Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны

І Кіріспе
ІІ Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Қайым зерттеуіндегі Абай текстологиясы.
2.1.1. Қайым Абай өлеңдерінің жанашыр жақыны
2.1.2.Қ.Мұхамедхановтың Абай шығармаларының текстологиясы саласында атқарған жұмыстары
2.1.3. Мұхтар Әуезовтың «Абай жайын зерттеушілерге» деген мақаласындағы өз пікірі
3.1. Қайым және қолжазба.
3.1.1. Әкесі туралы естелік
3.1.2. Ерте жасынан еңбекке араласқандығы жөніндегі қолжазба
3.1.3.Ерте жасынан еңбекке араласқандығы жөніндегі қолжазба
4.1. Қайым зерттеулерінің әдебиеттегі орны.
ІІІ Тұжырым
ІV Қорытынды
V Пайдаланылған әдебиеттер.
VІ Қосымша
Қайым Мұхамедханов – қазақ әдебиетінің абайтану мектебінің негізін қалаушылардың бірі, шәкәрімтанушы және Шәкәрім шығармаларын алғашқы насихаттаушылардың бірі, әрі жарыққа шығарушы, мұхтартанушы ғалым. Сондай-ақ, Қ.Мұхамедхановтың әдебиеттану саласындағы көптеген мақалалары қазақ әдебиетіндегі жаңа белесті айқындап, қазақ әдебиеті даму бағыттарын белгіледі. Ғалымның ғылыми еңбектерімен қатар ақындық, жазушы-драматургтық, аудармашылық таланты да ерекше көзге түседі. Сонымен, ақын, аудармашы, қазақ әдебиеті тарихы мен теориясын терең білетін ғалым, Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармашылықтарының білгір маманы, бір сөзбен айтсақ, нағыз энциклопедист.
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінің көбі әдеби өлкетану бағытында болды. Қазақ әдебиетінде өлкелік әдебиет тарихының қолға алынып, зерттеле бастауына М.Әуезов ұйытқы болса, Қ.Мұхамедханов өзінің ғылыми шығармашылық жолында үнемі осы бағытты назарда ұстаған ғалым. Оның тарихи шындықты бұрмаламай, деректерді нақтылы дәлелдермен берген мақалалары 400-ден астам. (Ал, жалпы ғылыми еңбектерін есептесек 500- ден асады екен). Мысалы, «Халық ақыны Сапарғали Әлімбетов шығармашылығы жайында», «Мақы Шыңғысұлы Уәлиханов – алғашқы кәсіби қазақ суретшісі», «Қ.Еркебаев және С.Әлімбетов поэмаларындағы азамат соғысының батыр әйелдері Айқыз және Білісай бейнелері», «Тағы да Айқыз туралы», «І.Бораганский», «Қаракерей Қабанбай», «Бұқар жырау», «Шешен Сабыржан», «Сабыржан Ғаббасов» және тағы басқа мақалаларындағы тарихи тұлғалар ғалымның көркем шығармаларынан өз орнын алып жатты. Ал, «Абайдың бұрын жарияланбаған өлеңдері», «Түзелгені қайсы? Түсініктері қайсы?», «Қазақ әдебиетінің адал досы», «Саади Ширази», «Құдай деген сөзден құдай сақтасын» және т.б. мақала­ларындағы әдеби-танымдық, тарихи ой-түйіндер көптеген ғалымдардың болашақ зерт­теулерінің ғылыми діңгегіне айналды.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік әдебиеттану, қазақ әдебиетіндегі текстология мәселелерін Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету мүмкін емес. Бұл туралы белгілі әуезовтанушы ғалым Т.Жұртбай өзінің «Қайсар ғалым» (1989, «Жұлдыз») деген мақаласында: «Қ.Мұхамедханов – Абай өлеңдерін жинаушы, Абай мұрасының жазылу, басылу тарихын зерттеген историограф, үш-төрт басылымына түсініктеме жазған библиограф, Абай шығар­маларының дұрыс жазылуын жүйелеген текстолог, Абай және оның ақындық дәстүрі хақында монографиялық еңбек жазған теоретик, сол замандағы қоғамдық қарым-қатынастарды зерттеген тарихшы, сол дәуірдегі әдеби нұсқаларды, ел аузындағы өлең-жырды, әңгіме-аңызды қағазға түсірген фольклорист», – деп бағалайды. Ғалым ағаға берілген бұл бағадан шығармашылық еңбектерінің сан тарау, сан салалы екенін байқауға болады. Әсіресе, Абай шығармаларының тарихы мен текстологиясы туралы сөз еткенде, Қ.Мұхамедханов еңбектерін назарда ұстамау мүмкін емес.
1) «Абайтану және Қайым Мұхамедханов» Алмахан Мұхаметқалиқызы, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан – Ресей университеті, «Абай» орталығының директоры, Астана қаласы, «Абай-ақпарат»;
2) Мұхамедханов Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында.-Алматы, 2010.-164 б.
3) Мұхамедханов Қ. Абай кітабын алғаш шығарған Ілияс Бораганский.-Алматы,2009.-64 б.
4)«Қайымның қағидалары» мақаласы // Қазақ әдебиеті, №3, 16 қаңтар 2006 жыл
5)Абайдың інісі, Алаштың ірісі // Ертіс өңірі.- 2004.- 23 қыркүйек.26 б.
6)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІ том / Жобаның ғылыми жетекшісі, жауапты шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. – Алматы: Алаш, 2005.
7)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІІ том / Жобаның ғылыми жетекшісі, жауапты шығарушы, түсініктер берген: Т. Жұртбай. – Алматы: Алаш, 2006.
        
        ҚР Білім және Ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Ғылыми жоба тақырыбы:
Орындаған: Мұхаметжанова Арайлым
Топ: К-319 С
Тексерген: Жүндібаева А.Қ.
Семей қ, 2015 ж ... ... ... ... ... ...
І ... Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Қайым зерттеуіндегі Абай текстологиясы.
2.1.1. Қайым Абай өлеңдерінің жанашыр жақыны
2.1.2. Қ.Мұхамедхановтың Абай шығармаларының ... ... ... ... ... ... ... мақаласындағы өз пікірі
3.1. Қайым және қолжазба.
3.1.1. Әкесі ... ... Ерте ... еңбекке араласқандығы жөніндегі қолжазба
3.1.3.Ерте жасынан еңбекке араласқандығы жөніндегі қолжазба
4.1. Қайым зерттеулерінің әдебиеттегі орны.
ІІІ Тұжырым
ІV ... ... ...
VІ Қосымша
Кіріспе.
Қайым Мұхамедханов - қазақ әдебиетінің абайтану мектебінің ... ... ... ... және Шәкәрім шығармаларын алғашқы насихаттаушылардың бірі, әрі жарыққа шығарушы, мұхтартанушы ғалым. Сондай-ақ, Қ.Мұхамедхановтың ... ... ... ... ... әдебиетіндегі жаңа белесті айқындап, қазақ әдебиеті даму бағыттарын белгіледі. Ғалымның ғылыми еңбектерімен қатар ақындық, жазушы-драматургтық, аудармашылық таланты да ... ... ... ... ақын, аудармашы, қазақ әдебиеті тарихы мен теориясын терең білетін ғалым, Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармашылықтарының білгір маманы, бір ... ... ... ... ... Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектерінің көбі әдеби өлкетану бағытында болды. Қазақ әдебиетінде өлкелік әдебиет тарихының қолға алынып, зерттеле бастауына М.Әуезов ұйытқы болса, ... ... ... ... ... үнемі осы бағытты назарда ұстаған ғалым. Оның тарихи шындықты бұрмаламай, деректерді нақтылы дәлелдермен берген мақалалары 400-ден ... (Ал, ... ... ... ... 500- ден асады екен). Мысалы, , , , , , , , , және тағы басқа мақалаларындағы ... ... ... ... ... өз орнын алып жатты. Ал, , , , , және т.б. мақала­ларындағы әдеби-танымдық, тарихи ой-түйіндер ... ... ... зерт­теулерінің ғылыми діңгегіне айналды.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік әдебиеттану, қазақ әдебиетіндегі текстология мәселелерін Қ. Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету ... ... Бұл ... ... ... ғалым Т.Жұртбай өзінің (1989, ) деген мақаласында: , - деп бағалайды. ... ... ... бұл ... ... ... сан тарау, сан салалы екенін байқауға болады. Әсіресе, Абай ... ... мен ... ... сөз ... Қ.Мұхамедханов еңбектерін назарда ұстамау мүмкін емес. Мәселен, Абайдың үш ... бірі ... Қ. ... өз ойын ... Ол ... Абай ... шықпағаны туралы айтады. Және оған бірнеше дәлелді пікірлер келтіреді де поэма Ырсайдың Ысқағы деген Абай айналасындағы ақындікі дейді. Бірақ, әлі ... ... бұл ... ... ... аударып, зерттеген ғалымдар жоқ. Мұның өзі абайтануда алынбай жатқан белестердің мол екені мен ... ... ... терең де мағыналығын білдіреді. Бұл бір мысал ғана (. 1959ж., 77-бетте). Абай өлеңдерінің текстологиялық зерттеулерінде де Қ.Мұхамедханов өзінің телегей білімі мен ... ... ... ... Абайдың , , , , , т. б. көптеген өлеңдерінің текстологиясымен ... ... ... ... ... ... да нақтылы, тың тұжырымдар арқылы дәлелдейді. Абай өлеңдер жинағының академиялық басылымдарында Қ.Мұхамедханов дайындаған түсініктемелерде де нақтылық пен ... ... жаңа ... ... Бұл ... болашақ әдебиет теориясы мен әдебиет тарихын зерттеушілерге дайын зерттеу нысандары деуге болады. Сондай-ақ, ғалым Шәкәрім Құдайбердіұлының да ... ... ... ... ... ... ... дұрыс орналасуына арнап бірнеше мақала жазды. Сол мақалаларының өзі бүгінгі шәкәрімтану ғылымының жаңа белесінің тың ... ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіне қосқан үлесін анықтап, зерттеулеріндегі Абай текстологиясын таныту, ақынның естелік пен қолжазбаларымен танысу.
Зерттеу жұмысының ... ... ... қазақ әдебиетіндегі орнын таныту.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
* Қайым зерттеуіндегі Абай текстологиясы мәселесін қарастыру;
* Қайымның жазған естеліктері мен ... ... ... ... ... әдебиетіндегі орнын анықтау.
ІІ Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны.
2.1. Қайым зерттеуіндегі Абай текстологиясы.
Кілт сөздер: текстология, ... ... ... өлең.
Қайым Мұхамаедханұлының ғылыми еңбегінің басты бағыты Ұлы Абайдың өлмес өшпес мол мұрасын зерттеумен байланысты. 1951 жылы қорғаған "Абайдың әдеби ... ... ... ... ... ... Абай ... текстологиясы жайында монографиялары әдебиеттану ғылымына қосылған маңызды туындылар. Ұлы Абайдың 150 жылдық мерейтойына ... ... Абай қоры ... 4 ... "Абайдың ақын шәкірттері" және "Абай мұрагерлері" жинақтары да абайтанудағы төтенше жаңа құбылысқа айналды.
Қайым аға ұлы ... ... ... ... ... еді. Ұстаз ұстанған идеялық танымын қарсыластарынан қорғау жолында ... ... тік ... өлуді артық көрді. Осы ерлігі үшін 25 жылға халық жауы ... ... ... да ... Бәрібір әділет жолы жеңді.
Қайым Мұхамедханұлы - ақын. 1938 жылы ... ... ... 75 ... ... ... ақындар сайысында "Жамбыл" атты толғауы бас жүлдені жеңіп алды, ал 1945 жылы Қазақ ССР ... ... ... болуы ақынның шыққан биігін әйгілейтін межесі, ірі табысы.
Ғалымның ғылыми мақалаларының ішінде (1982), (1986), (1988), (1988), , , т.б. атап ... ... ... Қайым Мұхамедханұлының драмалық шығармалары бір төбе. Драматургтың "Перне" (1944), "Майданнан майданға (1947), "Комиссар Ғаббасов" (1960), "Ер Білісай" (1974) атты туындылары - ... ... ... ... ... назарына қалтқысыз жеткізген сүбелі дүниелер. Олар әркез республикалық, облыстық ... ... ... ... ... - түпнұсқа иесінің ойын тереңінен танып, тебірене толғайтын шебер аудармашы: ... ... мал ... ... ... әпенді үйленеді" пьесаларын , татар поэзиясының классигі Ғ.Тоқайдың өлеңдерін, сондай-ақ Н.Карамзиннің "Сормаңдай Лиза" хикаятын өлеңмен аударып, әдебиетіміздегі аударма жанрының ... ... үлес ... ... ... ... Семей педагогикалық институтында ұстаздық еңбекке арнаған Қайым ... бұл ... ... ісі де ... ... ... ... аға 1938 - 1941 жылдары аталған институттың филология факультетінде оқып, үздік бағамен ... да, ... тілі мен ... кафедрасына оқытушы болып қызмет істеуге хұқ алады. Қырық жылдан астам ақ ордамызда білім мен тәрбиенің дәнін егіп, адамгершілік нұрын ... ұлы ... ... ... ұрпақ сусындады.
Қазақ тарихымен, Абайдың ақындық айналасымен ұстазы Мұхтар Әуезов арқылы көмбеде ... көп ... ... ... ... ... ... ақиқатты алдымен айтты. Ақын жырларының құдірет күшін түсіну, ... үшін сен де ... ... ... ... ... ұлағат иесі болуың керек. Ақындықтың дарын деңгейіне көтеріліп, сезімтал назымен, сөз сиқырының кілтін аша білген Қайым Абай өлеңдерінің жанашыр ... ... ... ... мәтінін (текстін) автордың қолжазбасы негізінде, сондай-ақ бұрынғы басылымдармен салыстырып, тексеретін сенімді деректер бойынша анықтайтын ... ... ... - ... ... ... ... оқылған, қате басылған жерлері табылса, тиісті түзету енгізу қажеттігі.
Абай ... ... да осы ... ... Өз ... ... басқалардың қолжазбасы арқылы жеткен шығарма, кейіннен әртүрлі дерек жазба негізінде ... ... ... ... ... ... ... да Қайым үшін Абай шығармаларын жинау, оларды бастырудағы текст өзгешеліктерін зерттеу мен анықтаудың мәні үлкен ... 1909 жылы ... ... ... ... жинағынан бастап:
1921 жыл,1922 жыл,1933 жыл,1948 жыл,1954 жылдардағы жарияланған ... тым ... тым ... ... берілген түсініктерде қайшылық, қателіктер көп кездеседі. Ақын шығармаларының жазылу тарихы, қате басылып ... жеке ... ... ... ... Қайым Мұхаметханов үшін аса жауапты жылдарға созылды.
1909 ж жарық көрген Абай жинағынан бастау алған Абай ... мың ... алты ... ... ... жылы ... көрген :
- дейді Қайым Мұхаметханов.
Әдеби мұраны шынайы ғылыми тұрғыдан зерттеп, ғылыми талапқа сай толық жинақ ретінде ... ... 1959 жылы ... атты ... күні бүгінге дейін дау туғызып келе жатқан кейбір сөздері нақты дәлелдермен зерттелді.
Абайды зерттеу ... биік ... ... ... ... ол ... ... полиграфия базасының болмауы, баспасөз мамандарының жоқтығы, Абайдың алғашқы жинақтарының сапалы болып шығуын қамтамасыз ете алмағандығын айтады.
Петербург қаласында басылып ... Абай ... ... ... ... ... және басқа Абай балаларының жүргізуі осы қиыншылықтардың айғағы. Ескі араб ... ... ... таза ... ... ... ... сол сияқты грамматика ережелерінің сақталмауын еске алғанда Абайдың тұңғыш өлеңдер жинағының көп ... ... ... ... дәл ... көрсетеді.
Мүрсейіт ақын шығармаларын түгелдей Абайдың тура өз жазбасынан көшірген емес. Ол да ел ... ... ... халыққа тараған Абай шығармаларының жинағын көшіріп жазған.
Сондықтан Абай ... ... ... тек 1909 жылы ... ... Мүрсейіт қолжазбаларын ғана текстологиялық негізге алу жеткіліксіз екенін түсінген ... ... ... қатар Абай шығармаларын көшірген басқа адамдардың да қолжазбаларын пайдаланды.
Оразке Жандыбаев, Мәди Әсенов, Әкімал ... ... ... ... ... ... ... сияқты Абай өлеңдерін жадында сақтап келген адамдардың мағұламаттарымен салыстырды.
Ерекше көркемдік түр мен терең идеялық мазмұны қабысып жатқан Абай ... ... жері ... зер ... ... ... айнытпай тапты. Аңғармаған адамды адастырып әкететін жазба деректерге аса сақтықпен қараған ... қара ... ... ... ... ... Ақынның өлеңі 1954 жылғы жинақта:
Махаббатпен жаратқан адамзатты,Сен де сүй ол алланы ... ... ... сүй бауырым деп,Және хақ жолы осы деп әділетті - дейді.
Өлеңнің соңғы жолына үңіле қараған ... ... - ... ... ... ... ... да ойсырап, Абай сөзіне араласып тұрғанын көрді. Осы өлеңнің келесі шумағындағы:Осы үш сүю болады иманға гүл,Иманның асылы үш деп сен ... біл - ... ... ... ... ... ... көреген ғалым.
Абайдың 1882 жылғы жазған деген өлеңінде:
Төмен ұшсам түлкі өрлеп құтылар деп,
Қанды көз қайқаң қағып ... ... тұра ... ... ... ... соң құр ... - дейді.
Осы жолдағы деген сөз өлеңнің мағынасын бұзып тұр. Осы өлеңге берілген түсініктемеде деп ... ... ... олай емес ... ... ... ... Қайым араб әрібімен - деп басылғанын дәлелдейді. Яғни дұрыс басылған сөзді зерттеушілер өздері бұрмалап жіберген.
Ақын бұл арада аспанға ... ... ... ... құр қаша ... құтыла алмайтынын білген түлкінің жанын қорғау үшін қайрат қылмақ болып , яғни керіліп тұра қалған жайын ақын дәл суреттеп отыр. ... ... ... тұра ... ... ... төніп келген бүркіттен қашып құтыла алмайтын болған соң тұра қалады. Қайым ... ... ... дейін терең зерттеуді қажет ететін, ақынның жинағына 1933 ... ... қана ... Қайым еңбектеріндегі жұлынды сала. Мүрсейіттен басқа да бірнеше адамдардың қолжазбаларында сақталған. Олардың ... ... ... Дайырбай Қожанұлы мен Рақым Жандыбайұлының қолжазбалары. деп аталатын қолжазбалардағы сөздерді ... осы ... ... ... ... ... тәртібі, әрбір сөздерінің соңынан жазылған уақыты дерексіз, дәлелсіз ой-жота ... - ... ... ... де ... мен жинақтар арасында текстологиялық қайшылықтар әлденеше рет кездеседі. Отыз алтыншы сөзінде Абай ұят туралы айтып келіп, шын ұят екі ... ... ... ... - ... көзіне түскен мұндағы . Абайдың айтып отырған ой-пікірінің мағынасын ... ... алып ... ... ... ... деп ... ғалым. Қолжазбада, Абай жинақтарында дұрыс берілген дұрыс сөз 1945, 1954 ж жинақтарда бұрмаланып басылған. Мұхтар Әуезов деген мақаласында өз ... ... ... ... ... ... Қайым және қолжазба.
Кілт сөздер: Қолжазба, естелік, зерттеулер, ақын.
Қайым Мұхамедхановтың әкесі Мұхамедхан Сейітқұлұлының шаңырағы зиялылардың бас қосып кездесетін ордасы болды. ... әке Абай ... ... "Айқап", "Абай", "Қазақ", "Шолпан", "Сана", "Сарыарқа", "Таң" сияқты басылымдарды үй кітапханасына алғызып, жан азығы еткен. сан мәрте көрген. ... ... ... ... ... бала ... ойы мен сезімі елшіл, отаншыл, қазақшыл болып, табиғи үрдісте қалыптасқан
Бұл жөнінде Қ.Мұхамедханов естелігінде былай дейді:
.
Қайымның ... ... ... ... ... және ... ... Ә.Бөкейханов, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ірі тұлғалары А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... және т.б. ... адамдар қонақта болып, дастарханынан дәм татып, қазақтың келешегі туралы келелі басқосулар ... ... ... ... ... ... ... Қайымның қазақ халқына және оның сөз өнеріне ... ... ... ... ... рухани нәрдің болашақ ғалымның жан дүниесіне терең ... ... ... ... болған алғашқы академиялық дәрістер еді.
Бұл турасында ғалым былай деп жазды:
.
1937 жылғы ел басына төнген қатерлі нәубет, ... ... ... ... өтпейді. Мұхамедхан 1937 жылы 24 қарашада НКВД органдарымен тұтқынға алынып, 27 қарашадағы УНКВД үштіктің ... өлім ... ... 2 күні ...
- 1928 жылы ... ... кәмпескеге ілініп, талан-таржыға түсті. Бай, кулак қатарына жатқызылып, үйін ... ... аш, ... күйге түсті. Кейінен әке үйі № 20 мектепке айналдырып, ... ащы ... ... сол ... ... келген ауыртпалықты бұғанасы бекімеген бала көтеріп, төзе білді. Ел ... ... ... ... оқуға құштарлығына бұғау болып, ерте жасынан еңбекке араласты. 1932-35 жылдары Семей оқу ... ... ... болып істейді. 1936-37 жылдары пән мұғалімдерін даярлайтын курсты оқып ... ... ... ... табу үшін ... ... Семейдің мұрағатында бұл жайлы хаттамалар сақталған.
Бұл жөнінде ғалым: ,-деп еске алады.
Қазақ әдебиеттану ғылымы, абайтану, өлкелік ... ... ... ... мәселелерін Қайым Мұхамедханов еңбектерінсіз елестету мүмкін емес.
Бұл туралы белгілі әуезовтанушы ғалым Т.Жұртбай ... (1989, ) ... ...
, - деп ... ... ... Мұхамедханов мұрасы жіті зерттелуді қажет ететін өзекті тақырып болып отыр. Бұл тақырыпта бірнеше ғалымдар қалам тербеген. ... ... ... ... (1951 ... ... қаласы, Абай ауданы, Шаған ауылында туған)-жазушы, абайтанушы, әуезовтанушы, алаштанушы. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті "Отырар кітапханасы" ғылыми ... ... ... ... ... ... ... мұраларын, қолжазбаларын, естеліктерін зерттеу алдағы уақыт еншісінде.

Адамзат тәжiрибесi қолжазбалар өртенбейдi дейдi. Рас ... ... ... ... ... ... ... мысыр, бабыл, хэт жазбаларын оқи алмас едiк қой. Адамзаттың өзi болған-болмағанын ұмытып ... осы ... ... 3-4 мың жыл ... салып барып, сына тастар мен қыш кiрпiштерде қалған жазбалар арқылы қайта сөйлеген жоқ па! Пендеуи ... ... ... басқаны ұмытып кете беретiн адамзат жадын жаңғыртқан сол қолжазбаларға рахмет!
Дегенмен, қолжазбалар өртенбейдi деген сөзге сенгiң келедi. Жоғалса, қолжазба қадiрiн бiлетiн ... ... ... ... мүмкiн.
Ең бастысы, ақын-жазушы қолжазбалары халық мұрасы ... ... ... ... ... орны.
Абай мектебін тірілткен абыз.
Абайдың ақын шәкірттерін Мұхтар Әуезовтің ... ... бірі ... ... ... ... ... талдап, өз бағасын берген - Қайым Мұхаметханұлы. Ол ... ... ... Х1Х ... ... жартысындағы рөлін, қазақтың рухани мәдениетін алға жылжытуға қосқан үлесін анықтап, баға беруде аянбай еңбек етті.
Ұзақ жылдар Абай шәкірттерінің ... ... ... ... ... талдау жасап, өзінің дербес пікірлерін анық білдіріп отырды. Бұл талдаулар, көзқарастар, сол дәуірдегі тоталитарлық жүйе түсінік танымына ... ... ... ... жат ұғым ретінде қабылданды. Абай мектебі сол дәуірдегі қазақ қоғамының рухани дамуына әсер етті.
Зерттеуші Абай ... ... екі ... бөліп қарайды: Ақындар тобы - Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Әріп, Әсет. Әнші-композитор, жыршы-ертегішілер - ... ... ... ... ... және тағы ... Мұхамедханұлы олардың әрқайсының шығармашылығына жекелей тоқтап, талдаулар жасады. Абайдың шәкірттеріне қойған ... мен ... ... ... және ... шәкірттеріне рухани жол көрсетуін жан-жақты сарапқа салды. Сөйтіп, 1951 жылы 7 сәуірде атты ... ... ... Бұл еңбегінде Абайдың ақын шәкірттерінің, Абай мектебінің тарихын зерттеп, тың деректерге толы мәліметтер ұсынады. М.Әуезовтің жетекшілігімен ... ... ... ... ... сол ... бұл ... үлкен талқыға салынады. Солақай саясаттың санаға салған салмағынан ... ... пен ... еңбектің маңыздылығын жоққа шығаруға тырысты. Диссертация қызу айтыс, талас барысында ... ... ақын ... ... ақындығы мен еңбектерін зерттеу жұмысында ғалым терең ізденістерге барады. Олардың Абай әдеби мектебінің өкілі ретіндегі орнын ... ... ... мен тұжырымдар келтіреді. Абайдың ықпалымен жаңаша бағыттармен жұмыс жасап, қазақ мәдениетіне, әдебиетіне ... із ... ... мұраларын жарыққа шығарып, таныту зор еңбектің нәтижесінде жүзеге асады.
Бірақ біраз уақыт ірі өкілі Шәкәрім туралы және де басқа ... ... қате ... ... мұраларының жарыққа шығуына және халық арасына насихатталуына осындай тосқауылдар қойған еді.
Бірақ түптің ... ... ... ... қатал саясаты бәсеңсігеннен кейін-ақ Қайымның зерттеулерінің қазақтың әдеби процесінің даму бағыттарын дұрыс талдағаны ... ... ... ... ... және оның озық өкілдері Абайдан соң қазақ әдебиеті мен поэзиясын жаңа биікке көтергендігі белгілі болды. Осы зор ... бар ... ... қазақ халқына мұра етіп қалдыруы Қайымның жасаған ғылыми ерлігі ... ... ... ... ... ... іліміне зор үлесін қосып кеткен, абайтануды биік деңгейге ... ... ... Оның ... ... өз ... ... Әуезовті сатпауында. , - десе Қайым қылышынан қан тамған кеңес жүйенің ... ... еді, ... ... ... еді. ... Қайым шындықты, ақиқатты таңдады. Ұстазын НКВД-ға ұстап бермей өзі ... ... өзі ... ... ... ... оны ... алмады. Қайым 25 жылға түрмеге айдалып кете барды. Түрме мен зона оны ... ... ... ... 5 жыл ... соң ... ақталып шықты. Оның ғылыми еңбегі азаматтық ұстанымы мен ерлігі әрбір ... үлгі ... ... Ар ... ... ұлтты алдында Қайым ерлік үлгісін көрсетті. Оның ұзақ жылдардағы қазақ әдебиетіне сінірген еңбегі ұшан-теңіз. ... ... ... ... халқымен бірге ұрпақтар санасында мәңгі сақталады деп сенеміз.
Тұжырым.
Абайды тану үстіне ... ... ... танудың саналуан проблемаларына да тереңдей түсті. Қаракерей Қабанбай мен Қанжығалы Бөгенбай батырлар туралы халықтық ... ... ... ... ... еңбегін "Қазақ әдебиеті тарихының" бірінші томына енгізіп, 1943 жылы әзірлеп береді.
Қайым Мұхаметханұлының ғалымдық тұлғасында орта ғасырлардағы ... тән ... ... мол еді. ... кең ... өз еңбектерінің ғана шеңберінде назар салайық. Өзекті желісі мен ... тіні ... ... ... Мұнда іргелі және қолданбалы сипаттарды тоғыстырушылық жөнімен, талдаулардың түбегейлі орнықтылығы жөнімен, жаңа бағытқа қарышты қадам жасағандығы ... ... ... ... ... ... ақындары"), "Абайдың ақындық мектебі", "Абай шығармаларының текстологиясы" ... ... ... көзге бірден түседі. Әдебиет тарихына Ақылбай Абайұлы, Мағауия Абайұлы, Әубәкір Ақылбайұлы, Мұқа Әділханұлы, Әсет ... Әріп ... ... Жанатайұлы, Тұрағұл Абайұлы, Уәйіс Шондыбаев, Кәкітай Ысқақов, Тайыр Жомартбаев, Иманбазар Қазанғапұлы, Баймағамбет ... ... ... ... ... ... өзі әкеп қосты. Абайдың оншақты өлеңі Қайым Мұхаметханұлының жинап тапсыруымен академиялық ... ... ... ... тыс ... ... ... Бораганский, Бұқар жырау, Үмбетей, Махамбет, Шөже, Жанақ, Сәдір, Ақылбек Сабал, Ілияс Молдажанов шығармашылықтары туралы ... мен ... ... ... ... ... және Қазақ кеңес энциклопедиясының он екі томдығына жасаған сыни саралау қорытындылары - ... ... ... ... ... ... ... шоғыры "Абай мұрагерлері" жинағын құраған. Алаш ардагерлерін ақтаңдақтардан арылтып, мәртебелі ... ... ... ... ... қосқан үлесі қандай екендігін осы жинақтағы ғұмырнамалық, өнернамалық очерктер куәландырады. Мысалы, ол Шәкәрім шығармашылығын ақтау мәселесіне қозғау ... 1987 жылы ... ... ... ... жолдаған болатын. 1960 жылдан бастап Шәкәрімнің баласы Ахат екеуі бірлесе атқарған жанқиярлық қимыл-әрекеттер аз болған жоқ.
Қайым Мұхаметханұлының зерттеушілік ... ... ... пен көркемөнердің және қоғамдық-саяси тарихтың мазмұнын байытқан өлшеусіз қымбат қазыналар, мұрағаттық құжаттар - өз алдына бір ... ... ... ... ақын Ақылбек Сабалдың 43 мың жолдық өлеңмен жазылған өмірбаянын, 376 дәптерге толтырылған ... ... ... және өнер ... ... ... жасағаны мәлім. Академик Ахмет Жұбанов өзінің "Замана ... ... ... ... Мәди ... мен ... ... туралы құнды деректерді Қайым Мұхаметханұлы бергендігін ризалықпен атап көрсеткен. Кезінде Мұхтар Әуезовтің тапсырмасы бойынша "Абай жолы" романына да ... ... ... ... ... ... ... және бар. (Мысалы, төртінші кітапта Сармолланың қастандықпен өлтірілу уақиғасына байланысты ... ... т.б.). Бұл ... ... ондаған хат 1951 жылы Қайым Мұхаметханұлы тұтқындалғанда тергеушілердің қолында кетіп, ... ... ... ... ... ... ... жүрісімен, азды-көпті ісімен жұртқа жақсылық жасап, жан ... ... ... ... ... ісі ... қауымына ілгері бастап бара жатқан ойлы, сауатты адамзаттардың ниеті адал, ісі ... ... ... ... ... ... ... жіті зерттелуді қажет ететін өзекті тақырып болып отыр. Бұл тақырыпта бірнеше ғалымдар қалам тербеген. Олар: Жұртбай Тұрсын ... (1951 ... ... ... Абай ауданы, Шаған ауылында туған)-жазушы, абайтанушы, әуезовтанушы, алаштанушы. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті ... ... ... орталығының директоры, филология ғылымдарының докторы, профессор.Дегенмен, Қайым мұраларын, қолжазбаларын, естеліктерін зерттеу ... ... ... Абай салған жол өзінің ұшығына жеткен жоқ. ... шақ әлі ... ... ... ... Мұхаметқалиқызы, Қазақстан Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан - Ресей университеті, орталығының директоры, Астана ... ;
2) ... Қ. Абай ... ... ... 2010.-164 б.
3) Мұхамедханов Қ. Абай кітабын алғаш шығарған Ілияс Бораганский.-Алматы,2009.-64 б.
4) мақаласы // Қазақ әдебиеті, №3, 16 ... 2006 ... ... ... ... // ... өңірі.- 2004.- 23 қыркүйек.26 б.6)Мұхамедханов Қ. Шығармалар жинағы. ІІ том / Жобаның ғылыми жетекшісі, жауапты ... ... ... Т. Жұртбай. - Алматы: Алаш, 2005.7)Мұхамедханов Қ. Шығармалар ... ІІІ том / ... ... ... ... ... түсініктер берген: Т. Жұртбай. - Алматы: Алаш, 2006.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны жайлы мәлімет42 бет
Қайым мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны туралы27 бет
Қазақ әдебиетіндегі әдеби портрет: ерекшелігі, маңызы, сипаттамасы4 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет
Қ.Мұхамедханов Абай дәстүрін жалғастырушы25 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми зерттеу еңбектері23 бет
Қайым Мұхамедхановтың ғылыми-зерттеу еңбектері31 бет
Қайым Мұхаметхановты зерттеген ғалымдар23 бет
Қайымның әдебиет тарихына қосқан үлесі24 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь