XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан

Кіріспе

Абылайхан бейнесінің Бұқар жырларында жырлануы
Үмбетей жыраудың Абылайхан бейнесін сомдауы
Тәтіқара жыраудың Абылайхан туралы жырлары
XIX ғасыр өлең жырларындағы Абылайхан

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
«Қазақ хандарының арасында Абылайдай шексіз билікке ие болған бірде-бірі жоқ дегеніндей қазақ ақын жырауларының шығармашылығында дәл Абылайдай шексіз жырланып, дәріптелген ешкім болмады. XVIII ғасырда Абылай туралы өлең, жыр, толғау тудырған Бұқар, Үмбетей, Тәтіқара, Ақтамберді, Күдері Қожа шығармаларында жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күрес, ел бірлігі ғана көрінбейді, ең бастысы, заман күрескері Абылай тұлғасы шынайы жырланады. Тарихи өлең көне заманнан бері халықтың өзімен бірге жасасып келе жатқан жанр. Халық басынан өткен оқиғалардың барлығы да тарихи өлең туғызып отырған.
Демек, ел басынан өткен XVIII ғасырға небір сұрапыл оқиғалар жырланған өлең-толғауларда, сондай-ақ кезінде елінің тірегі, жүрегі болған қайраткер, қаһармандарының өнеге,лі ерлік істері де айқын көрініс тапқан. Сол кездегі ақын-жыраулар поэзиясы Абылай заманы және өмір жолымен жете таныстырады, дәуір тынысын жеткізеді.» Тарихи өлең - өмірде болған нақты оқиғалар мен адамдарға арналған шағын, бірақ біршама эпикалық сарыны бар шығармалар. Тарихи өлең әдетте оқиғаның ізі онша суымай тұрғанда, фактілер ұмытылмай тұрғанда туады да, онда шындық іздері басым жатады. Абылай бейнесінің тарихи өлең-толғауларда қалай сомдалғанына, бейнені ашудағы ақын-жыраулар қолданған көркемдік әдіс-тәсілдерге, әсіресе, әдеби шындық пен тарихи шындықтың сабақтастығына тоқталмақпыз. Яғни тарихи жырдың, тарихи оқиғалардың ізін қайталамайтындығын еске ұстай отыра ондағы заман шындығы, баяндалуы, ең бастысы Абылайдай тарихи тұлғаның қаншалықты бағалануын қарастырамыз.


Тарихи өлең, жырларға өзек болған жайлар XVIII ғасырдағы қазақ халқының басынан кешкен тағдыры, жоңғарларға қарсы ұзаққа созылған күресі, ішкі-сыртқы саяси жағдайы. «Небір дәуірден бері іргелес отырған соң ба, түркі тектес халықтардың ауыз әдебиетінде де негізгі қарсыласымыз қалмақтар болып келеді деген Ш.Айтматов сөзінің мәні зор. Ақын-жыраулар жыр толғауының дені – жоңғар шапқыншылығы. Сондықтан да Абылай заманы ақын-жыраулар шығармаларында шынайы жырлануымен ерекшеленеді. Әрі маңызды тарихи оқиғалардың сипатын ашады. М.Ә. сөзімен айтқанда: «Тарихи өлеңдер ең алдымен ел тіршілігінде аңыз болып өткен тарихи оқиғадан туады. Тарихи өлеңдердің ішіндегі адамдар-жалпақ елге аты белгілі, жалпақ елге қадірлі, сүйікті адамдар. Өйткені сондай өлең толғаулардың арасында XVIII ғасырдағы ақын жыраулар поэзиясында жарқырай көрінетін ерекше тұлға – Абылайхан. Және өмірбаяндық деректерінен бастап, жекелеген ерліктері, қолбасшылық, қайраткерлік, дипломатиялық қызметтері қамтылған, жан-жақты көрсетілген.»»
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы 3 том Алматы 2002ж.
2. Бес ғасыр жырлайды.
3. Қозыбаев. Абылайхан Кенесары. Алматы 1993ж.
4. Ә.Дербісәлин 15-18 ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы 1976ж.
5. Ысқақов. Абылайхан. Алматы 1992ж.
6. Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері. 1 том. Алматы 1958ж.
7. Ә.Тарақ «Алаштың айбын ардағы - Абылайхан». Алматы 2003ж.
8. Қансейіт Әбдезұлы «Тарих және тағдыр». Алматы «Қазығұрт» 2004ж.
9. Қазақ совет энциклопедиясы.
10. М.Мағауин. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет «15-18 ғасырлар» Алматы 1992ж.
11. Қазақстан тарихы. Көне заманнан бүгінгі күнге дейін. Алматы 2002ж.
12. Ш.Қуанғанов. Бұқар жырау және оның заманы. Алматы 1992ж.
13. Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап». Алматы 1980ж.
14. И.Тасмағанбетов. «Дала даналары».
15. Қазақ совет энциклопедиясы. 2 том.
16. 15-18 ғасырлардағы қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы 2000ж.
        
        Кіріспе
Абылайхан бейнесінің Бұқар жырларында жырлануы
Үмбетей жыраудың Абылайхан бейнесін сомдауы
Тәтіқара жыраудың Абылайхан туралы жырлары
XIX ... өлең ... ... ... ... ... арасында Абылайдай шексіз билікке ие болған бірде-бірі
жоқ ... ... ақын ... ... дәл ... ... дәріптелген ешкім болмады. XVIII ғасырда Абылай туралы
өлең, жыр, толғау тудырған Бұқар, Үмбетей, ... ... ... ... ... ... ... азаттық күрес, ел бірлігі
ғана ... ең ... ... ... ... ... шынайы
жырланады. Тарихи өлең көне заманнан бері ... ... ... ... ... жанр. Халық басынан өткен оқиғалардың барлығы да тарихи өлең
туғызып ... ел ... ... XVIII ... ... сұрапыл оқиғалар жырланған өлең-
толғауларда, сондай-ақ кезінде елінің тірегі, жүрегі болған қайраткер,
қаһармандарының өнеге,лі ... ... де ... ... тапқан. Сол кездегі
ақын-жыраулар поэзиясы Абылай заманы және өмір ... жете ... ... ... ... өлең - ... ... нақты оқиғалар мен
адамдарға арналған шағын, бірақ біршама эпикалық сарыны бар ... өлең ... ... ізі онша ... ... ... ... туады да, онда шындық іздері ... ... ... ... ... ... ... бейнені ашудағы ақын-жыраулар
қолданған көркемдік әдіс-тәсілдерге, әсіресе, әдеби шындық пен ... ... ... Яғни ... жырдың, тарихи
оқиғалардың ізін қайталамайтындығын еске ұстай отыра ондағы ... ... ең ... ... ... ... қаншалықты бағалануын
қарастырамыз.
Тарихи өлең, жырларға өзек болған жайлар XVIII ... ... ... кешкен тағдыры, жоңғарларға қарсы ұзаққа созылған күресі, ... ... ... ... ... бері ... отырған соң ба, түркі
тектес халықтардың ауыз әдебиетінде де негізгі қарсыласымыз қалмақтар ... ... ... ... мәні зор. ... жыр ... дені
– жоңғар шапқыншылығы. Сондықтан да ... ... ... ... жырлануымен ерекшеленеді. Әрі маңызды тарихи
оқиғалардың сипатын ашады. М.Ә. ... ... ... ... ең
алдымен ел тіршілігінде аңыз болып өткен ... ... ... Тарихи
өлеңдердің ішіндегі адамдар-жалпақ елге аты белгілі, жалпақ елге қадірлі,
сүйікті адамдар. Өйткені ... өлең ... ... XVIII ... ... поэзиясында жарқырай көрінетін ерекше тұлға – Абылайхан. Және
өмірбаяндық ... ... ... ... ... ... ... қамтылған, жан-жақты көрсетілген.»»
Абылайхан бейнесінің Бұқар жырларында жырлануы.
Бұқар жырау поэзиясы арқылы Абылайдың қолбасшылық, қайраткерлік тұлғасы
және оның сол ... ... ... ... бізге жетіп отыр. Әрі
ол тарихи деректермен сәйкестік табуымен да ... ... ... жырланған әрі өзі қатысып, куә ... ... ... табуымен да маңызды.
Абылай туралы молынан жырланған әрі өзі қатысып, куә ... ... ... ... сол ... «көзі мен құлағы» Бұқар жырауы
екені белгілі.
Бұқар ... ... ... бізге Абылай дәуірінің болмыс-бітімі, Абылайдың
іс-әрекеті нақтылы өмір ... ... ... жетті.
Жалпы Бұқар өлең-толғауларының басты кейіпкері Абылай болуында үлкен мән
бар. Өйткені ... ... ... ... ... ... ... кезінде тоз-тозы шығып тентіреп кеткен елдің басын қосып, жоңғар
шапқыншылығына қарсы азаттық күреске жұмылдыру-тек Абылайдай ... ғана ... ... ... ... ... талдап көрсетеді. Мәселен Бұқардың «Ай Абылай, Абылай!»
атты талдауын алайық:
Ай Абылай, Абылай!
Мен сені көргенде
Тұрымтайдай ұл едің,
Түркістанда жүр едің
Әбілмәмбет ... ... жүр ... қай ... ... жетіктің
деп біртоқталды.»
Тарихи деректерге сүйенсек, Абылайдың Әбілмәмбетте қызметші болғаны шындық.
Бұқардың
Дәулет құсы қонды басыңа,
Қыдыр келді қасыңа
Бақ үйіне түнедің –
деуінің де мәні бар. Шын ... ... ... ... ... ... ... қайта бұл істі өз ақылымен шешкенін жөн көрген.
Ашуланба, Абылай,
Ашулансаң Абылай,
Көтерермін, көнермін,
Көтеріп қазыға салармын
Өкпеңменен ... ... ... бетіне басады. Жалпы хандардың қатыгездігін, билік басындағы
теріс қылықтарын батыл айтып көрсету жырауларға тән бір қасиет, ерекшелік
болса ... ... өзі де «Іш ... ... ... ... ... жанның тартатын күйі. Бірақ қызуқанды Абылай айтқанынан
қайтпай тұрып алса керек. Ханның ... ... ... Бұқар
жырау Абылайдың тасыған көңілін, астам сөзін басу үшін ... ... ... жарияланған шығармаларында бұл өлең:
Орыспенен соғыспа
Басына мұнша көтерген
Жұртыңа жаулық сағынба
деп берілген.»
«Осыншама өзіңді тәрбиелеп басына көтерген ... ... ... ... ... ... ғой, - деп, ... бір қызарды, бір
қуарды – ақырында бұл кісінікі ... сөз деп, ... ... ... деп анықтайды.
Осы жолдардың алдында Абылай былайша дәріптенеді:
Жұлдызың туды – ау оңыңнан,
Жан біткен еріп соңыңнан.
Он сан алаш ... ... ... және ... бір тұрсың қолыңнан.
дей отырып нағыз өз жерінде тура билігін жүргізе алатындығын айтады. Қалай
десек те, Бұқар ... 20 ... ел ... ... ... ... ... былай қойғанда, Абылайдың Бұқар жыраумен
қоштасардағы ... « ... ... ... ... ... ... сегіз жыл қазаққа
хан боп тұрдым» деген сөзі – шындықтың шаң баспас шарайнасы емес ... ... ... ... ... ... ... жылдарымен сәйкес келеді. Бұл кезең Қалдан Серен дүние
салып, жоңғар хандықтарының таққа ... ішкі ... ... Бұл ... ... өз ... ... пайдаланған тарихтан
белгілі.
Отыз беске келгенде,
Қара судың бетінде,
Соқтырып аққан сен едің, -
деп жырау ... өзек ... бұл кез – 1743 жылы ... жоңғар
тұтқынынан босап шыққаннан кейінгі ел ... ... ... ... қарсы табанды күреске бет бұрған жылдар.
Бұқардың «Құбылып тұрған бәйшешегі» жоғарындағы толғаудан кейін ... ... ... ... ... ... ... келгенін, баяғыдай
ақыл айтуға қуат-қажырының азайғанын айта ... ... ... ... ... -
деп Абылайдың жасынан халқының қайраткер тұлғасына айналғанын айғақтайды.
Бұқар жырау «Ай Абылай, ... деп ... ... ... ... де әйел ... ақыл бере ... қалмақтан қалыңдық алудың
ерекшелігін ... ... одан ... ұрпақ тегіңді сақтайды, өзіңдей
асыл затты ... ... ойға ... ... бір зайып,
Сүйегіңді жоғалтпас, -
Дегені де осыған саяды. Одан әрі:
Абылайымсың алқатқан,
Отының болсын жантақтан.
Қатының болсын ... ... ... ... ... әйел ... ... бере келіп, қосының, яғни әскери күшің тек
қазақтардан ғана болсын, басқа елдерді араластырма деуі де, дана ... ... орны ... ... ойға алуы ... ... Қытаймен, Орта Азия ... ... ... ... де төңірегіне топтасқан айтулы батырлар
Қанжығалы Бөгенбай, ... ... ... Наурызбай, Албан
Қангелді, Райымбек, Олжабай, Малайсары, Бердіқожа, Сары, Баян, ... ... т.б. ... ... қатысқанын еске алсақ қолбасшының қабілет-
қарымы даралана ... ... ... сол ... басқа жыраулар шығармаларында,
кейінгі тарихи жыр, ... ... ... ... арыстанға,
бәйтерекке теңеу ерекше сипат алған.
Абылай тұлғасын жырлауда ақын-жырауларға тән көтеріңкі ... ... ... ерекше сүйіспеншілік сезім байқалады. Мұның өзі ... өз ... ... ... де ... ... ... ретінде
жырлануы ғана емес, дәстүрлік сипат алуының, феномендік ... ... ... ... шығармашылығының негізі – Абылай басынан өткен
жайларды қамтыған. Абылай ... ... ... хандық дәуірі бір
сөзбен айтқанда, сол заманның тарихы. ... ... ... ... адам ... ... адамдар. Бірақ солардың бейнесі мен ісін ... ... мен ... ... ... ... ... елдігін сақтаудағы,
хандық билікті нығайтудағы қайраткерлік істерін, бойындағы парасаттылығын,
көрегенділігін, ... ... ... ... әсірелеуге
болмайды. Көрген білгенін, көңілге түйгенін бүкпесіз шындық тұрғысында
айтады. Жырау ... ...... ... ... ... ... Дәулет құсы басына қонған, қыдыр басына келген, «бақ үйіне
түнеген» қасиетті де киелі ... Әрі ... таяп ... ... тасқа
білеген», «Алмаған жауды қоймаған» - батыл, ақылды, ... ... ... ... жан біткен соңынан ерген», «Он сан алаш болсын аузына
қаратқан» - ... ... ... ... ... елді ... ... астында топтастырып, азаттық күресіне жұмылдырған қайраткер,
«Арсы ... ... үнін ... - яғни ... ... және
хандықтар мен ел мүддесі үшін бітімдесіп, маңызды мәселелерде тапқырлығын,
білімділігін, ... ... ... зор ... ... ... Үш ... басын құрып, Жоңғар, Қытай, Ресей мемлекеті,
Орта Азия хандықтары жан-жақтан ... ... ел ... қыл үстінде
тұрған шақта бүкіл қазақ ... дана ... ... үшін ... ... күрескерлік рөлін Бұқар ерекше бағалайды. Жырау ... ... ... ... елге ... ... ... істерін
сүйіспеншілікпен дәріптейді. Жетім-жесірге жасаған жасаған қамқорлықтарын,
елді отырықшыландырып, қала салғызуға жұмылдырып, өркениетке бет ... яғни өз ... ... ... ... да ... кеңесі арқылы
шешкенін үлгі тұтады. Шындығына келсек, ... жеке ... ... ... ... ... ... хан қаһарынан, Абылай- беделінен
қаймықпай, кейде өзінің өр, қайсарлығына басып, көнбеген ханға «Ай Абылай,
Абылай!» - деп, ... ... ... өзі ... ... ұл ... құрметке бірден жеткендігін, яғни қай жерде жүріп жеттің деп тәубаға
келтіріп отырған.
Бұқар поэзиясының құрылысына келсек, Абылай ... ... ... ... ... ... ... маңызды жайларға тоқталып өтеді. Және
белгілі бір ... ... ішкі ... ... сақтай отырып, ойды
түйдектерге жеткізеді. ... ... ... өмір ... ... ... береді. Кейде бір дыбыстық ерекшеліктердің қайталануы
бейнесі ашудағы ... әдіс ... ғана ... ... ол Абылайдың сол
кезеңдегі атқарған істеріне баға беруде өзіндік ... ... ... ... ... оның ... ... қайраткерлік қызметін көрсетуде
дәстүрлі эпикалық жыр үлгісін жаңа арнада жалғастырушы. Яғни ... ауыз ... ... ... XVIII ... поэзиямызды эпос, ұсақ салт жырларының стилінен бөліп,
күнделікті өмір проблемаларына негіздеді. Сөйтіп, XV ... келе ... ... ... одан әрі ... туғызды. Бұл өз кезеңі үшін зор
жаңалық ... 1 Ә. ... ... ... ...... хан ... – 2003 32 –
бетте
• 2 Ә. Тарақ «Алаштың ... ...... хан ... – 2003 33 –
бетте
• 3 ... 34 – ... ... ... ... ... ... өлеңдеріне өзек еткен сол заманның ақын-жыраулары Үмбетей,
Тәттіқара, Көтеш, Шал т.б. да ... ... ... ... ... ... ... таралап бейнелемесе де, ханға қатысты ... ... ... ... Абылайханның өмірбаянының Бұқар айтпаған
кезеңдерін тарихи шындықпен білуімен құнды мұра ... ... ... ... деген толғауында:
Салмақтасаң, айта ғой,
Хан алдында, күшінуді.
Елімді иесіз деймісің,
Ерімді иесіз деймісің, -
деп асқақ айтуы да Абылайдың ел ... ... ... аян етуі ... ханның халық пір тұтып, қадірлейтін ардақты да аруақты тұлғасын баян
етуі. Бұқардың «Бөгенбай ілімін Абылайға ... ... ... батыр өлімін Абылай ханға естіртуі» де – Абылай тұлғасын ... ... ... ... болған сол еді
Сіздей төре сұңқарға,
Бәйгелі жерде бақ болған,
Сіздей жүйрік тұлпарға, -
Десе, Абылайды төре тұқымы етіп ... ғана ... құс ... ... ... ... оның қайраткерлік қызметіне
сүйіспеншіліктен туса керек. Үмбетей Абылайдың халық ... ... ... ерекше қасиеттерін де сипаттайды:
Төле биді тапқанда,
Күндіз түйе баққанда.
Жалғазбын деп шошымай.
Еш ... ... ... ... ... ... жастанып басыңа,
Қол аяғың төрт жақта,
Жатушы едің сол жақта,
Ұмыттың ба Абылай, -
деп балалық шағының ерекше сәттерін түйіндейді. ... ... ... ... ... бағы ... ... ел құрметіне бөленген шағын
сүйсіне ... 4 ... Ш ... ... және оның ... ... 1992 ж. 93 – бетте
• 5 Жұмашев.Қазақ эпосы мен әдебиеті тарихының мәселелері.Алматы 1958 ж.
101 - бетте
Сол ... ... ... бөленіп, есейе келе хандық тұғырға көтеріліп,
«Әлемасқан жан болғанын» сөз етеді.
Қалдан ... ... сені ... ұстап алғанда,
Алып барып Тәшкенде,
Тар зынданға салғанда,
Елің қараң қалғанда, -
деп жырау Абылайдың қапылыста жау тұтқынына түсуін, оған үміт артқан ... ... ... жай ... ... ... ... Қалдан
ханның Абылайды қолға түсіруді мақсат еткені. Міне, осындай тұғырыққа
тірелген шақта үш ... ... ... жақсы, яки билер, ақсақалдар
барғанда да жоңғарлар көнбегенін, Абылайдың ... ... өз ... сын ... ... ... сөз айтып,
Жауаптастың, қарыстың,
Шешендік жолын тұтындың,
Үш ауыз сөзбен құтылдың, -
деп жырау ... ... ... ... ... ... да, ... батыл да байыпты жауаптарыман Қалдан ханның мысын ... ... ... бір жағы ... тікелей табандылығы, мәрттігі себеп
болғанын айқындайды6.
Жалпы Абылайдың қалмақ тұтқынына түсуі ... ... мен ... айтылады. Көпшілінде Ұлытауда аң аулап жүріп, ұйықтап қалып қолға
түсті десе, - енді ... ... ... ... көп ... ... қолға түскен деседі. Нақты тарихи дерекке сүйенсек, «Сыптан бастаған
қалмақ ... ... ... пен ... ... ... болған Абылай
сұлтан 200 адамдық қолмен шабуыл жасап, қалмақтар оларды талқандап, Абылай
сұлтанды қолға түсірген. Әрине ... ... ... ... ... ... ... жеткізсе, Үмбетейде бұл шынайы көрініс ... ... ... да, ... би ... 90 ... Қалденге баруы, Әбілмәмбет
ханның ұлы Әбілфейіздің ... үшін ғана ... ... ... ... басын аршалау үшін жіберілуі, Орынбор комиссиясының басшысы Неплюев
арқылы Әбілқайырдың өтінішімен орыс елшісі К.Миллердің ... ... ... өлең ... ... ... ... елдің» жанкешті ұмтылысы болғаны
айқын. Бұған дәлел Нияз батырдың аманатқа, Қазыбек бидің үш рет ... ... бәрі де ... ... ... босатып алуға жасалған
қадамдар болғаны айқын. Орыс елшілігінің ... ... ... да оған
өз мүддесі үшін қол ұшын бергендігін дәлелдесе ... 6 Бес ... ... 2 – том. 51 – ... 7 ... 53 – бетте.
Абылай өз басына төнген қауіпті мойымай көтеріп, жаудың ... ... ... ... ... сөз ... сескенбеуі, қаймықпай,
жауаптанып, қайсарлықпен қарысып, ... ... ... ... ... сөзбен құтылуы тарихи деректермен үйлеседі. Үш ауыз ... бірі ... ... ... қолға түсуі; екіншісі, қала ... ... ... үшіншісі, өзінің жалғыздығы, ұрпағының жоқтығы. Бұл үш ... ... ... ... ... ретінде беріледі. Жырда –
Абылай ойрат тілінде ... деу – ... ... ... ... ... ... хаттарын тотый-монғол тілінде жазғаны мәлім.
Демек, Абылайдың мойымас мәрттігі, қайсар, өжет, өршілдігі адуындылығы ... ... ... да ... ... отырып үлкен олжамен
оралу, қалмақ ханының ішкі ... ... да, бір ... ... ... үміттену аңғарылады. Абылайдың хандық құрған кезеңіне
жырау былай баға ... ... сай ... ... бай болды.
Елге лайық ер болды,
Өзге жұрт аңсар жай болды.
Яғни:
Аруағыңа болысқан,
Әділ билік қылысқан,
Қашпаған қандай ұрыстан, -
деп, жырау осыған лайық ... ... Қаз ... ... Керей
Жәнібек, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы ... ... би, ... ... хан ... ... жеке ... ерлік істері, ақыл –
парасатты, қабілет- қуатымен бірге, айналасына терең ойлы ... ... ... ... ... өзге ... осыған аңсары ауғанын
аңғартады. Абылайдың парасатты сөзімен де, қауымды қайраткерлік істерімен
де ... ... жол ... ... ... ... ... сөзін ием еді,
Жолыңды теріс демеді
Қай бақытың кем еді...-
деп ерекшелейді. Бұл «хан Абылай атандым, ... ... ... ... Бұқар ойымен үндестік тапқан. Жырау сондай-ақ
жауының қанын ағызған,
аузынан балды тамызған
би менен ... аз ... па едің шаба ... «Ел ... көп еді» деп ... ақ туының астына топтасқан үш
жүздің билері мен батырларының ынтымағын айтады8.
• 8 Мағауин М. Қазақ ... ... ... (15- 18 ғасырлар)
Алматы 1992 ж. 78 – бетте.
Жырда әскербасылық іскерлігі асқақ ... Ол ел ... үшін ... ... мен ... ... шектеп, бір орталыққа
шоғырландырды. Елдің ішкі, сыртқы жағдайларын, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... айтқан «аузынан бал тамызған
билер» мен «ханға сай, елге лайық батырлар, хан ... ... ... ... ... жырының тағы бір ерекшелігі, Абылайдың
қырғыз, Абылайдың қырғызға қарсы жорығын ... ашып ... әрі ... ... мен ... келетіндігін аңғару қиын емес.
Анау бір жылы аттанған,
әскерді қырғыз қырғанда,
басынан оба қылғанда –
деп Абылайға дейін ... ... ойға ... көк ... ... ... бастап барған қолдың жеңіліске ұшырауы болса
керек. Мұны ол туралы ... ... ... жазып алып С.Торайғыровтың
«Айқап» журналында жариялаған аңызы да теріске шығармайды: «Қырғыздың бір
бас, бір шыңнан ... ... ... ... ... ... берген соң, Абылай қырғызға қол жиып аттанбақ болды », дегені де
Үмбетей жырымен ... ... ... ... ... бекерден-бекер
аттанбаған. Қырғыз тарихына сүйенсек, «феодалдық үстеме тап ... ... ... ... шапқыншылықтар», ұлы жүз қазақтарының шырқын
бұзса керек. Оның үстіне қырғыздың феодал манаптары Садыр, Есенқұл, ... ... ... ... ... ... ... Қоқан ханы Ердена
бектің азғыруына еріп, 1756 жылы Жетісуды шауып, оны Сарыбелге ... ... ... ... ... де жаны бар. ... ... бейбіт жатқан
қырғыз халқын қырғындау саясатын көздеген жоқ. Ел ... үшін ... да ... ... ... жорығының жыр өзегі болуы жайдан – жай
емес. Шоқан Абылайдың қырғыздарға шабуының қалай ... әрі 1770 ... ... ... ... ... ... сыйынып, құрбандыққа ат
шалып, мойнына ... ... «көз ... төгуі». Бұл жеңістің оңайға
түспегенін аңғартады. Баба жүкті ... әзіз ... ... ... қонған
жеңіс болған.
Бөгенбай батырлығы, ерлігі Үмбетей жырында жырланғаны мен, жырау Абылай
өмірінің ... ... мән ... Оның ... істеріне, қолбасшылығына,
хандық билігіндегі жетістіктеріне тоқталады. әрі оны мақтау, мадақтау ... ... ... ... ... ... ... келе, жырау сол
билікке жеткізген ұстаз, ақылшы Бөгенбай болғанын ... ... ... ... ... ... батыры етіп суреттейді, екеуінің
атқаратын қызметі екі түрлі болғанымен, тоғысар жері біреу – ол ... ...... бұл ... ... ... да қатысыты9.
• 9 Қазақстан тарихы 3 – том 2002 ж. 104 – бетте.
Демек, Үмбетей өзі ... ... ... оқиғаны өз замандасының есіне
түсіру үшін ғана оқиғаның тарихын баяндап жатпай, аз ... ... ... біз ... ... ... «өзіңнен біраз жасы
үлкен , дөңес таудай басы үлкен немесе ... аса ... ... ... ... ... ... оймен саралай келіп, қазақ
совет ... ... 1690 жылы ... 1775 жылы 85 ... салды деген дерекпен салыстыра қарап, жырдың сол жылдар шамасында
туғанын айқындаймыз. Тарихи деректе 1771 жылы ... хан ... ... ... бұл ... ... ... Абылайдың үш жүздің басын құрап, ел
билігін бір жолата қолына алған кезеңіне сай ... ... «қай ... еді» ... де ... бақыт биігінің жеткен кезін, яғни алты алашқа
аты айбынданған кезін айғақтайды.
Жырау белгілі ... ... ... ... ойды дамыту арқылы
Абылай өміріне терең ... ... ғана ... оның ... саясаткерлік, қайраткерлік қызметтерін айырықша бағалайды. Ақын-
жыраулар жыр-толғауларында Абылай ... ... ... ел билігіндегі кезеңдері шынайы беріледі. Мұның өзі олардың
мемлекет істеріне, ... ... ... ... ... жырлары мен
тарихи жырларды айтып, жауынгерлердің ... ... яғни ... оған ақылшы, кеңесші болуымен, көз көрген, білген жайларды мезгіл-
мезетінде қамтуымен байланысты.
Тәтіқара жыраудың ... ... ... бірі – ... ... ... ... бір ұрыста Абылай бастаған
қолдың соңынан жау қуып, тықсырып, алдынан тасыған өзен кездесіп, дағдарып
тұрағанда:
-тілің қырқылғыр, ... ... ... ... ... ... басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы болат найза,
Алдыңнан су, ... жау ... ... ... ... ... Бөкей Сағыр, Деріпсәлі, Сары, Баян сияқты қолдың тірегі жүрек
жұтқан батырларды атап ... ... ... өзі де суға ат ... осы сәттен Абылай мен Тәтіқараның, яки, ... ... ... жарастықты байқаймыз. Мұндағы Абылай тапқырлығы ... ... ... батырларды рухтандыру мақсатын алға қойып отыр.
Мұны жан-жүрегімен сезген Тәтіқара жырымен жігер берумен бірге, батырлардың
соңынан еріп, ісімен де ... ... Яғни ... ... ... ... ... кешу, тар жолда, қиыншылық шегі жетіп, тақалған шақта
шығатын сөз» ... ... ... ... ... ... ... тағы
бір ұрыстағы әрекетін10:
• 10 Қозыбаев. «Жауды шаптым ту байлап» Алматы 1980 ж. 44 – бетте.
Жау жағадан алғанда,
Ит етектен ... ... ... жоқ,
әншейін еңкейе бере жұлысты, -
деп, жырау ұрыс оқиғасын сыпайы сипаттайды. Абылайдың Қытаймен болған бір
соғыста қалың ... аман ... ... ... ... шешім
қабылдап, амалдап шегінгенін көреген жырау орынды бағалайды.
Тарихи деректер Тәтіқара жырына өзек болған ... ... ... ... 1756 жылы ... ... Қазан жарлығында: «Хадаха
Абылаймен соғысқанда, қуып жете алмады, қоян жүректікті көрсетті» ... жылы ... ... ... ... ... бетпе-бет
кездесті, бірақ жауды қуып жетіп жазалау үшін әскерін шоғырландыра алмады».
Абылайдың қашып кетуіне ... ... ... ... өз ... ... деп жазған. Бұдан Абылайдың олармен қоян – қолтық соғыспай
ұрымтал тұстан соққы беріп, күшін әлсіретіп отырғаны, ... ... ... 10 мың ... ... ... ... Қытай жеріне соққы
берген. Енді бір деректе Қарқаралы маңында ... ... ... ... ... айтылады. Алайда, жырдағы оның шегінуі жараланып әрі ауырып
қалуымен ғана емес, ... ... саны ... әлденеше есе басымдығы
және Шоқан мақаласында айтылғандай, ... ... ... болады»
деген үрейленушіліктен үш жүздің көптеген сұлтандарымен ... ... де ... мен ... ... бұл ... амалсыз қолды
сақтап қалуға тырысқаны мәлім. Мұның шындығын сол кездегі қытай
әрбір мың ... ... атыс ... бес ... ... ... ... алтыдан түнгі тоғызға дейін ... ... ... ... ... ... сыртқы саясатын аңдап отырған айлалы да ақылды
Абылай осының бәрін біліп, сезген. Қаруы қуатты, ... ... ... бас ... ... ... «Әншейін, еңкейе бере
жұлысып» - тиімді тактикалық ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне Абылайдың ұрыста жарақат
алуы да ... ... ... ... ... айқын12.
Тәтіқара айтты деген бір толғауда:
Кеше бұл тұрымтайдай ұл еді – ау,
Түркістанда жүр еді-ау,
Әбілмәмбет ағаңа,
• 11. И. ... ... ... 19 – ... 12. ... 15-18 ғасырлардағы Қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы 2000
ж. 75 – ... ... ұл еді ... Төле ... баққан теріс аяң құл еді –ау, -
Деп Абылайдың есею, өсу ... ... да, одан әрі ... ... ерекше қабілет – қасиетіне, халқының хан көтергеніне тоқталады
да:
Ақылдасып, жолдасып
Хан көтеріп еді,
Үш жүздің ... ... ... ... ... ... ... алыңдар! –
Деп ханға халқын қарсы қояды.
Жыраудың мұншалықты өктем де өткір, ашына тіл қатуы ел ... ... туса ... ... ... ... жырау көңілінен шықпаған
ханның бір ісіне қатты ашуланып, маңайындағы жұртты атқа мінуге шақырған.
Абылайдың кейіннен өз ... ... ... мен ру басылардың өр
көкірек ... ... ... ... ... бас ... ... көрсетілген.
Бұқар, Үмбетей, Тәтіқара ханның жеке ... ... ... ... олар ақын – ... ғана ... ... да болған. Ал,
сыншылардың негізгі міндеттерінің бірі кейіннен жыраулардың ... сол ... ... ... ... себебін тигізген. Көне
эпикалық дәстүрдің заңды жалғасындай 18 ғасыр ақын –жырауларында Абылай
тұлғасы ... ... ... ... жырланған. Оларда хан
орынсыз мадақталып, марапатталмайды, қайта ... ... ... бір ... ... ... ... көзқарас тұрғысында баға
беріледі.
XIX ғасыр өлең ... ... ... ... 19 ... ... да ... Мұнда
негізінен тарихи жыр, дастандар дүниеге келген. Олар ... ... ... ... ... ... ғана ... жаңа
оқиғаларды қамтуымен ерекшеленеді. Абылайдың тұлғасына үлгілі істерін, ел
билігіндегі абырой ... ... ... ... ... ... – ақын –жыршылар, жыр дастандардың алтын арқауы. Алайда 18 ғасыр
толғау ... онан әрі ... ... ... арта ... мазмұн
жағынан байыған тұсы... Әрі сол ... ... ... молырақ
сақталып жетуімен ғана бағалы емес, Абылайхан тұлғасын шынайы сипаттауы
мен, өмірінің елеулі кезеңдерін терең, нақтылы ашып ... де ... ... ... – 18 ғасыр поэзиясының алтын діңі. өйткені ақын-
жыраулардың хандықпен ... ... ... ... ... ... ... яғни, ақылшы –кеңесшісі болуы – көз ... дәл ... ... ... істерін шынайы көрсетуімен
бағалы. 18 ғасыр поэзиясына зер салсақ, Абылай ... ... ... ... ... ел ... ... өзек болып, сол
заманның шындығы көрсетілген. Оны сол кездегі әскери жазбалар мен ... де ... ... Абылайды мадақтау, мақтауды міндет
етпеген, мемлекет ісіндегі, ... ... оның ... ... айшықтай
келе, халықпен бірлікте қарастырады. Сол арқылы елдің елдігін сақтауға
шақырады.
Алайда біз ... – жыр ... ... ... 19 ғасырдағы ақындардың
шығармашылығында Абылайдың ... ел ... ... ... ... ... парыз санадық.
Абылай өз заманындағы ақын-жыраулардың өлең- толғаулары арқылы ғана бізге
жеткен жоқ. Оның ... ... ... ғасырлардың да ... ... ... айналды. Мәселен Сүйінбай ақын «Үш жүзге би Төле
еді» өлеңінде Абылайдың Төлеби тәрбиесінен шыңдалып өсіп, елге хан болғанын
айта ... ... ... ... хан ... Әділ ... жұрт ...
Деп ұлы жүздің бір бөлігіне баласы Әділдің билік жүргізгенін тарихи шындық
тұрғысында алға тартады. ... ақын ... ... Абылайды өз
заманының патшасымен теңестіреді, Абылайдың әруақты, ... хан ... 19 ... өмір ... ... Сақау Меккеұлы:
Батыл жомарт беделді, батыл болсын,
Секілді айдыны асқан хан Абылай, -
Деп ... ... ... ... ... Майлықожа ақын
Иманберді датқаға:
Бүгінде халық бақты сізге берді,
Артық па ... ... ... қандай мнап болсаң да, хан Абылайдан аса болмайсың дегенді меңзейді.
Абылай- өзінің Қасымдай ұлынан туған қазақтың соңғы ханы ... ... ... ... ... Ш.Уәлиханов «ұрпақтар оны әулие санап,
шабуылға шыққанда есімін жігер шыңдар ұран етіп ... » деп ... ... ... ... жыр – қисса, дастандардан ... ... ... ... ... ... қата ... алған «Наурызбай төре» қиссасында тағы басқа қисса
дастандарында ... ... ... ... ... ... ... медт
сұрап, сыйынады. Абылайдың ақ туын кие тұтады. Абылай « ... ... деп ... Ұрпақтарының атымен рухтанады.
Науан:
Сұрасаң атам аты –хан Абылай
Бақ берген бабамызға патша құдай, - деп оны ... ... бақ ... ... ... ... ... хан Абылай барша жанға,
• 13 Сонда 76 – ... ... ... ... ... Абылайдың тек қазақ халқына ғана емес, күллі мұсылманға танымал тұлға
болғанын ... ... ... ... өмір ... Арқа ақыны
Арыстанбай Тобылбайұлы « ... ақ ... ... ... ... ... орынға балайды. «Ағыбай батырдың үш өкініші» деген ... ... ... ... тоз-тозы шыққан алаштың басын біріктіріп,
жауларға қарсы соғыста ерлікпен ... ... ... азат ... ... ... мен сертін ақтаған» даңқты тұлға ретінде жырланады.
Туғанда қасиетті қарбалас күн,
Ел қылып басын ... бар ... ... ханы ... ... ақ ... ... жыр жолдары Абылайдың қолбасшылық, саясаткерлік, қайраткерлік
қырларын ... ашып ... ... өткір жүзіне теңеу – Абылайдың заманында қандай абыройлы тұлға
болғанын паш етеді. Кенесары ... оң ... ... ... ... Ағыбай көз жұмар алдында Абылайдың ақ туына сыйынады, ... ... ... ... ... – қайраткерлік тұлғасын дәуір асқарына
өрлету өнегесі. Оның сұңғылы ... аса ... ... ... ... ... Қол жазба қорында сақталған
«Орынбайдың Абайділда айдаудан қайтқанда айтқаны» дейтіні ... ... ... ... ... ... ... айтылады. Ақын
Абылайды:
Патшалар мен теңеген,
Айтқан сөзі еле екені.
Еділ, Жайық ой асқан,
Абылайдан ... жоқ ... ... ... ... биік ... және кезкелген патшамен
терезесі тең ұлы хан болғанын паш етеді. Мұнда ... ... сөзі ... деген жолы алынған. Әрі қарай Еділ қалмақтарымен ... ... «Он сара ... ... мен ... соны да алған Абылай!»
деп түйеді. Демек, бұл ... ... ... белгілі толғауы әсер
еткені айқын. Оның ... ақын ... ... ... мен ... Олай ... жыр ... теңгерге,
Іздеп келген нашарды.
Баласымен тең көрген,
Кешегі өткен Абылай.
Абылайға бақ берген
Айналайын бір құдай,-
деп өзіндік пайымды ойымен түйіндейді14.
• 14. Ә. ... ... ... ... – Абылай хан» Алматы 2003 ж. 84 –б.
Абылайдың кейінгі замакнда да атының ... ... ... оның ... ... істерінің ел жүрегіне терең ұялауының сипаты.
Абылай ... ... ... ғана емес, орыс зерттеушілерінің
ақындарының шығармашылына өзек болған. Н.Ядренцевтің «Қазақ пен ... ... ... қазақ ақыны:
«Абылай!» деп ұран сап ат қойғанда
аққан қаның көктемде судай тасыр!
Деп Абылайдың ... ... ... ... ... табынады. Бұл
орайда Ә.Қоңыратбаевтың «Кенесары ру ұрандарының орнына» ... ... ... ... ... болады деген сөзінің мәні зор. Бұл –
жырда Абылай есімінің өзінен кейінгі ... да ел ... ... ... ... ... айналуы 19 ғасырдың соңында
Шыңжан өлкесінде дүниеге келген Қ.Мамырбекұлы өз ... ... ... болып үкім айтқан
Алаштың қорғаны еді паналайтын
Атына әлемге мәшһүрхан Абылай
Атағы алтын таудай болғаны айқын,-
Орнатып ... ... ... ғып әділдікті хүкім жайған.
Әділдікпен халықты ала көрмей,
Теңгерген дәрежесін кедей, байдың
Ақылдан алты алашқа енші беріп,
Ұлтына суат болған шалқар айдын, -
деп ... ... ... паш ете ... заманына «Бақ сарайына» теңеп
айбынын асқақтатады. ... әлем ... ... алтын тудай» деген
теңеудің өзі Абылайдың ұлылығын асқақтата түседі. Абылайдың ел билігіндегі
әділдігіне бас иеді. ... бәрі ... ... ... ... ... заманда да халық ілтипатына бөленгенін көрсетеді. «Кемеңгер
Абылайдың бейнесі бүгінге дейін ... өлең – ... ... ... орыс ... пікірде Абылай тұлғасын жырлау - әр ғасыр
ақын – ... тән ... ... ... ... өзі ... жеткен мол мұрасының ел арасына кеңінен таралып, ақын-жыршылардың
өткеннің оқиғасына терең қаныға отырып, Абылай тұлғасын ... ... ... келе, «Халық ауыз әдебиетіндегі Абылай ... ... ... ... ... даңқты ханы – аса қабілетті ... ... ... ... ... ... ерлік істері, ел
билегендігі қарымды қайраткерлік қызметі сол кездегі жазбалар мен тарихи
деректеме ... мен, ... ... ... ғана ... қоймады, ең
бастысы «Абылай дәуірі – қазақтардың ерлігі мен серілінің ғасыры» болып,
оның ... мен ... ... мен ... өлең-толғаулардың
тарихи жыр-дастандардың арқауына айналды.
Әсіресе Абылай тұлғасы 18 ғасыр ақын-жырауларының шығармашылында бар болмыс
бітімі мен ... туып ... сол ... ... ... ... ... етті.
Бұл тұрғыда Бұқар жырау толғаулары мен өлеңдері маңызды орын алады. Бұқар
поэзиясының өткіршеңдік рухы, ұлылығы да сол - өлең ... ... ... ... ... баға ... ... деген ой-түсінігін
түйіндеуі, өмірінің мәнді кезеңдеріне ... ... ... ... оқиға
өлеңге айналған соң, өзі ескінің тарихи болып жоғалмайтындығын 18 ғасырдағы
ақын-жыраулар мұраларымен және таныса келе көз жеткіздің ... ... ... ... ... поэзиясына өзек етті». Олардың жырлары Бұқар
жырау қамтымаған кейбір жайларды, оқиғаларды жеткізумен бағалы.
Сонымен 18 ғасыр ақын – ... ... ... ... ... ... ... тынысы қалай көрініс тапты дегенге кеклсек, мынадай
ерекшеліктерді аңғарар едік.
Біріншіден, ақын – ... ... ... ... ... ... басты тарихи оқиғалар, ел өміріндегі маңызды ... ... , ... ... ай жылы ... айтылмаса да, болған
оқиғаның мән – жайын баяндалады., ... өзі ... ... ... ... ... ... ықпал етеді. Үшіншіден, Абылай өмірінің
айтулы кезеңдері, ... ... ... ... ... ... ... қызметі өлең – толғаулар өзегіне ... ... сол ... ... заманында қандай тұлға болғанын айқындауға
себін тигізеді.
Төртіншіден, Абылайдың жеке ... ... ... ... саясаткерлік
қабілеті, қайраткерлік қырлары нақты іс- әрекетте көрінумен бірге, ... ... ... беріледі.
Бесіншіден, Абылай заманының ерекшеліктерінің сипатталуы негізінде Абылай
құрған ... ... ... , ... , рөлі ... ... ... балалық шағынан бастап , өмірінің соңына дейнгі
кезеңдерге қатысты оқиғалардың елесін ... ... ... ... ... ... ... танылмаса да , аңыздар
арқылы белгілі дәрежеде түсінік аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Қазақстан тарихы 3 том ... ... Бес ... ... ... Абылайхан Кенесары. Алматы 1993ж.
4. Ә.Дербісәлин 15-18 ғасырлардағы қазақ поэзиясы. Алматы 1976ж.
5. Ысқақов. Абылайхан. Алматы 1992ж.
6. Жұмалиев Қ. Қазақ ... мен ... ... ... 1 ... ... Ә.Тарақ «Алаштың айбын ардағы - Абылайхан». Алматы 2003ж.
8. Қансейіт Әбдезұлы «Тарих және тағдыр». Алматы ... ... ... совет энциклопедиясы.
10. М.Мағауин. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет «15-18 ғасырлар» Алматы
1992ж.
11. Қазақстан ... Көне ... ... ... дейін. Алматы 2002ж.
12. Ш.Қуанғанов. Бұқар жырау және оның заманы. Алматы 1992ж.
13. Қозыбаев «Жауды шаптым ту байлап». Алматы ... ... ... ... ... ... ... 2 том.
16. 15-18 ғасырлардағы қазақ әдебиетінің тарихы. Алматы 2000ж.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған өлең-жырлар44 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет
XIX ғ. Қазақстан17 бет
XIX ғасыр поэзиясындағы өнер, білім, ғылым тақырыбы38 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь