Қазіргі дәуір және әдебиет теориясы. Ж.Аймауытовтың драмалық шығармалары

1. Қазіргі дәуір әдебиетіне жалпы сипаттама.
2. Әдебиет теориясына сипаттама.
3. Жүсіпбек Аймауытов өмір жолы, шығармашылығы.
Орыс жазушыларының қысқаша сындарына қарағанда біздің ескі, ауызша әдебиетіміз бай, өрнекті, түрі, тарауы көп кестелі, қысқасынан айтқанда, қазақтың даласы секілді кең, келешегі керікті, үлкен, жалпы түрік әдебиетінің ішінде үлкен өpic алатын әдебиет секілді көрінеді. Бірақ осы жазушылардың айтуына қарағанда, жазба әдебиетіміз әлі іргесі нығаймаған, беті анықталып ашылмаған, белгілі түрге түсіп қалыптанбаған майысқақ, сынғақ әдебиет деп саналғандай. Бұл мәселе туралы бізде өз жазушыларымыздың бір жерге қойылған пікірі, бір қалыпқа тоқтаған сыны әзірше жоқ. Бірақ өткен күннің әдебиетін еске түсіргенде, ескіліктен сол белгіні қалдырып кеткен адамды ойлағанда, айтылған өлең, жыр, тақпақ, мәтелдердің ауыздан шыққан кезін ойлағанда, бәріміз де өткен күннің. өнеріне ішімізден бас игендей боламыз, сөзі қалған кісінің атын құрметпен атағандай боламыз. Сөзінен туатын мағынасын, ішіндегі қайратты рухы, сыртындағы кестесі мен келісімі өзін еріксіз елеткендей болады. Біз ескі әдетімізді сүйеміз, сүюіміз дәлелсіз емес. Құрметтейміз, құрметіміз орынсыз емес. Себебі, әдебиетімізде өзге жұрттың ауызша әдебиетінде жоқ нәрселер табылып отыр. Ауызша әдебиет бір заманда тәртіпті жазба әдебиеттің қызметін атқарғандығы білініп отыр. Сол міндетін ұққандықтан ауызша әдебиет өз өрісін кеңейтіп әкеткенін көріп отырмыз. Сол ескі сездің ішінде ескі қазақ өмірінің әрбір дәуірі, әрбір мезгілі және әрбір жеке-жеке суреттері де айтылған. Мұның үстіне жазба әдебиетте, классические произведениелерде, кездесетін үлгілі мінездер — типтер, ел ішіндегі айрықша таптардың өзгеше психологиясы да дәл айтылған жерлер бар. Бұның бәрі құрғақ сөз болмас үшін, төмендегіше дәлелдерді көрсетпекшімін. Мысалға қазақ өміріндегі бақташылық салтты көрсететін атақты «Қозы Көрпеш — Баян» өлеңін алайық. Мұнда бақташылықтан адамға жұғатын теріс мінез, сараңдық (отрицательная черта) «тоқсан мың жылқы айдаған бай болса да, үйінде сілкіп салар сырмағы жоқ» Қарабайдың мінезінен көрінеді. Қарабайдың мінезі, әдебі, өміріндегі мақсаты өлеңнен бастан аяқ көрінеді. Қарабай — Пушкиннің Скупой рыцарының қазақтағы айқын тұрған типі. Бұған қарсы қойылған сол өлеңдегі. байдың үлгісі, мінездісі — Сарыбай. Бұл да өлеңде бүтін адам болып көрінеді. Бұлардан соңғы тағы сол өлеңдегі өзгеше қызық тип — Қодар. Қодарда малшының ең жақсысы қандай болмағы көрінеді, мал бағушы елдің арман қылған бақташысы, қиял қылған қайратты азаматы көрінеді. Бірақ осымен бірге ең мағыналы жері Қодардың пішінінен адам баласындағы ойсыздық, шолақтық, тар ғана бір бетпен,. малмен бірге мал болып кеткен білімсіздік, надандық. көрінеді. Өлеңші бұл жерде Қодардың пішініне қарап тұрып, қазақ қалпындағы жалпы кемшілікке күлгендігі білінеді. Жасырын мазақ, ащы мысқыл сезіледі. Осы секілді шебер көрсетілген үлгілі типтер «Қозы Көрпеште» біреу ғана емес, әлденеше.
1. XX ғасыр басындағы әдебиет. І Кенжебаев.
2. Бекбосынов,М.Н. Әдебиет теориясы:/ М.Н. Бекбосынов.- Семей, 2008.- 52 б.
3. XX ғасыр басындағы қазақ әдебиет тарихы
4. Қабдолов,З. Сөз өнері: (Әдебиет теориясының негіздері): Жоғары оқу орынд. арн. оқулық / З. Қабдолов.- 3 -бас., өңд.- Алматы: Мектеп, 1982.- 170 б.
5. Сағынбекұлы. Р. Жүсіпбек. Алматы: Санат, 1997.
6. Қирабаев, С. Жүсіпбек Аймауытов: Өмірі мен шығармашылығы / С. Қирабаев.- Алматы: Ана тілі, 1993.- 224б.
Аймауытов, Ж. Шығармалары: романдар, повесть, әңгімелер, пьесалар / Жүсіпбек Аймауытов.- Алматы: Жазушы, 1989.- 560б.- (Қазақ ССР ғылым академиясы. М.О. Әуезов әд
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Қазіргі дәуір және әдебиет теориясы. ... ... ... ... ... ... ... 2015
Жоспар:
* Қазіргі дәуір әдебиетіне жалпы сипаттама.
* Әдебиет теориясына сипаттама.
* Жүсіпбек ... өмір ... ... ... ... ... қарағанда біздің ескі, ауызша әдебиетіміз бай, өрнекті, түрі, тарауы көп кестелі, қысқасынан айтқанда, қазақтың даласы секілді кең, келешегі керікті, үлкен, ... ... ... ішінде үлкен өpic алатын әдебиет секілді көрінеді. Бірақ осы жазушылардың айтуына қарағанда, жазба әдебиетіміз әлі ... ... беті ... ... ... түрге түсіп қалыптанбаған майысқақ, сынғақ әдебиет деп саналғандай. Бұл мәселе туралы бізде өз жазушыларымыздың бір жерге қойылған ... бір ... ... сыны ... жоқ. Бірақ өткен күннің әдебиетін еске түсіргенде, ескіліктен сол белгіні қалдырып кеткен адамды ойлағанда, айтылған өлең, жыр, тақпақ, ... ... ... ... ... ... де ... күннің. өнеріне ішімізден бас игендей боламыз, сөзі қалған кісінің атын құрметпен атағандай боламыз. ... ... ... ... ... ... ... кестесі мен келісімі өзін еріксіз елеткендей болады. Біз ескі ... ... ... дәлелсіз емес. Құрметтейміз, құрметіміз орынсыз емес. Себебі, әдебиетімізде өзге жұрттың ауызша әдебиетінде жоқ ... ... ... ... ... бір ... тәртіпті жазба әдебиеттің қызметін атқарғандығы білініп отыр. Сол міндетін ұққандықтан ауызша әдебиет өз өрісін кеңейтіп әкеткенін көріп отырмыз. Сол ескі ... ... ескі ... ... ... дәуірі, әрбір мезгілі және әрбір жеке-жеке суреттері де айтылған. Мұның үстіне ... ... ... ... ... үлгілі мінездер -- типтер, ел ішіндегі айрықша таптардың өзгеше психологиясы да дәл ... ... бар. ... бәрі ... сөз ... ... төмендегіше дәлелдерді көрсетпекшімін. Мысалға қазақ өміріндегі бақташылық салтты көрсететін атақты өлеңін алайық. Мұнда бақташылықтан адамға жұғатын теріс мінез, ... ... ... ... ... ... ... мінезі, әдебі, өміріндегі мақсаты өлеңнен бастан аяқ көрінеді. Қарабай -- Пушкиннің Скупой ... ... ... ... ... ... қарсы қойылған сол өлеңдегі. байдың үлгісі, мінездісі -- Сарыбай. Бұл да өлеңде бүтін адам болып көрінеді. Бұлардан соңғы тағы сол ... ... ... тип -- ... ... ... ең жақсысы қандай болмағы көрінеді, мал бағушы елдің арман қылған бақташысы, қиял қылған қайратты азаматы көрінеді. Бірақ осымен бірге ең ... жері ... ... адам ... ... ... тар ғана бір бетпен,. малмен бірге мал болып кеткен білімсіздік, надандық. көрінеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... қалпындағы жалпы кемшілікке күлгендігі білінеді. Жасырын мазақ, ащы мысқыл сезіледі. Осы секілді шебер көрсетілген үлгілі типтер біреу ғана ... ... ... ... ... ... кейінге қойып, екінші мысалдарға келейік. Қазақ әдебиетінің өрнектілігіне толық дәлелдер ... ... де бар. ... ... бәрі бір ... соққандай барған жерін қырып келіп, жойып келетін, үнемі жолы болып отыратын, хазірет Әли Сейтбатталша ... ... ... ... ... ... бар ... болады. Қазақ батырларындағы мақсат -- алдыменен қаншыл болу. Бұның мысалы: Қобыланды, Ер Тарғын. Қобыланды -- ... ... ... бел қылған батыр.
-- дегені қазақтың ұғымы, қазақ тәрбиесінің ісі...
Қора толған қойымды
Аш бөріге тастадым.
Азу тісі балғадай
Жас бөріге ... ... -- ... ... ... ... сөзі. Қобыланды, алдымен, қара қазақ; екінші, елшіл болып көрінеді. Және жауы қазақ ... жат ... ... ... жолы болғыш.
Екінші, мұның қарсысындағы -- Ер Тарғын. Бұл -- ... ... ... ... ... батыры. Арысы мұсылман, берісі қазақ ішінен жау тауып, ұйтқы бұзған, шепті жарып, шеңбер бұзған батыр. Сондықтан мұның жолы болмайды. ... жәй ... ... ... ... кескекті туған аюмын,
Кескілеспей басылман.
Кілегей қара бұлтпын,
Кенет жаумай ашылман.
Түтедей сүйегім қалғанша,
Дұспаным, саған бас ұрман,
Балуан, ... ... ... ... ... ... күні болғанда
Бас кесермін, жасырман...
Әуелі туысынан бастап сөйлейтін тәкаппар, нағыз қазақ бұл сөзінен көрінеді. Қазақ батырының барлығының ... ... сөз. Бәрі де -- өзге ... ... ... ... дене қайратынан да жан қайратын артық бағалаған батырлар. ... ... ... орта ... ... ... ... сияқты әйелшілі болса, оның жолы болмаған.
Біздің әдебиетіміздің бізге сүйкімді жерлері осындай ірі жерлерінде, ірі қалпымен өзге жұрттікіне ұқсамай, таза ... ... ... Біздің ауызша әдебиеттің бұдан басқа түрлеріне, ұсақ тарауларына келгенде, алдымыздан көзді қуантып, жайнап шығатын асыл тас ... ... ... ... ... де ... ... әдебиетте қара сөзбен айтылатын аңқаулықтың исі аңқыған қарапайым ертегімен катар, Сарыарқаның шейін шеберліктің орамына кіргенін көреміз.
Тайлақтың енді аман.бол, қалған ... сен де аман бол, ... ... сезімді әйел заты Ай, Таңсықтың аузына туған елі, өскен жерімен ... ел ... ... сөзі -- ... Қазақ даласында ақындықтың тәтті сұлулығынан қой баққан қотыр тайлы тазша бала, жар басында жарты лашықтағы сақау ... ... құр ... ел ... ... да, жұрт ... бір төре де құр ... Сондықтан өлеңмен айтқан билік, жырмен айтқан өсиет, ... ... дау бір ... ... бір ... ... елді біріктіріп, іріткішінің шіріген сөзін саф қылуға жараған. Хан, қара, би, төре, аламаншыл ... ... ... -- бәрі де ... ... ... сөздің қадірін білімге ұстартып, зейіні ашылған европеецтен кем білмеген.
Ескі қазақ ... ... ... ... өлеңмен қарсы алынып, өлеңмен шығарып салынатын болған. Бұл қазақ рухына анық сіңген ... еді. ... ... ... ту ... ... бәрі де өмірінде кез келген ірі істердің бәрінің ... ақын рухы ... ... -- ... ... өткенге ұқсайды
Ол замандағы қазақтың өміріндегі кез келетін қиын асу, тар кезеңде жорыққа ... ... ... ... бару ... Абылайдың үлкен соғысының біріне бара жатып, керей ... ... ... ... ... мылтыққа жолықтыр,
Құрсаулы жауға жолықтыр,
Ел сасқандай,
Етек басқандай,
Абылайдың сарт... ашқандай күнге жолықтыр, --
деген. Бұл -- асау ... ... ... ... тар ... еліне еңбек сіңіруді қиял қылған елшіл аламан сөзі.
Ел өміріндегі үлкен өлім -- ... ... ... болса, онда да шамырыққан көңілдің шерін сыртқа ... өлең ... өлім ... ... ... Бұқар жырау сөзі мынау:
Қалыңсыз қатын құштырған, ханым-ай,
Қайырусыз жылқы бақтырған, ханым-ай,
Үш жүздің ... үш кісі ... да ма ... ... бір ауыз өлеңдегі мағына қанша? Мұнда -- ... ... жолы ... ... ... көп ... елді ... шеберлігі, тентек бұзықты тыя білгендігі, ел ішіне тыныштық орнатқандығы, сол үшін үш ... ... оған ... тілегі, құрметі түгел көрінбей ме? Аз сөзде көп ... ... ... бола ... ... өз ... кез ... қиын күн -- өлім; күні болса, оны да өлеңмен қарсы алып және елім ... ... ... ... ән ... ... ... біреу ғапа емес .
Сыбан Сабырбай ақынның өлерде шығарған өлеңі мен әні қазақ даласында әлі күнге даланың мұңлы күйінің бірі ... ... ... ... ескі әдебиетімізді сүйгізетін себептер осы айтылған секілді мысалдардан туады.
Рас, өткен күннің әдебиеті біздің сүюімізді тілемейді.. Сүюімізбен семірмейді де түрленбейді. Жек ... ... та ... Ескі ... ... білу, бетін ұғу, ағымына түсіну -- біздің өзіміз үшін керек. Бүгінгі әдебиетке ... жол ... ... бағыт береміз дегенде, жалпы қазақ әдебиетінің өткен күнін, бүгінгі. қалпын әм келешегін де түгел түсіну керек. ... ... ... ... ... жақын сөйлеуі де мүмкін.
Сондықтан мен бұл мақаланы қазақ әдебиетінің ... ... деп ... да, ... ... салу үшін ескілікті айтпау, әдебиеттің басын айтпау, бізге атадан қалған ... ... ... ... туып ... ... жоғарыдағы айтылған қысқаша мағлұматпен тоқтап, енді жаңа жазба әдебиетке келеміз.
Бұл күнге шейін қазақтың жазба әдебиеті ... сөз ... көбі ... ... ... басы ... басталады деп есептейді. Бұл пікір суретті художественная литература ретінен қарағанда дұрыс болса да, ... ... ... қарасақ, үлкен. адасқандық болады.
ХХ ғасырдың бірінші жарымындағы қазақ әдебиетінің аса ірі ... ... ... ... ту ... бірі С. Мұқанов қазақ әдебиетінің тарихын зерттеу істеріне аса қомақты үлес қосты. ... ... ... ... ... ... ... ХУ111-Х1Х ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Ш. Уәлиханов, А. Құнанбаев, ХХ ... бас ... ... әдебиеті болып келеді. Сәбит қазақ әдебиетінің тарихын ХУ111 ғасырдан бастап ... Оның ... ... ... ... ... ... сақталмағандығымен, болғандығымен түсіндіреді. Сонан соң бұл дәуірдің әдебиетін деп анықтаған.
Қазақта ... ... ... көп ... ... Бұл ... көбінесе, дін мақсұтымен жазылған қиссаларды кіргізбесек те, айтыс өлеңдерді кіргізбеуге болмайды.
Наурызбай мен Тілеуқабақ қызының айтысуы, ... мен ... ... бір ... ауызша әдебиетке кірсе, бір жағынан, жартылап келіп жазба әдебиетке кіреді.
Тегінде, қазақтағы айтыс ... -- өзге ... ... кез ... біздің әдебиеттің байлығына дәлел болған айрықша бір түрі.
Айтыс өлеңдерінің ерте күндегілері, ауызша әдебиетке кірсе де, бергі замандағы айтыстың ішінен ұзақ ... ... ... мен Біржан -- Сара сияқтылары жазба әдебиетке ... Екі ... ... ... екі кісінің жайынан туатын әңгімелер ертерек уақытта ағылшын әдебиетінде Грандисон, Ричардсон, ... ... ... ... деген кітабында бар. Мұндай әңгімелерді эпистолярный роман деп атаған. Біздің айтыстардың көбі -- осы ... ... ... ... ... ... әуелгі басына бұл өлеңдер кіруі тиіс. Одан беріде жазба әдебиеттің өз ... ұға ... ... ... ... ... ала ... да Абайдан бұрын басталады. Бұл жағынан қарағанда, Абайдың алдындағы адамдар деп Шортанбай, Алтынсарин, Мәшһүр Жүсіп әм Нарманбеттерді алу керек.
Бұл адамдардың ... ... жасы кем ... есеп ... ... Бәрінің жазған сөздеріндегі бетті, белгіні, сарынды еске алу керек. Осы соңғы екі сипатынан қарағанда, әлгі төртеуі қазақ әдебиетінің ... ... ... деп ... ... деп ауызшадан жазбаға қарай көшкенін айтамыз. Мана сол замандағы ой ойлаған адамдардың ойында болған өзгерісті, сөздерінен туған жаңа ... ... бұл ... дәуір қазақтың жалпы тұрмысындағы, тарихындағы көшпелі дәуірмен жалғасып ... Қол ... ... ... егіз ... туды ... болады. Қазақты патша саясаты билеп алған, қол-аяғын байлап бағындырып ... ... ... ... ... ... ұлық қыла ... отаршылдық әрекетін күшейте бастаған, дінінен айыра бастаған уақытына ... ... осы ... ... ... ... уайым араласқан, көңілі жабығып, қайғы басқан, сөзінен, өлеңінен, әнінен бұрынғы билік, еркелік, еркіндіктің бәрі де арыла бастап, оның орнын ... ... ... ... ... ... дәуір де осындай мұңды күйден құралған. Осы ретпен ... ... ... -- ... тарихтағы көшпелі дәуірдің зор айнасы. Бұл өлеңнің ішінде қазақ тұрмысына жанасқан кемшіліктің айтылмағаны жоқ деуге ... ... ... ... қазақтың өз ішіндегі берекесіздігі, бұрынғы мінезден айырылып бара жатқандығы, жоғалтып, ... азып бара ... ... да ... ... айтылып өтеді:
Заман қайтып оңалсын,
Адам қайтып қуансын,
Жанарал болды ұлығың.
Майыр ... ... дерт ... ... ... ... көрдік үйіңдей.
Абақты тұр қасыңда,
Қазылып қойған көріңдей.
Байлар ұрлық қылады,
Мал көзіне ... ... ... ... сүріңдей... --
деген жоғарғы сөздерге дәлел.
Осы сияқты ел уайымының бір жыршысы -- Нарманбет. Бұл ... ... ... қажытқандықтан, өткен күнің. қызығын көксейді. Бұл да сол күнгі елдің әдеті болатын:
.
Бүгінгіге қанағаттанбаудың себебінен бұл ... ... да ырза ... -- сол ... ... сүйегіне сіңген мінезінен туып отыр.
.
Айла құрығандықтан ең болмаса қазақты ұрсу да сол заманға хас ... ... ... ... ... ... Алтынсарин өлеңдерінде де кездеседі. Бірақ мұнда алдыңғылар сияқты шексіз уайым болса, сонымен ... ... ... ем ... талабы, да бар. Аурудың емі мынау деп, ашып айтып бір ... ... ... де, ... дінді, бірде оқуды, бірде таза адамшылықты ем қылып ұсына бастаған Алтынсарин.
Көшпелі дәуірдегі ақындардың бәрінің жайынан айтатын сөз -- ... өз ... бел ... ... ... -- ... сипалап сенделудің, қиналудың заманы. Ел дертіне не ... ем ... ... бірі дінді, бірі ескілікті жақтап, бірі орыс ұлығын жамандап, бірі қазақты жамандап, түпкі дертті таба ... ... ... ... ол дәуірде күншығыстың діни дерті -- религиозный мистицизм де байқалады, ұлтшылдық та сезіледі, болымсыз ... те ... ... ешбірі де жеңген емес: бір жерге тоқтаған тілек жоқ, бір қалыпқа түскен бет жоқ. Әр жерде әркім өз ... ... ... ... болған.
Мінеки, көшпелі дәуірдің айрықша мінезі -- осы. ... ол ... ... ... деп ... ... ол дәуірдің ақындары жазба әдебиеттің басы екендігі даусыз. Себебі, бұлардың өлеңінде ел тұрмысының бұрынғы айтылып жүрген жалғыз қызығы мен желігінен ... ... ... ... ... ... ... бастаған. Ел күндегі өмірі, күндегі сезімі, күндегі ойыменен әдебиет шеңбері ішіне кіре ... ... ... ... ... ... үзіп тастау мақсатымен жүзеге асырыла бастаған пролетарлық мәдениет бағытына ... ... ... жылдары бағдарламасын дайындады. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, Ж. Аймауытов, Ж. Тілеулин, С. ... М. ... С. ... Е. ... С. ... Е. ... Ж. ... сияқты қазақтың біртуар алашшыл азаматтары қолдаған бағдарламада да бұрындары қазақ халқының бай әдебиеті болғандығын дәлелдей түскен. Мағжан әдебиеттің деңгейі қоғамдық ... ... ... болуына орай феодалдық дәуірде өмір сүрген қазақ халқының әдебиеті де ... ... ... ... ... айта келіп, , деп дәлелдеді. Дәлелге алға тартты. Осында ол қазақтың ұлы ақыны Абайдың поэзиясын аса ... ... ... ... ... дегенде, осындай кейінгі дәуірді еске алып айтамыз. Қазақ әдебиетіне Абай кіргізген жаңалық көп. Абай -- ... ... сұлу ... ... ... де сырлы, кең мағыналы кестелі өлеңнің атасы. ... ... ... ... ... ... көбейтіп, қалыбын молайтқан -- Абай. Ол қазақтың ішінен оқушы тапқан.
Әдебиетке, өлең-жырға бұрыннан ... ... ... теріс ұғымның бәрін жоғалтып, жұрттың ойын тәрбиелеген.
Бұдан соңғы бір үлкен қызметі -- ... ... ... ... ... ... ... Орыстың Пушкин, Лермонтов, Крыловтарын қазаққа танытушы -- Абай.
Мәдениетті жұрттың ысылған тілімен айтқан ... күй, ... ... Абай ... ... көрмеген жалпақ тілімен өзіндей тәтті қылып, сезімді қылып айтып берген. Сондықтан Абай қазақ оқушысының ойымен қатар сезімін де тәрбиелеген. Қазақтың ... ... ... ... ... бұл тілдің барлық байлығы, орамдылығы, өрнектілігі табылған.
Абайдың барлық өлеңі -- қазақтың сол күшті тілінің ішінен ... асыл ... ... ... ... осы ... шейін сөйлеп жүрген жалпақ тілінің жемісі, соның сыр мен ... ... ... Бұл -- ... ... ... ... қызметі.
Абайдың өлеңін ішіндегі мағынасы мен беттеген бағыты жағынан қарағанда, көшпелі дәуірдің өлеңдерінен айырылатын жері -- ... ... ... зар да, әлі ... ... да жоқ, оның орнында қазақ өмірінің қом-кетігін түсінген көзі ашықтық бар, дәлелдеп, ауруын тауып, емін айтқан ширақтық бар. Бұрынғыдай әр ... ем ... ... ... Абай ... ... білім жарығына ұмтыл дейді, кәрісіне малыңды дұрыстан бақ дейді, атқа мінген жақсыларына елді іріткіге салмай, адал еңбек қыл, ... ... ... ... ... кемшіліктің қайсысына болса да, Абай өз емін айтып кеткен.
Әдебиеттің зор ... бірі -- ... ... тузеу дей білгендіктен, Абай ел ішіндегі көпшіліктің мінезін өлеңменен суреттеп, белгілі типтерді де көрсеткен. , , деген ... ... до ... ... ... ... мінезін сипаттаған. Тәуелсіздік алғаннан кейін Б. Кенжебаевтың әдебиет тарихын зерттеу, дәуірлеу ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеу саласында жаңа биіктерге жол бастады. Н. Келімбетовтің (Ежелгі дәуір әдебиеті. 2005), Т. Еңсегенұлының ... ... руна ... Екі томдық, 1 том 2007; 2 том 2008), У. ... ... ... ... ... 1998), Қ ... (Х1Х ... қазақ әдебиеті. 2001), Б. Омаровтың (Зар заман поэзиясы. Генезис, типология, поэтика. 2003), А. Шәріптің (Қазақ поэзиясы және ұлттық ... 2003), т. б. ... ... ... тарихын зерттеудің жаңа өрістері ашылды. Қазақ әдебиетінің тарихы араб, парсы, қытай деректерімен толығып, тарихтың тереңінде жатқан рухани мұралар баий ... ... ... да ... ... ... түсу істерінің алдына жаңа міндеттер қоюда. Әдебиеттің тарихын жаңаша пайымдаған зерттеулер көрініп, өзіндік пікірі бар жас зерттеушілер шыға ... ... -- ... бір ұлт әдебиетінің басқа да әлем халықтары әдебиетімен қарым-қатынасы. Әдебиет әлеміндегі рухани алмасулар -- көркемдік дамудың, әдеби процестің ... ... ... ... Әдеби байланыстың әлем әдебиеті тарихында алатын орны зор. Ұлттық әдебиеттердің даму деңгейі сол ... ... ... да ... мен көркемдік рөлін анықтайды. Оның түрлері мен жолдары көп және бұл процесте аударманың алатын орны өзгеше. ... ... ... ... ... ... онда жаңа ... ағымдардың пайда болуына ықпал етеді. Ұлттық әдебиеттердің өзара қарым-қатынасының негізгі түрі ретіндегі ... ... ... ... 18 ... ... мен 19 ... басында назар аудара бастады. Сөз өнері ғылымының Әдеби байланысты ... ... ... -- салыстырмалы әдебиеттану қалыптасты (қ. ... ... Бұл ... И. Г. ... И. В. Гете өз ... назар аударған. Ұлттық әдебиеттердің бір-біріне әсерін, ықпалын тарихи-әдеби процестің бір бөлігі ретінде ... ... ... (қ. ... ... А. Н. ... В. М. ... М. П. Алексеев, Н. И. Конрад еңбектерінде бұл құбылыс ... ... Ә. б. ... ... ... әдебиеттану ғылымының да назар аударған, арнайы зерттей бастаған саласы. Қазақ әдебиетінің басқа әлем ... ... ... ... жасау процесінің кезеңдері, өзгешеліктері бар. Мыс.: адамзат өркениетінің ... мол үлес ... Әбу Наср ... ... пен ... ... ... Ол көптеген шығыс халықтарына ортақ қазына қалдырды. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... әдебиетімен ежелден жақын, тығыз байланыста болды. Қырғыз, өзбек, тәжік, түркімен, Әзірбайжан, татар халықтарының ... ... ... ... соның айғағы. Шығыстың классикалық поэзиясы, оның ірі өкілдері Фирдауси, Низами, Науаи, Хұсрау, Физули, ... ... ... Омар ... ... араб халқының "Мың бір түн", үнді елінің "Махабхарата", "Рамаяна", әсіресе "Қалила мен Димна", "Тотынама" сияқты әлемге әйгілі үлгілерінің кейбір ... ... ... кең ... ... ... сюжеттеріне өлең, қисса, дастандар шығарылған. 18 ғ-дан бастап қазақ халқының тыныс-тіршілігі, рухани өмірі орыс жазушылары мен қоғам ... ... ... ... В. А. ... ... (1830), В. И. Дальдың "Бикей мен Мәулен" (1831) повестері жарық көрді. Е. И. Пугачев бастаған ... ... ... материал жинау мақсатымен 1833 ж. Орал мен Орынборға сапар шеккен А. С. ... ... ... -- Баян ... ... ... ... ақынның "Пугачев оқиғасы" мен "Капитан қызы" атты шығармаларында қазақтар жөнінде мәліметтер кездеседі. Пушкиннің ықпалымен Н. Н. Муравьевтің "Қырғыз ... атты ... ... ... (1828) шықты. Қазақстанда саяси қуғында Т. Г. Шевченко, Ф. М. Достоевский, С. Ф. Дуров т.б. болды, олар қазақ халқы ... жылы ... ... Л. Н. ... Ш. ... және ... мұғалімі Р.М. Елікбаевпен хат жазысқан. Мұндай әдеби құбылыстардың қазақ әдебиеті байланыстарының тарихында мәні зор. ... ұлы ... Ш. Ш. ... Омбы, Семей, Санкт-Петербург мекемелерінде, Орыс геогр. қоғамында қызмет істеді, орыс зиялыларымен (П. П. ... Г. Н. ... ... ... А. Н. Бекетовпен, Я. П. Полонскиймен т.б.) достық ... ... ... ... орыс ... ... алғаш рет Санкт-Петербургте жарық көрді, кекйбір еңбектері Батыс Еуропа елдерінде басылды. Уәлиханов ... ... пен ... ... ... ... ретінде, қазақ, қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түркімен, ұйғыр, сібір тайпалары, моңғол, қытай, орыс, ... ... ... ... ... т.б. ... ... этнографиясы, мәдениеті, әдебиеті туралы құнды ой-пікірлер қалдырды. Бұл тамаша дәстүрді мәдениетте, әдебиетте, халық ағарту саласында А. Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин, Ш. ... ... ... Ж. Аймауытов, М. Дулатов, М. Жұмабаев т.б. жалғастырды. Абай А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.А. ... Ф. ... ... Байрон, И. В. Гете, А. Мицкеевичтің кейбір өлеңдерін қазақ тіліне аударды. Шығыс аңыздарының ... ... ... ... ... дастандарын, "Сократ" трактатын жазды, Аристотель, Платон, Гомер туралы пікірлер айтты.
Сондай-ақ, Алтынсарин, Құдайбердиев т.б. ірі аудармалар ... ... ... даласының өзге алыс елдермен, оның ішінде Еуропа елдерімен, әдеби және мәдени ... ... ... ... ибн ... (10 ғ.), ибн ... (14 ғ.), Марко Поло (13 ғ.), Р. Г. ... (15 ғ.) т.б. ... ... қазақ жері, халқы жөнінде түрлі әдеби шығармалар, ғыл. еңбектер қалдырды. Г. Зелинский "Қазақ", "Дала" поэмаларын, А. ... ... ... саяхат кезіндегі күнделіктер мен хаттар", суретші Б. Залесский ... ... ... атты альбом жазды. Француз жазушысы Жюль Верн "Клодиус Бомбарнак" романында ... ... ... ... ... Дж. Кеннанның "Сібір және сүргін" кітабында Ертіс маңайының кейбір тіршілік жайы, Семей кітапханасының қоры туралы мәліметтер, деректер ... Ал, ... ... ... ... ... аса ... дамып, әлем әдебиетінің ең үздік шығармалары ана тілімізге, қазақ әдебиетінің үздік шығармалары әлем тілдеріне аударылды. Аударма саласында қазақ сөз өнері ... ... ... етті. Аударма арқылы келген ірі туындылардың ұлттық әдебиетке ықпалы мол ... А. ... ... ... араб, болғар, моңғол, қытай, француз, орыс т.б. әлем тілдеріне аударылды. Ж. Жабаевтың шығармалары көптеген тілдерге аударылып, оның суырып салма өнері, ... ... ... ... ... ... әсер ... туралы жазылды. М. Әуезовтың "Абай жолы" роман-эпопеясы әлемінің 116 тіліне аударылып, сондай-ақ "Әлем әдебиеті кітапханасында" (134, 135 томдары) ірі классикалық ... ... ... ... Ә. ... "Қан мен тер" ... О. ... поэзиясы және көптеген қазақ сөз зергерлерінің шығармалары, сондай-ақ, қазақ ауыз әдебиетінің інжу-маржандары эпостар, ... ... көп ... аударылды. Ұлттық әдебиетіміздің әлем әдебиетімен тығыз байланыста ... ірі ... ... (қ. Азия және ... ... ... ... Ыстықкөл форумы; Ұлттық әдебиетіміздің онкүндіктері т.б.) мен қаламгерлердің және достық ... да ... ... Қай ... ... өнер жағынан дамуында әдеби байланыстар сол ұлт әдебиетінің ... жая ... ... ... ... ... өмір тарихын басқа халықтардың даму тарихымен ұштастыруға дәнекер болады. Қазірде ... ... ... ... ... байланыс жасау процесінің ерекшеліктері пайда болды. Бұл байланыстар жаңа мазмұн, жаңа түр, рең ... соны ... мен ... ... әдебиетіміздің сыр-сипатын айқындай түсті.
Ол жаңалық -- жаңа басталып келе жатқан сезімшілдік, сыршылдық (романтизм) дәуірі. Бұрынғы ... ... одан ... Абай ... бері ... келе ... реализм сарыны көбінесе құрғақ ой, жадағай сөз (рассуждение) күйі осы күнде ішкі терең сезім, нәзік сыр күйіне айналып ... ... ... ... ... көбірек кез салған бірен-саран пьесаларда, соңғы жылдардың кішілеу әңгімелерінде бар. Жаңа ... келе ... ... дәуірінің бұл сияқты жұрнақтарында, көбінесе, құлаққа ілінетін күй -- сезім күйі. Бұлардың ішінде тіршіліктің суреті, ... аз ... да, ішкі ... сыры көп, ... өз ішіне үңілтетін мұң мен шердің сарыны бар. Сыршылдық дәуірі, қай жұрттың болса да әуелгі кезде ескі ... жын, ... ... ... ... ... ... қараңғы заттарды жыр қылумен басталған. Қазақта да ... ... ... ... ... бұл ... ... жүріп келген жолына қарағанда, жаңа дәуір жаңа үлгінің ... кезі ... ... ... жаңадан түбір тауып, ауданын кеңейтіп, келесі өрнекті дәуірге қарай аяқ басуы осы белгілерден басталса ... ... бұл ... ... ... ... кірерлік әдебиет болғандығын көрсететін сыршылдық -- романтизм дәуірі болады.
Бұл арада біздің әдебиеттің өткен күні ... ... бір сөз: ... ... дәуірді орыстың реализм дәуіріндей, толық реализм дәуірі деп айтпаймыз. Ол уақыт ... ... ... ... басып келе жатқан кезі болғандықтан, толық реализм шартын көрсеткен жоқ.
Қазақ әдебиетінің тарихы, бағыты жағынан айтылған осы сияқты азын-аулақ мағлұматқа ... ... ... ... салмағын өлшегенде, қазіргі қалпын бағалағанда айтатын сөз: біздің ... әлі жас, әлі бойы өсіп ... жоқ. ... ... ... ... зор десек, біздің әдебиет келесі күнде шығатын талай тұғырларының біреуіне ғана жаңа-жаңа тырмысып келеді. Біздің ескі әдебиеттен қалған көп ... кең ... бәрі де ... ... ... ... ... отыр. Жазба әдебиет бірбеткейліктен арылса, жаңа арылайын деп, жаңа ғана қайтадан тарауланып, ауданын кеңейтейін деп ... ... ... ... ... ... тип -- Қодарды, қайғылы (трагический) геройлардың типі -- Қозы Көрпеш Баянды, елдің ... ... -- Асан ... ... -- ... типі -- Ақан серіні жазба .әдебиет жасады ма? Әлі жасаған жоқ. Бұларды айрықша жан деп (тип деп) ұға ... ... ... де ұға ... ... ... өміріне үлгі қылып, еліктеуге де жарайды.
Ел ішіндегі бозбала Біржанның ақындығы мен салдығына, Ақанның серілігіне еліктесе, батагөй ... Асан ... ... ... далада еркін өскен ерке қыз Сараның салдығы мен айтыс құмарлығына еліктесе, бұл еліктеудің ... ... ... орыс ... мінезінен қай жері кем? Әдебиеттің қазақ, мінезін түзеп, басшы болуына ... ... осы ... ... ... ... ... пьесаларда, романдарда, әңгімелерде, поэмаларда қазақтың негізгі мінездерін айқын көрсететін типтер жасау керек. Қазақ әдебиетінің ішіне қазақ өмірін түгел суретімен алып кіру -- ... ... ... Бұл күнге шейін біз саяз жүзіп жүрміз. Қазақ әдебиеті қазақ өмірінің бетіндегі қаймағын жалап жүр. ... ... ... ... бала менен жалшы, сақау қатын да кірген болса, бүгінгі әдебиетке қалпақ киген оқығаннан бастап, қой жайып жүрген қойшыға шейін ... ... ... сол ... ғана өмір айнасы, өмір тезі болуға мүмкін.
Әдебиет теориясы - әдебиеттің өнер ретіндегі ... мен даму ... ... әдіс, стиль, жанр мәселелерін, көркем туындының құрылысын, сюжетін, тілін т.б. қарастыратын сала.
Әдебиет теориясы әдебиеттану ғылымының сөз өнерінің табиғатын, оның ... мен ... ... процесс, рухани-эстетикалық құндылықтар заңдылықтарын зерттейтін саласы. Ә. т. осы бағыттағы заңдылықтар мен қағидаларды жүйелеп, поэтикалық, прозалық және драмалық ... ... ... ... ... етеді. Ә. т. ұғымдар мен терминдердің, ғылыми қағидалар мен ережелердің құрғақ ... ... ол -- сол ... ... ... (өз ... ... қырынан жан-жақты ашып көрсетудің құралы болып табылады. Әлемдік әдебиеттану ғылымында қалыптасқан дәстүр ... Ә. т. -- ... ... ... төрт ... ... ... топтың зерттеу объектілеріне әдебиеттің адамзат қоғамы өміріндегі рөлі, жалпы өнер, мәдениет жүйесіндегі орны, әдеби шығармашылықтың тұтас болмысы, суреткер ... ... ... оның даралық талғамының шығармашылық ортақ заңдылықтармен үндесуі, әдеби шығармашылыққа бүтіндей баға беру принциптері жатса, екіншісі әдебиеттің тарихи ... ... тек пен ... ... ... ... және әдеби процес (ағым, бағыт, кезең, дәуір, әдеби байланыс), көркем шығарманы талдау, қабылдау заңдылықтарын қамтиды. Ә. т. көрсетілген осы мәселелерді ... ... ... ... ... да, ... методол. принциптерді қалыптастырады. Келесі топ әдеби шығармалардың көркемдік-эстетик. сапасын, яғни ... мен ... тіл, ... пен ... ... ... ... тарихилығы мәселелерімен айналысады. Бұл бағытта Ә. т. поэтикамен үндеседі. Соңғы топта, әдебиет рухани-эстетик. құндылық тұрғысынан қарастырылады және ондағы мәңгілік құндылықтар мен ... ... ... баға ... ... процестің өз кезеңіндегі үрдістер сараланады. Ә. т. бұл жолы эстетикамен тұтасып, ... ... ... және ... ... қиылысады. Жалпы, Ә. т. өз пәнінің даму сапасына (көркемдік, ... ... т.б.) ... ... ... ... көркем әдебиеттің жетістіктері негізінде таптауырын болған ғыл. тұжырымдардан ажырап, онда жаңа ... ... Ә. ... ... ... дәуірдегі (Үндістан, Қытай, Ежелгі Грек, Ежелгі Түркі елдеріндегі т.б.) сөз өнеріне қойылған талаптардан басталады. ... Ә. ... ... ... мен Әбу Наср ... еңбектері тұр. Аристотельдің "Поэзия өнері туралы" трактатының, басқа да ежелгі дәуір эстетикасы туралы жазған еңбектерінің танымдық ... мол ... ... Әбу Наср әл-Фарабидің "Өлең өнерінің қағидалары туралы трактатының" да Ә. т. ... алар орны ... Ал ... ... ... әдебиеттану ғылымына зер салсақ, сөз өнерінің теориялық деңгейін жоғары биікке көтерген американдық ғалымдар Р. Уэллек пен О. Уорреннің ... ... (1949) ... ... табылады. Ол түрік (1960 ж.), орыс (1978 ж.) т.б. тілдерге аударылған. Орыс әдебиеттану ғылымында Ә. т. ... орыс ... Б. В. ... Л. И. ... ... ... ... болады. Теор. болжам және филос. таным тұрғысынан М.М. Бахтиннің ... (1895 -- 1975) ... Онда ... ... көп ... үндестігі, көп дауыстылығы т.б. мәселелер терең талданған. Қазақ ғалымдарынан Ә. т. жөнінде ең алғаш құнды пікірлер ... Ш. ... ... Ол ... ... ... ... түрлерін (жыр, жоқтау өлеңі, қайым өлең, қара өлең, өлең т.б.) жүйелеп ... А. ... ... ... (1926, 1989, 1991) осы саладағы іргелі ғыл. еңбек. Алайда бұл құнды мұра алпыс жылдан астам ғыл. ... тыс ... ... ... ... -- ... ұлттық әдебиеттануының негізі, Ә. т. мен әдебиеттану методол., ... мен ... ... ... ... ... аса ... еңбек. Онда сөз өнері ғылымына тән барлық факторлар қамтылып, ана тілінің қорынан ұғым-терминдер, жанрлар атаулары жасалып, ... ... ... ... ... ... 20 ... 30-жылдары қазақ ғаламдарының бұл салада жаңа туындылары жарық көрді. Қ. Жұмалиевтің "Әдебиет теориясы" (1938, 1964, 1969) атты еңбегі негізінен орта ... мен ... оқу ... арналды. Сондай-ақ, Е. Ысмайыловтың "Әдебиет тееориясының мәселелері" (1940) атты орта ... ... ... жазылды. 1970 ж. З. Қабдоловтың "Әдебиет теориясының негіздері" атты еңбегі жарық көрді. Бұл еңбек толықтырылып "Сөз өнері" деген атпен 2 рет (1976, 1982) ... ... Ол ... ... оқу орындарында 30 жылға жуық Ә. т-ның бірден-бір оқулығы ретінде қызмет етіп келеді. З. Ахметовтың "Қазақ өлеңінің құрылысы" (1970), "Өлең ... ... (1973) атты ... -- осы ... соны ... ... ... ғыл. зерттеулер. Ә. т-ның басты ғылыми ұғымдары мен терминдері жүйеленіп ... ... ... сөздігі" (1997, 1998) жарық көрді.
Көркем әдебиет (әдебиеттану) туралы ғылым көп қырлы[1]. Оның құрамында екі ұшты ұғынылатын ғылыми пәндер ұшырасады. Олардың ... ... деп ... В. В. ... пікірі бойынша, [2]. Осы пәндер бір мезетте әрі көмекші, әрі , іргелілік болып табылып, ... ... ... ... ... ... ... ғұмырнама*, деректану (оның ішінде мұрағаттану), мәтінтаным* (кей жағдайда палеография* пәніне иек сүйейді) тап осындай пәндер болып келеді[3]. Өзіне лайық ... мен ... ... бар, өз ... ... дейін меңгерген, өз ісіне жауапкершілікпен қарайтын қандай да бір әдебиеттанушыны көз алдымызға осы қасиеттерінсіз елестете алмаймыз.
Екінші пәндер (Ю.В.Манн) деп ... (В.В. ... ... ... Бұл ең ... ... ... мен олардың арасындағы байланыстарды нақты зерттеу шеңберін, яғни әдебиет туралы ғылымның негізін құраушы әдебиет ... ... ... Бұл - ... бірге біздің кітабымыздың өзегі: әдебиет теориясы немесе ... ... ... пән ... өмірдің жалпы заңдылықтарымен, бірінші кезекте - жазушылар шығармашылығымен айналысады.
Әдебиет ... ... ... ... ... ... ... бір мезгілде оларға нақты әдебиеттанушылық зерттеу жасауға түрткі болатын бағыт ... оған ... ... ... ... Ол әдебиет тарихына қатысты көмекші пән болып ... ... ... ... ... өз ... дербес және өзіндік бәшерилік* мәнділікке ие болып келеді. Оны толық құқылы ... ... ... ... ... болады. Әдебиет теориясының аясы - көркем әдебиеттің мәнісін жарыққа шығаратын біршама кең ауқымдылыққа ие ... ... бір ... ... ... ... тұтастық ретінде өзінше түсіндіреді. Осы жағынан теориялық әдебиеттану өнер теорияларымен және тарихи үдеріспен, философияның пәндері ретінде эстетикамен, мәдениеттанумен, герменевтикамен, семиотикамен ... (әрі ... ... ... ... ... теориясы өз кезегінде күрделі және түрлі салалар мен бөлімдерге ие болып келеді. Оның ... ... - ... ... ... табылады, бұл буын сондай-ақ теориялық поэтика деп те аталады. Ол - ... ... оның ... ... ... ... бірге әдебиеттің тегі мен жанрлары туралы ілім. Теориялық әдебиеттану өз бойына жалпы ... ... өнер түрі ... ... ... ... ілім мен оның тарихтағы (әдеби үдеріс теориясы) орны алуы мен ... ... да ... ... ... пен даулы сәттерге толы. Көптеген пікірлер мен тұжырымдамалар өзара алшақтанып тұрады, кейде тіпті ... ... ... ... ... ұстанымдарының, көқарастарының әркелкі болуы заңдылық, әдеби шығармашылықты ұғыну көп жағдайда ол пайда болған, бастау алған мәдени-тарихи жағдайға байланысты, сонымен ... ... сан ... болып келетін әдебиеттанушылардың дүниетанымдық бағдар ұстауынан деп санауға болады. Заманалық поляк ғалымының сөзі бойынша, кез келген теорияны: . Осы ... ... ... қатаң түйіндеу жасауға болады, барша кезеңге арналған біртұтас, әмбебап әдебиет теориясының болуы ... ... [4]. Оның ... ... ... ... ... тәжірибеге бағдар ұстанып, белгілі бір әдеби мектептің ... ... ... ... ... әлдебір шығармашылық жаңашылдықты қорғап, манифестентіп (көрініс бергізіп), өзінің алдындағы айтылғандармен дау-дамайға түсуге қашанда дайын тұрады. Формалдық мектеп өзінің алғашқы дамуы ... ... 30-50 ... ... ... соцреализммен, француз структуализмі (кейбірде кейіг структуализм*) қазір өте беделді ... ... ... , ... байланыста болды. Осы тақылеттес әдебиеттану тұжырымдамалары бағыттанушы сипатқа ие болып келеді. Олар әдетте, біртектес* болып келіп: әдеби шығармашылықтың тек әлдебір ... ғана баса ... ... Бұл ... құндылыққа (белгілі бір әдеби аяны терең қарастыру, жинақтау мен түйіндеулердің айқындығына) себепші болады, ... ... орын ... ... тар ... сонымен бірге сөз өнерінің сан алуандығы мен қаперге алмауға бастап алып келетін қатаң кестелеушілікке бейімділікке ұшырайды. Біртекті ... (біз ... ... алғандармен бірге) психоталдамалық әдіс* Фрейдке сүйенеді, марксистік әлеуметтану, структуализм, өнердің мәнінің мифтіпоэтикалық тұжырымдамасы К. Г. Юнгқа иек артады. Біз ... ... ... ... өздерінің өзгелерден өзгешеленетін әдістеріне сүйеніп, оның жақтаушылары көбіне өздерінікін бірден бір ... де, ... деп ... ... теориясы, біздің көзқарасымызша, бүгінде өте өзекті болып табылатын монистік қатаңдықты ... ... * ... ие. Отандық ғалымда ол А.Н. Веселовскийдің еңбектерімен жарқырай танылды. Ғалым барша догматизмді теріске шығарып, ... ... ... да бір ... ... бірден-бір қолдау табушы, әрі дұрысты деп жариялаудан бас тартты. Ол әрқайсының қолдану шегі ... сөз ... ... ... ... әні ... шығу тегінің байланысына назар аударған өзі тұстас бір ғалымының еңбегіне сипаттама бере келе, ... ... ... алады. Веселовскийдің догмалық емес, айқын теория-әдістемелік ойлауы әлі күнге дейін құнды әрі мәнді болып ... кез ... * ... мен ... ... ... үстемдік ету, әдістемелік кестелілік, априоризмдік күпірлігіне қарсы тұрады.
Жүсіпбек Аймауытов аса көрнекті қазақ жазушысы. 1907-1913ж. Баянауыл, Кереку (Павлодар) мектептерінде, 1914-1919ж. ... ... ... ... ... ҚазССР халық ағарту комиссариатында бөлім бастығы, коллегия мүшесі. 1921-22ж. ... ... оқу ... ... ... газетінің редакторы болып істеген. 1922-1923ж. Қарқаралыда мектеп мұғалімі, 1923-1926ж. газетінің редакциясында (Ташкент) ... ... ... ... мұғалім, 1926-1929ж. Шымкент пед.техникумында директор. 1929ж. деген сылтаумен тұтқындалып, 1931ж. атылған. ... ... ... 1910ж. ... Оның ... өлеңдері мен әңгімелері, мақалалары , газеттерінде, журналында жарияланып тұрады. 20-жылдар ішінде ... ... ... ... көп ... ... (1926), (1925), (1925), (1926), (1926) пьесалары, поэмасы (1929) және бір топ аударма кітаптары ... ... ... жаңа ... ... ... әсіресе, роман жанрын бастаушы есебіндегі орны үлкен. - қазақ кеңес романының басы, онда 20 ... ... ... ... ... тартыс жолыннан өтіп, қоғамдық шындықты түсінуге ұмтылған қазақ жасының өмірі суреттеледі. Аймауытовтың екінші романы кітап болып басылып үлгермеді. ... ... ... ... жағынан үндес. Алдыңғы романда жазушы жаңа қоғамдық жағдайда азаттық жолына шыққан ... ... ... ... ... осы ... легінде қазақ әйелінің теңдік жолындағы ізденістерін суреттейді. Аймауытовтың үлкен проза саласындағы тағы бір елеулі еңбегі - ... Ол ... ... ... болып басылып үлгермеген. Бұл шығарманың тақырыбы да әйел теңдігі, негізі кейіпкерлері - ... қызы ... ... ... ... - ... әдебиетінде ақ өлең үлгісін туғызуға жол бастады. Аймауытов драмалық шығармалар жазұға ерте талпынған. Ол Семейде оқыған жылдары жастардың ойынсауак үйірмелеріне ... ... ... ... ән ... ... ... өзі басты рольдерде ойнаған. Аймауытовтың пьесаларының негізгі тақырыбы да халықтың азаттағы идеясы. Ол ескі өмірдің мешеу көріністерін сынай отырып, ... ... ... ... ... ... оятып, жаңа тіршілікке шақырады , , , . Аймауытов пьесалаларының ең елеулісі - . Мұнда жазушы ... ... ... күрделі өмір кешкен өнер адамдарының тағдырын бейнелейді. Аймауытов - ... ... өлең ... ... да, кезінде жинақ бастырмаған. Оның өлеғдері күнделікті баспасөз бетінде сақталған. Өлең - ... ... мен ... ден ... ... ... ... сияқты. Бұлардың көбі ескі өмірдің келеңсіз суреттері мен жаңару идеясын ... ... ... ... боп ... ... өнерпаз, күйші болып өсуі, дәрігердің көмегімен көзінің жазылуы ... ... , ... ... дәуірінде кең тараған күрес жырларын қазақшаға аударған. Жазушының балаларға арнап ... , , , атты ... ... ... бар. Өмірінің көбін баспасөз маңында өткізген жазушы үлкен публицист есебінде де белгілі. Сол ... ... ... беттерінде ол жазған мақалалар, оқшау-фельетондар, хат-хабарлар көп.
ХХ ғасырдың басында ұлттық әдебиеттің барлық жанрында бірдей өнімді еңбек еткен қаламгерлердің ... ақын әрі ... ... әрі ... ... әрі публицист Жүсіпбек Аймауытовтың есімі айрықша орын алады. ... әр ... ... ... ... ... ол қазақ әдебиетінің жаңа өріске шығуына мол еңбек сіңірді.
Өмір жолы. Жүсіпбек Аймауытов 1889 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге ... Он бес ... ... ... ... ... ол ... ауыл молдасынан оқып, хат таниды. Бұдан кейін де әр түрлі молдалардың ... ... ... едәуір білім жинайды. Соның нәтижесінде ауыл арасында өзі де азды-көпті молдалық құрады. 1907 жылы молдалықты тастап, ... ... ... ... түседі. 1911 жылы Павлодардағы екі сыныпты орыс-қазақ мектебіне түсіп, ... ... ... ... ... ... семинариясында оқиды. Семейде жүріп алаш қозғалысына қатысады," ... ... ... ат ... жылдан бастап Жүсіпбек Семейде, Павлодарда кеңес өкіметінің жұмыстарына араласады. Семей губерниялық оқу бөлімінің меңгерушісі, ... ... ... редакторы болады. 1922-1924 жылдары Қарқаралыда мектеп мұғалімі болады. 1924-1926 жылдары ... ... "Ақ жол" ... редакциясында істейді. 1926-1929 жылдары Шымкенттегі педагогикалық техникумға директор болады. Ара-арасында әр түрлі саяси жұмыстарға араласады. 1929 жылы жазықсыз ... ... ... ... ... ... 1931 жылы өлім жазасына кесіледі.
Ж. Аймауытовтың өмірі мен шығармашылығы бұдан кейінгі алпыс жыл бойы ... ... ... ... ... ол туралы айтуға да, жазуға да тыйым салынды. Тек кеңес өкіметі ыдырап, коммунистік идеологияның құрсауы босағаннан ... ғана ... ... ... жете ... 1989 жылы бір ... кітабы жарық көрді. Зерттеу жұмыстары қолға алынды. 1997 жылдан бастап ... ... бес ... ... басылды.
Шығармашылық мұрасы.
Повестер:
Романдар: ,
Пьесалар:, , , , ,, ,
Әңгімелер: (әңгіме), (әңгіме),
Ертегілер:
Оқу құралдары:
Поэмалар:
Өлеңдері:
Сан ... ... иесі ... ... ... ... шығармашылық мұрасы аса бай. Оның ішінде көптеген өлеңдер, ... ... ... ... ... ... мен "Әнші" секілді бірқатар көркем әңгімелері, "Рәбиға", "Мансапқорлар", "Қанапия мен Шәрбану", "Ел қорғаны", "Шернияз" пьесалары, "Нұр күйі" поэмасы, сондай-ақ бірсыпыра сын ... мен ... бар. ... ... ... ... ... өзі бір төбе.
Жүсіпбек шығармашылығы әуел баста өлең ... ... ... ... ... ол ... ... 13 жасында жазған. Оның ақындық жүрегінен туған "Жазушыларға", "Неғып отыр?", "Ах-ха-ха-хау", "Ұран", "Еңбекшілер ұраны" секілді өлеңдері мен "Нұр ... ... ақын ... ... ... ... мен өз дәуірінің көріністерін ақындық сезімталдықпен жырлайды. Ол ... ... да ... ... ... ... ... Мәселен, "Көшу" өлеңінде қазақ ауылындағы көш суреттері, көштің сән-салтанаты көрінсе, "Ұршық" өлеңіндегі ұршық иірген ... ... ... ... өмір ... ... күйі" поэмасы 1929 жылы Қызылордада жеке кітап болып басылады. Онда адамның көңіл күйі, қуанышы мен мұңы жырланады. Поэма жастарды өмірді ... ... ... тұра білуге шақырады.
Жүсіпбек Аймауытовтың әдеби мұрасының ең салмақты саласы -- прозалық шығармалар. Кішігірім ... ... ... ... ... "Ақбілек" романдары туды.
"Қартқожа" романы 1926 жылы Қызылордада кітап болып басылып шықты. Роман жиырмасыншы ... ... ... ... ... ... ... тұсындағы тағдырын бейнелеген алғашқы күрделі шығармалардың бірі болды. Онда 1916 жылғы Ресей патшасының қазақ ... ... қара ... алу ... ... кезіндегі аласапыран, патшаның тақтан құлауы алдындағы қазақ ауылының көрінісі, ... ... ... ... ... осы ... арқылы қазақ кедейінің қоғамдағы теңсіздіктің сырын ұғуы, әлеуметтік әділетсіздіктің себептерін түсінуі секілді ояну ... ... ... оқиғалар бас кейіпкер Қартқожаның басынан өткен нақты жағдайларға негізделген. Сол арқылы ... 1916 ... ... қозғалысының басталуы мен оның патшаны тақтан құлатқан 1917 жылғы ақпан төңкерісіне ұласуы, ... ... ел ... әлеуметтік тартысқа араласуы, алаш қозғалысының өмірге келуі, ақтар мен қызылдардың соғысы, ... ... ... ... ... жайларды баяндайды. Осы оқиғалар тұсында роман кейіпкері ... да ... ес ... алға ... ... бет ... ... "Ақбілек" романы кезінде кітап болып шыкпаған. 1927 -- 1928 ... ... ... ... ... ол ... ... үндес. "Қартқожада" көтерілетін күрес, азаттық идеясы "Ақбілекте" одан әрі жалғасады.
Романда ескі ортадағы ... ... ... ... ... қызының төңкерістен кейінгі жаңа сипатты заманның мүмкіндігіне сай өз құқығы үшін күресу жолы баяндалады. Шығарманың бас кейіпкері ... ... ... ... ақ ... ... ... неше қилы қорлық көреді. Елінде де алуан қиындыққа жолығады. ... ... соң ... ... оқу ... өз ... табады.
Ақбілектің басынан өтетін осы оқиғалар арқылы Жүсіпбек сол бір қилы-қыстау кезеңдегі қазақ ауылдарындағы өмір шындығын, адамдардың қилы-қилы ... кең ... ... ... ... ... ... қоғамдағы өз орындарын іздейді. Түптің түбінде дегендеріне жетеді.
Қысқасын айтқанда, "Ақбілек" романы -- бір ғана қазақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ ауылының өзгеру процесін суреттеген алғашқы қазақ романдарының бірі.
Сол кезеңдегі әлеуметтік әділетсіздік пен ... ... ... тағдыры Ж. Аймауытовтың 1928 жылы жазылған "Күнікейдің жазығы" атты хикаятына да арқау болды. Хикаяттың бас ... ... ... ... ... ел ... көшпелі жұрттың еш нәрсеге бас қатырмай, жайбарақат ... ... ... ... елестетеді. Шарасыздықтан, әрекетсіздіктен сақтандырады. Ескіге қарсы күресу идеясын ... бас ... ... ... қызы ... да, еті тірі, пысық. ПІығарманың басында оның ұсқынсыз күйін, қараңғы үйде жатқанын көреміз. Маңында адам жоқ. Өзі ауру.
Жазушы осы ... ... ... ... ... өміріне үңіледі. Қыздың өскен ортасы, отбасының жұпыны тіршілігі суреттеледі. Әкесі Құлтума -- байдың малын баққан момын адам. ... ... -- үй ... ... ... ... әйел. Күнікейдің жаратылысы да ешкімнен кем емес. Өрелі, өнерлі жас болып өседі. ... ... ... өзін ... ... Арын таза ... Сөйтіп жүргенде арам ойлы қаскүнемдердің қастандығына тап болып, кеудесін ашу мен ыза, намыс пен кек кернейді. Өзі үшін ... ... ... ... ... ... сүйген жігітіне қосылады. Бақытына енді қолым жетті дегенде, сүйген жігіті Байман да опасыздық жасайды. Күнікейді ауру еткен осы жағдайлар ... ... ... бұл ... ... сол ... ... шындығымен сабақтастыра суреттейді. Ескіліктің бұғауын бұзып, қыздың ұзатылған жерінен қашып шығуын, сүйгені Байманға қосылуын баяндау арқылы жазушы сол ... ... ... ... ... ... идеясын жеткізуге тырысады. Бірақ әлі де болса шын бостандық жоқ, қазақ ауылына шынайы азат өмір жеткен жоқ еді. Күнікейдің соңғы ... ... ... ... ... ... ... прозашы ретінде танытқан Жүсіпбек Аймауытовтың қаламынан бірқатар көркем әңгімелер де туды. 1918 жылы ... ... ... ғой" атты ... ... 1927 жылы жазылған "Ханалар тарихына" дейінгі аралықта өмірге келген "Елес" (1924), "Әнші" (1925), "Боранды болжағыш әулие" (1926) ... ... ... да өзі өмір ... ... ... тұрмысын, ой-арманын, заман тынысын жетік білетін әрі оны көркем тілмен, парасатты оймен өрнектеп жеткізе алатын тамаша прозашының қолтаңбасы айқын ... ... ... ... ... ... ауылының қыстың бір боранды күніндегі өмірі суреттеледі.
... Сақылдаған сары аяз. ... ... ... ... шарт ете ... Не терезенің шынысы шатынайды, не жер, не мұз қақ айырылып, ырсиып қалады. ... ... ... қар да ... ... ... сары аяз мұрныңды қариды. Жеңіңнен шығарсаң, қолың илікпей, тас боп қалады. Түнде пешке қойып кептіріп ... ... ... бір ... ... қақиып, таяқпен қақсаң сақ-сұқ етеді. Осындай күндерде біз мал ... ... ... ... ... дәл әрі ... тілмен суреттейді. Бұдан әрі ұйтқып соққан боран, ыққан мал, адасқан малшылар ... ... Сол ... ... мал ... ... ... "Шіркін, бұлай боларын алдын ала болжап білсем-ау", -- деп армандайды. Кейін қалаға барып ... ... ... ... қолым жетсе деген арманға беріледі.
Шағын ғана әңгімеде автордың өмір көріністерін суреттеудегі тамаша шеберлігі байқалады. Жазушы ұсынып отырған суреттер тура өмірдегідей ... әрі ... Шын ... ... ... ... ... әңгімесі де дәл осындай нақты оқиғаға, өмірде болған тарихи адамның төңірегінде құрылған.
...Жетішатыр -- ... ... ... ... қазақ. Жазы-қысы -- қымыз, ойын-сауық -- "кататься". Айт, той, ... ат ... ... ... ... Үй қыдырған көлең-көлең ақ жаулық... Жаз шықса -- пароход, паром, желқайық, жасыл арал, қалың орман... Көкке ... ... ... масайраған шат көңіл... Сырнай-керней... Қызық думан... Қайткенмен сергек қала.
Әңгіме ... ... ... ... өмірінен алынған осы суреттермен басталады. Қала тұрғындарының күнделікті тіршілігі осындай қысқа-қысқа образды ұғымдармен берілген. Адам ... бір ауыз сөз ... да, қала ... ... ... ... тұр.
Одан әрі қымыз дастарқаны. Қымыз құюшы қыз Шекет, қымызға құмартқан қалалықтар. Осындай бір сәтте дастарқанға әңгіменің бас кейіпкері әнші жігіт ... ... Ән ... ... Әмірқан қала жастары дайындаған спектакль-концертке қатысып, көпшіліктің қошеметіне бөленеді.
Оқиға желісі әңгімені баяндаушы мен Әмірқанның арасындағы достыққа ... ... ... ... мен сұлу қыз ... ... ғашықтық хикаясы, жігіттің қызды алып қашуы, орта жолда қолға түсіп, сүйгенінен көз жазып қалуы, әншінің көз ... ... сәті ... ... ... Жетішатыр қаласы -- Семей, ал әнші Әмірқан -- ... ... ... әйгілі Әміре Қашаубаев еді. Жазушынын көркем бейнелеу шеберлігі Әмірқан -- Әміренің әншілік кұдіретін, ән айтқан кездегі ... ... ... аса ... көрінеді. ...Ұшатын құстай қымтанып, қомданып алды, Отырғандар аузын ашып ... Әнші ... Бір ... ән салды, Азда болса бірегей болды.
Сүмірейте, қылмита соқты; желдете құтырта соқты. Лебізі құлаққа жағып кетті, жүректі тербетті, тамырды желпіндірді; бойды ... -- ән ... ... ... бейнесі. Жазушы қаз-қалпындағы әсем сурет жасайды. Әншіні асыра мақтамайды, дәл бағасын береді. Ж. Аймауытовтың суреттеуіндегі Әмірқан елден ... ... ... адам ... Көппен бірге тыныстап, айналасына өнерін сыйлап, ойын-сауық құрып жүрген қарапайым жандардың бірі. Оның қуанышы да ... ... ... ... өзіне жетерлік арман-мұңы да бар.
Тұтастай алғанда, Жүсіпбек Аймауытовтың көркем әңгіме жанрындағы еңбегі қазақ ... ... ... ... ... ... болды.
Драмашы ретінде Жүсіпбек Аймауытов ерте танылды. Семейде оқып жүргенде жастардың ойын-сауық кештеріне қатысып, өнер көрсеткен, басты ... ... 1917 ... ... оның ... ... бала оқыту", "Рәбиға" атты тұңғыш пьесалары жазылып, сахнада қойылды. Кейінірек 1925 жылы "Ел қорғаны", "Мансапқорлар", 1926 жылы "Қанапия мен ... ... атты ... ... жазады. Жүсіпбектін драмалық шығармаларына қоғамдағы әлеуметтік қайшылықтар негіз етіп алынады. Олардың негізгі тақырыбы -- ... ... ... Халықты оқу-өнерге шақырады. Ел азаматтарын белсенді қимылға үндейді. Әйелдердің теңдігін қорғайды.
Жүсіпбек ... -- өз ... ... ... көтерген көптеген мәнді мақалалардың авторы. Кезінде "Абай" журналында, басқа да басылымдарда жарияланған ... ол ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, әдебиет мәселелері төңірегіндегі мәселелерді қозғап, бірқатар әдеби-сын мақалалар ... 1918 жылы М. ... ... жазған "Абайдан соңғы ақындар", 1923 жылы жазған "Мағжанның ақындығы туралы", 1925 жылы жазылған "Сұңқар жыры", "Аударма туралы" атты ... ... ол ... ... ретінде танылды. Оларда Жүсіпбектің әдеби шығарманы жазушы өмір ... ... ... ... ерекшеліктерімен байланыстыра отырып талдау шеберлігі айқын байқалады.
Жүсіпбек Аймауытов оқу-ағарту мәселелеріне қатысты бірқатар ғылыми еңбектер де жазды. Оның ... ... беру ... ... ... ... атқара жүріп жазған жас ұрпақты жаңаша тәрбиелеу, ... ... беру ... көздеген "Тәрбиеге жетекші" (1924), "Психология" (1926), "Жан жүйесі және өнер таңдау" (1926) атты ... ... мен оқу ... ... халық тағдыры үшін ерекше рөл атқарған еңбектер болды.
Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... де ... Ол ... А.С. Пушкиннің, Н.В. Гогольдің, А. Дюманың, Дж.Лондонның, Г. Мопассанның, В. Шекспирдің, К. Берковичтің, С. Чуйковтың шығармалары жаңа қалыптасып келе ... ... ... ... ... қаншалықты кеңейтсе, жазушының әлем әдебиетінің көрнекті туындыларын қазақ тіліне ... ... ... ... да ... ... ...
Қорыта келгенде Жүсіпбек Аймауытов әдебиеттің әр алуан жанрларында қалам сілтей ... ... ... жаңа өріске шығуына мол еңбек сіңірген ойы ұшқыр, қаламы жүйрік жазушы тұлға. Аймауытов еңбектері ғасырлар бойы ... ... ... өшпек емес, себебі жазушы мұрасы болашаққа аманат. Аманатқа қиянат ... ... ... сын деп ... ... XX ... ... әдебиет. І Кенжебаев.
* Бекбосынов,М.Н. Әдебиет теориясы:/ М.Н. Бекбосынов.- Семей, 2008.- 52 б.
* XX ғасыр ... ... ... ... ... Сөз ... ... теориясының негіздері): Жоғары оқу орынд. арн. оқулық / З. ... 3 ... өңд.- ... Мектеп, 1982.- 170 б.
* Сағынбекұлы. Р. Жүсіпбек. ... ... ... ... С. ... ... Өмірі мен шығармашылығы / С. Қирабаев.- Алматы: Ана тілі, 1993.- 224б.
Аймауытов, Ж. Шығармалары: романдар, повесть, әңгімелер, пьесалар / ... ... ... ... 1989.- 560б.- ... ССР ... ... М.О. Әуезов әд

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазіргі дәуір және әдебиет теориясы. Ж.Аймауытовтың драмалық шығармалары жайлы8 бет
Жүсіпбек Аймауытов өмірі8 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Жазбаша жұмыс арқылы бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту55 бет
Математиканы оқыту барысында оқушының шығармашылық қабілетін дамыту26 бет
Оқу процесінде мектеп оқушыларының шығармашылық қабілетін дамыту34 бет
Принтердің түрлері және олардың жұмыс жасау принциптері22 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Шығармашылықтағы еркіндік пен қажеттілік арасындағы өзара қатынас42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь