әлеуметтік ролі, психологиясы, эмоциялық күйі сөйлеу тілінің құрылымдық сипатының ... ... ... ... ... ... бояуы қанық болады және осымен байланысты интонациясы бай ым, ишара тәрізді бейвербалды таңбалар тілдік таңбалармен жарыса жүреді.
Сөзде ... ... ... сөйлеу тілінің табиғатына тән. Осылар арқылы нақты тілдік ситуацияда сөз құрылымы басы артық ... ... ... ... ... ба? Жоқ, ... тәуір сияқты. Бұл жерде тілдік емес жағдаят - кітап дүкені, әңгіме кітап жайында. Алайда нақты жағдаяттан тыс ... не ... ... ... ... ... ... коммуникациялық құрылым тілдік емес жағдаят және тілдік жағдаят деген негізгі екі бөліктен тұрады. Тілдік емес ... ... ... құрамдас бөлігі болып табылады.
Сөйлеу тілінің өзіне тән ... ... бар. ... ... тілінде кітаби тілге тән лексиканың элементтері, терминдер, шетелдік сөздер, диалект, жаргон элементтері кездесіп оырады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... коммуникатор күн райы, спорт, кәсіпке қатысты тақырыптарды тілге тиек етіп, бірінен ... оңай ... ...
Сөйлеу тілінің өзіне тән нышанын көрсететін лексика-фразеологиялық бірліктері бар. Сөйлеу тілі стилінің лексика-фразеологиялық құралы әртекті ... ... ... ... ... ... лексика-фразеологиялық құралы біртекті.
Сөйлеу тілінде сөздің синтаксистік орны кейде қатаң ... ... ... сұраулы, лепті сөйлем түрлерінің, эмоционалды-экспрессивті бірліктердің молынан кездесуі сөйлеу тілі үшін ... ... ... ... ... ... де ... көп кездесуі ықтимал. Бірақ негізгі коммуникациялық мақсат басқа. Көркем әдебиет стилінде сөзді бедерлеу арқылы әсер ету көзделсе, сөйлеу тілінде ... ... ... көзделмейді. Сөйлеуші бір нәрсеге, затқа, құбылысқа жеке адам ретінде өзінің ой-пікірін, сезімін қоса білдіріп отырады. Ал публицистикалық ... ... ... ғана ... ... бір ... ... әлеуметтік, топтық, қоғамдық қозғалыстың пікірін білдіріп отырады.
Сөйлеу тілі - әдеби тілдің функционалдық ерекше бір ... ... ... басқа функционалдық түрлері кодификацияланған негізде болса, сөйлеу тілінің кодификацияланбаған ерекшелігі оны өзге функционалдық стильдерден өзгешелейтін және оларға қарама-қарсы қойылатын ... ... ... ... ... ... термин сөздіктерде, грамматикада тіркелетін, көрсетілетін жазбаша және ауызша ... түзу ... ... міндетті нормалар дегенді білідіреді. Мысалы, бейресми жағдайда мен ойлаймын (менің ойымша), кітап алуға барғанем (кітап алуға барған едім); жел соғып, күн ... (жел ... күн ... бұлай сөйлеуге болады, бірақ жазуда, шаршы топ ... ... ... ... ... алуға барған едім; жел соғып, күн жауады деп ... - ... ... талабы. Ал сөйлеуші сөйлеу тілі нормасына тән осы ерекшеліктен бейхабар болса, оларды кез келген жерде (жазуда, сөйлеуде) талғаусыз ... ... ... ... тілдік және тілдік емес негізі белгілері бар. Сөйлеу тілінің ... ... ... ... ... қасиетке ие құрылым екені оның тілдік емес белгісіне жатады. Ал кез келген мәтіннің жазба нұсқасы ой жіберу, ой жүгірту арқылы ... яғни аз да ... ... ... ... ... тілі ... арасында бейресми тілдік қарым-қатынаста қолданылады. Үй іші, көше, таныс, жора-жолдас, көрші-көлем т.б. арасындағы сөз ... ... ... ... мен ... ... ... сөйлесуі - сөйлеу тілінің тілдік емес негізі белгілерінің бірі. Бұл жерде сөйлеуші ғана белсенділік ... ... ... да ... болады. Тыңдаушы вербалды (иә, солай, әрине, жақсы т.б.) және бейвербалды ... ... (бас ... бас ... ... қол сермеу т.б.) арқылы сөйлеушіні қоштап отырады. Сөзді қоштау, қош алу арқылы тыңдаушы сөз желісінің үзілмей, жалғаса беруін қамтамасыз етіп ... ... ... тағы бір аса ... белгісі пресупозициялық, аялық біліммен байланысты. Сөйлеу тілі әдетте бірін-бірі білетін, жағдаятпен таныс коммуниканттар арасында қолданылады. ... мен ... ... ... пресуппозицияға негіз болады. Сөйлеуші мен тыңдаушыға ортақ жағдаят пресуппозицияға негіз болады. Ал пресуппозиция ... мен ... ... ойға ... ... сөздің редукцияланып, ықшам түрде айтылуына мүмкіндік береді.
- Алдың ба?
- ... ... ... ... ... айтылымда коммуниканттарға белгілі сөз арқауы (предметі) редукцияланған. Сөз ... ... ... ... Ақтауға ұшатыны коммуниканттарға белгілі жайт. Сондықтан белгілі жайттардың беймәнделіп (деактуализациясын) қолданылуы сөйлеу тіліне тән норма деуге болады. ... ... ... ... тілдесушілердің (коммуниканттардың) бірін-бірі түсінісуіне ешбір нұқсан келтірмейді. Ал белгілі жайттардың редукцияланбай айтылуы көбіне-көп тыңдаушыны мезі етіп ... ... ... ... ... Сөйлеу тілінде боп, кеп, бересашы, күн жауат, бартын, барат, айтат, кеп қапты т.б. дыбыстық құрамы жағынан ықшамдалған бірліктер жиі қолданылады. ... ... бұл ... ... ... ... тілі үшін ... Сондай-ақ сөйлеу мәтінінде әлгідей сөздердің толық нұсқасы да қолданылады. Алайда жалпы ... ... тән ... ... ... ... статусына нұқсан тигізбейді.
Сөйлеу тілінің тағы бір тілдік ерекшеліктерінің бірі - тұрпат, меже тұрғысынан ықшамдалған бірліктердің мәтінде ... бойы ... шарт ... ... ... ... мен ... нұсқа алма-кезек қолданыла береді. Бұл қасиет сөйлеу тіліне тән еркіндікті білдіреді: кеп кетті/келіп кетті, жел соғат/жел соғады.
Әрине, ... ... ... бір ... ... ... ... тіркесі арқылы санада қалыптасады. Тілдік бірліктердің комбинациясы сөйлеушінің аялық білімін, пікірін, ... ой ... ... ... ... т.б. білдіреді. Бұл - сөйлеушінің тілдік компетенциясына, құзыретіне байланысты.
Тілдік құзырет ұғымы - ... ... әсер ... орталық ұғымы. Тілдік құзырет тілді білу дегенге саяды, ал тілді білу дегеніміз ... ойды ... ... амал-тәсілдермен еркін жеткізе білу; белгілі бір тілде айтылған сөздің мәнін біліп, сентенциясын, ... ... ... тұлғалардың мән-мағынасын ажырата білу; сырт тұлғасы әртүрлі құрылымдардың, бірліктердің ортақ ... ... ... ... дұрыс сөйлемдерді тілдік тұрғыдан қате сөйлемдерден ажырата білу.
Коммуникативтік құзырет (компетенция) тілдік қарым-қатынастағы әлеуметтік мәдени нормаларды және ... білу ... ... Коммуникативтік құзыреті жоғары адам әртүрлі деңгейдегі бірліктердің мағынасы мен сол элементтердің өзара тіркесіндегі мағынасын білумен бірге мәтін деңгейіндегі әлеуметтік өлшемдерді, ... тіл ... ... формаларын қолдана алады. Белгілі бір оқиға өзінің бағасын шынайы түрде бере отырып, оған тыңдаушы тарапынан жауап реакция туғыза ... ... ... ... әртүрлі коммуникативтік жағдаяттарда паронимдер, фразеологизмдерді, мақал-мәтелдерді, мәтіндік клишелерді, прецедентті мәтіндерді т.б. білуінің мәні айрықша. Бұлар тілдің әлеуметтік ... ... ... ...
Сонымен, тілдік қарым- қатынас ойдағыдай болу үшін сөйлеуші тыңдаушыға тек жалаң фактілерді ғана айтып қоймау керек, тек ақиқатты айту жеткіліксіз, ... ... ... ... беру ... Сөз ... сөз ... ирония, юмор, символ, образ, пардокс т.б. тыңдаушыны бейжай қалдырмайды, тілдесушілердің өзара түсіністігіне жол ашатын жанама тәсілдерге жатады.
Бетпе-бет ... ... ... ... кідірісі, сөдің қарқыны, сөйлеушінің бет-әлпетіндегі құбылыстар, ым мен ишара бетпе-бет сөйлесуде сөз ... ... ... отыратын маңызды элементтер болып табылады.
Қарым-қатынастың тілдік дүниеліктердің қалыптасуына көп жағдайда тілдік емес факторлар ұйтқы болады. ... емес ... ... ... ... ... білім, сенім т.б. мәнділіктерден тұрады. Осымен байланысты тілдік ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің тек тілдік формаларды талдауына тәуелді емес. Диалогтің ойдағыдай өтуі лингвистикалық және лингвистикалық емес факторларға байланысты.
Диалогтегі сәттілік пен ... ... ... ... ... ... ... б)коммуниканттардың құзыретіндегі жақындыққа, я болмаса алшақтыққа; в)коммуниканттардың жыныс, жас, тұлғалық ерекшеліктеріне байланысты ... ... ... ықтимал.
Диалогтің өрбуіне немесе үзілуіне коммуниканттардың көңіл күйі де ерекше әсер етеді; бөгде адамның қатысуы да ... ... кері ... ... ... ... коммуникативтік орта сөйлеушілер үшін қолайсыздық туғызады. Тілдік қатынас өз ... ... да, ... қабілеті шектеліп қалады. Қарым-қатынастың тепе-теңдігі (паритеттілігі) сақталмаған жағдайда диалог ойдағыдай өрбімей қалады.
Диалог ... ... ... ... ... ... ... - орынсыз ескерту жасау, сөзді орынсыз бұзу, орынсыз сұрау қою, орынсыз көп ... ... ... ... т.б. ... - жазба тіл болу үшін жазудың, баспа орнынаң ... ... ... - ... тіл болмақ емес.Сөйлеу тілі мен кітаби - жазба тіл этникалық бірлік тілінің екі түрлі көрінісі, екі түрі ... ... тіл . 16-17 ... ... 20 ... басына дейін қазақ қоғамы мәдени дүниесінде ауызша төл әдеби тілмен қатар және бір әдеби тіл өмір сүрді. Ол - бірқатар ... ... ... ... ... әдеби тіл - түркінің (қазақтың), кейінірек 19 ғасырдың соңғы ширегінде атанған түрі. Мұның ... аясы төл ... ... ... ... ... қазақ әдеби тілі көркем әдебиет пен заң-сот (билер сөздері) ісі, шешендік өнері сияқты салаларға қызмет етсе, түркілік жазба тіл ... ... мен хат ... ... ... мұсылманша діни әдебиет және ғылым салаларында қолданылды. Қазақтан шыққан ... ... ... ... ... деп аталатын шежіресі 16 ғасырдың соңында (1602 ж. жазылып біткен) қазақ тілі ... ... ... ... ескі түрі ... ... Сондай-ақ қазақтың хан, сұлтан, старшиналарының көбінесе Россия империясының әкімшілік орындарына және ... ... ... әр ... ... қатынас қағаздары мен хаттары жазба түркіні пайдаланды. Бұл құжаттар 1940 ж. профессор М. П. Вяткин жариялаған (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлемдік тілдер. Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері10 бет
Әлемдік тілдер.Тілдің диалектілік, әлеуметтік жіктері жайлы8 бет
Әлемдік тілдер жайлы4 бет
Платонның жан мен таным туралы ілімі6 бет
Жергілікті диалектілер және оларды зерттеудің маңызы12 бет
Сыр өңірі жазушыларының тіліндегі жергілікті қолданыстар41 бет
"Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары"6 бет
"Тілдің танбалық сипаты."6 бет
"Түркі тілдерінің жіктелуі."6 бет
Aғылшын және қaзaқ тілдеріндегі келер шaқ63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь